Skip to main content

Full text of "Opera omnia"

See other formats 


» 


:« 


ii 


I 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/operaomni03duns 


I 


JOANNIS  DUNS  SCOTI 

DOCTORIS  SUBTILIS,  ORDINIS  MINORUM 

OPERA  OMNIA. 


I 


JOANNIS  DUNS  SCOTI 

DOCTORIS   SUBTILIS,    ORDINIS  MINORUM 

OPERA    OMNIA 

EDITIO     NOVA 

JUXTA   EDITIONEM    WADDINGI   XII   TOMOS   GONTINENTEM   A   PATRIBUS   FRANGISCANIS 

DE   OBSERVANTIA   AGCURATE   RECOGNITA 


TOMUS  TERTIUS 


QU^STIONES    In  libios  IV,  V,  V!,  VI I,  VIII  Physicorum  AristotelU 
In  libros  Aristotelis  de  Aninia 


PARISIIS 


APUD  LrDOVlCUM  VIVKS,  BIBLIOPOLAM  p]DITOREM 

VIA   VULGO   DICTA    DEr,AMimE,    l^ 


MDCCGXCI 


THE  INSTITUTE  CF  MEDI^rVAL  STUDiES 

10  ELMSLEY  PLACE 

TORONTO  6,   CANADA. 

OCT23  193I 

1G5 


F.    JOANNIS 


DUNS    SGOTI 

DOCTORIS    SUBTILIS 

ORDINIS  MINORUM,  DIUUCIDISSIMA  EXPOSITIO  ET  QUJISTIONES 
IN  OCTO  LIBROS  PHISICORUM  ARISTOTELIS 


LIBER  QUARTUS 


EXPOSITIO  TEXTUS 

SiMiLiTER  (l)  autem  necesse  est  na- 
turalem,  et  de  Loco,  etc.  Iste  est  quar- 
tus  liber,  in  qiio  Philosophus  deter- 
minat  dc  passionibus  extrinsecis  re- 
rum  naturalium  ;  et  dividitur  in  tres 
tractatus.  In  primo  determinat  de 
Loco  ;  in  secundo  de  Vacuo ;  in  tertio 
de  Tempore.  Secundus  ibi  :  Eodem 
autem  modo  exLstimandum  est,  etc. 
Tertius  ibi  :  Consequens  autem  estad 
ea,  quas  dicta  sunt,  etc.  Primus  trac- 
tatus  dividitur  in  septem  capitula  :  In 
primodeterminat,  an  Locus  sit.In  se- 
cundo,  quid  Locus  sit.  In  tertio,  dis- 
tinguit  modos  essendi  in  Loco.  In 
quarto,  pra^mittuntur  suppositiones 
ad  investigandum  definitionem  Loci. 
In  quinto,  ostenditur  quid  sit  Locus. 
In  sexto,  ostendit  qualiter  diversa  en- 
tia  sunt  diversimode  in  Loco ;  et  in 
septimo  solvit  rationes  probantes  Lo- 
cum  non  esse.  Secundum  ibi  :  Quo- 
niam  autem  aliud  quidem.  Tertium 
ibi :  Post  h/ec  autem  SLCcipiendum  est. 
Quartum  ibi :  Quoniam  igitur  de  ipso. 
Quintum  ibi :  Jam  igitur  manifestum 


ex  his.  Sextum  ibi :  Cui  igitur  corpo- 
ri.  Septimumibi ;  Manifestum  autem 
ex  his.  Item,  primo  prtemittit  inten- 
tionem  ;  secundo  prosequitur  ihi  :  lod  consi- 
Quod  igitur  locus  sit  Primo  ponit  ir''°  tl^ 
duas  conclusiones  :  Prima  conclusio  P^rtinet. 
est  ista :  Ad  Naturalem  spectat  deter- 
minare  de  Loco.  Probatur,  quia  de 
passionibus  communibus  omni  enti 
habet  determinare  Naturalis,  sed  lo- 
cus  est  passio  communis  omni 
enti;  ergo,  etc.  Major  nota  est,  quia 
habet  determinare  de  omnibus  enti- 
bus  ipse  Naturalis.  Et  minor  appa- 
ret  per  antiquos,  qui  arguebant  sic  : 
quia  quod  non  est,  nusquam  est ; 
igitur  quod  non  est  alicubi,  non  est, 
et  per  consequens  omne  ens  est  in 
loco.  Hic  dicit  Commentator,  quod 
ista  ratio  est  famosa,  sed  est  falsa  : 
primo  enim  majorest  falsa,  quia  de 
rationibus  communibus  omni  enti 
determinare  non  pertinet  ad  Natura- 
lem,  sed  ad  Metaphysicum.  Secundo 
minor  est  falsa,  quia  multa  sunt  en- 
tia  quae  non  sunt  in  aliquo  loco,  ut 
Deus,  etsubstantiaiseparatiB.  Tertio 


Tom.  III. 


I. 


2 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


consequentia  (a)  per  quam  probat  mi- 
norem,  non  valet,imopeccatperfalla- 
ciam  ;  et  ideo  Aristoteles  ponit  aliam 
rationem,  veram,  quia  ad  Naturalem 
spectat  determinare  de  motu ;  igitur 
etiam^de  loco.  Tenet  consequentia , 
quia  (b)  motus  localis  est  primus  mo- 
tuum,  ut  patet  8.  hujus,  text.  55 . usque 
ad  61 .  qui  non  potest  fieri  sine  loco  ; 
et  antecedens  patuit  in  tertio. 
2.        p'  Secunda  conclueio  est,  quod  deter- 

Text.  2. 

Considera-  minatio  (2)  de  Loco  est  difficilis.  Pro- 
^^°fidiis.  batur  :  quia  Locus  non  videtur  habe- 
reeamdem  naturam  propter  diversas 
proprietates,  quse  insunt  sibi:  modo 
difficile  est  assignare  diversitatem 
natura)  propter  diversitatem  illarum 
proprietatum  ;  secundo,  quia  illud  est 
difficile,  quod  est  dubitabile,  et  non 
exquisitum  peralios  :  modo  sic  estde 
Loco  ;  igitur  consideratio  de  Loco 
est  difficilis. 

Quod  (3)  igituT  Locus  sit.  Hic  prose- 
quitur :  et  primo  probat  quatuor  ra- 
tionibus  Locum  esse.  Secundo  probat 
locum  non  esse  ibi :  At  vero  dubita- 
tionem  habet,  Prima  ratio  est :  quia 
illud  est,  in  quo  diversa  corpora  na- 
turaliasibi  invicem  succedunt;sed  di- 
versa  corpora  naturaiia  sibi  invi- 
cem  succedunt  in  loco  ;  igitur,  etc. 
Major  est  nota,  et  minor  apparet : 
quia  videmus,  quod  ubi  prius  fuit 
aqua,  quod  ibi  postea  est  aer.  Et  ista 
ratio  non  solum  probat  quod  Locus 
est,  sed  etiam  probat,  quod  Locus  est 
aliquid  distinctum  a  corpore  lo- 
cato. 
Amplius  (4)  autem  ra.tiones .  Haecest 
^T^cSh  "^  secunda  ratio.  Illud  est,  ad  quod  cor- 
■ext.  5.  pora  naturalia  moventur  naturaliter; 
sed  ad  locum  corpora  naturalia  mo- 
ventur  naturaliter;  igitur,  etc.  Ma- 
jor  patet  de  se,  et  etiam  minor,  quia 
unumquodque  corpus  naturale  exis- 


Text.  3. 


Text.  4. 
Idem  3. 
Physic. 


tens  extra  suum  locum  naturalem 
non  prohibitum  movetur  ad  suum 
locum,  ut  leve  sursum,  et  grave  de- 
orsum,  quse  naturali  desiderio  suae 
conservationis  moventur  ad  illas  par- 
tes,  quas  sunt  differentiae  Loci.  Et  ista 
ratio  non  solum  probat  quod  Locus 
est,  imo  quod  locus  habet  quamdam 
virtutem  conservativam  locati. 

Sunt  aute?fi  (5)  talia  etc.  Hic  de- 
monstrat,  quod  sursum  et  deorsum 
sunt  partes  Loci,  et  quod  hujusmodi 
differentiae  non  sunt  determinatoB  so- 
lum  quoad  nos,  imo  etiam  sunt  deter- 
minatae  in  toto  universo,  quia  locus 
levium  est  naturaliter  sz/rsum,  et  gra- 
vium  naturaliter  deorsum.  Et  subdit 
Philosophus,  quod  etiam  si  esset  (*) 
aliqua  magnitudo  Mathematica,adhuc 
in  ea  essent  istse  differentiae  Loci,  sal- 
tem  quoad  nos,  et  diceretur  magni- 
tudo  Mathematica.  quse  imaginare- 
tur  immobilis,  videlicet  habens  qua- 
litatem  specialem. 

Amplius  (6)  vaLCUum  afflrmante .  Hic 
ponit  tertiam  rationem,  quia  vacuum 
estutconcedebantantiqui,sedvacuum 
est  locus,  per  defmitionem  Loci :  un- 
de,  Vacuum  est  locus  non  repletus  cor- 
pore  ;  igitur  locus  est. 

Videtur  autem.  Hic  ponitur  quar- 
ta  ratio,  quae  est  auctoritas  Hesiodi, 
quiposuitquoddam  Chaos  confusum, 
qui  est  locus  omnium  aliorum  en- 
tium,  quod  posset  esse  sine  aliis,  et 
nullum  aliud  est  sine  ipso.  Et  ex  hoc 
infert  Aristoteles,  quod  (7)  si  ita  est, 
imaginabilis  est  natura  Loci,  quia 
jam  esset  prima  causa,  seu  primum 
entium,  ex  quo  posset  esse  sinealio, 
et  nihil  sine  ipso. 

At  vero  (8)  dubitationem  habet.  Hic 
probat  Locum  non  esse,  sex  rationi- 
bus.  Secunda  ibi :  Amplius  si  esl  cor- 
poris   locus.  Tertia  ibi  :  Quid  mim 


3. 

Text.  5. 

Sex  sunt 

loci  dtffe- 

rentice. 


Text.  6. 
Vacuum 
est  locus 
privatut 
corpore. 
Text.  7. 


Text.  7. 


4. 

Text.  8. 

Neganlium 

Locum  rw 

tiones. 


QU^STIO  I. 


tenrfem  Quarta,  ibi  :  Amplius  autem. 
Quiiitaibi  :  Am-plius  autem^  et  ipse, 
Sexta  ibi  :  Amplius  si  ut  omne.  Pri- 
ma  ratio  est,  quia  vellocus  est  corpus 
vel  aliqua  substantiaincorporea;  non 
corpus,  quia  tunc  cum  locus,  et  lo- 
catum  sint  simul,  sequeretur  quocl 
cluo  corpora  essent  simul,  c{uocl  est 
impossibile.  Nec  substantia  incorpo- 
rea,  quia  non  apparet,  qu£e  esset  lo- 
cus,  et  cfUEerendum  est  de  genere, 
subcfuo  poneretur. 
Text.  9.        Amnlius  (9)  si  estcorporis  locus.  Se- 

fmneguoa  i  \   / 

mbci  tres  cuncla  ratio  ;  si  locus  esset,  tunc  qua 

iimensio-  , 

nes,  est  rationc  corpus  esset  locusveadem  ra- 
Tdern^i.  tionc essct  aliquisj superficiei, ctalius 
a'hiext.2.  ^^^^^^ .  consecjuens  est  falsum  ,  quia 

non  apparet,  c|uomodo  esset  locus 
puncti  nisi  punctus  ;  et  patet  conse- 
quentia  ,  quia  sicut  ac|ua  est  in  loco, 
vel  aere,  ita  superficies  aeris,  velsu- 
perficies  acfuae  est  in  loco,  et  etiam 
punctus  ipsius. 
rext.  10.  Quid  enim  (10;  tandem.  Tertia  ra- 
tio  :  quia  vel  locus  estde  numero  in- 
telligibilium  solum,  vel  sensibilium  : 
non  de  primo,  cjuiatunc  non  haberet 
magnitudinem,  et  tamen  locus  debet 
habere  magnitudinem,  cum  debeat 
esse  ffiqualis  locato.  Si  de  numero  sen- 
sibilium,  tunc  non  potest  esse  nisi 
elementum,  aut  compositum  ex  ele- 
mentis,  et  quodcumque  detur,  locus 
esset  corpus,  et  sicduo  corpora  erunt 
simulj  C{uod  estimpossibile. 
5.  Amplius{\\)autem.  Hicponit  quar- 

tam  rationem  :  quia  si  locus  esset, 
tunc  haberet  aliquem  modum  cau- 
sandi  supra  locatum  ;  modo  hoc  esj; 
falsum,  ut  patet  inducendo  in  c|ua- 
tuor  generibus  causarum.  Primo,  lo- 
cus,  non  est  materia,  necforma,  quia 
ex  istis  immediate  componitur  res 
nalurahs,  modo  locus  est   extrinse- 


cus  ,  nec  fmis,  quia  forma  et  fmis 
coincidunt,  ut  patet  secundo  hujus  ; 
et  tamen  locus  non  coincidit  cum 
forma.  Nec  locus  est  efficiens,  cjuia 
locus  non  est  principium  motivum 
corporis  locati.  Et  dicit  Commenta- 
tor  text.  70.  c{uod  locus  est  finis  ex- 
trinsecus,  et  non  apparet,  quod  ille 
finis  coincidat  cum  forma. 

Amplius  (12J  autem  et  ipse.  Ilic  Text.  12. 
ponit  c{uintam  rationem  ;  quia  si 
locus.  est,oportet,c[uod  ille  sit  alicubi ; 
et  ita  sequitur  de  illo  alio  loco,  ite- 
rum  ille  esset  alicubi,  et  sic  in  locis 
esset  processus  in  inlinitum. 

Amplius  (VS)  ut  siomne.  Ponitsex-  Texi.  i3. 
tam  rationem  :  c|uia  si  locus  esset, 
sec{ueretur,  quod  quando  corpusaug- 
mentaretur,  quod  locus  augeretur  ; 
consec|uens  est  falsum,  quia  locus 
est  immobilis.  Et  probatur  conse- 
quentia  ;  c^uia  locusdebet  esseaequa- 
lis  locato,  et  per  consequens  ad  aug- 
mentum  unius,  sequeretur  augmen- 
tatio  alterius . 

ANNOTATIONES 

(a)  Conseguenlia,  per  quam  probat  mino-  g 
rem,  non  valet.  Nola,  quod  ex  eo  hoec  con- 
sequenlia  esl  insufficiens,  quia  esL  argu- 
menlalio  ab  opposilo  antecedenlis  ad  oppo- 
silum  consequenlis ;  vel,  quod  idem  esL,  a 
deslructione  antecedenLis  ad  deslructionem 
consequenlis  ;  vel  a  posiLione  consequenLis 
ad  positionem  antecedentis  ;  quae  omnes 
argumen'.aLiones  gratia  formse  sunt  invali- 
dse :  est  ei'go  hujusmodi  argumentaLio, 
quod  non  est,  nullibi  est,  ergo  quod  est, 
alicubiest,  quae  poliussicdeberet  formari, 
Quidquid  est,alicubi  est,  crgo  quidquid  non 
est,  nullibi  est,  et  si  antecedens  esset  ve- 
rum,  consequenLiaesselopLima;  est  lamen 
similis  argumentalio  hmc,quidquid  non  est 
animal,  non  est  homo,  ergo  quidquid  est 
animal,est  homo,q\xsc  mala  est  consequen- 
tia ;  esset  Lamen  bona  si  dicerem,  quidquid 


4. 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


7. 

Motus  lo- 

calis  quare 

omnibus 

mctibus 

commu- 

nior. 


Differen- 

tice   Loci 

bifariam 

sumi  pos- 

sunt. 


est  animal  est  homo,  ergo  quidquid  non  est 
animal,  non  est  homo,  et  si  antecedens  es- 
set  verum,  bene  colligerera,  est  tamen  fal- 
sum,  et  idem  est  etiam,  ac  si  diceres  :    est 
animal,ergo  est  homo,  ponendo  consequens 
pro  anlecedenle,  et  antecedens  pro  conse- 
quente.  Vel  sic,  non  est  homo,  ergo  non  est 
atiimal,q\i3d  argumentationes  vitiosse  sunt. 
Posset  tamen  dici,  quod  antiqui  omne  ens 
corporeum  esse  existimabant,  unde  idem 
sibi  videbantur  dicere,  omne  quod  est,  in 
loco  est,  ac  si  dicerent,  omne  corporeum  est 
in  loco.  Si  igitur  quidquid  est  corporeum, 
est  in  loco,  quidquid  est,  in  loco  est,  se_ 
cundum  illos,et  tunc  quod  non  est,  non  est 
in  loco,  id  est,   quod  non   est    corporeum 
non  est  in  loco,  et  tunc  bona  est  argumen- 
tatio  ratione  materise,   quia    termini  sunt 
convertibiles  :  nam  esse  in  loco  est  passio 
corporis,  et  sicut  bene  arguitur,  est  homo, 
ergo  risibilis,  et  e  contra :  et  similiter,  non 
est  homo,  ergo  neque  risibilis,  et  e  contra  ; 
ita  etiam  bene  arguitur,  Non  est,   scilicet 
corporeum,  ergo  non  est  in  loco,   est  scili- 
cet  corporeum,  ergo  in  loco  est. 
{'")  Motus  localis  est  primus  moluum.  Nota 
motum    localem    ideo    omnibus    motibus 
communioremdici,quia  intermoLus  magis 
cognoscitur  motus  localis.  Secundo,  quia 
omnibus  corporibus  inest,  etiamsi  alii  mo- 
tus  non  insint,  ut  patet  in  coelis,  qui  locali- 
ter  tantum  moventur.  Tertio,  quia  est  pri- 
mus,  eo  quod  moLus,  quo  moventur  coeli, 
est  primus  motus,  ille  autem    est  localis, 
et  etiam   primus ,    quia    reliqua  mobilia 
moventur  aliis  moLibus  proesupposito  loco 
acquisito  per  motum  localem.  Quarto  dici- 
tur   proprior,  id  est,  principaliter,  et  di- 
gnior,  quia  est  in  coelis. 
(«)    Etiamsi  esset  aliqua  magnitudo  Ma- 
thematica  inea  essent,  etc.  Nota,  quod  dif- 
ferentiue  Loci  possunt  accipi  duobus  modis, 
Mathematice  scilicet,  et  Physice  seu  natu- 
liter.  Nam  tres  sunt  dimensiones  Mathe- 
maticae,  el  unicuiquedimensioni  duae  cor- 
respondent    differentiae  :   atque  adeo  sex 
sunt  differentiai  locales  Mathematicae,  ver- 
bi  gratia,  longitudini  correspondent   sur- 


sum,  et  deorsum  :  latitudini  dextrum,  et 
sinistrum;  profunditati  ante,  et  retro.  Phy- 
sice  autem  sic  pensantur  hse  differentise, 
prima  qua3  est  sursum  est  in  animali  se- 
cundum  illam  partem  quae  est  superiori; 
ea  vero  est,  qua  accipit  alimentum,  sicut 
os  in  homine,  et  radices  in  plantis ;  illa  pars 
est  deorsum,  sive  inferior,  qua  decurrunt 
superflua  in  animali.  Tertia  est  ante,  et 
pars  anterior,  unde  incipit  principium  sen- 
salionis,  ut  facies  ubi  sunt  oculi,  eL  alii 
sensus.  Quarta  est  relro,  et  pars  posterior, 
ubi  terminatur  sensatio ,  ut  in  occipite. 
Quinta  est  dextrum,  et  pars  illa  est  dextra, 
ubi  incipit  principium  motus,  ut  in  Dcanu 
dextera.  Ultima  est  sinistrum,  etpars  sinis- 
tra,  in  qua  terminatur  motus. 


QU.ESTIO  I 
Utrum  Locus  sit 

Aristot.  4.  Physic.  cap.  1.  et  sequen.  Themist. 
Simplic.  Alexand.  ibid.  Avicenna  2.  tuffia.  cap. 
6.  Albert.  Mag.  in  4.  Phys.  tract.  i.  cap.  1.  D. 
Thom.  lect.  1.  Physic.  et  opusc.  32.  Mayron. 
ini.  Physic.  in  princip .  Canonic.  ibid.  qucest. 
1.  art.  1.  Conimbric.  etRuvius  ibid  in  exposit. 
cap.  1.  Compluten.  disp.  19.  quosst.  1.  $.o.  Roc- 
cus  4.  Physic.  summa  1.  cap.  1. 

ARGuiTURquod  non  ,  quia  velesset 
causa,  vel  effectus  ;  secl  nullo  modo, 
ergo,  etc.  Non  effectus,  quia  qusero 
ubi  est  suum  efficiens,  et  ubicumque 
detur,  sequitur,  quod  suum  efticiens 
est  in  loco,  et  per  consequens  locus 
est  prius  quam  sitproductus,quodest 
impossibile.  Et  sidicatur,  quod  suum 
efficiens  est  in  uno  loco  producto  ab 
efficiente  ;  tunc  sequitur  quod  in  cau- 
sis  efficientibus  essentialiter  ordinatis 
esset  processus  in  infinitum,  quod 
est  impossibile,  ut  patet  2.  Metaph. 
text.  6. 

Secundo  arguitur,  quod  non  sit 
causa.  Primo  non  est  efficiens,  quia 
Locus  est  quantitas,  ut  patet  in  Prae- 


QU^STIO  I. 


dicamentis  ;  modo  quantitates  non 
sunt  de  potentiis  activis,  vel  passi- 
vis,  ut  dicit  Commentator  super  isto 
quarto,  com.  48.  Item,  non  est  fmis  , 
quia  fmis  acquiritur  per  agens,  et  ta- 
men  Locus  nonacquiritur  peragens, 
imo  praesupponituractioni.  Item,non 
est  materia,  vel  forma,  quia  materia, 
etformasuntintrinseccerei  naturalis, 
et  locus  est  extrinsecus. 

Tertio,  si  locus  ponatur  esse,  hoc 
est,  propter  recipere  corpora  locata  ; 
sed  locus  non  potest  recipere  corpora 
locata  ;  ergo,  etc.  Major  patet  :  quia 
non  apparet  ad  quem  fmemaliter  or- 
dinaretur.  Minor  apparet ,  quiasi  Lo- 
cus  sit,  locus  esset  dimensio,vel  di- 
mensiones  :  modo  cum  locatum  sit 
dimensio,  sequitur  quod  una  dimen- 
sio  reciperet  aliam,  et  esset  penetra- 
tio,  quod  est  impossibile. 

Quarto,  si  locus  est,  Locus  esset 
corpus  ;  sed  hoc  est  impossibile 
propter  duo  :  Primo  quia  Locus  de- 
bet  esse  immobilis  :  sed  omne  cor- 
pus  est  mobile.  Secundo,  quia  tunc 
duo  corpora,  sciHcet  locus,  et  loca- 
tum  essent  simul,  quod  est  impossi- 
bile.  Et  consequentiaprincipahs  pro- 
batur  ,  quia  locatum  est  corpus, 
modo  de  ratione  loci  est,  quod  sit 
sequaHs  locato  ;  igitur  locus  esset 
corpus. 

Quinto,  si  locus  sit,  vel  locus  est 
materia,  vel  forma.  vel  spatium  sepa- 
ratum,  aut  terminus  continentis  cor- 
pus  :  non  ms.teria,  neque  forma,  ut 
probatum  fuit,  quia  ista  sunt  intrin- 
seca  corpori  locato,  et  locus  est  ex- 
trinsecus.  Nec  spatium  separatum  , 
quia  locus  debet  esse  conservans  lo- 
cati,ettameniHudspatiumnullomodo 
esset  conservativum,  cum  sit  non 
ens,  et  nullam  liabeat  dispositionem; 
ergo,  etc.  Nec  terminus  corporis  con- 


tinentis,  quia  ille  tcrminus    est  mo- 
bilis  ad  iocum  continentis. 

Sexto,  sequitur  quod  ille  terminus 
esset  augmentabilis,  et  diminuibilis  ; 
consequens  est  falsum.  Probatur , 
quia  quando  locatum  augmentatur, 
tunc  nisi  in  tantum  locus  augmenta- 
retur,  sequeretur  quod  aliqua  pars 
locati  esset  sine  loco.  Item  quoniam 
locatum  diminuitur,  nisi  conformiter 
locus  diminueretur,  sequeretur  quod 
aliqua  pars  loci  maneret  sine  cor- 
pore  locato,  quod  est  impossibile. 

Septimo,  quia  si  locus  esset,  locus 
esset  alicubi  :  et  si  sic,  esset  proces- 
sus  in  infinitum.  Antecedens  pro- 
batur  :  quia  quod  non  est ,  nus- 
quam  est  ;  igitur  quod  est,  alicubi 
est. 

Oppositum  arguitur  per  Aristote- 
leministo  quarto,  text.   4. 

In  hac  quaestione,  Primo  videbitur    Divisio 

•  7  ....  .    .     ,  ,  qucestionit 

quid  nominis  hujus  nommis  Locus,Qi 
de  conditionibus  generalibus,  quas 
quilibet  concedit  in  loco  esse.  Se- 
cundo  ex  illis  conditionibus  proba- 
bitur  locus  esse,  et  investigabitur, 
quas  res  sit  locus.  Et  tertio,  inquire- 
tur  de  veritate  proprietatum    Loci. 

Quantum  ad  primum,  notandum  3- 
quod  illi  terminus  Locus  significat 
idem,  quod  ilH  termini,  per  quos 
convenienter  respondetur  ad  quses- 
tionem  quserentem,  ubi  est  hoc,  et 
ideo  significatumhujustermini  Locus 
circumloquitur,  et  declaratur  per  ad- 
verbia  localia.  Nunc  enumerandse 
sunt  conditiones  generales  Loci  : 
Prima  proprietas  est,quod  locus  con- 
tinet  aliquod  locatum  ;  quia  quilibet 
concedit,  quod  locatum  est  in  loco 
tanquam  in  continente.  Secunda  pro- 
prietas  est,  quod  locus  non  est  inse- 
parabilis  a  locato:  quia  per  motum  lo- 
calem,  locatum  movetur  de  uno  loco 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


ad  alium.  Tertia  proprietas,quod  lo- 
cus  non  est  aliquid  locati,sciIicet,nec 
pars,nec  accidens,  quod  patet  :  quia 
motum  localiter    dimittit    locum   in 
quo  prius  fuit,  et  tamen  non  dimittit 
partem,  aut  accidens,  quod  prius  ha- 
buit.  Quarta,   quod    locus   proprius 
alicujus  locati  est  prsecise  aqualis  illi 
locato,  quia  continet  locatum,  et  ni- 
hil  phis.  Quinta,  quod  omne  corpus 
habet  locum  naturalem,  a  quo  nun- 
quam  movetur  naturahter,imo  in  eo 
naturahter  quiescit,  et  si  fuerit  ex- 
tra  illum  locum,  ad    ipsum  natura- 
hter  redibit,   si   non  fuerit    impedi- 
tum.    Sexta,   quod  sursum   et  deor- 
sum,    (^)    dextrum     et     sinistrum  , 
ante  et  retro  sunt  differentias   Loci. 
Septima,  quod  sicut  transmutatio  (b) 
substantiahs   facit  scire     materiam, 
ita  motus  locahs  facit  scire    locum  , 
quia   sicut  ex    transmutatione   sub- 
stantiah  concludimus  materiam  esse, 
ita    ex     motu    concludimus    locum 
esse.    Octava  quod    in  eodem    loco 
succedunt  sibi  invicem    diversa  cor- 
pora,  et  hoc  est  notum.  Nona,  quod 
majus  corpus  majorem  locum  occu- 
pat,et  minus  minorem.  Decima,quod 
omne  motum  locahter  est  alicubi,  et 
mutat  locum,  quia  motus  localis  est 
loci  mutatio.   Undecima,   quod   nul- 
lum  quiescens  localiter  mutatlocum, 
quia  si  sic,jam  moveretur  localiter. 
Duodecima ,    quod    impossibile    est 
plura  corpora  esse   simul  in  eodem 
loco,  quorum  unum  non  est  natum 
informare  reliquum,   nec  ambo  ter- 
tium  :  quia  qua  ratione  plura    pos- 
sunt  esse  in  eodem  loco,  eadem   ra- 
tione   inhnita.    Decima   tertia,  quod 
idem  locatum  non  potest  esse  in  di- 
versis  locis.    Decima   quarta,    et  ul- 
tima,  quod   locus  est   immobilis  per 
se  localiter,  quia  quod  per  se  movetur 


localiter,  per  se  est  in  loco,  et  ta- 
men  locus  non  est  in  loco,  quia  jam 
esset  processus  in  infinitum  in  locis. 
Patet  igilur  de  quid  nominis  hujus 
termini  Locus,  et  de  proprietatibus, 
quse  secundum  communem  opinio- 
nem  conveniunt  Loco.  Et  hoc  de 
primo. 

Quantum  ad  secundum,notandum,  4. 
quod  hoc  nomen  Locus  aliquando  quandoque 
accipitur  asquivoce,  quia  aliquando  '^sumit°ur. 
accipitur  pro  illo,  respectu  cujus  fit 
motus  localis,  sive  respectu  cujus 
cognoscitur  velocitas  motus,  et  sic 
centrum  terr»,  seu  tota  terra  dicitur 
esse  locus  cceli  ;  cujus  signum  est, 
quod  ad  qusestionem  factam,ubi  mo- 
vetur  ccelum,respondetur  quod  circa 
terram.  Aliomodoaccipitur  (c)  locus 
pro  patria,seu  magno  corpore  conti- 
nente  ahquod  infra  se  :  et  sic  sole- 
mus  dicere,  quod  secundum  diversi- 
tates  locorum  proveniunt  diversitates 
proprietatum  in  rebus  naturalibus  : 
et  sic  dicit  Aristoteles  in  isto  4.  text. 
4.  quod  Locus  est  conservativus  lo- 
cati.  Tertio  modo  accipitur  Locus  pro 
continente  locatum  immediate  :  et 
isto  modo  accipitur  in  isto  quarto,et 
tuncquse  res  sit  Locus,  sunt  diversae  ^ 

i  '  Operatio- 

opiniones.  Prima   est,    quod    Locus  «^*'  de  en 

^  tilate  locu 

nihilest,  et  movebantur  propter  ra- 
tiones  ante  oppositum.  Secunda  opi- 
nio  fuit,  quod  locus  est  materia,  et 
movebantur  pro  tanto,  quia  sicut  in 
eadem  materia  succedunt  sibi  invi- 
cem  diversas  formse,  ita  in  eodem 
loco  succedunt  sibi  invicem  diversa 
corpora,  unum  postaliud.  Tertiaopi- 
nio,quod  locus  est  forma ;  et  hoc  pro 
tanto,  quia  sicut  forma  est  terminus 
etfinis  illius,  cujus  est  forma,  ita  lo- 
cus  est  terminus,  ctfinis  corporis  lo- 
cati.  Quarta  opinio,  quod  locus  est 
corpus;  et  hoc  pro  tanto,quia  locus  est 


! 


QUiESTIO  I 


superficies  corporis  continentis,modo 
superficies  non  estaliquares  inclivi- 
sibilis  existens  in  continuo,  imo  su- 
perficiesest  corpus  consicleratum,  ut 
est  mensurabile  per  duas  divisiones 
tantum.  Quinta,  cjuod  locus  est  spa- 
tiuni  separatuminterceptum  inter  la- 
tera  continentis.  Sexta,  quod  locus 
est  ultima  superficies  indivisibilis 
corporis  continentis,  cjuae  est  versus 
locatum.  De  istis  duahus  ultimis , 
et  de3.  art.  diciturin  aliis  quaestio- 
nibus. 
5.  Ex    his    sequuntur   conclusiones. 

Locus  est  Pj,j,^^j^  conclusio  :  Locus  est  ens.Pro- 


ens. 


batur,  quia  omne  ilud  est  ens,  ad 
quod  corpora  naturalia  moventur  na- 
turaliter  ;  sed  ad  locum  corpora  na- 
turalia  moventur  naturaliter  ;  ergo, 
etc.  Major  patet,  quia  propter  illud, 
quod  nihilest,  nullo  modo  inclinatur 
ad  movendum  :  et  minor  est  nota  ad 
experientiam.Secundoprobaturprin- 
cipaliter,discurrendo  per  conditiones 
prius  positas. 

Locus  non  Secunda  conclusio  :  Locus  non  est 
^ria^veT  matcria,  vel  forma.  Probatur,  c|uia 
/■orma.  ^^w^jj^  extrinsecum  locato  est  mate- 
ria,  vel  forma  locati,  quia  determi- 
nantur  a  locato  per  motum  localem, 
et  tamen  non  determinatur  ejus  ma- 
teria,  vel  forma,  igitur  locus  non  est 
materia,  vel  forma.  Secundo,  quia,si 
ita  esset,  sequeretur  cjuod  de  neces- 
sitate  ad  motum  locati  moveretur 
ejus  locus  ;  consec|uens  est  falsum, 
quia  de  ratione  loci  est,  cjuod  sit  im- 
mobilis,  ut  patet  ex  ejus  defmitione  ; 
patet  consecjuentia,  C|uia  ad  motum 
locati  necesseest,tam  ejusmateriam, 
quam  formam  moveri,  et  ista  potest 
etiani  probari  per   conditiones  prius 

Locusnon    pOSltaS. 

conS"/      Tertia  conclusio :  Locus   non  est 
locatum.    (.Qpp^g    continens     locatum .     Pro- 


batur,  quia  diversimode  est  aliquod 
in  aliquo  tanquam  in  loco  ,  et 
tanquam  in  vase,  ut  probat  Aris- 
toteles  in  isto  4.  text.  4L  Sed  lo- 
catum  est  in  corpore  continenti  tan- 
quam  in  vase;  igitur  non  est  in  eo 
tancjuam  in  loco,  et  per  consequens 
non  est  locus  contenti.  Secundo  se- 
queretur,c{uod  locus  nonesset  ascjua- 
lis  locato,  quia  corpus  continens  est 
multomajus  corpore  contento.Tertio 
sequeretur,  quod  idem  esset  locus 
proprius,  et  communis  ;  consec|uens 
est  falsum,  ut  patet  in  isto  quarto, 
text.  14.  Et  patet  consequentia,  cjuia 
corpus  locans  estlocus  communis,et 
perte  locus  proprius  est  corpus  con- 
tinens  ;  ergo  sequitur  propositum. 
Et  impugnatio  hujus  opinionis  magis 
patebit,c|uando  disputabitur,an  linea, 
superficies,  et  punctus  sint  res  dis- 
tinctas  a  corpore. 

Nunc  C^)  ad  rationes.  Ad  primam, 
dico  c{uo  locus  potest  esse  effectus, 
et  etiam  causa,  sed  non  est  necesse, 
quod  sit  effectus,  vel  causa  locati, 
imo  est  terminus  extrinsecus  conti- 
nens  locatum.  Et  per  idem  patet  ad 
secundam. 

Ad  tertiam,  cum  dicitur :  Hoc  esset 
propter  recipere  corpora,  etc.  con- 
cedo  ;  et  etiam  concedo,  c|uod  tam 
locus,  c{uam  locatum  est  dimensio, 
vel  dimensiones,  et  non  sequitur, 
quod  dimensiones  penetrent  se,  quia 
non  sunt  simul  positive,  sed  priva- 
tive,  per  privationem  alicujus  inter- 
medii. 

Ad  cjuartam,negatur  consec|uentia, 
quod  locus  sit  corpus,  sed  est  super- 
ficies  corporis  immediata  locato.  Ad 
probationem,  locus  est  a^qualis,  etc. 
exponetur  postea  ;  clico  tamen,  quod 
locus,  et  locatum,  sic  sunt  aequales, 
quod  locus  nihil  plus  continet,  quam 


6. 


8 


LIB.  IV.   PHYSICORUM 


locatum,  nec  locatum  continetur  ab 
aliquo  majori  suo  loco.  Ad  confirma- 
tionem  dicitur  sicut  adtertiam. 

Ad  quintam,  dico  quod  locus  est 
terminus  corporis  continentis.  Ad 
improbationem  :  Ille  est  mobilis  ad 
motum  continentis,  concedo  quod  est 
mobilis  per  accidens  ad  motum  con- 
tinentis  :  tamen  de  ista  immobilitate 
per  se  non  intellexit  Aristoteles  in 
definitione  loci,  sed  de  immobilitate 
persequivalentiam  situs  respectu  cor- 
poris  coelestis,  et  respectu  corporum 
circumjacentium,  qufe  qiiiescunt. 

Ad  sextam,  potest  concedi,  quod 
locus  est  augmentabilis,  quia  eadem 
superficies  est  bene  primo  minor,  et 
postea  major,  nec  est  inconveniens. 
Vel  dicitur,  quod  quando  locatum 
augmentatur,  tunc  non  augmentatur 
ejus  locus,  sed  locatum  acquirit  unum 
novum  locum  majorem,  quam  erat 
locus,  in  quo  prius  fuit. 

Ad  septimam,  quia  si  locus  esset, 
etc.  Negatur  consequentia,  quia  locus 
non  est  aliquo  tanquam  in  loco , 
sed  est  in  corpore  continente,  cujus 
locus  est  terminus,  tanquam  pars  in 
suo  toto,  vel  accidcns  in  suo  sub- 
jecto. 

ANNOTATIONES 

7.  (")  Sursum  et  deorsiim,  dexlrum  ei  sinis- 
mitur  du-  trum,  elc.  Nola,  quod  istae  dlfferenlise  loci 
pliciter.  g^^]^[^  differenlise  corporuni  :  corpus  autem 
accipitur  dupliciter,  scilicet  Mathematice, 
et  riiysice.  Corpus  Mathematicum  solura 
dicit  corpus  quantum,  ut  abslrahita  mate- 
ria  et  motu,  non  considerando  Sn  sit  grave 
vel  leve  :quocirca  hujusmodi  corpora  non 
haTjent  ex  nalura  sursum  et  deorsum,  sed 
idem  omnino  corpus  modo  est  sursum, 
quando  est  supra  caput  nosLrum  :  modo 
deorsum,!modo  sinistrorsum,sicut  nos  mo- 
vemur.  Unde  cum  ego  ambulo,  columnam 


quam  modo  habeo  dexteram,  postea  habeo 
sinistram,  et  hoc  est,  quod  ait  ArisloLeles, 
text.  5.  Nobis  enim  non  semper  idem,  sed 
secundumposiLionem,ul  convertimur ,  fiunt, 
id  est,  secundum  dispositionem  nostram. 
Ex  quo  sequitur,  quod    si  nuUum  esset 
animal  in  mundo,   inanimata  non    essent 
hoc  modo  sursum,  et  deorsum,  nec  in  aliis 
differenliis  positionis.  Corpus  vero   Physi- 
cum,  quia  natura  sua  grave  est,  aut    leve, 
habot  ex  natura  sursum,   el  deorsum.   Et 
hoc  est,  quod  ait  ArisLoleles,    Non   quod- 
cumque  contingil,sed  cohabentiagravitatem 
et  ierrea,  etc.  id  est,   sursum  et  deorsum 
non  est  locus,  ut  accidit  se  habere  respectu 
hominis,  sedquomoventur  levia,  est  locus 
sursum,  et  quogravia  deorsum.  lloc  patet 
in  MaLhemalicis:  nam  si  triangulum  in  pa- 
riete  depingas,  unus  angulus  dicitur  sur- 
sum,  et  alius  deorsum,  vel    dextrorsum, 
vel  sinistrorsum  solum  respectu  hominis  .• 
quia  natura  trianguli  non  vindicat  sibi  po- 
tius  locum  su;'sum,  quam  deorsum  ;  si  au- 
tem  Lriangulus  esset  ferreus  in  quantum 
grave,  appeteret  locum  deorsum,  et  si  es- 
set  igneus,  appeterel  locum  sursura. 
(b)  Sicul  transmutatio  naturalis  facii  scire 
materiam,    etc.    Nota,   quod    Aristoteles  , 
text.  3.  probat  hac  ratione  locum  esse.  Ex- 
perimur  quod  in  eodem  vase,  in  quo  nunc 
esL  aqua,  egressa  aqua,  succedit  aer ;  ergo 
idem  erat  locusdistincLusel  ab  aqua,  et  ab 
aere,  qui  prius  conLinebaLaquam,etdeinde 
continet  aerem,   quse  ratio   noLanda  est : 
nam  sicuL  lib.  I.  argumenLabatur  ex  diver- 
sarum  formarum  in  eodem  subjecto   suc- 
cessione  maLeriam  esse,  quia  scilicet   ubi 
nunc  est  forma  ignis,  fuiL    prius  forma 
ligni,  quod  est  indicium  subesse  illic  ma- 
teriam  receptaculum  uLriusque  formse :  si- 
mili  modo  arguit  de  loco,  et  lioc  esl  quod 
dicit  Scotus  in  hac  septima  loci  proprietate. 
Quod  si  quis  inficiari  contendat,  lianc  ra- 
tionem  non  procedere  ex  experieiitia,quia, 
cumaersiL  invisibilis.nonexperimurinvase 
aqua  vacuo  succedere  aerem  ;  rcspondelur, 
quod  in  phiala  plena  aqua  habente  in  fui.do 
minutaforamina,experimurquodquamdiu 


QU.ESTIO  I 


occlusum  fuerit  orificium  superius,  aqua 
non  cadit  solum,  quia  non  potest  intrare 
acr  ad  replendam  pliialam,  ne  detur  va- 
cuum  ;  sed  quamprimum  discoopertum 
fuerit  orificium,  intrante  aere,  cadit  aqua. 
g.  (•=)  /1  lio  modo  accipilur  locus  pro  patria, 
etc.  Nota,  quod,  cum  locus  sit  superficies 
corporis  continentis  intra  se  aliud  corpus, 
fit  ut  qiiemadmodum  corpus  uno  modo  ac- 
cipitur  Mathematice,  utprsecise  dicit  quan- 
titatem  ;  et  alio  raodo  Physice,  ut  dicit 
compositum  alicujus  cerlce  naturae  ;  ita  lo- 
cus  uno  modo  accipitur  simpliciter  pro  su- 
perficie  ambiente  aliud  corpus  trinoe 
dimensionis  ,  abstrahendo  a  quacumque 
qualilale  naturali  conservativa  locati.  Alio 
modo  accipitur  pro  loco  naturali,  nempe  ut 
supponit  pro  superficie  continente,  conno- 
tando  formam,  et  proprietatem  naturalem 
conservativam  locati  ;  verbi  gatia,  super- 
ficies  aeris  me  circumdantis,  sive  locus  sit 
mihi  salubris,  sive  nocivus,  sive  in  illo  sim 
naturaliler,  sive  violenter,  eo  solo  quod 
ambit  quantitatem  meam,  est  mihi  locus  : 
cum  hoc  tamen  requireretur  ad  locum  na- 
turalem  ut  meapte  natura  essem  in  illo 
propter  qualitates  loci  mihi  convenientes, 
sive  in  quantum  sum  grave,  sive  in  quan- 
tum  animal.  Concavum  enim  Lunse  dupli- 

Concavum  ^ 

LuncB  du-  citer  est  locus  ignis  :   nam   qua    ratione 

locusignis  ipsum  adoequate  ambit,  est  simpliciter  lo- 

cus,  et  qui  naturaliter  conservat,  est  locus 

naturalis,  idemque  dicendum  est  de  centro 

raundi  respectu  terrse,  neque  elementis  so- 

lum,  verum  et  mixtis,  in  quantum  mixta 

sunt,  conveniunt  loca  propria:  vinum  enim 

conservatur  in  vase  ligneo,  potius  quam  in 

vitreo,  et  in  cavernis  terrse   potius,   quam 

super  aere,  et  locus  propria3  patrias  est  cu- 

juscumque  suapte  natura  salubris,   atque 

adeo  corpus  naturale  suapte  natura  rao- 

vetur  ad  proprium  locum,  quia  in  ipso  est 

vis  conservativa  locati  .    Observa   tamen, 

quod  locus  naturalis  non  habet  vim  attrac- 

tivam,  et  motivam  in  genere  causse  effi- 

cientis,  sicut  magnes  altrahit  ferrum  alte- 

rando  ipsum,  sed  solum  in  genere  causse 

finalis,  utenim  animalmovetur  ad  pastum, 


ita  grave  naturali  impetu  movetur  deor- 

sum. 

(^)  Nunc  adrationes,  elc.  Nota,  quod  Sco-  ^    i^. 

'  Lociisoifa- 

tus  in  responsionibus  istis  loquitur  semper  ^Ham  sumi 
de  loco  profundamento,  seu  pro  materiali.  P^'^*  • 
Unde  observa,  quod  locus  polest  accipi  du- 
pliciter  :  Unomodo  fundamentaliter,  et  sic 
non  est  aliud,  quam  superficies  circum- 
scribens  locatum.  Alio  modo  formaliter,  et 
sic  est  relatio  actualis,  vel  aptitudinalis 
realiter  existens  in  superficie  circumscri- 
bente  locatum.  Ilsec  aulem  distinctio  de- 
clarari  potest  considerando  tresentitatesex 
parte  superficiei  circumscribentis.  Prima 
est  ipsa  superficies  absolute  considerata, 
quse  ut  sic  non  dicilur  locans,  sed  magis 
locativa,  et  sic  est  ibi  apUtudinalis  relalio, 
quse  potest  dici  locativitas,  et  fundatur  in 
enlitate  ipsius  superficiei,  etterminatur  ad 
ipsum  locatum,  et  distinguilur  ab  ipsa 
superficie  locante  solum,  ex  natura  rei, 
et  formaliter,  sicut  aliae  relationes  aptitu- 
dinales  ;  sed  quando  corpus  actualiter  po- 
nitur  in  ipsa  superficie  locante,  tunc  ipsa 
dicitur  actualiter  locans,  et  circumscribens 
locatum;  etideo  ibi  esl  una  relalio  actualis, 
quce  dicitur  locatio  etcircumscriptioactiva, 
qua  ipsa  superficies  dicitur  formaliter,  et 
actualiter  locans,  et  circumscribens  loca- 
tum  ;  etfundatur  in  tali  superficie  locante, 
et  terminatur  ad  corpus  locatum,  et  realiter 
distinguitur  ab  utroque.  Similiter  ex  parte 
locati,suntconsiderandae  aliae  tres  entitates, 
scilicet  eniitas  corporis  locati,  locabilitas 
passiva,  et  locatio  passiva,  a  qua  ipsum 
corpus  dicitur  actualiter  locatura.  Undo 
prima  entitas,  dicitur  locus  fundameii- 
taIiter.Secunda,IocusformaIisaptitudinaIis. 
Tertia,  locusformalis  actualis.  Quarta,  loca- 
tum  fundamentaliter.  Quinla,  locatum 
formale  aplitudinale.  Sexta,  locatum  for- 
male  actuale.  Ex  his  sequitur,  quod  lo- 
cus  pro  formali,  vel  pro  per  se  significato, 
non  est  aliud  quam  ubi  aclivum  ;  funda- 
menlaliter  vero  est  species  Quantitatis  ea 
dem  realiter  cum  ipsa  superficie.  Sed  haec 
fusius  infra  explicabuntur. 


10 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


EXP03ITI0  TEXTUS 


11. 


Text.  12.  Quoniam  (1)  aatem  aiiud  quidem 
secundum  se,  etc.  Hoc  est  secundum 
(a)  capitulum  hujus  tractatus,  in  quo 
Philosophus  disputat  de  quidditate 
loci;  ac  primo  prsemittit  quamdam  di- 
visionem.  Secundo  prosequitur  ibi, 
Sic  igitur  conaiderantibus.  Divisioest 
ista,  quod  quidam  est  locusproprius, 
scilicet  qui  continet  locatum,  et  nihil 
plus,  ut  aer  circumdans  te,  dicitur 
locus  proprius  tui,  et  vocatur  locus 
secundum  se .  Alter  est  locus  com- 
munis,  qui  scilicet  continet  locatum, 
et  plus,  ut  ccelum  est  locus  communis 
tui,  et  (b)  vocatur  locus  secundum 
aliud. 
12.  Sicigitur{2)  considerantibus   locus 

unius  cujusque  species  est.  Hic  prose- 
quitur,  et  primo  probat,  quod  locus 
sit  materia,  vel  forma.  Secundo,quod 
nec  sit  materia,  nec  forma,  ibi  :  At 
vero  quod  impossibile,  etc.  Primo 
probat  quod  locus  sit  forma.  Se- 
cundo,  quod  sit  materia  :  et  Tertio 
concludit  corollarium.  Secundum  ibi, 
Quatenas  autem.  Tertium  ibi,  Merito 
autem.  Primo  igitur  probat,  quod  lo- 
cus  sit  forma  :  quia  (c)  primum  con- 
tinens  alicujus  corporis  est  locus  ip- 
sius,  et  per  consequens  locus  est  ter- 
minus  :  sed  forma  est  terminus , 
igitur  formaest  locus.  Sed  dicit  Com- 
mentator,  quod  isla  ratio  non  valet , 
quia  est  exduabus  adirmativis  in  se- 
cunda  figura.  Secundo,  quia  gequi- 
vocat  de  termino  :  quia  locus  est  ter- 
minus  extrinsecus,  sed  forma  est 
terminus  intrinsecus. 
12.  Quatenus  autem.  Ilicprobat,  quod 

locus  sit  materiatriplici  ratione  :  quia 
locus  videlur  esse  distantia,  id  est 
dimensio  conteuta  plano,  et  termino, 


id  est,  contenta  infralocum  corporis^ 
modo  materia  eisdem  terminis  con- 
tinetur,  igitur  materia  est  locus .  Se- 
cundo,  quia  si  per  imaginationem 
termini,  id  est,  quantitates,  et  qua- 
litates  removeantur  a  corpore  locato, 
nihil  manet  nisi  materia  ;  et  tamen 
adhuc  manet  locus,  igitur  locus  est 
materia.  Tertio,  auctoritate  Platonis 
in  Timaso  qui  posuit  idem  esse  lo- 
cum,  et  materiam,  et  etiam  in  suis 
dogmatibus  non  scriptis,  propter  is- 
tam  (b)  causam,  quia  idem  est  locus 
et  receptivum  :  modo  materia  est  re- 
ceptiva  ;  igitur  materia  est  locus. 

Meriti  (3)  autem  ex  his  consi  leran-  Text.  16, 
tibus,  etc,  Concludit  corollarium, 
quod  merito  consideratio  de  loco  est 
difficilis  :  quia  antiqui  posuerunt  lo- 
cum  esse  materiam,  vel  formam,  de 
quibus  est  difiicillimum  considerare, 
et  unum  istorum  non  potest  cognosci 
sine  reliquo. 

At  vero  (4)  quod  impossibile  est,  '^^^'^-  ^"- 
etc.  Hic  probat,  quod  locus  non  sit 
materia,  vel  forma  ;  et  hoc  quatuor 
rationibus.  Secunda  ibi  :  Amplius 
quomodo.  Tertia  ibi  :  Si  vero  in  ipso. 
Quarta  ibi  :  Amplius  quando  ex  aere. 
Primo  ponit  primam  rationem.  Se- 
cundo  increpat  Platonem  ibi  •.Platoni 
tamen  dicendum  erat.  Prima  ratio 
continet  multa.  Primum  est,  quod 
corpus  locatum  una  cum  materia,  et 
forma,  separatur  secundum  setotum 
de  uno  loco  ad  alium  ;  igitur  locus 
non  est  materia  vel  forma.  Secundo, 
quia  locus  non  est  pars,  vel  qualitas 
corporis  locati,  scd  est  separabilis  a 
locato,  et  tamen  nec  materia,  nec 
forma  est  separabilis  ab  eo,cujus  est; 
igitur  nec  materia  nec  forma  est  lo- 
cus.  Tertio,  quia  locus  est  ad  modum 
vasis,  et  non  est  aliquid  ipsius  rei  lo- 
catse  ;  igitur  locus   non    est  materia, 


QU^STIO   I 


11 


Text.  18.  nec  forma.  Item,  ex  (5)  qiio  locus  est 
separabilis,  sequitiir  quocl  locus  non 
sit  forma  :  quia  separatio  formce  a 
materiaest  ejuscorruptio,  utdicithic 
Commentator  com.  17.  et  18.  etlocus 
secundum  quod  est  continens,  non 
est  materia,  quia  materia  continetur. 
Item,  quia  locus  est  extraipsum,  quod 
locatur,  et  tamen  materia,  et  forma 
sunt  intrinseca  sibi ;  igitur,  etc. 
3.  Platoni  ta.men  dicendum  erat.  Hic 

improbat  Platonem  (^),  qui  dicebat 
Ideas,  et  numeros  Mathematicos  non 
esse  in  loco  ;  cujus  tamen  oppositum 
sequitur  ex  dictis  :  dicebat  enim  lo- 
cum  esse  materiam,  quam  vocabat 
magnum,etparvum,  et  dicebat,  quod 
locus  participat  de  iUis  Ideis,  et  nu- 
meris  Mathematicis  :  modo  partici- 
patum  debet  esse  in  participante,  et 
numeri  erunt  in  loco. 

Tcxt.  19.  Amplius  {6)  quomodo.  Ponitur  se- 
cunda  ratio,  et  continet  duplex  me- 
dium.  Primum  est  ,  quod  corpora 
naturalia  moventur  naturaliter  ad  sua 
loca,  ut  patuit  prius,  et  tamen  non 
moventur  ad  suam  materiam,  vel  for- 
mam,  cum  de  facto  illas  habeant  ; 
igitur.  Secundum,  quia  sursum  et 
deorsum  sunt  differentia3  loci,  et  ta- 
men  sursum.,  et  deorsum  non  sunt 
differentias  materias,  vel  formaB  ;  igitur 
locus  non  est  materia,  vel  forma. 

Tcxt.  20.  Si  vevo  (7)  in  ipso.  Ponitur  tertia 
ratio  :  quia  si  locus  esset  materia,  vel 
forma,  sequeretur  quod  locus  esset 
in  corpore  locato ,  et  sic  loci  esset 
locus  in  infinitum.  Item,  quia  locus 
non  transmutatur  cum  locato,  et  ta- 
men  materia,  et  forma  simul  moven- 
tur  cum  locato:  igitur  locus  non  est 
materia,  vel  forma. 

Text.  21.  Amplius  (8)  quando  ex  aere.  Poni- 
tur  quarta     ratio ,    quia  (0   si    locus 


esset  forma,sequeretur  quod  cum  ex 
aere  iit  aqua,  quod  locus  corrumpe- 
retur.  Consequens  est  falsum,  quia 
dicimus  aquam  esse  in  eodem  loco, 
in  quo  prius  fuit  aer.  Et  probatur 
consequentia,  quia  forma  aeris  cor- 
rumpitur. 

ANNOTATIONES 

{■a)  Hocest  secimdum  capitulum,   etc.    Miro        11. 
artificio  Aristoteles  in  hac  de   loco  dispu- 
latione  procedit.   Primo   eniin  praecedenti 
capiLulo  inquirens,  an  locus  essel,  non  so- 
lumrationibus  suum  intenlum  probanlibus, 
conlentus  est,   verura  et    rationibus   non 
paucis  ad    opposilum   est  argumeniatus. 
Modo  in  hoc  capitulo  inquirere  incipiens 
quidnam  locus  sit,  in  utramqae    partem 
disputans  procediL;  ita  ut  primo   duas    ra- 
tiones  argumentativas,  quibus   aut  male- 
riam,  aut  formam  censeri  polerat    locum 
esse,  forraet ;  deinde  alias  plures  neutrura 
esse  probantes,  quae  et  rectsesunt,  proponit. 
Quod  quidera  non  otiose,  aut  fortuilo,   sed 
ad  ejus  insinuandura  ingeniura,et  aliorura 
quorumdara  Philosophorumdefectuosam  de 
hac  re  speculationem  ;  et  tandera  ad  verita- 
tem  me'ius  indagandam  neces.sario,etcon- 
sulto  fecisse  intelligere  debemus. 
(b)  FA  vocatur  locussecundum aUud.'^oidi\i\Q,  Per  se  M- 
ArisloteUs  locutionem,dicit  in  ahudsecun-     mit^r,^' 
dum  se.aliud  secundum  aliud  dicitur,  ap- 
pellans  locum  cc)mmunem  secundum  aliud, 
quia  continet  per  aliud,  hoc  est,  per  locura 
propriura.  Locus  autera  propriusdiciturse- 
cundumse,  hoc  axilemsecundumse,  hic  non 
opponitur  secundum  accidens  ;  locus  enira 
proprius  perse,  id  est,  iniraediale  conlinet 
locatura,  ut  ly  joerse,  opponitur  \yper  acci- 
dens,i\o\\  3i\\[Qm  per  se,   ut  opponitur  per 
aliud  :  quia  per  aliud,  id  est,  mediante  me- 
dio,scilicet  proprio  loco  continet,  uti  sensi- 
bile  convenit  homini  per  se,  ut  ly  per  se 
opponitur  ly  per  accidens,  non  aulem  per 
se,  ut  ly  perseopponitur  lyperaliud,  quia 
potius  competit  sibi  per  aliud,  id  est,  per 
animal. 


12 


LIB.   IV.   PHYSIGORUM 


15. 


16. 


(")  Primum  continens  alicujus  corporis, 
etc.  Nota,  quod  hoec  prima  ralio  tenet  ex 
lioc,  quod  forira  est  terminus  continens 
materiam  :  quia  forma  reducit  materiam, 
et  terminat  eam  ad  certam  speciem  ;  sed 
locus  proprius  primo,  et  per  se  est  termi- 
nus  adsequale  conlinens  locatum  :  ergo 
locus  est  forma  locati.  Cceterum  liaec  ratio 
est  arguraentativa ,  neque  illa  intendit 
Aristotelesprobare  illatum,  quia  confecta 
est  (ut  hic  dicit  Scolus  ex  Averroe)  ex 
puris  affirmativis  in  secunda  figura  ;  si 
enim  locus  esset  forma  locati,  ut  ipse  est 
argumentatus,  locatum  haberet  speciem  a 
loco  ;  et  tunc  omnia,  qu?e  in  eodem  loco 
succederent,eocasufierent  ejusdem  speciei. 
Formavit  autemhanc  rationem,ut  quorum- 
dam  ostenderet  errorem,  existimantium 
locum  esse  formam,  eo  quod  non  distin- 
gnebant  inter  terininum  intrinsecum,  et 
extrinsecum  ;  terminus  enim  intrinsecus 
est  forma,  extrinsecus  vero  est  locus. 
{^)  Propter  istam  causam,  quia  idem  est 
locus  el  receptivum.  Nota  primo,  quod  hsec 
ratio,qua3probatlocumessemateriam,vide- 
turcolligiexPlatone,utTliomistioetreliquis 
anliquis  placet.  Estque  hujusmodi,sicut  ma- 
teria  recipit  formam,sic  locus  locatum;  ergo 
locusestmaterialocati  :  sicutenim  in  mate- 
ria  qualibet  potest  recipi  forma,  ila  inloco 
quolibet  locatum.  Formelur  ergo  sic  ratio  ; 
omnis  materiarecipit  formam  ;omnis  locus 
recipit  locatum  :  ergo  omnis  locus  est  ma- 
teria.  Quae  ralio  eumdem  habet  defectum 
cum  priori;  est  siquidemin  secunda  figura 
ex  affirmativis  procedens  :  peccatumqae  in 
hoc  cognoscitur.quod  non  distinguit  inler 
receptivum  intrinsecum,  et  extrinsecum,  et 
major  quidem  vera  est  de  receptivo  intrin- 
seco,  quii  tale  est  materia;  minorem  vero 
de  receplivo  extrinseco  oportet  inlelligi. 
Quare  syllogismus  est  in  quatuor  terminis 
sicut  prior. 

Secundo  nota,  ut  eliam  annotavit  Philo- 
ponus,  et  est  probabile,  quod  Plato  nun- 
quam  docuit  locum  omnino  idem  esse  cum 
materia,  sed  locum  peranalogiam,et  meta- 
phoram  appellabat  materiam  :  quia  sicut 


locus  successive  suscipit  diversa    locata  , 

ita  el    materia    diversas  formas.  At  quia 

Aristoteles  voluit  hic  reprobare  opinionem 

qua  quis  posset  dicere  locum  esse  mate- 

rinm,  citavit  Plalonem,   locum  materiam 

appellantem,    (solet  namque  lioc  assidue 

facere.) 

(°)      Hic  improbat    Platonem,     elc.     Nota 

quod  Plato  posuit  Ideasseparatas  a  loco,  et 

rursus  asseruit,  (  uthic  illi   imponitur  ab 

Aristotele  )  materiam  esse   locum  recepti- 

vumformarum  ;  hsec  autem  duo  inter  se 

pugnant.  Si  enim  formse,  et  Idese  recipiun- 

tur  in  materia,  et  materia  est  locus  ;  ergo 

etldeae  suntin  loco,contraprimumdictum. 

Nam  si  Ideseseparataeparticipanturin  mate- 

ria,  seu  (quod  idemest)  locus  est  particeps 

illarum,  (  sicut  Petrus,     et    quodcumque 

individuum  est  parliceps  speciei  )sequitur 

Ideas  illas,  et  numeros  esse  in  loco  ;  a!que 

adeo  redditurus  erat  rationem   Plato,  cur 

non  essent  in  loco. 

(f)  Quia   si  locus  esset  forma  sequeretur ,        17. 

etc.  Nota,  quod   materia   prima  est  incor- p,.j„ia,  ^uo 

ruptibilis,  tamen  materia  hsec  cum  his  dis-  .'"o^"  ^*'. 

^  '  tncorrupti 

positionibus  ad  hanc  formam  corrumpitur,  l>ilis. 
quia  non  manetcum  illis.  Ita  declarat  hanc 
rationem  S.  Thomas,  quem  sequitur  Soto, 
idem  sentit  Tartaretus.  Toletus  aliter  for- 
mat  hanc  rationem,  dicitque  sic  Aristotelem 
argumentari;  locus  corrumpitur  in  aliqua 
locati  abjectione,  sed  materia  incorruptibilis 
est ,  ergo  materia  non  est  locus.  Major  pro- 
batur,  quando  enira  ex  aere  fit  aqua,  perit 
locus,  quia  minor  locus  est  aquse,  quara 
aeris,  et  itera  alius  est  locus  naturalis 
aquae,  et  alius  aeris.  Minor  est  evidens. 
Unde  dicit  hac  ratione  probari  solum  mate- 
riara  non  esse  locum.  Scotus  vero  dicit 
Aristotelem  hac  ratione  probare  solumfor- 
mam  non  esse  locura  ;  forraatque  sic  Aris- 
totelis  rationem  :  Si  forraa  esset  locus, 
quando  ex  aere  fit  aqua.  locus  corrura- 
peretur  ;  sed  locus  non  corrumpitur, 
ergo  locus  non  est  forma.  Major  sic  proba- 
tur  :  forraa  aeris  deperditur  ad  corruptio- 
nem  aeris  :  ergo  si  forma  est  locus,  periit 
forma  similiter  et  locus.  Et  hanc  majorem 


QU.^ESTIO  I 


43 


videtur  Arisloteles  probasse  in  lextu:  dicit 
enim,  tion  enim  in  eodem  loco  fit  corpus  : 
quasi  dicat,  non  eadem  forma,  quae  per 
te  dicitur  locus,  fit  corpus,  scilicet  quod 
generatur,supple,in  quo  esl  corpus  corrup- 
tum.  Quasi  dicat,  si  forma  est  locus,  periit 
locus,  quia  periit  forma  ;  quod  videtur  in 
hoc,  quia  corpus  non  estcum  eadem  forma 
in  corrupto,  et  genilo  ;  sed  corruptum,  et 
genitum  sunt  in  eodem  loco  :  ergo  forma 
non  est  locus.  Et  addit  Aristoteles  :  Quae 
igitur  corruptio  f  quasi  dicat,  quoe  corrup- 
lio  loci  ?  ac  si  dixisset,  nulla;  quia  in  loco 
ubi  erat  corruptum,  succedit  et  genitum. 
Hunc  modumexponendi  hanc  rationem  ser- 
vat  etiam  Vilalpandus. 

EXPOSITIO  TEXTUS 


Text  23  ^^^^  ^^^  (^)  <^^^6^  accipiendum  est, 
quot  modis  aliud  in  alio  est,  etc.  Hoc 
est  tertium  capitulum  (^)  hujustracta- 
tus,  in  quo  Philosopluis  determinat 
de  modis  essendi  in, ut  per  hoc  osten- 
dat  quomodo  locatum  sit  in  loco.  Et 
primo  facit  hoc.  Secundo  movet  du- 
bitationem.  Tertio  solvit  quamdam 
factam  rationem  Zenonis.  Et  quarto 
concludit  corollarium.Secundum  ibi: 
Dabitavit  autem  aliquls.  Tertium  ibi  : 
Qiiod  autem  Zeno.  Quartumibi  :  Illud 

Modi  es-  autem  manifestum.  Primo  ponit  mo- 

sendi  in.     ^  ,.       .  ,.  , 

dos  essendi  in,  dicens,  quod  uno 
modo  aHquid  dicitur  in  aliquo  tan- 
quam  pars  in  toto,  ut  digitus  in 
manu.  Secundo  ,  ut  totum  est  in 
partibus,  et  tunc  capitur  in,  valde 
improprie  pro  ex,  et  sic  totum  est 
in  partibus,  quia  est  ex  partibus,vel 
quia  non  est  sine  partibus.  Tertio 
modo  ahquid  dicitur  in  aho,  sicut 
Species  in  Genere,  id  est,sub  Genere 
sccundum  pra^dicationem  quidditati- 
vam.  Quarto,  sicut  Genus  in  Specie, 
id  est,  in  dehnitione  Speciei,  vel 
Genus  dicitur  in  Specie,  quia  prsedi- 


catur  de  Specie;  sicut  dic'mus  praedi- 
catum  inesse  subjecto.  Quinto,  sicut 
forma  accidentahs,  vel  substantiahs 
est  in  materia,scihcet  per  realem  in- 
h^rentiam.  Sexto,  sicut  elTectus  in 
sua  causa  efhciente,  id  est,  in  potes- 
tate  efficientis,  quia  secundum  ejus 
impetum,  aut  voluntatem  ht.aut  pro- 
ducitur  effectus.  Septimo,  sicut  ordi- 
natum  in  hnem  est  in  suo  fine,id  est, 
ordinatursecundum  exigentiam  finis. 
Octavo,  ut  localum  est  in  loco,  ut 
aqua  in  vase  :  et  iste  modus  est  ma- 
xime  proprius  ad  propositum.  Et 
notandum,  quod  praster  istos  modos 
essendi  in, sunt  quidam  ahi  modi  ;  si- 
cut  dicimus  aliquod  esse  in  motu,  vel 
quiete,  in  gaudio,vel  tristitia,et  itade 
aliis.  Item  notandum,quod  diversitas 
ista  modorum  essendi  in,  fuit  magis 
apparens  in  idiomate  Gr^eco,  quam 
in  nostro. 

Dubitavit{^)autemaliquis.  Hic  mo-  -19. 
vet  dubitationem.  Et  primo  movet.  ^^^'  ' 
Secundo,  solvit  per  tres  conclusiones. 
Secundum  ibi  :  Primo  autem  non 
contingit.  Tertiumibi  :  At  veroneque 
secundum  accidens.  Item  primo  mo- 
vet.  Secundo,  ponit  primam  conclu- 
sionem  ibi :  Dupliciter  autem.  Dubita- 
tio  est  ista :  Utrum  aliquid  possit  esse 
in  seipso,  scilicet,  aliquo  dictorum 
modorum. 

Dupliciter  autem,    llic  solvit  dubi-  AUquid 
tationem  prius  motam,  et  distinguit,  ^esse\nfe 
quod  aliquid  (b)  potest  dici  in  seipso  ^^^cit^/^^' 
dupliciter  :  uno  modo  secundum  se, 
et  alio  modo  secundum  aliud.    Tunc 
est  prima  conclusio.quod  idem  potest 
esse  in  seipsosecundum  alterum,  ut 
totum  est  in  seipso  ratione  partium. 
Probatur,  quia  totum  (c)  habet  deno- 
minationem  a  suis    partibus  :  igitur 
cum    partes  sint     in     toto,    sequi- 


14 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


tur  quod  quodammodo  totum  est  in 
seipso,  cum  denominetur  a  suis  par- 
tibus.  Et  antecedens  patet  in  muitis, 
quiadicimus  corpus  esse  album,  eo 
quod  superficies  est  alba.  Similiter 
homo  dicitur  sciens,  eo  quod  anima 
est  sciens  ;  et  secundum  istam  locu- 
tionem,  quod  idem  est  in  seipso  ra- 
tione  partium,  dicimus  quod  dolium 
vini  est  in  dolio. 

Text.25.  Primo  (3)  autem  noncontingit.  Se- 
cunda  conclusio  est,  quod  idem  non 
est  in  seipso  secundum  se  totum  , 
primo.  Et  primo  recolligit  qualiter 
totum  diversimode  nominatur  prop- 
ter  partes.  Secundo  probat  conclu- 
sionem  inductive  :  quia  inducendo  in 
omnibus  modis  essendi  in  prius  dic- 
tis,  non  invenies  quod  aliquid  sit  in 
seipso  primo.  Et  probatur  ratione  : 
quia  si  idem  secundum  se  esset  in 
seipso,  ut  puta  vinum  in  vino,  seque- 
retur  quod  vinum  esset  amphora  et 
amphora  vinum.  Consequens  est  fal- 
sum.  Consequentia  probatur,  quia 
amphora  dicitur  ea  ratione  qua  con- 
tinet  vinum  ;  igitur  C^)  si  vinum  con- 
tineret  seipsum ,  vinum  diceretur 
amphora. 

Text.  27.  Atvero[^)nequesecunduma,ccidens. 
Tertia  conclusio  :  Idem  non  potest 
esse  in  seipso  secundum  accidens,id 
est,  mediante  ahquo  alio  corpore. 
Probatur  ,  quia  tunc  sequeretur, 
quod  plura  corpora  essent  simul. 
Consequens  est  impossibile.  Et  con- 
sequentia  probatur  :  quia  si  vinum 
sit  in  seipso  non  secundum  se,  sed 
secundum  accidens,  puta,  mediante 
alio  corpore,  ut  vase,  tunc  sequitur, 
quod  vas  esset  propinquius  vino, 
quani  vinum  esset  propinquum  sibi 
ipsi,  quod  non  potest  esse  sine  pene- 
tratione. 


Quod  autem  (5)  Zeno.  Hic  solvit  Text.  28. 
quamdam  rationem  Zenonis,  qua  ar- 
guebat  sic  :  si  locus  esset  aliquid, 
sequeretur  quod  ille  locus  esset  in 
alio  loco  ,  et  ille  in  alio,  et  sic 
in  infinitum.  Et  Aristoteles  dicit, 
quod  non  est  difficile  solvere  istam 
rationem,  quia  locus  non  est  in  ali- 
quo  tanquam  in  loco,sed  tantumtan- 
quam  pars  in  suo  toto,  aut  sicut  pas- 
sio,  vel  qualitas  in  suo  subjecto  ;  et 
ideo  non  oportet,  quod  procedatur  in 
infinitum. 

lilud  a,utem{6)  manifestum.  Hic  in-  Text  29 
fert  corollarium  ;  quia  ex  quo  locus 
est  ad  modum  vasis  continentis,  et 
non  est  aliquid  corporis  contcnti,se- 
quiturquod  locus  non  est  materia, 
nec  forma,  quia  locus  est  cfuid  extrin- 
secum  corpori  locato,  et  tamen  mate- 
ria,  et  forma  sunt  intrinseca. 

ANNOTATIONES 

(a)  Hoc  est  tertium capitulum, e[c.NolSi,quod  21. 
Aristoteles  in  hoc  capitulo  quserit,  utrum 
idem  possit  essein  seipso; movetquehoc du- 
bium  ut  appareat,  au  necesse  sit  ponere 
locum,  necne:  si  enim  in  seipsa  res  esse 
potest,  locus  quidem  superflueret.  Huic  au- 

tem  satisfacturus  quoestioni,  octo  essendi 
modos,  quibus  aliquid  in  alio  esse  dicitur 
praemittit  ;  quos  breviler,  et  docte  explicat 
hic  Doctor  SubUIis. 

(b)  Aliquid potesl  dici  esse  in  seipso  du-    Aliqidd 
pliciter,  elc.  Nota,  tripliciter  aliquid    esse  ^['Hfg  f^\". 
idXe ,  y\&e\\cBi  secuyidum  se ,  id   est,  imme-   pUciter. 
diate,  secundum  aliud,   scilicet  secundum 
partem,  et  secundum  accidens.  Exemplum 

primi,  ut  superficies  secundumse  estalba, 
quia  immediate  est  alba.  Exemplum  se- 
cundi,  ut  Petrus  dicitur  crispus,  quia  in 
parte,  scilicet  in  capillisest  crispus.Exem- 
plum  tertii,  sicuti  anima  movetur  per  acci- 
dens,  quia  est  in  homine,  qui  per  se  move- 
tur :  esse  enim  per  accidens  tale,  id  esl, 
quod  est  in  eo,  quod  secundum  se  est  tale. 


QU^STIO    I 


]5 


Uiquidest  Similiter  aliquid  est  in   aliqua  tripliciler  ; 

m  aliquo 

ripiiciter.  secundum  se,  secundum  aliud,  et  secundum 
accidens.  Secundum  se,  ut  quod  esl  pro- 
xime  in  loco,  ut  corpus,  cui  secundum  se 
competit  esse  in  loco.  Secundum  aliud, 
quod  secundum  aliquam  sui  partem  est  in 
alio,  ut  arbor  est  in  fluvio,  quia  radices 
sunt  in  eo.  Secundum  accidens  est  id  in  ali- 
quo,  quod  est  in  eo,  quod  secundum  se  est 
in  illo  ;  ut  nauta  est  in  mari,  quia  est  in 
navi,  quse  secundum  se  est  in  mari. 
22.  Proportionabiliter  id  dicitur  esse  secun- 

dum  se  primo  in  seipso,  quod  secundum  se 
totum  est  in  seipso ;  et  hoc  est  impossibile. 
Alio  modo  secundum  aliud,  scilicet  secun- 
dum  partem,  ut  si  totum  consideres  ralione 
unius  partis,  et  illa  pars  sit  in  alia  ;  tunc 
eliam  totum  dicitur  esse  in  illa  parte,  in 
qua  est  alia,  ut  amphora  vini  est  in  seipsa, 
consideratoenimhoc  toto,  scilicet,  amphora 
vini,  quia  vinum,  quod  est  una  pars,  est  in 
amphora,  etiam  totum  dicitur  esse  in  am- 
phora,  et  in  seipso  :  et  hoc  pacto  concedit 
Aristoteles  aliquid  posse  in  seipso  esse. 
Tertio  modo  aliquid  dici  potest  esse  in  se 
ipso  per  accidens,  id  est  ratione  allerius  ; 
et  hoc  pactonihil  est  in  se  ipso,  quiaseque- 
retur  quod  duo  corpora  essent  in  eodem 
loco  penetrative,  quod  est  absurdum.  Pro- 
batur  sequela  :  detur,  verbi  gratia,  quod 
amphora  vini  sitin  se  secundum  accidens  : 
ergo  est  in  se  secundum  accidens,  quia  est 
in  alio,  quod  secundum  se  est  in  amphora  : 
nihil  autem  est,  quod  secundum  se  sit  in 
amphora  nisi  vinum,  dato  quod  vinum  sit 
in  amphora  :  et  tunc  sic,  quando  duo  cor- 
pora  sic  se  habent,  quod  unum  est  in  loco, 
quia  est  in  illo,  quod  per  se  in  loco  est, 
tunc  quod  est  per  se,  est  magis  proximum 
loco;  amphora  autem  est  in  se  (ex  hypothe- 
si)  quia  est  in  vino,  quod  secundum  se  est 
in  amphora  :  ergo  magis  proximum  est  vi- 
num  amphorse,  quam  ipsa  sibi  ;  sed  ipsa 
non  occupat  nisi  unum  locum,  neque  est 
major  seipsa  :  ergo  vinum,  quod  magis 
proximum  est  amphorce,  unum  corpus  cum 
ea  faciet,  et  unum  locum  occupabit,  quod 
esl  impossibile. 


(<=)    Totum  Jiabet  denommattonem  a  stn^       23. 

partious,  etc.  ISota,  quod  duplicia  sunl  de-     nantia 

nominantia  aliquod  subjectum  ;    quaedam  ^pUci'di^' 

denominantsibi  certam  partem  in  subjecto,   f^^^ntia. 

ita  ut  solum  illi  possint  inesse,  sicut  simi- 

tas  determinat  sibi  nasum.  Alia  non  deter. 

minant  sibi  certam  partem,  sed  indifferen- 

ter  possunt  inesse  pluribus  ;  et  talia  sunt 

in  duplici  differentia.  Alia  enim  sunt,  quse 

etsi  inhaereant  solum  aliquibus  partibus, 

virtute  eorum   relinquitur  aliquid  in  aliis 

parlibus  :  quamvis  enim   infirmitas  possit 

esseinomnibus  partibus  animalis,  tamensi 

insit  in  aliquibus   partibus  aliquis  dolor, 

dolore  relinquitur  in  aliis  partibus.  Alia 

vero  sunt,  quse  si  insunt  in  aliquibus  par- 

tibus,  virtute  eorum  non  derelinquitur  ali- 

quid  in  aliis  ;  sicut  sunt  albedo,  nigredo,  et 

similia.   Ex  istis  patet,  quod  denominatio 

partis  infert  denominationem  toLius  in  his, 

qu3e  determinant  sibi  certam  partem,  et  in 

his,  quse  si  insunt  uni  parli  eorum,  dere- 

linquitur  aliquid  in  aliis  ;  sed  in  aliis  non 

infert.  Unde  bene  sequitur,  nasus  Petri  est 

simus  ;  ergo  Petrus  est  simus.  Item,  sequi- 

tur,  caput  Joannis  est  crispum  :  ergo  Joan- 

nes  est  crispus.  Similiter  thorax  Francisci 

est  infirmus;  ergo  Franciscus  est  infirmus. 

Sed  non  sequitur,  manus  illius  est  alba  ; 

ergo  ipse  est  albus,  ad  hoc  enim  quod  islJi 

accidentia  denominent,  oportet  quod  insint 

majori,  et  principaliori  secundum  quamli- 

bet  suam  partem. 

{^)   Si  vinum  contineret  seipsum,   vinum       ^4 

diceretur  amphora.  Nota  quod  si  amphora 

vini  ex  consuetudine  vulgarium  stet  pro 

vino  tantum,  licet  ex  significalione  vocabu- 

lorum  deberetstare  pro  continente  vinum; 

tunc  illa  potest  concedi,  amphoj^a  vini,  id 

est,  contentum,  est  in  amphora  vini,  id  est, 

in  continente.  Nam  consuetus  modus  lo- 

quendi  est,  quod  ille  bibil  amphoram  vini, 

esto  quod  tales  propositionesex  impositione 

vocabulorum   sint   tales,   ita   tamen  soliti 

sumus  uti,   et  ita  est  secundus  modus  am- 

phiboIogicX.Sed  istapropositio,  amphora  est 

in  seipsa  primo,  et  secundum  se,  simplici- 

ter  est  neganda,  eo  quod  relativum  sub- 


16 


LIB.    IV.   PHYSICORUM 


slanlise  identitalis  proecise  supponit  pro  eo, 
pro  quo  suum  antecedens. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

AccijMSLmus  (1)  autem  de  ipso,  etc. 

Text.  30.  j^Qp  ^g|.  capitulum  quartum  hujus 
tractatus,  in  quo  praemittit  qusedam 
necessaria  ad  defmitionem  loci ;  et 
dividitur,  quia  primo  ponit  quasdam 
conditiones  loci.  Secundo,  ad  inves- 
tigandum  definitionem  loci,  ponit 
quasdam  conditiones  bonse  defmi- 
tionis.  Tertio,  ostendit,  ex  quibus 
devenimusin  notitiam  loci.  Et  quar- 
to    concludit     quasdam    conclusio- 

Locicondi-  ncs.   Sccundum  ibi  :  Suppositis  au- 

tiones.  m      ,  •  ■  i  •        i-.    .  •    •  l 

tem.  lertuim  ibi  :  Frimum  igitur 
considerasse.  Quartum  ibi  ;  Quonia.m 
autem  dicimus.  Primo  (•*)  prsemittit 
conditiones  loci.  Prima,  locus  est 
continens  immediatum  corporis  lo- 
cati.  Secunda,  locus  non  est  aliquid 
rei  locatee.  Tertia,  locus  est  eequalis 
locato,  scilicet  sccundum  continen- 
tiam.  Quarta,  nulli  corporideficit  lo- 
cus.  Quinta,  locatum  est  separabile 
a  loco.  Sexta,  omnis  locus  habet  su7'' 
sum  et  deorsum ;  et  hoc  maxime  est 
verum  de  toto  loco  universi,  in  quo 
istcB  differentise  sunt  naturaliter  dis- 
tincta),  ut  patet  secundo  Coeli,  text. 
5.  et  9.  Septima,  quodhbet  corpus 
naturale  est  natum  ferri,  id  est,  mo- 
veri  ad  suum  locum  naturalem,  et 
manere  in  suo  loco  naturali ;  et  hoc 
est  propter  diversitatem  virtutum  , 
quas  habent  loca  naturalia,  scilicet 
in  conservatione  corporum  locato- 
rum. 
25.  Supposilis  {^)  aulem.  llicponi\ntu.r 

Condiiio-'  quatuor  (^)  conditiones  bonse  defini- 
defi7iiiio-  tionis.  Prima   est  quod  delinitio  de- 
"'*■       beat  sic  fieri,  quod  per  ipsam  appa- 
reat,  qua3  res  sit  illa,  de  qua   datur 


defmitio  .  Secunda,  quod  per  il- 
lam  possint  solvi  qusestiones  con- 
tingentis,  circa  quid  est  defmiti.  Ter- 
tia,  quod  per  ipsam  appareant  causae 
omnium  per  se  accidentium  defmiti ; 
et  causa  est,  quia  bona  definitio  non 
solum  debet  exprimere  quse  res  est, 
sed  etiam  debet  exprimere  causas 
definiti,  quse  suntcausse  omnium  per 
se  accidentium  ejus.  Quarta  condi- 
tio,  quod  per  definitionem  appareat 
causa  diversitatis  opinionum  de  defi- 
nito  :  causa  hujus  est,  quia  per  bo- 
nam  definitionem  debent  exprimi 
omnia  significata,  et  connotata  par- 
tium  definiti,  ex  quorum  ignorantia 
accidit  fieri  diversas  opiniones. 

Primum    igitur    (3)     considerasse  Text.  32. 
ojjortet.Uic  ostendit  ex  quibus  deveni- 
mus   in   notitiam  loci.    Dicit  primo, 
quod^"^)  motus  localis,  augmentatio,et 
diminutio  maxime  fecerunt  nos  cog-  Vide  con- 

1  .  ,  ,  tradictio- 

noscerelocum,pr£ecipue  tamenmotus  nemZima- 


rce. 


localis  ;  etratio,  quia  coelum  maxime 
movetur,  opinamur  ipsum  maxime 
esse  in  loco,  et  ly  ?naximedebet  deter- 
minare  hoc  verbum  opinamur,  et  non 
hoc  verbum  esse.  Unde  per  istos  mo- 
tus  maxime  cognoscimus  locum,  eo 
quod  per  quemlibet  ipsorum  trans- 
mutatur  mobile  de  loco  ad  iocum  ; 
sed  Philosophus  distinguit  de  eo, 
quod  movetur  localiter  quia,   quod-  AHquid 

,  ,  .  •  1 .      ,  moveri  lo- 

dam  movetur  per  seipsum,  scilicet  cauter 
non  ad  motum  alterius  ;  aliud  move.  contingau 
tur  per  accidens,  scihcet,  ad  motum 
alterius,  et  hoc  dupliciter  :  Uno  modo 
movetur  per  accidens ;  quia  natum 
est  esse  mobile  per  se,  ut  pars  exis- 
tensin  toto.  Alio  modo  quodnonest 
natum  esse  mobile  per  se,  utqualitas 
inhcerens  mobili,  ut  albedo,  et  scien- 
tia  :  et  hanc  distinctionem  («i)  posuit 
Aristoteles  ad  denotandum,  quod  ex 


QU^STIO  I 


17 


motu  mobilis,  quod  per  se  movetur, 
maxime  devenimus  in  notitiam  loci. 
2g  Quoniam  autem  (1)  cUcimus   esse. 

feit.  33  .  Hic  concludit  quasdam  conclusiones; 
et  sunt  tres.  Prima  est  :  Corpus  con- 
tinens  (®)  secundum  sc  totum  non  cst 
locus  illius  quod  continetur.Secunda 
conclusio  :  Cum  aliquid  est  in  aliquo 
continuo  sibi,  et  indiviso,  ipsum  non 
est  in  illo  tanquam  in  loco.  Tertia 
conclusio:  Cum  continensest  divisum 
a  contento,  et  sunt  ad  invicem  conti- 
gua,  tunc  contentum  est  in  ultimo 
continentis  tanquam  in  loco.Prima 
conclusio  probatur,  quia  si  corpus 
continens  secundum  se  totum  esset 
locus,  sequeretur  quod  non  semper 
locus  esset  a^qualis  locato,  quod  est 
contra  conditiones  prius  positas.  Et 
consequentia  patet;quia  corpus  con- 
tinens  secundum  sc  totum  continet 
plus,  quam  illud  locatum  ;  et  ideo 
corpus(t")  continens  secundum  ulti- 
mum  sui,  scilicet  versus  locatum,  cst 

locus. 

'ext.  34.  Cum  (b)  igitur.  Probat  secundam 
conclusionem  :  quia  corpus  locatum 
potest  moveri  in  suo  loco  ;  sed  cor- 
pus  locatum  non  potest  moveri  in 
illo,  quod  est  sibi  continuum  ;  igitur 
illud,  quod  est  sibi  continuum,  non 
est  locus  ejus.  Secundo,quia  locatum 
non  est  inillo,  quod  est  indivisumab 
ipso,  sicut  pars  in  toto,  ut  visus  in 
oculo,  et  manus  in  corpore  ;  et  per 
consequens  non  est  in  ipso,  sicut  in 
loco.  In  textu  eodem  ibi  :  Cum  au- 
tem  divisum  est.  Probat  terliam  con- 
clusionem  :  quia  cum  aliquid  est 
in  aliquo  separato  ab  ipso,  illud 
separatum  est  locus  ejus.  Quod 
probatur  ex  duobus  :  Primo,  quia 
locatum  est  in  illo  tanquam  in 
vase,  ut,  verbi  gratia,  vinum  in  scy- 

Tom    III. 


pho,  vel  aqua  in  dolio  ;  et  per  conse- 
quens  est  in  illo  tanquam  in  loco. 
Sccundo,  quia  contentum  potest  mo- 
veri  in  illo,  ut  aqua  movetur  in  cado. 
Et  notandum,  quod  ex  isto  capite 
non  habetur  determinate,  quid  sit 
locus,  tamen  in  ipso  capite  habentur 
conditiones  loci,  per  quas  possunt 
solvi  omnes  dubitationes  prius  motae 
de  loco. 

ANNOTATIONES 

(a)    Primo  prxmittitconditionesloci.^oidi,  ^27. 
^  '  Condilio- 

quod  prima  conditio  intelligenda  est  de  nesioci 
loco  proprio  primo,  et  immediato  locatum 
continente  ;  non  enim  esset  proprius,  si 
cum  locato  continerentur  alia  ;  debet  ergo 
locus  continere  locatum  immediate,  id  est, 
debet  proxime  tangere  locatum ;  locusnam- 
que  vini  existenlis  in  dolio  non  tam  pro- 
prie  dicitur,  ubi  est  dolium,  nimirumcella 
vinaria,  quam  ipsum  dolium  :  nam,  ut  in 
notationibus  ad  terliam  quaestionem  dice- 
mus :  Locus  est  superficies  uUima  concam 
continentis  locatum.  Secunda  conditiointel- 
ligitur,  quod  locus  non  est  aliquid  ipsius 
locatisicutpars;cura  locus  distinguatur  a 
Iocato,etqualibetejusparte,  et  cum  totum 
locatumpossitalocoexire.  Tertia  inlelligi- 
tur  sicut  prima  de  loco  proprio  :  nam  locus 
proprius  cum  propinquiss ime  altingat  loca- 
tum,  necmajor,  necminorest,  sed  sequalis 
locato;alque  adeo,  inquit  Aristoteles,  pri- 
mum  locum  neque  minorem  esse,  ne- 
que  majorem  ;  quia  locus  materiali- 
ter  acceptus ,  lioc  est ,  pro  toto  corpore 
continente  (qualis  esl  amphora  respeclu 
vini)  major  est  locato.  Quarta  conditio,  qua 
Aristoleles  dicit  locum  non  deseri  ab  uno 
quoque,  non  est  ita  inlelligenda,  quod  in- 
eodem  locoesse  non  possit  nisi  unum,  idem- 
que  locatum.  Constat  enim  in  eodem  loco 
succedere  diversa  locata.  sed  in  hunc  mo- 
dum  est  intelligenda,  quod  unusquisque 
locus  semper  habet  aliquod  locatum,  sicu 
quodcumque  localum  est  in  aliquo  loco,ita 


i 


I 


18 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


ut  dicanlur  ad   convertentiam  ;   locus  eat, 

ergo  locati  locus  est.  Lor.atum  est,  ergo  loco 

locatum  est,   non   tamen  sequitur,  corpiis 

est,  ergo  in  loco  est  ;  ut  palet  de   suprenio 

coelo.  Sexta  conditio  intelligitur  solum  de 

locis  naturalibus  gravium,  etlevium  :  quia 

cum  de  coelo  nilnl  hactenus  definierit,   lo- 

quitur  secundumfamosamantiquorum  opi- 

nionem,  qui  putabant  coelos  etiam  constare 

ex  natura  gravi,vel  levi,  cum  tamen  in  rei 

veritate  coelum  nec  sursum,  nec  deorsum, 

nec  prorsus  ad  locum,  sed  proecise  in  loco 

moveatur. 

-  {^)  Ilic  ponuntur  quatuor  conditiones  defi- 

Conditio-  iiitiotiis.  Nota,  quod   prima  conditio  patet 

lionis    ea>  exbis  quoe  tradit  Aristoteles  7.  Topicorum 

phca7iti>.r.  ^.jj^p^  2.  ubi  scribit ,  quod  definitio  est  oratio 

explicans  quod  quid  est,  id  est,rei  naturam. 
Secunda  patet  ex  his  quae  scribit  3.  Meta- 
ph.  tex.  1.  ubi  habet,  quod  veritalis  cogni- 
tio  est  dubiorum  solutio.  Tertia  conditio 
patetex  prima  :  nam  cum  definitioexplicet 
naluram  rei,  et'naturam  accidentia  proprie 
subsequantur,  per  definitionem  cognoscunt 
accidentia  propria  . 
Motusloca-  (^)  Liicit  primo,  quod  motus  localis,  aug- 
lis  est  iri- yj^Q^^ifj^iiQ  ^i  di^^^l^^^^llQ    qIq    Nota,  quod  tri- 

plex  est  motus  localis  ;  alius  enim  est  to- 
tius  loci  mutatio,  qui  dicitur  motus  ad  lo- 
cum.  Et  hic  per  se  primo  dicitur  motus 
localis  :  quia  terminus  talis  motus  non  est 
alius,  quam  locus.  Alii  duo  sunt  motus  non 
ad  alium  distinctum  locum,  sed  od  majo- 
rem,  vel  minorem,  ut  augmentatio,  et  di- 
minulio  .  Et  isti  non  sunt  per  se  primo 
motus  locales  :  nam  augmentatio  non  est 
ad  locum,  sed  ad  quantitatem  :  et  pariler 
diminutio,  sed  de  per  accidens,  et  conse- 
cutive  aucta,  vel  diminuta  quantitate,  au- 
getur,  veldiminuitur  locus.  Nec  sine  cau- 
sa  adjecit  Philosophus  hanc  distinctionem  : 
quia  locus  non  tam  manifeste  cognoscitur 
per  augmentum  vel  decremenlum  locati, 
(ubi  non  mutatur  totus  locus,  sed  fit  muta- 
tioa  parte  ad  totum  locum,  vel  a  toto  ad 
partem)  quam  cognosciturper  motum  lo- 
calem,  qui  esl  per  se  primo  motus  ad  lo- 
cum. 


(d)  Et  hanc  distinctionem  posuit  Aristo-      -9. 
teles,  etc.    Nota,  quod  hanc  dislinctionem 
subjecit  Aristoleles.  Primo,  quia  quot   mo- 

dis  contingit  moveri  localiter,  tot  modis 
contingit  esse  in  loco,  scilicet  per  se,  et 
per  accidens.  Secundo,ut  notat  Scotus  ; 
quia  locus  non  tam  innotescit  ex  his,  quae 
moventur  per  accidens,  quaai  ex  his,  quse 
per  se  moventur  . 

(e)  CorjMS  continens  secundum  se  totum, 
etc.  Nota,  quod  locus  (ut  dictum  est  supra) 
alius  est  communis,  qui  non  est  sequalis 
pcato,  sed  est  locus  ,  aut  quia  est  loci  lo- 
cus,  ut  ccelum  est  locus  meus,  quia  est  lo- 
cus  aeris,  in  quo  ego  sum,  similiter  totum 
corpus,  in  cujus  parte  egosum,  utelemen- 
tum  aeris,  est  materialiter  loeus  meus, 
quia  sum  in  aliqua  ejus  particula,  et  quia 
per  motum  non  mutatur  locus  communis, 
sed  locus  proprius,  puta  superficies  quae 
me  tangenscircumdat  :  per  talem  motum 
non  cognoscemus  locum  communem,  sed 
proprium  ;  et  hanc  superficiem  appellat 
ullimum  continentis  versus  locatum,  ubi, 
ait,  quod  non  est  homo  in  toto  aere,  sed 
propter  ultimum  ipsius  contitiens.Kleamdem 
appellat  primum  locum  :  nam  quod  inci- 
piendo  ab  aere  versus  me,est  aeris  ultimum, 
incipiendo  a  me,  est  mihi  primum. 

(i)  El  ideo  corpus  continens  secundum  ul- 
timum  sui,  elc.  Nota,  uqod  illud  ultimum 
continentis  debet  esse  ultimum  non  in  po- 
tentia,sed  in  actu.  Illud  enim  est  ultimum 
in  potentia  respectu  alicujus,  quod  estcon- 
tinuum  alteri  ;  illud  vero  est  ultimum  in 
actu,  quod  est  actu  divisum ,  atque  alteri 
contiguum  :  verbi  gratia,  tolum  continet 
partem,  ut  humerus  continet  brachium,non 
quidem  utlocus  locatum,  sed  quia  est  con- 
tinuus  brachio,atque  adeo  humerus  non  est 
locus  brachii,  quia  non  habet  ultimum 
actu  versus  brachium  ;  et  eadem  ratione 
oculus,  qui  est  continuus  cerebro,  non  est 
in  illo  tanquam  in  loco.  Si  autem  esset  dis- 
continuus,  illa  superficies  cerebri  circum- 
tangens  oculum  esset  proprius  locusejus  ; 
etenim  quia  esset  ultimum  actu  continen- 
tis,  esset  primus  locus  oculi. 


QU^STIO  I 


19 


EXPOSITIO  TEXTUS 

3Q^  Jamigitur{\)manifestum  ex  his,etc. 

Text.  35.    \Iqq  ggj-  quintum  capitulum,    in   quo 

Philosophus  inqiiirit  definitionem  lo- 
ci.  Et  dividitur  :  quia  primo  inquirit 
particulam  ponendam  in  definitione 
loci.  Secundo,  particulam  ponendam 
per  modum  differentiae.Et  tertio  con- 
cludit  definitionem    loci.  Secundum 
ibi :  Ut  autemvas  .  Tertiumibi :  Qua- 
Loci  genus  re  continentis  terminus.  Item,  primo 
ponit   conclusionem,  et    probat.  Se- 
cundo  ,   probat  minorem    suag    ratio- 
nis,    ibi  :   Secl    propterea  quod.   Est 
igitur  conclusio  ista  :  Locus  est  ter- 
minus  corporis   continentis.   Proba- 
tur  ;  quia  vel  locus  est  materia,    vel 
forma,  vel  spatium  separatum   inter 
latera  corporis  continentis,    vel   ter- 
minus  corporis  continentis  ;  sed  non 
est  aliquod  pr«dictorumtrium,igitur 
relinquitur  quartum.   Major  patet   : 
quia  nonestaliquid  aliud,  per   quod 
possint  salvari  conditiones  loci  prius 
positfB. 
Sed  propterea  quod.  Hic  probat  mi- 
<  ^j-     norem.  Et  primo  ostendit,  quod  locus 
non  sit  forma.  Secundo,quod  non  sit 
spatium  separatum.  Tertio,  quodnon 
sit  materia.  Quarto,  concludit   defini- 
tionem  suam.  Et  quinto,  infert  con- 
siderationem  de  loco  esse  difficilem. 
Secundum  ibi  :  Ex  eo  autem.  Tertium 
ibi  :  Et  materia  etiam.  Quartum  ibi  : 
Si  igitur  nihil   horum  trium.    Quin- 
tum  ibi  :  Videtur  autem.  Primo,pr£e- 
mittitquare  forma  videturesse  locus; 
et  intelligit  per  formam  ultimam  su- 
perficiem  corporis  contenti,   quge  vi- 
detur  esse  locus.  Primo,  quia   conti- 
netlocatum.   Secundo,  quia  ipsa,   et 
verus  locus,  scilicet  terminus  corpo- 
ris  continentis,sunt  a^qualia.  Tertio, 


quia  locus  verus,  et  ejus  superficies 
sunt  simul  :  igitur  propter  istas  con- 
venientias  extrema  superficies  cor- 
poris  contenti  videtur  esse  locus, 
quod  tamen  est  falsum  :  quia  illse  su- 
perficies  sunt  termini  diversorum 
corporum  :  una  enim  est  terminus 
corporis  contenti,  et  altera  est  termi- 
nus  'continentis  ;  modo  locus  debet 
esse  terminus  illius,  quod  est  sepa- 
ratum  a  locato  :  igitur  impossibile 
est,  quod  extrema  superficies  locati 
sit  ejus  locus. 

Kt(2)  eo  autem.   Hic  probat,  quod  ^,  .^/-  , 
locus  non  sit(^)  spatium  separatum.  ^ocus  non 

,,         .  esf.  spa- 

Et  primo  prtemitlit,  quare  locus  vi-  tium  sepa- 
detur  essehujusmodi  spatium,  et  est 
(b)  motivum  istud,quod  videmus,quod 
in  eodem  vase  primo  est  unum  cor- 
pus  ;  postea  aliud  manente  consimili 
distantia  laterum  corporis,  quod  non 
esset,  nisi  spatiuminterceptum  inter 
hujusmodilatera,  esset  receptivLim,et 
locus.  Hoc  autem  probat  tripliciter. 
Secundo  ibi :  Si  autem.  Tertio  ibi:  Non 
est  autem.  Prima  ratio  est,  quia  frus- 
tra  ponitur  talis  dimensio  separata 
ad  faciendum  partes  continentis  dis- 
tare  ab  invicem,  cum  aliud  corpus 
succedens  potest  facere  partes  dista- 
re,  sicutprius  distabant  per  corpus, 
quod  transfertur  de  illo  loco. 

Si  autem  (3)  esset  aliquod  spatium.  Text.  37. 
Secunda  ratio :  quia  si  esset  tale  spa- 
tium  separatum,  sequeretur  quod  es- 
sent  infinitaIoca,quod  est  impossibi- 
le  :  quia  tunc  esset  loci  locus,  et  sic 
in  infinitum.  Et  patet  consequentia  : 
quia  (c)  cujuslibet  totius  sunt  infinit£e 
partes,  quarum  quasiibet  haberet  lo- 
cum  sibi  proprium,  scilicet  partem 
spatii  scparati,   quod  est    locus    to- 

tius. 

Non  est  autem,  Ponitur  tertia  ratio : 


20 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


quia  ad   praedictam  rationem  potest 
responderi,negando  consequentiam : 
quia  totum  bene  est  in  loco  per  se  ; 
sed  pars  esset  in    loco   per  accidens, 
scillicetad  locationemtotius.  Hocnon 
valct  :  quia  sequeretur,    quod   nihil 
essetper  se  inloco,nisitotusmundus, 
quia  nihil  aliud  a  mundo  esset  in  lo- 
co,  nisi  sicut  pars  mundi  in  parte  loci 
totius      mundi  ,     et     sic     quodhbet 
ahud  a  mundo  esset  in  loco  per  acci- 
dens. 
32.  EtmaterisL  ('i)  etiam.  Hic  ostendit, 

Text.  38.  ./    ^      •       TT     1  +■        • 

Locusvide-  quod  locus  sit  matcria.  Unde  antiqui 
materia.  movebantur  ad  ponendum  locum  es- 
se-materiam.  Primo  propter  hoc, 
quod,  sicut  in  loco  sibiinvicem  suc- 
cedunt  diversi  motus,  ita  etiam  in 
materia  fiunt  successive  diversee 
transmutaliones.  Secundo  propter 
hoc,  quod  sicut  locus  manet,  remoto 
locato,  ita  etiam  manet  materia  facta 
transmutatione.Terlio  sicut  locus  est 
inseparabihs  a  locato  ad  istum  sen- 
sum,  quod  sicut  locus  nonpotest  es- 
se  sine  locato,  ita  materia  non  po- 
test  esse  sine  forma.  Unde  propter 
istas  simihtudines  accipiebant  phan- 
tasiam,  quod  locus  est  materia. 

Verum  illudquidem.    mprobat  is- 

Locus  non  ^  ^ 

cst ma'en"a  tud  dupliciter  :  Primo,  [uia  multum 
differunt  ab  invicom  ransmutatio 
facta  in  materia,  et  transmutatio  fac- 
ta  in  loco.  Unde  transmutatio,  (d) 
materise  est  substantiahs,  et  propter 
hoc  dicimus,  quod  illud  est  aqua, 
(juod  prius  fuit  aer,  id  est,  iUud  quod 
nunc  est  informatum  forma  aquae, 
prius  fuit  informarum  forma  aeris  : 
sed  transmutatio  facta  in  loco,  est 
mutatio  locahs  solum,et  ideo  ab  ista 
mutatione  habcmus  alium  modum 
lo(iuendi,  ut  dicendo,  ubi  prius  fuit 
aqua,  nunc  est  aer.  Secunda  ratio  est 


33. 


ista  :  quia  materiaest  indivisa  ab  eo 
cujus  est  matcria,  et  non  continet  ip- 
sum,  imo  materia  continetur  loco  ; 
locus  autem  est  separatus  ab  eo,  cu- 
jusestlocus,  igitur  locus  non  est 
materia. 

Si  igitur  (5)  nihit  fiorum  trium  lo-  Text.^l39. 
cus  est.  Hic  concludit  praedictam  con- 
clusionem,  scilicet,  quod  locus  non 
est  materia,  necforma,  nec  spatium 
separatum  interceptum  inter  latera 
corporis  continentis  ;  sed  est  termi- 
nus  corporis  («)  continentis. 

Videtur  (6)  autcm  aliquid,  etc.  In-  Text.  io. 
fert  corollarium,  quod  consideratio 
de  loco  apparet  difticilis  :  quia  prop- 
ter  rationes  praedictas  in  principio,- 
(|use  faciebant  difficultatem  de  loco, 
adhuc  praedictaesimilitudines  movent 
adponendum,  quod  locus  sit  materia, 
vel  lorma.  Similiter  insensibilitas 
aeris  movet  ad  ponendum,quod  spa- 
tium  separatumsit  locus  :  quiaexquo 
in  vase  nonapparet  corpus  sensibile, 
vulguscredit,  quod  nihil  facit  distare 
latera  vasis,  nisi  praecise  dimen.sio 
separata. 

Ut  autem{l)  vas.  Hicinquirit   par-Texfj* 
ticulam    ponendam    in    definitionem 
loci  per  modum  differentige  ;   et  vult 
probare,  quod  locus  est   immobilis.       . 
Unde  per  hoc  est  differentia   vasis  a     renua 
loco,  quia  locatum  in  vase  simul  mo- 
vetur  vase  moto,  et  quiescitad  quie- 
tem  vasis.    De  ista  immobilitate  di- 
mitto  usque  ad  quaestiones. 

Quare  continentis  terminus,  immo-  Defimtio 
bilis  primus,  locus  est.  llic  concludit 
dehnitio  nem  loci.Secundo.dccIarat il- 
\am,ihi:Atque  proptor  hoc  medium.De- 
hnitio  est  ista,Locits  est  terminus  con- 
tinentis  immohilis  primus:  et  ponilur 
terminus  per  modum  generis,  quia 
locus  est  terminus,  quae   est  superfi- 


loci. 


QU^STIO  r 


21 


cies  :  ponitiir  continentis,  ad  diffe- 
rentiam  ultimae  superficiei  corporis 
contenti,  qua3  non  est  locus,  eo  quod 
non  est  separata  a  locato :  et  po- 
nitur  immobilis  ad  differentiam  va- 
sis,  quod  movetur  cum  locato ;  et 
ponitur  primus,  id  est,  immediatus, 
ad  denotandum,  quod  locus  est  su- 
perficies,  et  superficies  continentis 
immediata  locato,  ad  differentiamsu- 
perliciei  convexse  corporis  locantis. 
Locus  est  Atque{S)  propter  hoc  medium.  Hic 
declarat  dehnitionem.  Pnmo,  quod 
locusest  immobilis.  Secundo,  infert 
corollarium.  Et  tertio,  declarat,  quod 
locus  sittcrminus  corporis  continen- 
tis.  Secundumibi  :  Quare  cvm  leve. 
Et  tertium  ibi :  Propter  hoc.  Dicitpri- 
mo,  quod  medium  cosli,  et  ultimum, 
id  est,  ultima  superficies  coeli  ver- 
sus  nos,  est  locus  simplicitersursum  ; 
sed  medium  coeli,  id  est,  superficies 
continens  corpus  in  mcd.io  coeli,  id 
est,  terra,  cst  locus  simpliciter  deor- 
sum  :  modo  ista  duo  semper  manent 
immobilia,  quia  licet  circa  medium 
moveatur,  tamen  immobile  est  ratio- 
ne  distantias  ab  istis  inferioribus  ;  et 
ideo  cum  sursuni  et  deorsum,  quae 
sunt  differentiae  loci,  sint  immobiles, 
sequitur  quod  (f)  locus  sit  immobi- 
lis. 

gg  Qi{a?'e  cum  leve.  Infert  coroUarium, 

quod  Icvc  naturaliter  movetur  sur- 
sumet  grave  deorsum  uaturaliter; 
et  ideolocus  deorsum  est  medium, 
scilicetlocusterrse,  et  ad  medium,id 
cst,  locus  aqua3 ;  sed  locus  sursum  est 
ipsum  ultimum,  id  est,  ultima  su- 
perficies  coeli  versus  nos,  vel  ad  ul- 
timum,  id  est,  locus  aeris. 

Et  propier  hoc.  Ilic  declarat,  quod 

Locus     est  ^      ^  '     i 

terminus    locus  cst tcrminus  corporis contincn- 

corporis 

continentis  iis  proptcr  duo  :  Primo,  quiailleter- 


minus  corporis  continent.is.,  continet 
locatum  ad  modum  vasis.  Secundo, 
quia  ille  terminus  est  simul  cumcor- 
pore  locato,  exponendo  ly  simul  pri- 
vative,  scilicet  per  privationem  cor- 
poris  intermedii. 

ANNOTATIONES 


36. 


(a)  Locus  non  esl  spatium  separatiim.  No-  Locumesse 
ta,  quod  anliqui  diversimode  ponebant  lo-  *^"^/a)"*f' 
cum  essespaliumseparatum.  Quidam  enim  dtversimo- 

depone- 

dicebant  tale  spatium  esse  corpus  anima-  bant  anti- 
tum  indivisibile,  immobile,  et  immateria-  ^"'' 
le.  Alii  dicebant  non  esse  quid  reale,sed 
secundum  se  quoddam  vacuum,  cujusesse 
erat  carentia  corporis,  ut  repleri  posset. 
Alii  putabant  inler  extremitates,  seulatera 
superficiei  alicujus  contmentis  esse  spa- 
tium,  et  intervallum  interccptum,  quod 
quidem  erat  dimensiones  qutedam  de  pra;- 
dicamenlo  Quantitatis,  in  quibus  corpus 
locatam  recipiebatur  ;  quas  dimensionos 
dicebantesseimmobiles,  ut  sic  succedentia 
corpora  in  ipsis  possent  locari  ;  quse  etiam 
dimensiones  penetrabantur  cum  corpore 
advenienle,  etiam  secundum  profundita- 
tem  ;  et  sic  tolum  locatum  erat  in  loco  se- 
cundum  quamlibet  dimensionem. 
i}^)  FA  esl  motivum  islud.  Nota,  quod  isto- 
rum  opinio  (ut  elicitur  ex  Commentatore) 
sumptaest  ab  aBstimatione  vulgi.Cumenim 
in  dolium  vacuuminfunditur  vinum,  vul- 
gares  non  putant  vinum  recipi  in  dolio,  sed 
inspatio  illo,ubi  enim  aerem  non  experiun- 
tur,  exisLimaut  esse  simpliciter  vacuum  : 
ob  idquealiqui  antiqui,  aut  Platonici,  aut 
alii,  dicebant  esse  in  illo  inani  quasdam 
dimensiones  interminatas,qua3  erant  quan- 
titates  separataj  ab  aere  inde  exeunte,  el  a 
vino  subintrante,  quae  quidem  se  penetra- 
bant  prius  cum  aere,  et  postea  cum  vino, 
eo  modo  (ut  opinor)  (juo  Christiani  credi- 
mus  corpora  gloriosa  cum  quantitate  coeli 
so  ponetrare.  Dicitque  Aristoteles  Iianc  opi- 
nionem  aliquam  luibere  apparentiam  :  quia 
si  ibi  non  essetaliud  pra3Ler  corpus  conti- 
nens,  et  corpus  conLenlum,  sequeretur,  vel 


22 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


quod  lociis  non  esset  aliud  a  locato,  vel  a 

corpore  conlinente,  quoruni  utrumque  est 

falsum.   Consequentia  esL  nola  :  quia   ibi 

niliil  aliud  est  intelligere.  Minor  probalur, 

quia  manente  eodem  loco,  mulatum  loca- 

tur  ,  ergo  distinclum  quid  est  locus  a  lo- 

cato.  Similiter  manenle  eodem  loco,  non 

manet  idem  corpus  continens,   ergo  locus 

aliud  est  a  corpore  conLinente  :  sed  nihil 

aliud  intelligi   potesl  esse  praeter  corpus 

conlinens,    et    contentum^    nisi    dimen- 

siones  spatii  in  nuUo  corpore  existentis  : 

ergo  tales  dimensiones,  vel  spaLium  sunt 

locus. 

37-       (c)    Patelconsequentia,  quia  cujuslib^t  to- 
Pars    non    .  .      ,.  ^  , 

esi  per  sc  tius,  etc.  Nota,  quod  pars  non  est  per  se  m 

tn  loco.       ioco,quia  non  pofest  undique  ambiri  a  loco. 

Si  enim  per  se  ambiretur  a  loco,singuIse  par- 

tes  per  se  essenL  in  loco  ;  sed  ideo  pars  est 

in  loco,  quia  est  in  toto,  quod  est  per  se 

in  loco.  Ex  lioc  patet  consequenlia,  nam   si 

datur  intervallum,  quod  se  penetret  cum 

locato,   omnes  parLes,  et  particulse  locaLi 

undique  ambirentur,  alque  per  se  essent 

in  loco,  sed  tales  parLicuIfe  sunt  infiniLae  : 

ergo  loca  erunL  infinita  simul. 

Materia  (^)     Unde  transmulatio   materise  est  sub- 

quare  non  stantmlis.  Nota,  quod  Aristoteles  excludit 
sit    locus. 

materiam  esse  locum  triplici  constiLuLa 
differentia.  Prima,  quod  maLeriaiLa  recipit 
successive  formas,  ut  virLute  illius  idem 
subjectum  recipiatin  reclo  diversa  proedi- 
cata  successive  :  nain  propLer  maLeriam, 
qua?  manet  eadem,  concedimus  aliquo 
modo  id  quod  erat  aer,  nunc  esse  aquam, 
et  proprie  id  quod  erat  album,  nunc  esse 
nigrum.  De  loco  autem  non  iia  :  sed  in 
obliquo  concedimus,  quod  in  eodem  loco 
ubi  erataer,  nunc  est  aqua.  Sccunda  diffe- 
rentia  est,  quod  materia  recipit  formam 
tanquam  subjectum  ;  et  ideo  materia,  et 
forma  non  separantur,  sed  sunt  unum 
subjecto  :  omnia  enim  qune  sunt  in  Petro, 
sunt  idem  subjeclo  :  locus  autem  non  isto 
modorecipitlocalum,  sed  Lanquam  res  di- 
versa.  Terlia  differcntia  est,  quod  locus 
continet  locatum  :  materia  vero  non  con- 
tinet  formam,  sed  suo  modo  continelur. 


(e)  Pst  terminuscorporiscontinentis. T^olSi,  38. 
quod  antiqui,  ut  infra  text.  61.  copiosius 
patebit,  dimensiones  illas,  et  spatium  sepa- 
ratum  censebant  esse  accidens  per  se  sub- 
sistens  sine  subjeclo,  quae  cum  recipiunt 
corpus  Physicum,  exercent  vicem  loci  : 

cum  vero  carent  illo,  censebant  esse  va- 
cuum.  Et  propterea  appellabant  illud  spa- 
tium  vacuumseparaLum,  scilicet  a  corpore 
Physico,  atque  adeo,  ne  quis  putet  locum 
continere  illas  dimensiones  immobiles  su- 
pra  impugnatas,  subdit  AristoLeles  in  text. 
39.  quod  per  conlentum  nihil  aliud  in- 
telligit,  quam  corpus  ipsum  mobile  secun- 
dum  locum. 

(f)  Sequitur,   quod    locus  sit  immobilis. 

1    .    •  1  1         ,  Locus   et 

Nota,  quod  Aristoteles  probat  locum  esse  vas  diffe- 
immobilem  per  differentiam  vasis,  et  loci.  ''""'' 
Quamvis  enim  vas,  et  locus  multum  con- 
veniant  (utrumque  enim  esfc  continens  ex- 
trinsecum,  et  divisum  a  re)  differunt 
tamen,  quia  tale  continens  dicitur  vas,  se- 
cundum  quod  eo  defertur,  et  moveturcon- 
tentum  ;  sed  continens  dicitur  locus  secun- 
dum  quod  ab  ipso,  et  ad  ipsum  natum  est 
moveri  locatum,  ipso  manente ;  cujus  si- 
gnum  est,  quia  si  continens  moveatur  cum 
conlento,  ut  pars  fluvii  cum  navi,  utimur 
conLinenLe  ut  vase,  et  non  ut  loco,  et  magis 
ulimur  in  tali  motu  locali  fluvio,  eL  ripis 
Lanquam  loco,  quam  ipsa  aqua  deferente. 
Unde  totus  fluvius  magis  locus  est,  quia 
immobilis  omnis.  Namillud  dicitur  immo 
bile,  ut  ad  praesens  specLat,  ad  quod  corpo- 
ra  naturaliter  moventur,  quse  cum  ad  sur- 
sum,  et  deorsum  moveantur  :  et  illudquod 
est  ulLimum  in  corporibus  circulariter  mo- 
tus  versus  nos  semper  manet  in  eadem 
disLantia,  et  elongatione  ad  nos,  et  dicitur 
sursum ;  quia  esL  ultima  superficies  corpo- 
ris  coelestisversus  nos,et  simililermedium 
universi,  id  esl,  centrura  est  locus  deor- 
sum,  quse  sursicrn,  et  deorsum  semper  ma- 
nent,  ideo  locus  immobilis  dicilur  :  qua- 
propter  Lerra,  quae  simpliciler  gravis  est, 
ad  medium  tendit,  qui  esl  locus  deorsum, 
ignis,quia  levissimus  sursum  tendit,  et  ad 
ultimum  ;  aqua  vero,  quia  non  tam  gravis, 


QU^STIO    II 


23 


ejus  locus  est  circa  medium,  et  simililer 
aer,  quia  non  levissimus,  ejus  locus  est 
circa  ultimum. 


QU^:sTio.ir 

Utrum  locus  sit  spatium  separatum,  sivc 
spatiuni  contentum  inter  latera  conti- 
nentis 


Arist.  c.  5.  Themist.  et  Simpl.  ibid.  Aver.  com.  3o. 
Avic.  2.  suf/ic.  c.  6.  Alb.  Mag.  tract.  1.  c.  8. 
et  9.  D.  Thom  lecl.  11.  et  opusc.  5:2.  Scotus  quodl. 
11.  Canon.  q.  1.  art  2.  Suar.  loni.  2.  Metaph. 
disp.  51.  sec(.  2.  Fonseca  5.  Met.  c.  5.  sect.  1. 
Conimb.  4.  Physic.  c.  5.  7.  1.  Ruvius  ibid.  q.  1. 
el  2.  Complut.disp.  19.  q.  l.^  2.Faentes'q.  i.  diffic. 
1. 


Arguitur  quodsic  :  quia  nisi  Ibcus 
esset  spatium  separatum,  sequere- 
tur,  quod  aliquod  corpus  esset  sine 
loco.  Consequens  est  inimaginabile  : 
quia  inimaginabile  est,  ut  videtur 
quod  sit  aliquod  corpus,  quin  sit  ali- 
cubi.  Probatur  consequentia,  quia  to- 
tus  mundus  categorematice  loquendo, 
est  in  loco,  et  tamen  non  potest  ima- 
ginari  locus  ejus,  nisi  ponatur  essc 
spatium  separatum,  ergo,  etc. 

Secundo,  illud  est  locus,  in  quo 
diversa  corpora  sibi  invicem  succe- 
dunt ;  sed  in  spatio  separato  diversa 
corpora  sibi  invicem  succedunt. 
Exemplum,si  ad  imaginationem,una 
columna  annihilaretur,  aere  circum- 
dante  non  moto  localitcr,  tunc  in  il- 
lud  spatium,  quod  nunc  occupat  co- 
lumna.potestsuccedere  aliud  corpus: 
ergo,  elc. 

Tertio,  illud  est  locus,  quod  canti- 
net  locatum,  et  est  asquale  locato ; 
sed  spatium  separatum  continet  lo- 
catum,  et  est  sequale  locato ;  igitur, 
etc.  .Major  patet  :  quia  soli  loco  con- 
veniunt  illa3  proprietates.  Et  minor 
probatur,quiaspatium  continens  ali- 


quod  corpus  est  pr^ecise  tantum  se- 
cundum  omnem  dimensionem,quan- 
tum  est  illud  corpus  . 

Quarto,  vcl  locus  est  ultimum  cor- 
poris  continentis,  vel  spatium  con- 
tenlum  inter  latera  corporis  conti- 
nentis  :  quia  probatum  est  prius,quod 
non  sit  materia,  vel  forma  ;  non  po- 
test  dici,  quod  sit  ultimum  corporis 
continentis,  quia  nullius  corporis 
est  dare  ultimum,  et  quocunique 
dato,  convenit  dare  alterius. 

Quinto  sequeretur,  quod  nullum 
corpus  posset  redire  in  eumdem  lo- 
cum,  in  quo  prius  fuit.  Consequens 
est  falsum  :  quia  de  multis  corpori- 
bus  dicitur,  quod  sunt  ubi  prius  fue- 
runt.  Probatur  consequentia ,  quia 
non  apparet  impossibile,  quod  cor- 
pus  possit  ingredi  in  eamdem  super- 
iiciem,  in  qua  prius  fuit ;  ideo  si  de- 
bet  redire  in  eumdem  locum,  hoc  est 
in  idem  spatium. 

Sexto,  sequeretur  quod  aliquod 
corpus  moveretur  localiter,  quod  ta- 
men  non  csset  in  loco.  Consequens 
est  impossibile,  et  contraCommenta- 
torem  in  isto  quarto,  comm.  43.  qui 
ponit  differentiam  inter  esse  in  loco 
corporum  circulariter  motorum,  et 
illorum  quse  moventur  motu  recto  ; 
quia  quando  aliquod  movetur  motu 
recto,  neccsse  est,  quod  proprie,  et 
per  se  sit  in  loco  Consequentia  patet, 
quia  posito  quod  totus  miindus  mo- 
vcatur  motu  recto,  tunc  non  esset  in 
loco  nisi  spatium  separatum  ponatur 
ejuslocus. 

Oppositum  arguitur  per  Aristote- 
lem  in  isto,  text.  36.  et  37.  et  inde.  Et 
probatur  ex  alio  ;  quia  tunc  scquere- 
tur,quoddimensionespenetrarentse: 
quia  dimensio  spatii  scparati  csset 
a3quo  longa,  «que  lata,  et  seque  pro- 


2. 


24 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


Divisio 
gucestionix 


Impossibi- 

le    est   se- 

cundum 

Aristote- 

lem    ali- 

quod    cor- 

pus  creari 

extri   coe- 

lum. 


Secundum 
fidem  da- 
tiir  de  fac- 
to  spatium 
separatum 


funda,  sicufc  corpus  contcntuni  infra 
ipsum,  et  pcr  consequens  illa^  pcne- 
trarent  dimensiones  corporis,  et  e 
contra. 

In  quagstione  primo  videbitur,  an 
sit  aliquod  spatium  separatum,  vel 
aliqua  distantia  separata.  Secundo 
videbitur,  posito  quod  tale  spatiuni 
esset,  an  esset  locus. 

Quantum  ad  primum,  notandum 
estsecundum  Aristotelem,  quod  im- 
possibile  est  aliquod  corpus  creari 
extra  coelum,  aut  etiam  aliquod  va- 
cuum  fieri  infracoeium  :  etideoapud 
ipsum  nulla  potest  fieri  ratio  adpro- 
bandum  spatium  separatum  esse.Sed 
quia  nos  concedimus  ex  fide,  quod 
Deus  potest  utrumque  facere,  ideo 
ex  illa  possibilitate,  et  imaginatione 
arguitur,  quod  de  facto  sit  aliquod 
spatium  separatum,  vel  saltem  pos- 
sit  esse  ;  quia  Deus  potest  creare 
unam  fabam,  vel  unum  lapidem  su- 
pra  convexum  ultimae  sphasrae,  et  il- 
lum  movere  motu  recto  elongando  a 
coelo,  tunc  ille  lapis  plus  distabit  a 
coblo,  quam  prius  ;  quia  prius  tange- 
bat  coelum,  etnunc  non  tangit,  et  non 
distat  nisi  per  spatium  separatum  in- 
termedium  :  igitur  de  facfco  est  all- 
quod  spatium  separatum. 

Secundo,  quia  extra  istum  mun- 
dum  Deus  potest  creare  unum  alte- 
rum  mundum,  et  non  in  indivisibili ; 
igilur  in  divisibili,  et  non  in  alio  divi- 
sibili,quam  in  spatio  separato:  igitur 
de  facto  estillud  spatium  separatum. 

Tertio,  creet  Deus  extra  mundum 
istum  tres  mundos  tangentes  so  in- 
vicem  secundum  puncta  eo  modo, 
quo  sphceras  se  tangunt ;  tunc  lalera 
istorum  mundorum  distant  ab  invi- 
cem,  et  non  nisi  per  spatium  separa- 
tum  :  ergo,  etc. 


Quarto,  sint  A  et  B,  duo  lapides, 
quorum  unus  sit  Parisiis,et  alter  iJo- 
mse,  et  sint  C,  D,  duo  alii  lapides, 
qui  tantum  distent  per  pedale ;  tunc 
anniliilet  Deus  omne  medium  inter 
istos  lapides ;  tunc  qua^ro  utrum  isti 
lapides  distent  ab  invicem,  vel  non? 
Si  sic,  habetur  propositum,  quod  spa- 
tium  separatum  est  distantia.Si  non: 
contra,  quia  isti  lapides  non  tangunt 
se,   ergo  distant. 

Item,  non  potest  assignari  ratio, 
quomodo  se  haberent  ad  invicem  la- 
pides  A,  B,  quam  lapides  C,  D,  quod 
est  impossibile  ;  quia  inter  lapides  A, 

B,  patet   esse    spatium  longitudinis 
centum  leucarum,  et  inter    lapides 

C,  D,  non  potest  esse  corpus   unius 
pedis. 

Ad  omnes  istas  rationes  faciliter  res- 
ponderet  Aristoteles  negando  casum, 
in  quoUbet.  Cumarguitur;  dico  ad- 
mittendo  casus,  et  pono  istam  con- 
clusionom  :  Nullum  est  spatium  sc- 
paratum.  Probatur,  quia  ista  est 
falsa,  aliquod  est  spatium  :  igiturista 
negativa  est  \era,nullum  est  spatium 
sepa7-atum.  Tenet  consequentia  per 
locum  a  contradictoriis ;  et  antece- 
dens  apparet  :  quia  propositio  affir- 
mativa  est  falsa,  cujus  alter  terminus 
pro  nullo  supponit  :  modo  iste  ter- 
minus  spatlum  separatum  pro  nullo 
supponit,  quia  spatium  separatum 
nihil  est  :  quia  si  esset  aliquid,  jam 
non  esset  spatium  separatum,  ergo, 
etc. 

Ad  rationes.  Adprimam  dico,quod 
propter  motum  localem  rectum  non 
oportet  ponere  aliquod  spatium  se- 
paratum  circumdans  mobile,  quod 
movetur  ;  et  ideo  admisso  casu, 
Deus  moveret  fabam,  dico,  quod 
faba  nec  tangeret  coelum,  nec  dista- 


\ 


Nullum  es 
spatiumse- 
paratum . 


QU^sTio  II  as 

naturalia  non  moverentur  acl  sua 
loca.  Consequens  est  falsum,  ut  pa- 
tet  •4.  hujus,  text.  36.  Et  probatur 
consequentia  :  quia  illucl  spatium 
nihil  est,  ut  patet  ex  primo  articulo  : 
moclo  acl  illucl,  quod  nihil  est,  non 
movetur  aUquid  naturahter.  Se- 
cundo,  sequeretur  cjuod  non  esset 
ratio,  quare  grave  magis  c4escende- 
ret  deorsum,  c{uam  ascenderet  sur- 
sum,  aut  quod  moveretur  ad  aham 
differentiam  positionis  ;  consec{uens 
est  falsum  :  quiasemper  videmus  ip- 
sum  ascendere.  Consequentia  patet, 
quia  in  iUo  spatio  separato  non  est 
cHversitas  partium,  propter  quam 
grave  debeat  potius  moveri  ad  unam 
partem,  quam  acl  aliam.  Tertio  se- 
queretur,  quocl  essent  loca  actu  infi- 
nita;  consecjuens  est  falsum,  et  im- 
possibile  :  et  consequentia  probatur, 
quia  in  quolibet  corpore  sunt  inh- 
nitae  partes,  c|uarum  cjuselibet  est 
seque  per  se  in  spatio  separato  ima- 
ginato  sicut  et  totum  ;  igitur  si  illud 
spatium  sit  locus,  scquitur  quod 
erunt  loca  infinita. 

Nunc  ad  rationes.  Ad  primam,con- 

ceditur   consec|uens,  quod   mundus 

totus  categorcmatice    sumptus    non 

est  in  loco,    quia  non  habet  superfi- 

et  spatium  suum  continetur  aere  ;  et     ciem  extrinsecam  circumdantem  ip- 

quandoque   hujusmodi  spatium    est     sum. 

sine  corpore  extrinseco  continente,  Ad  secundam,dico  quod  est  ultima 
cujusmodi  est  spatium  continens  to-  superficies  corporis  circumdantis, 
tum  mundum  :  ettunc  isto  secundo  quse  est  versus  locatum,  nec  ex  hoc 
modo  dicunt  spatium  esse  locum,  et  secjuitur  quod  sit  darc  ultimam  par- 
istam  opinionem  probant  rationibus  tem  proportionalem  :  quia  superfi- 
ante  oppositum  :  et  ista  opinio  est  cies  non  est  pars  proportionalis  cor- 
multum  probabilis,  nec    potest  evi-     poris. 

denter    impugnari.     Attamen    pono         Ad  tertiam,negatur  major  ;  sed  de- 
conclusionem  contrariam:Locus  non     bet  plus  addi,  quod  illius  corporis 
xpauum  ®st  spatium  separatum.    Probatur  ;     in  quo  diversa  corpora  naturalia  sibi 
aratum.  q^jg^  gj  gj^, .  sequerctur  quod  corpora     invicem  succedunt,  locus  sit  superfi- 


7. 


ret  a  coelo,  sed  potest  distare,  po- 
sito  cjuod  Deus  crearet  interme- 
dium  corpus.  Ex  quo  patet,  quod 
nunc  de  facto  nullum  est  spatium, 
nec  distantia  extra  coelum,  imo 
istemundus,  sive  in  isto  mundo  est 
totum  spatium,  seu  distantia  tota, 
quod  est  in  rerum  natura. 

Adsecundam,  concedo  quod  Deus 
potest  creare  unum  alium  mundum  ; 
et  non  oportet  c|uod  creet  ipsum  in 
divisibih,  vel  in  indivisibili,  cjuia  in 
nihilo  potest  eum  creare. 

Ad  tertiam,  dico  quod  illi  mundi 
sic  se  tangentes  non  distarent  nisi 
secundum  lineas  circulares,  secun- 
dum    quas  est  corpus   intermedium. 

Ad  quartam,  dico  quod  illo  casu 
posito,  lapides  non  distarent  ab  in- 
vicem,  nec  setangerent.  Etsic  patet, 
quod  nulla  est  distantia,nec  spatium, 
necpotest  esse  quin  sit  aliqua  quan- 
titasfaciens  distare,  ut  corpus,  linea. 
superficies.  Et  hsec  de  primo. 

Quoad  secundum,  notandum  quod 
aliqui  imaginantur  («),  cjuod  conten- 
tum  spatium  infra  latera  continentis, 
quocl  est  pra3cise  sequale  corpori  lo- 
cato,  et  coutento,  est  locus  ipsius  : 
et  tale  spatium  est  quandoque  cum 
aliocorporecircumdante,utcolumna. 


us  non 


26 


LIR.  IV.  PHYSICORUM 


cies  terminata  ad  corpus  succedens, 
seu  locatum. 

Ad  quartam,  nep^atur  antecedens  : 
quia  tale  spatiuiii  nec  est  a^quale, 
nec  infcquale.  Item,  non  continet  ; 
quia  niiiil  est,  ideo  nullo  modo  est 
locus. 

Ad  quintam,  potest  universaliter 
concedi  consequens.  Et  quando  ali- 
quoties  dicimus  quod  corpus  est  in 
eodem  loco,  ubi  prius,  verum  est 
sequivalenter :  quia  eumdem  situm, 
et  ordinem  habet  nunc  ad  corpora 
quiescentia,  sicutante. 

Ad  sextam,  concedo  quod  Com- 
mentator  ponit  differentiam  illam  : 
quia  credit  impossibile  esse  iieri  va- 
cuum  infra  mundum,  velaliquod  cor- 
pus  moveri  extra  mundum  motu 
recto. 

ANNOTATIONES 

(a)  A liqiti^imaginantur  quod spatium con- 
tentum,  elc.  Nola,  quod  Philoponus  prseci- 
puus  Arislolelicus  in  hac  re  deserens  Aris" 
totelis  sententiam,  existiniat  locum  esse 
intervallum  quoddam  finibus  conclusura 
trina  dimensione  prseditum.  Quod  ante- 
quam  probel,  supponit,  quod  hujusmodi 
spatium  est  trina  illa  dimensio  absque 
substantia  longitudinis,  latitudinis,  et  pro- 
fundilatis;  cui  spatio  diversa  succedunt 
corpora,  et  quod  spatium  quodlibet  corpus 
occupat ;  ut  si  imaginemur  vas  onini  cor- 
pore  carens,  illud  spatium,  et  intervallum 
quod  est  inter  latera  vasis,  est  hujusmodi 
trina  dimensio,  in  qua  recipitur  corpus 
ab  illa  distinctum  ;  quod  spatium,  et  trina 
dimensio  est  locus.  Hoc  supposito,  sic  pro- 
'bat  intentum  :  Proprietates,  quae  conve- 
niunt  loco,  potiusapparentconvenireinter- 
vallo,  quam  superficiei  ;  ergo  polius  inter- 
vallum  est  locus,  quam  superficies.  Proba- 
tur  antecedens,  si  hujusmodi  intervallum 
est  locus,  tunc  facile  apparet,  quomodo  lo- 
cus  est  !3equalis  locato  omnino,  quaiidoqui- 


dem  trinam  habet  dimensionem  sicut  cor- 
pus  locatum.  Insuper  hujusmodi  interval- 
lum  est  immobile  quod  loco  tribuitur, 
neque  movetur  per  accidens,  sicut  super- 
ficies  :  manet  cnim  illud  intervallum  per- 
petuo  corporibus  variis  in  eo  succedentibus. 
Et  quod  immobile  maneat  probatur,  non 
enim  moveri  potest  secundum  substantiam, 
quia  non  est  subslantia ;  neque  secundum 
qualitatem,  quia  non  est  qualitas  ;  neque 
secundum  quantitatem,quia  nequit  augeri, 
aut  minui ;  neque  secundum  locum,  quia 
loci  non  est  locus ;  ergo  omnino  manet  im 
mobilis,  atque  adeo  est  locus. 

Secundo  probatur.  Illud  ponendum  est 
pro  loco,  quo  melius  solvuntur  dubitatio- 
nes,  qu^e  habentur  de  loco  ;  sed  posito  in- 
tervallo  pro  loco,  melius  hoc  consequilur, 
quam  posita  superficie ;  ergo,  etc.  Major 
est  Aristotelis  cap.  4.  hujus  libri ;  et  minor 
inductione  probatur  per  omnes  dubitatio- 
nes,  quse  accidunt  circa  locum ;  hoc  enim 
posito,  facile  est  salvare  quomodo  locus 
contineat  locatum,  quomodo  maneat  im- 
■  mobilis,  etc.  Terlio  probatur;  facilius  sol- 
vuntur  dubia,  quae  circa  spatium,quam  ea, 
quoe  circa  superficiem  contingunt ;  ergo  po 
tius  spatium  est  locus,  quam  superficies. 
Probatur  antecedens  :  difficile  enim  est  sol- 
vere  quomodo  superficies  contineat  loca- 
tum,  et  sit  immobilis,  etc.  Non  autem  est 
difficile  solvere  instantias  circa  spalium  : 
si  enim  ponere  intervallum  dubites,ne  inde 
vacuum  concedas,  quod  est  inconveniens 
in  natura,  eo  quod  illud  tale  intervallum, 
quod  prseter  corpus  locatum  ponitur,  est 
suapte  natura  vacuum,  facile  respondebis 
non  cum  Epicuro,  (cujus  est  etiam  hoec 
opinio)  dicente  non  esse  inconvenicns  dare 
vacuum  in  natura  ;  sed  cum  Philopono  di- 
cente,  quod  quamvis  sua  natura  tale  spa- 
tium  sit  vacuum,  quia  distinctum  quid  est 
a  corpore,  non  tamen  datur  sine  corpore, 
sicut  materia,  qua>  distincta  est  a  forma, 
nunquam  datur  sine  forma.  Et  rursus,  si 
secundo  dubites  ponere  spatium  pro  loco, 
quia  eo  po.sito,  daretur  infinitum,  illud  sci- 
licel  quod  cst  extra  coelum,  polestque  sus- 


10. 


QU.^STIO  II 


27 


cipere  corpus;  quia  cum  non  habeatnnem, 
eo  quod  neque  superficiem  :  superficies 
enim  est  in  corpore,  intervallum  autem 
corpus  non  est,  quare  infinite  extenditur. 
Quod  quara  falsum  sit  dari  actu  infinitum, 
tertio  libro  ostensum  est.  Respondetur  qui- 
dem  talespatium  non  esseintinilum,  quan- 
tum  ad  corpora  suscipienda  necesse  fuerit: 
neque  fatendum  est  superficie  carere,  quae 
finis  sit  illius  trinas  dimensionis. 

Ad  rationes  autem  Aristotelis,  quibus 
probabat  spatium  tale  dabile  non  esse  ; 
quia  inquit  Aristoteles  ex  eo  sequeretur 
dari  infinitum,  respondet  Philoponus  ne- 
gando  sequelam  :  intervallum  enim  hujus- 
modi,  cum  non  corpus,  sed  trina  dimensio 
sit,  quando  corpus  tale  replet  spatium,  in- 
divisibile  est,  quia  incorporeum  ;  corpus 
autem  dividere,  quod  incorporeum  est, 
minime  polest. 

Ad  aliam  rationem,  quse  probabat,  si 
spatium  esset  locus,  tunc  esse  plura  loca 
simul  :  Respondet  non  esse  inconveniens 
dari  simul  plura  loca  hujusmodi ,  eo  quod 
intervallum  est  incorporeum,  quare  unum 
alterum  non  impediel,  sicut  in  melle  ; 
verbi  gratia,  sunt  plura  incorporea,  scili- 
cet  color,  dulcedo,  etc. 

Nota  secundo,  quod  licet  hffic  opinio  con- 
tra  Aristotelemmilitet,  amultis  tamenpro- 
babilis  reputatur  :  quia  tamen  eam  respuit 
hic  Doclor  Sublilis,  ideo  a  nobis  amplec- 
tenda  non  est,  atquc  adeo,  ad  ejus  rationes 
in  hunc  modum  respondeo  :  et  ad  primam 
cum  Scoto  in  responsione  adquartum,quod 
tale  spatium  non  est  a^quale.nec  indequale. 
Ilom  non  continet,  quia  nihil  est :  si  enim 
aliquid  esset,  duo  quam  maxima  seque- 
rentur  absurda  :  Primum,quoddaretur  ac- 
cidens  sine  subjeclo,  hoc  autem  majus  ab- 
surdum  est,  quam  dicere  superficiem  esse 
locum.  Quod  autem  daretur  accidens  sine 
subjeclo,  patet,  quia  tale  spatium  ponitur 
a  subjecto  separatum,  et  divisum.  Secun- 
dum  absurdum  est,  quod  duo  corpora  se 
penetrarent,  quod  naturaliter  est  impossi- 
bile.  IVoljatur  sequela,  quia  tales  diraen- 
siones  quantitatis  penetrantur  cum  dimen- 


sionibus  locati ;  ergo  datur  p^^netratio  cor  - 
porum.  Probatur  consequentia  :  quia  pe- 
netratio  non  inconvenit  in  substantiis,  quia 
absque  inconveniente  materia  penetralur 
cum  forma  :  neque  in  qualitatibus,  siqui- 
dem  experienliadocet  qualitatesesse  simul 
in  eodem  subjeclo,  ut  dulcedo,  et  albedo 
in  lacte  ;  ergo  inconveniens  penetrationis 
corporum  est  de  quanlitatibus  intelligen- 
dum  ;  maximum  ergo  absurdum  est  dicere 
tales  dimensiones  se  penetrare  cum  dimen- 
sionibus  locati,  siquidem  absolutesequilur 
penetralio  corporura. 

Ad  secundum  respondens,  suppono  cum 
Divo  Thoraa  immobilitatem  loci  pensan- 
dara  esse  secundum  dislantiara  quanidam 
a  partibus  mundi,  el  secundumsitum,  qua 
iramobilia  sunt,  ut  distantia,  qua  modo 
disto  a  ccelo,  semper  hic  manet.  Et  si  hinc 
alio  moveor,  manet  hic  distantia,  et  aliara 
acquiro  ;  cura  ergo  locus  non  solum  super- 
ficies  sit,  sed  superficies  cum  distantia 
certa  et  situ,  ct  ratione  hujus  distanlige  sit 
imraobilis,  verura  est  locura  esse  immobi- 
lera,  quaravis  sola  superficies  mutetur, 
quia  superficies  cura  tali  distantia  nun- 
quara  mutatur  :  atque  adeo  melius  salva- 
tur  imraobilitas  loci,  ponendo  locum  esse 
superficicm,  quam  spatium  separatum. 
Suppono  secundo,  quod  superficies  non 
tantura  ut  latitudo  sine  profunditale  consi- 
derari  debet ,  sed  ut  terminus  ipsius  pro- 
funditatis  :  cui  superficiei  ut  sic,  quod 
convenit  ipsi  corpori,  convenire  dicimus. 
Sicut  quando  duo  corpora  se  fangere  dici- 
raus,  non  quidera  quod  penelratio  corpo- 
rura  detur,  hoc  affirraatur ,  sed  quia  in  su- 
perficie  se  tangunt.  Similiter  totum  loca- 
tum  continetur  a  superficie,  quia  est  ter- 
minus  corporis,  et  cujuslibet  alterius 
superficiei,  et  pariformiter  dicimus  super- 
ficiem,  quae  locus  est,  aequalem  esselocato, 
quia  superficies  concava  continentis  est 
aequalis  locato,  id  est,  superfijiei  convexae 
locati.  Si  enim  superficies  concava  loci, 
qua3  distinguitur  a  corpore,  extenderetur , 
et  similiter  superficies.couvexa  locati,  ilhe 
dua3  superficies  essent  omnino  :equales  se- 


12. 


.i 


28 


LIB.    IV.  PHYSICORUM 


i3. 


i. 


cundum  longitudinem  et  latitudinem,  nam 
profunditatem  non  liaberent  :  namsuperfi- 
cies  indivisibilis  est  secundum  profundi- 
tatem,  et  indivisibile  additum  indivisibili 
non  facit  majus  :  atque  adeo  superficies 
convexa  locati  potest  circumferri  super  ^a- 
perficiem  concavam  corporis  locantis,  et 
nihilominus  una  non  erit  altera  major  :  et 
ex  hac  doctrinapatet  solutio  ad  rationes, 
quibus  Philoponus  probat  locum  esse  illud 
spatium. 

Nota  lertio,  quod  Avicenna  secundo  libro 
suw  sufficientioe,  cap.  6.  cilat  quorumdam 
sententiam  affirmantium  locum  non  esse 
quid  reale ;  sed  secundum  se  quoddam  va- 
cuum,  cujus  esse  est  carentia  corporis,  ita 
ul  repleri  possit  ;  verbi  gratia,  spatium, 
quod  intra  vas  consideramus,  si  ibi  non  sit 
aer,  aut  aliud  corpus,  illud  tale  spatium 
est  vacuum,  aptumque  ad  quodlibet  reci- 
piendum  corpus ;  non  tamen  concedit  haec 
opiniodiri  actu  vacuum,  quia,  inquit,  tale 
sic  spatiumsemper  uno,  vel  alterocorpore 
replelur.  Ilanc  opinionem  videtur  amplecti 
Valesius,  eamdem  Toletus  probabilem  re- 
putat.  Ssd  contra  hanc  opinionem  sic  ar- 
guitur  ;  vel  illudspatium  secundum  se  est 
aliquid,  vel  nihil  :  si  nihil ;  ergo  non  est 
locus.  Si  aliquid ;  ergo  substantia,  vel  ac- 
cidens;  si  substantia,  ergo  corporea,  vel 
incorporea  ;  si  incorporea,  non  poterit  esse 
extensa  et  profunda  cum  locato,  quia  hoc 
est  munus  rei  corporese.  Si  corporea  ,  ergo 
habet  quantitatem,  et  tunc  dabitur  pene- 
tratio  corporum.  Si  accidens ;  ergo,  vel 
quantitas,  vel  qualitas :  si  quanlitas,  se- 
cundum  omnes  dimensiones  dabitur  pene- 
tratio  corporum  :  si  qualitas,  erit  accidens 
sine  subjecto,  et  non  erit  exlensum,  ita  ut 
in  ipso  extendi  possit  corpus. 

QU^STIO  III 

Ulrurnlocus  sit  ultima  superficies  corporis 
continentis 

Vide  auctores   qucest.  an/ecerfenti  citatos 

Arguitur    quod    non :    quia  illud 


non  est  locus,  in  quo  non  possunt 
sibi  invicem  succedere  diversa  cor- 
pora  ;  sed  in  superlicie  non  possunt 
sibi  invicem  succedere  diversa  cor- 
pora ;  igitur  locus  non  est  superficies. 
iMajor  patet  per  Aristotelem  in  isto 
quarto,  text.  3.  et  34.  ubi  probans  lo- 
cum  esse,  arguit  sic  ;  illud  est  locus, 
in  quo  diversa  corpora  sibi  invicem 
suocedunt.  Minor  probatur,  quia  non 
videtur  verisimile  naturaliter,  quod 
aer  consimiliter  dividatur  per  corpus 
succedens,  sicut  erat  prius  divisus 
per  aliud  corpus. 

Secundo,  illud  nonest  locus,  quod 
non  habet  virtutem  conservativani  lo- 
cati  ;  sed  superficies  non  habet  vir- 
tutem  conservativam  locati  ;  ergo, 
etc.  Major  patet,  quia  est  una  pro- 
prietas  loci :  et  minor  probatur  ;  quia 
superficies  est  quantitas,  quse  non 
est  de  potentiis  activis,  vel  passivis, 
ut  dic.t  Commentator  super  isto 
quarto,  comm.  48.  modo  conservare 
est  agere  :  igitur  si  superficies  non 
potest  oonservare,  superficies  non 
est  locus. 

Tertio,  si  locus  esset  superficies, 
sequeretur,  quod  duso  superficies  es- 
sent  immediata3 ;  consequens  est  im- 
possibile,  ut  patet  6.  hujus,text.  2.  et 
3.  Consequentia  probatur  :  quia  su- 
perficies  ultima  continentis  esset  im- 
mediata  superficiei  contenti. 

Quarto,  sequeretur  quod  aliquid 
continue  mutaret  locum,  et  non  mo- 
veretur  localiter  ;  consequens  impli- 
cat  contradictionem,  quia  moveri  lo- 
caliter  non  est  aliud,  quam  mutare 
locum.  Consequentia  probatur,  posito 
quod  stante  columna  non  mota,  aer 
continuc  deforaturper  ventum  ;  cer- 
tum  est,  quod  columna  est  continue 
in  alia,  et  alia   superhcie    aeris ;   si 


QU^STIO  III 


29 


igitur  superficies  sit  locus,  sequitur 
quod  illa  columna  continue  mutaret 
locum,  ct  tamen  per  casum  non  mo- 
veretur  localiter.  Confirmatur,  quia 
arcem  stantem  fixam  in  campis  dici- 
mus  esse  in  eodem  loco,  in  quo  prius 
fuit,  jam  est  annus,  et  tamen  certum 
est,  quod  non  est  in  eadem  superfi- 
cie  ;  igitur  locus  non  est  superficies. 

Quinto,  sequeretur  quod  aliquid 
moveretur  locaIiter,ettamen  non  mu- 
taret  locum  ;  consequens  est  falsum  : 
quia  moveri  iocaliter  non  est  aliud, 
quam  esse  continue  alibi,  et  alibi  : 
igitur  si  aliquod  non  mutet  locum  ip- 
sum,  non  movetur  localiter.  Conse- 
quentia  probatur,  posito  quod  ali- 
quod  corpus  una  cum  aere  circum- 
dante  ipsum  moveatur  localiter,  ita 
ut  oeque  velociter  tunc  illud  corpus 
continue  manet  in  eodem  loco,  quia 
in  endem  superficie,  et  tamen  ipsum 
movetur  localiter  per  casum  ;  ergo, 
etc. 

Sexto,  quia  locus  et  superficies 
sunt  distinctaespecies  Quantitalis,  ut 
patet  in  Prsdicamentis  ;  igitur  locus 
non  est  superficies.  Consequentia  te- 
net  ;  quia  si  essent  eadem  res,  jam 
non  ponercntur  species  distinctae. 

Septimo,  quiaparticulae  loci  copu- 
lantiir  ad  alium  terminum  commu- 
nem,  quam  particulae  superficiei ; 
igitur  locus  non  est  superficies.  Con- 
sequentia  nota  est  ;  et  antecedens 
patet  in  Prsedicamentis  ;  ubi  dicit 
Aristoteles,quod  partes  superiiciei  co- 
pulantur  ad  lineam  ;  sed  partes  loci 
copulantur  ad  eumdem  terminum, 
ad  quem  partes  corporis. 

Octavo,si  locus  essetsuperficies,se- 
queretur  quodidem  esset  in  diversis 
locis  ;  consequensest  falsum.  Con- 
sequentia  probatur  ;  quia  terra   non 


est  in  aliqua  una  superlicie,  sed  in 
superficie  aeris  et  aquas  ;  igitur  si 
locus  est  superficies,  sequitur,  quod 
terra  simul  est  in  diversis  locis. 

Nono,  quia  locus  debet  esse  omni- 
no  immobilis,  ut  patet  in  isto  quar- 
to,  text.  4i.et42.  sedsuperficiesest 
immobilis  ;  igitur  talis  superficies 
non  est  locus.  Minor  patet,  quia 
moto  corpore  moventur  omnia,  quae 
sunt  in  corpore  ;  igitur  cum  superfi- 
cies  sit  in  corpore,  sequitur,  quod 
movetur  ad  motum  corporis.  Oppo- 
situmarguitur  per  Aristotelem  in  is- 
to  quarto,  text.  35.  et41. 

Notandum,  quod  de  ista  qusestione  4 
est  duplex  opinio  ;  una  ponit,  quod  ^S^J^" 
(a)  superdcies  non  est  aiiqua  res  se- 
cundum  profundum  distincta  a  cor- 
pore,  sed  superficies  est  ipsum  con- 
sideratum,  tamen  ut  est  mensurabile 
secundum  diinensiones  duas  tantum; 
et  tunc  dicunt,  quod  locus  cst  corpus 
locans  secundum  partes  propinquas 
corpori  locato  ;  et  ideo  dicunt,  quod 
locus  est  ultimus  terminus  corporis 
continentis,  id  est,  ultima  pars,  quse 
est  versus  locatum.  Ex  quibus  infe- 
runt,  quod  ejusdem  loci  sunt  inlini- 
ia  loca  ;  quia  ejusdem  locati  ultima 
tertia  continentis  est  locus.  Item  ul- 
tima  quarta  ,  ultima  centesima  ,  ct 
sic  in  infinitum.  Secundo  inferunt, 
quod  locus  est  major  corpore  locato. 
Tertio,  quod  locus  est  mobilis  per 
se,  etita  de  aliis  proprietatibus,  qua) 
sunt  contraria  dictis  Aristotelis. 

Alia  opinio  ponit,  quod  superficics 
est  res,  indivisibilis  secundum  pro-  ^iHZ.  *" 
fundum,habensIongitudinem,et  lati- 
tudinem  tantum  et  sic  linea,  et  su- 
perficies  sunt  res  distinct^e  a  cor- 
pore,  et  istam  credo  veriorem  ;  quia 
magisconcordatcum  dictis  Mathema- 


30  LIB.  IV.  PHYSICORrM 

ticorum,et  cum  dictis  Philosophi  in  dico,  quod  ex  hoc  aHquiddiciturmo- 

6.  hujus,  text.  2.  et  deinceps,  et  ideo  veri  localiter,  quia   ahter    se  habet, 

non  est  ponendum,   quod    locus   sit  quam  prius  respectu  ahcujus  quies- 

corpus,  sed   superhcies  corporis,   et  centis  ;  et  hoc  secundum    se   totum, 

quahter  hoc  sit,  declarabitur  in   se-  vel  secundum    partem  ,  vel    saltcm 

quentibus.  quod  ahter  se  haberet   respectu   ali- 

5.  in  quaestione  primo  videbitur,  un-  cujus  quiescentis,    si  ahquod    quies- 

guSowjs.- de  ahquid  dicatur  moveri  iocaliter;  cens  esset.  Et  dico  notabiiitersecun- 

quia  de  lioc  fit  difficultas  in  arguen-  dum  parlem  :  quia  coelum   movetur 

do.    Secundo,  videbitur  unde   locus  localiter,  et  tamen  non  se  habet  tali- 

dicatur  immobilis,  et   tertio  respon-  ter    secundum    totum    ad     aliquod 

debitur  ad  quaesitum.  quiescens,  quam  prius,sed  secundum 

Quantum  ad    primum   notandum,  partem   tantum   :    quia  aliqua    pars 

fa^'eJ un- (^i^iod  ali({ui  respoudent  per  tres  pro-  coeli  modo  plusdistat  abaliquoquies- 

deaiiquid  positioncs  ;  quarum  prima  est,  quod  cente,quam  prius.  Verum  est  tamen, 

ahquid  exhoc  dicilur  moveri    locali-  quod  si  omnc  motum  localiter  habe- 

ter,  quod  mutat  locum.  Secundaest,  ret  extra  se  locum  quiescentem,  tunc 

posito  quod  locus  alicujus    corporis  ex  hoc  posset  dici,  ahquid  moveri  lo- 

simul  moveatur  cum    illo  corpore  ;  caliter,  c[uod  mutaret  locum,   et   hoc 

tunc  illud   corpus  non  mutat  locum  ,  de  primo. 

quia  continue  manet  in  eodem    loco.         Quoad    secundum,    scihcet,   quo- 

Ex    quibus    sequitur    tertia ,    quod  modo  locus  sitimmobilis,ponit  Com-xocusVu 

coeleste  corpus  non   movetur  locali-  mentator  duas  conclusiones  :  Prima  i^^ohni 

,ter.  Et  quando  objicitur,  quod  omnes  est,  quod  locus  est  immobilis  per  se.  comJ,^"^ 

judicant  illud  corpus   moveri  locali-  I*robatur,  quia  qua^libet  pars  inexis-    torem. 

ter,  respondent,  quod   hoc   est  se-  tens  toti,  aut   inexistens    mobili    est 

cundum  opinionem  famosam,     qu»  immobilis  per  se.  Secunda  conclusio 

ponit,  quod  locus  sit   spatium  sepa-  est,  quod  locus  est  mobilis  per  acci- 

ratum   :    quia   sic  certum  est,  quod  dens.  Probatur,quiamotoaliquocor- 

corpus  est  in  alio  spatio,quamprius,  pore  per  se,  moventur  per  accidens 

tamen  hoc  non  est  verum  secundum  omnia  illa,  quse  sunt  in  ilIo.;sed  cor-       .. 

opinionem  veramde  loco.  pus  continens  est  mobile  per  se;  igi- 

Contra  istam  opinionem  arguitur ;  tur  locus,  qu;»  est   superhcies,  con- 

'^'        quia  illud  mobile,  quod  movetur  si-  secfuenter  est  mobilis   per   accidens. 

mul  cum  loco  suo,  plus  distat  ab  ali-  Contraistam  responsionemarguitur: 

quo  quiescente,  quam  prius  distabat,  quia  si  immobilitas  locinon  intellige-        .  .^ 

et  non  plus  distat   per  motum  illius  retur  aliter,  sequeretur    quocl    locus  Comment 

quiescentis,   quia  jam  ponitur  ipsum  non  esset  alio  modomimobihs,  quam    citur. 

quiescere  ;  igitur  plus  distat  per  mo-  materia,  vel  forma ;  consequens   est 

tum  illius    mobilis,     quod    movetur  falsum  :  quia  Aristoteles  arguit  locum 

cum  suo    loco  ;    igitur    tale   mobile  non  esse  materiam  ex  eo,  quod  locus 

movetur  non    obstante,    quod    non  est   immobilis    :    modo    ista   conse- 

mutet  superficiem  in  qua  est.  quentia  non  valeret,  si  locus  et  ma- 

-...Ideo,  quantum  ad  istum  articulum  4;eria  essent  consimiliter  immobilcs. 


QUy^STIO    III 


31. 


Consequentia  probatur,  quia  tam  lo-  fixa  in  campis  est  in  eodem   loco  se- 

cus,  quam  materia  est  immobilis  per  cundum  cequivalentiam,  in  quoprius 

se,  et  aliter  non,idco  contraprimam  fuit,  licet  sit  in  alia  superficie,  prop- 

causam    primte    conclusionis  ;    quia  ter   hoc,  quia  ipsius  arboris  ad    la- 

pars  inexistens  toti  bene  est  mobilis  tera  coeli,  et  ad  corpora   quiescentia 

per  se;  quod  patet:  Primo,  quia  una  mundi    est    tanta    distantia,    quanta 

pars  maris  movetur,   sine  hoc    quod  erat  prius.  Et  quod  hujusmodi   ordo, 

totum  mare  moveatur.  Secundo,  quia  vel  situs  locati  respectu  ahorum  cor- 

unius  \irgse  una  pars   flectitur  sine  porum  mundi    connotetur    per   hoc 

hoc,  quod  reliqua  moveatur,  et  hoc  nomen  locus,  patet  ex  hoc  quod   hu- 

estverum  de  corporibus,    quae    non  jusmodi  ordo,   vel   situs   locati,   vel 

suntdura,  et  compacta  in   tantum,  loci  significatur,  et  denotaturper  ad- 

quod  una  pars  non  potest  flecti,   aut  verbia  et  syncategoremata  designan- 

moveri  aUa  non  mota.  tia  locum,  ut  hic,  vel  ibl,  quemadmo- 

Ideo  istisdimissis,dicoquodaltero  dum  dicimus,  quod  Joannes   est   in 


'squo-  <^lLiorum  modorum  locus   potest   dici 
;?.*"'■  immobihs  :  l'rimus   (•')   modus    est, 

uts  se-  ^  '  ' 

ndum  c|uod  locus  cst  immobiUs,  idest,  non 

lunu       ^ 

est  de  necessitate  mobiUs  ad  motum 
locati ;  et  in  hoc  differt  immobiUtas 
loci  ab  immobihtatomateria^,  quiaad 
motum  locati  necesse  est  materiam, 
et  omnia,  cpse  sunt  in  locato,  mo- 
veri.  AHus  modus  est,  pro  quo  no- 
tandum,  quod  iste  terminus  locus, 
supponit  pro  superficie,  connotando 
continentiam  locati,  et  cumhoc  con- 
notat  situm,et  ordinemlocatirespectu 
univcrsi,  scihcet  in  comparatione  ad 
coelum,etcorpora  quiescentiamundi. 
^.  Ex  Cj[UO  patet,  quod  aliquislocus  po- 
>n  di-  test  dici  idem  dupliciter  :  uno  modo 

idem. 

simplicitcr ;    alio    modo     secundum 
aequivalentiam.  Illelocusdicitur  idem 


eodem  loco,  in  quo  prius  fuit,  vel 
Joannes  est  ubi  prius  fuit ;  dato  quod 
non  sit  in  eadem  superficie,  sed 
propter  hoc  solum,quod  eodemmodo 
se  habet  adquiescentia,  qa£e  circum- 
stant,sicut  prius. 

Ex  istis  potest  infcrri  probabiliter, 
quodsicutidem  corpus  est  alia,etalia 
proportio,  sccundum  quod  refertur 
ad  alia,  et  alia  corpora,ita  eadem  su- 
perficies  potest  dici  aliter,  efc  aliter 
locus  secundum  quod  est  in  alio,  et  . 
alio  situ  respectu  universi.  Istis  prae-  - 
missis  dico,  quod  locus    est  mobilis  A<'^"f.  .^*' 

'    ^  simpliciter 

(c)simpliciter :  quia  movetur  ad  mo- '^^obiiis   ei 

^  immobilis 

tum  continentis,cujus  est  superficies  ;  per  a'qui- 

,  ,  .  .  ,  ...  ,  valentiam. 

sed  tamen  estimmobilis  secunduma?- 
quivalentiam(^),quia  dato  quod  in  eo- 
dem  situ  succedant  superficiesdiver- 


simpliciter,  qui  prius   fuit,   qUcC  est     sorum  corporum  circa  aliquod  cor- 

eadem  superficies,  et  cum  hoc  in   eo- 

dem  situ  respectu   universi,    in   quo 

priusfuit,  ita  ut   tantum  distet  a  la- 

teribus  cceli,  et  a  corporibus  quies- 

centibus  mundi,quantum  prius.  Sed 

ille  locus  diciiuridemsccundumaequi- 

valentiam,  quia  prius  fuit,  qui  est  in 

eodem  siturespcctuuniversi,licet  su- 

pGrficies  varietur  :  verbi  gratia,arbor 


pus,  propter  hoc  non  movetur 
locus  ejus,  sed  semper  manet  idem 
locus  «quivalenter.  Patet  igitur 
qualiter  locus  dicitur  immobilis  : 
quia  vel  ajquivalenter  semper  est 
in  eodem  situ  idem  locus,  non  obs- 
tante  motucorporum,quse  succedunt 
in  illositu  ;  vel  dicitur  immobilis  ex 
eo  quod  non  est  dc   necessitate.  mo- 


■} 


2 


LIR.  IV.  PHYSIGORUM 


1*^. 


bilis  ad  motum  locati.  Et  hoc  de  se- 

cundo. 

Quoad  tertium,notandumest  quod 
isti  duo  termini  superflcies,  et  locus  se 
habentsicut  subjectum  ot  passio  :quia 
ultrasignificationemhujus  terminisu- 


bilis.  Probatur  ratione  Commentato- ^ocms  ' 
ris,  quia   nisi   ila  esset,    oequerelur  ""'"o*^'' 
quod  corpora  naturalia  frustra  move- 
rentur  ad  sua  loca  ;  consequens   est 
falsum,  ut  patet  2.  hujus  :   quia    na- 
tura  nihil  facit  frustra.  Consequentia 


Defiijtlio 

definitio  '''^ti'  *" 


Locus     (st 
tuperficies. 


per/ides,  iste  terminus/ocwsconnotat     probatur  :   quia  si  ad  motum    locati 

de  necessitate  moveretur  locus,  vel 
hoc  essGt  recedendo  a  locato,  vel  ap- 
propinquando  ad  locatum  :  non  pri- 
mo  modo,  quia  tunc  locatum  nun- 
quam  posset  attingere,  et  per  con- 
sequens  non  moveretur.  Nec  secun- 
do  modo  :  quia  frustra  moveretur  ad 
locum,  cum  iocus  debeat  moveri  ad 
ipsum . 

Tertia    conclusio  :    Prsedicta    de- 
finitio     loci      est      bona 
quid    nominis.     Probatur,  quia     il- 
la    est    bona    definitio   quid    nomi- 
nis,  per  quam  significatur  explicite, 
quidquid  per  definitum   significatur 
impHcite  ;  se*d  sic  in  praedicta  defini- 
tione  :  nam  ibi  ponitursuperficies  lo- 
co  Generis  :  quia  in  definitione   pas- 
sionis  loco  Generis  debet  poni  sub- 
jectum.  Secundo  ,  ponitur   continen- 
tis,  ad  designandum  continentiam  lo- 
cati.  Tertio,  ponitur   divisi  a  localo, 
ad   differentiam  superficiei  continuse 
locato,  per  quam  terminatur.  Quarto 
ponitur  immediata  sine  hac  dictione 
pnmum,  ad  differentiam  superficiei 
convexas  locantis,  quje  non  est  locus 
propriusillius,  quod  locatur.  Et  ulti- 
mo  ponitur  immobilis  ad   designan- 
dum,   quod    locus    non    de     neces- 
sitate  movetur  ad  motum  locati. 


continentiamlocati.  Secundo   notan- 
dumest,  sicut  apparet    7.    text.    17. 
Metaph.  et  1  hujus,  text.  14.  quod   in 
definitione  proprige  passionis  debet 
poni  suum   subjectum  loco   Generis 
una  cum  differentiis  subjecti    expli- 
cantibus  connotationes,  et  signilica- 
tiones,  quas  propria  passio  addit  ul- 
tra     significationem    sui     subjecti. 
Tertio     notandum,    qu£e     sunt     illa 
quag     iste     terminus     locus    conno- 
tat  ,     ultra     significationem     hujus 
termini  saperficies,    et  dico  primo, 
quod  connotat   continentiam  locati. 
Secundo  connotat  separationem  a  lo- 
cato,  quia  locus  debetesse  superficies 
continentis  divisa  a  locato,  et  imme- 
diata  locato.  Tertio,  connotat  immo- 
bilitatem,  et  propter  hoc  additur  ista 
particula  immobilis  primum,   id  est, 
non  de  necessitate  mobilis  ad  modum 
locati.  Ex  quibus  sequitur,  quod  ista 
est  definitio  completa  loci,  Locus  est 
superficies  corporis  continentis  divisi 
a  locato,  et  immediata  sibi  immobilia 
a  locato  :  et  fortedebet  removeri  haec 
particula  primum,  quia  per  eam   de- 
notatur  idem,  quod  per  hanc   parti- 
culam  immediata. 

Nunc  ponuntur  conclusiones.  Pri- 
ma  conclusio,  locus  est  superficies(e) 
Probatur,  quia  locus  est,  ex  prima 
quaestione,  vel  igiturest  materia,  vel 
forma,  vel  spatium  separatum,  vel 
corpus,  vel  superficies   continentis  ; 


12 


Nunc  ad  rationes.  Ad  primam, 
conceditur  major,et  negatur  minor  ; 
quia  in  eademsuperficie,  sive  in  eo- 


II, 


eed  non  est  aliquod  pr^dictorum,  ut    -dem  loco    secundum  ajquivalcntiam 
probaium  est ;  ergo,  etc.  succcduntsibi  inviccmdiversacorpo- 

Secunda  conclusio,  locus  est  imnio-     ra. 


QU^STIO  III 


a3 


Ad  secundam,negaturminor :  quia 
locus,  scilicet,  illa  superficies,  habet 
virtutem  conservativam  locati  virtu- 
te  corporis  continentis,  cujus  ipsa  est 
superficies. 

Ad  tertiam,  concedo  consequens, 
scilicet,  quod  duse  superficies  diver- 
sorum  corporum  sunt  immediatse, 
hoc  tamen  est  impossibile  in  eodem 
corpore. 

Ad  quartam,negaturconsequentia: 
quia  non  debet  proprie  dici  alius  lo- 
cus,  nisi  cum  hoc  mutetur  situs  res- 
pectu  corporum  quiescentium  mun- 
di  ;  et  ideo  licet  mutetur  de  una  su- 
perficie  in  aliam,  tamen  semper  est 
idem  locus  secundum  sequivalen- 
tiam. 

Ad  quintam,negatur  consequentia: 
quia  ex  hoc,  quod  superficies  movetur 
secum,  non  sequitur  quod  mutet  lo- 
cum  :  quia  illa  superficics  est  alter 
situs  secundum  a3quivalentiam,quam 
prius  fuit  propter  hoc,  quod  est  in 
aliositu. 

Ad  sextam,  respondetur  sicut  ad 
quartam. 

Ad  septimam,  dico  quod  (0  parti- 
culae  loci  copulanturad  eumdem  ter- 
minum,  scilicctad  lineam,  ad  quam 
copulantur  partes  superficiei.  Et 
quando  Aristoteles  dicit,  quod  par- 
tes  loci;  etc.  dico  quod  ibi  loqui- 
tur  secundum  famositatem,  sicut  di- 
cit  Commentator  7.  Metaph.  com.  8. 
quod  famosum  erat,  quod  locus  sit 
spatium  separatum. 

Ad  octavam,  negatur  consequentia. 
Ad  probationem  dico,  quod  terra  est 
in  uno  loco  composito  ex  duobus  lo- 
cis  diversis  per  aggregationem  :  quia 
una  pars  ejus  est  superficiesaeris,  et 
alia  superlicies  aqusc. 

Ad  nonam  dico,   quod  sicut  locus 


est  immobilis,  sicetsuperficies,  quia 
omnino  idem  sunt  :  unde  non  est  ne- 
cesse  superficiem  extrinsecam  locato 
moveri  ad  motum  locati.  Item,  si  ar- 
gueretur,  diversa  loca  sunt  ad  invi- 
cem  contraria ;  verbi  gratia,  locus 
sursum  loco  deorsum  ;  sed  omnis  su- 
perficies  est  quantitas,  et  quantitati 
nihil  est  contrarium,  ut  patet  in  Prse- 
dicamentis.  Et  confirmatur  :  quia  su- 
perficies  sive  ponatur  sursum,  sive 
deorsum,  est  ejusdem  rationis  :  igitur 
si  non  contrariatur  actu,  quando  est 
deorsum,  nec  etiam  quando  erit  sur- 
sum  ;  sed  locus  sursum  contrariatur 
loco  deorsum,  igitur  locus  non  est 
superficies.  Ad  ista  dico,  quod  loca  (g) 
non  sunt  contraria,  nisi  ratione  dis- 
positionum,  quse  sunt  in  illis  locis,  et 
sic   illse  quantitates  sunt  contrarise. 

ANNOTATIONES 

(a)  Una  ponit,  quod  superficies  non  est 
aliqua  res,  etc.  Nota  quod  Ocham,  ejusque 
sequaces  negantes  superficiem  esse  rem 
disUnclam  a  corpore,  dicunt  corpus  et  su- 
perficiem  esse  terminos  supponentes  pro 
eodem,  diversis  connotationibus  :  aiunt 
enim,  quod  pars  exlremalis  corporis  est 
superficies ;  de  hac  autem  controversia  non 
esl  hic  disputandi  locus.  Gonvincuntur 
vero  falsitafis,  quia  hic  Arisloteles  vehe- 
menter  suadel  locum  esse  superficiem  rea- 
liter  distinctam  a  corpore.  Nam  cx  pro- 
fesso  negat  hic  texLu  8.  locum  esse  corpus  ; 
asserit  vero  locum  esse  lerminum  conti- 
nentis ;  disLinguit  ergo  inLer  corpus,  et 
terminum  continenLis,  et  per  consequens 
inLer  superficiem  et  corpus. 

(b)  Primus  modus  esl,  quod  locus  esl  im- 
mobilis,  etc.  NoLa,  quod  circa  loci  immobi- 
liLaLem  tam  anLiqui,  quam  moderni  Philo- 
sophanles  diversas  liabuerunL  opiniones. 
Quidamenim  anLiqui  dixerunL,  quod  licet 
ArisLoLeles  in  libris  Pliysicorum  Lractet  de 


K!l 


14. 

Ockam. 


Opinio 
multiplex 
de  immo- 
bilitateloci' 


Tom.  III. 


34 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


15. 


motii  universaliter,  specialiler  tamen  trac- 
lat  de  motu  primi  mobilis,  ostendendo  ejus 
per  se  passiones,   ut  quod  sit  uniformis, 
regularissimus,  inflnitus,  communis ;  et  sic 
de  aliis  ejus  passionibus.  Similiter  de  tem- 
pore,  quod  est  quaedam  passio  :  quia  est 
passio  motus  primi  mobilis,  etnonaliorum 
motuum ;  nec  curat  determinare  de  tem- 
pore,  ut  est  passio  aliorum  moluum.  Ita 
consimiliter  definit  locum  prinii   mobilis, 
non  autem  locumin  universali,  cum  dicit, 
quod  locus  est  ultimum  corporis  continen- 
tis  immobile  primum  :  definiLlocum,proul 
est   superticies  corporis,    id  est,    alterius 
coeli  continentis  ;  quoniam  primum  mobile 
habet  aliud   coelum  ipsum  continens,    et 
ambiens,  et  illius  cceli  ambientis  superfi- 
cies  est  oiii  .!:i )    immobilis,  sicut  et  illud 
coelum  est  immobile  ;  primum,  id  est,  im- 
mediate  ipsum  primum  mobile  continens. 
lUa  ergo  ultima  superficies  corporis  om- 
nino  est  immobilis,  subjective  et  objective , 
cum  illud  coelum  sit  omnino  incorrupti- 
bile,  et  aeternum ;  et  iste  est  primus  modus 
explicandi  loci  immobilitatem. 

Alii  vero  dicunt,  loca  elementorum  na- 
turaliter  esse  distincta,  ita  quod  concavum 
unius  elementiest  locus  immobilis  alterius 
elementi,  ita  ul  ultra  illud  concavum 
nunquam  naturaliler  ulterius  moveatur, 
necetiam  continens  ultra  superficiem  con- 
tenti  naturaliter  posit  moveri.  Hinc  est, 
quod  ultima  elementorum  naturaliter  sunt 
immobilia.  Explico  lianc  sentenliam  exem- 
plo  :  Accipiamus  centrum  mundi,  quod  est 
ultimum  inferius,  et  accipiamus  ultimum 
superius,  quod  est  concavum  Lunse ;  qua- 
tuor  elementa,  quse  conlinentur  infra  ista 
duo  ultima,  habent  loca  sua  determinata, 
et  omnino  immobilia,  et  superius  et  infe- 
rius :  et  pono  exemplum  de  igne  elemen- 
tari,  et  dico,  quod  concavum  orbis  Lunae 
sicest  immobile,  non  quod  non  moveatur 
circulariter,  sed  sic  est  immobile,  quod 
semper  est  permanens  in  eadem  disposi- 
lione,  id  est,  quod  non  potest  transferri, 
nec  ad  inferius,  nec  ad  superius ;  et  per 
consequens  locus  ultimoe  superficiei  ignis 


16. 


est  immobilis ;  imo  dato  per  impossibile, 
quod  totum   corpus  lunare  annihilarelur, 
nunquam  ignis  ascenderet  ultra  locum,  in 
quo  nunc  est,     quia  habet  locum  suum 
ultra  quem  ascendere  non  potest.  Ideo  su- 
perficies  imaginata,  ambiens  ultimam  su- 
perficiem  ipsius   sphserae  ignis,   est  locus 
ejus  immobilis  in  sursum,  et  deorsum,  et 
quod  dixi  de   igne,  intelligendum  est  de 
omnibus  elementis ;  et  haec   videtur  esse 
inlentio  Aristotelis    et  Commentatoris  in 
quarlo  Physicorum  textu  comm.  quadrage- 
simi  primi,  et  quadragesimi  secundi,  Nam 
distinguunt  locum  a  vase  per  immobilita- 
tem  :  quoniam  vas  secundumeos  est  locus 
mobilis,  et  pars  fluvii  ambiens  navem,  non 
est  locus  navis,  sed  habet  rationem  vasis, 
ac  totus  fluvius  dicitur  locus. 

Tertius  dicendi  modus  antiquorum  est, 
quod  speculatio  de  loco  est  duplex  ;  una  Specuiaiio 
Mathematica,  et  altera  naturalis  :  conside-  duplex. 
ratio  de  loco  Mathematica  est,  quando  Aris- 
toteles  definit  locum  dicens,  locus  est  su- 
perficies  corporis  continentis,  etc.  Naturalis 
enim  ut  naturalis  non  considerat  proprie 
rationem  loci,  sed  rationem  vasis.  Omnis 
autem  locus,  qui  habet  rationem  vasis,  mo- 
bilis  est.  Unde  observandum  est,  quod  Ma- 
Ihematica  consideratio  de  loco,  est  conside- 
ratio  superficiei  corporis  continentis  absque 
hoc,  quod  consideretur  corpus  naturale, 
cujus  est  illa  superficies.  Unde  Mathema- 
tica  considerat  superficiem  aeris  ambien- 
tem,  et  continentem  immediate,  non  cu- 
rando  in  quo  corpore  existat ;  sed  praecise 
illam  considerat  ab  omni  corpore  naturali 
absolutam,  atque  ita  est  immobilis  quia 
entia  Mathematicalia  sunt  immobilia,  quia 
abstrahunta  motu,  et  a  materia  sensibili ; 
nec  esL  in  tali  abstractione  mendacium, 
quia  considerant  haec  praeter  haec,  non  sine 
istis.  Quare  locus,  ut  de  eo  considerat 
Mathematicus,  est  omnino  immobilis. 
Caeterum  secundum  naturalem  considera- 
tionem  mobilis  est,  et  habet  rationem  va- 
sis  :  quia  loci  naturalis  consideratio,  nimi- 
rum  quatenus  superficies  esl  in  corpore 
naturali  hoc,  vel  illo,    illa  superficies  est 


QU^STIO   III 


35 


bene  mobilis,  et  siibjective,  et  objective ; 

sicut  etcorpus  naturale  cujus  est.   Et  liaec 

opinio   videtur    esse     Comnientatoris    in 

hoc  4.  comm.  131.  ubi  dicit,  quod'  conside- 

ratio  loci  est  magis  Matliematica,  quam  na- 

turalis. 

.'"■  ^         Moderni  autem  Philosopliantes,  alia  via 

ricorum  salvant  loci  immobilitatem.  Quidam  enim 

kanUiim  dicunt,  quod  locus  dicitur  immobilis  prop- 

immo-  ter  immobilitatem  situs,  quantumcumque 
itate  lo-  r  -a  u 

enim  aer  circumstans  mutetur,  vel  mo- 
veatur  :  quia  tamen  locatum  eumdeni 
situm  semper  retinet,  diciturhabere  locum 
immobilem;  est  enim  situs  omnino  immo- 
bilis,  quia  non  mutatur,  nisi  ad  rautatio- 
nem  situati,  et  non  ad  mulationem  conli- 
nentis,  cum  sit  in  ipso  situato  subjeclive, 
et  non  in  ipso  continente ;  atque  adeo  mu- 
tatur,  et  movetur  ad  motionem,  et  muta- 
tionem  conlenti,  sine  situati,et  continentis. 
Sed  lisec  positio  s'are  non  potest :  quia  aut 
per  situm  inlelligit  aliquid  extra  animam, 
aut  aliquid  existens  in  anima  objective.  Si 
secundum ,  palet  quod  non  est  ad  proposi- 
tum.  Si  primum,  aut  situs  dicit  aliquod 
relativum,  vel  aliquod  absolutum.  Si  dicit 
aliquod  relativum,  cujus  fundamentum  sit 
situalum,  et  terminus  sit  continens,  sequi- 
tur  necessario,  quod  ad  variationem  conti- 
nentis  variatursitus,  quia  ad  variationem 
•  terraini  variatur  respectus.  Si  vero  situs 
dicat  aliquod  reale  absolutum,  et  hoc  de 
genere  Quantitatis,  sequiturquod  situs  erit 
mobilis,  quia  omnis  quanlilas  continua  vi- 
detur  esse  mobilis. 

Ideo  alii  dicunt,  quod  locus  est  iramobi- 
lis  per  respectum  ad  priraam  Intelligen- 
tiam,  quse  est  omnino  imniobilis;  dicunt 
autem  sic  loquentes,  quod  locatum  habet 
alium,  et  alium  respeclum  ad  priraara  In- 
telligentiara,  nunc  in  Oriente,  Meridie,  et 
Occidente  :  talis  autera  respectus  ad  pri- 
raara  Inlelligentiam,  licet  sit  corrupLibilis 
objective.  non  est  tamen  mutabilis  subjec- 
tive.  Sed  nec  isla  positio  stare  potest.  Tum 
quia  dubium  supponit,  quod  varietur  res- 
peclus  prsesentiae  ad  primam  Intelligentiara 
secundum  variationem  locorum,  cum  prima 


18. 


19. 


Intelligentia  sit  omnibus  in  quocuraque 
loco  existentibus  oequaliter  indistans,  seu 
prsesens.  Unde  aliquis  existens  in  Occi- 
dente  est  tam  prsesens  prirasc  Intelligen- 
tia3,  sicut  si  esset  in  Meridie,  vel  in 
Oriente  in  quacuraque  parte  universi  : 
tura  etiara,  quia  lantura  assignat  iinmobi- 
litatem  loci  formaliter  accepti,  niliil  autera 
dicit  de  iramobilitate  loci  fundamentaliter. 

Est  etiara  quidam  alius  dicendi  modus, 
quod  locus  est  iramobilis  per  respectum 
ad  centrum,  quod  est  oranino  imraobile  : 
sed  neque  hic  modus  dicendi  salvat  loci 
immobilitatem  ;  quoniani  locus,  qui  dici. 
tur  imraobilis,  est  ipsa  superficies  conti- 
nens,  ut  patet  ex  ratione  loci.  Cenlrura 
aulem  mundi  nihil  conlinet,  sed  ab  alio 
continetur,  cum  sit  indivisibile. 

Thoraistse  aliura  dicendi  raodum  imagi- 
nali  sunt,  qui  in  duobus  consistit.  Primum     Opimo 

,  ...       .      ,      .  ...    Thomista- 

est,  quod  ratio  imraobilitatis  loci  consisLit  ,-w»ic^em. 

in  respecLu,  vel  in  ordine  locati,  quera  ha-  "^"fJcU^^ 

bet  ad  totura  corpus  sphoericura  coeli,   et 

ad  fixionem  polorum,  et  centri.  Secundura 

est,  quod  ad  unitatera  numeralem  loci  suf- 

ficit,   quod  ex  parte  locatorum  servetur 

idem  ordo  in  specie  ad  totum  coelum ;  ex 

parLe  aulera  coeli  potest  servari  idem  ordo 

secundum   numerum.   Priraura  declarant 

ex  coraparatione,  quam  facit  Philosophus 

in  hoc  quirlo,  textu  quadragesimo  primo, 

ubi  dicit:  Quapropter  cum  in  eo  quod  mo- 

vetur,   quippiam  moveaLur,     raoveturque 

id,  quod  intus  est,  ut  in  flumine  navis,  ut 

va^e  raagis  quam  loco  utilur  continenle; 

vulL  autera  imraobilis  esse  locus.  Quocirca 

totus  raagis  fluvius  locus  est,   quia  irarao- 

bilis  totus  est.  Quibus  verbis  intendit  Phi- 

losophus  quod  in  fluraine  duo  videraus : 

Priraum,  quod  quffilibet  pars  fluvii  decur- 

rit,  eo  quod  nulla  pars  aquae  signatae  per- 

raanet.  Secundura,  quod  toLus  fluvius   in 

quanLum  serval  eumdem  situm  perraanet 

jramobilis.  Ex  his  duobus  sequitur,    quod 

si  navis  ligetur  in  flumine  per    anchoram, 

vel  ad  lignum,  et  coraparetur    ad  partes 

aquae,  quae  subLerfluunt,  dicitur  esse  in 

alio,  et  alio  loco  materialiter ,  sicut  in  alio. 


36 


LIB.IV.  PIIYSICORUM 


et  alio  vase.  Si  autem  comparetur  ad  lotum 
fluvium,  dicitur  esse  semper  in  eodem 
loco  :  quia  licet  semper  alia,  et  alia  aqua 
subterfluat,  tamen  navis  semper  retinet 
eumdem  ordinem  ad  totum  fluvium  ;  et  ut 
sic  locus  navis  liabet  immobilitatem,  scili- 
cet  per  ordinem  ad  totum  fluvium. 
20.  Et  quod  dictum  est  de  navi  locata  in  flu- 

mine,  applicant  ad  res  locatas  in  universo. 
Nam  licet  quselibet  pars  universi  sit  mobi- 
lis,  totum  tamen  universum  non  mutat 
locum  subjecto,  atque  adeo  locus  sursum 
dicitur  immobilis,  quia  concavum  orbis 
Lunoe  semper  est  in  eadem  distantia  ad 
centrum.  Similiter  locus  deorsum  est  im- 
mobilis,  quia  semper  stat  eadem  distanlia 
centri  ad  concavum  Lunse.  Unde  si  locus 
sursum,  et  deorsum  deberent  mutari,  opor- 
tet  totum  universum  transferri :  veluti  si 
locus  navis  ligata?  in  flumine  mutari  debe- 
ret,  oportet  totum  fluvium  transferri.  Et 
addunt,  quod  non  solum  locus  sortitur  im- 
mobilitatem  ex  ordine  ad  universum,  quod 
non  mutatur  secundum  substantiam,  sed 
etiam  ex  fixione  polorum,  et  centri  :  nam 
semper  locatum  est  in  eadem  distantia  non 
solum  ad  centrum,  sed  etiam  ad  polos. 

Secundum  autem,  scilicet  de  unitate 
loci,  in  hunc  modum  declarant.  Nam  sicut 
Padus  dicitur  continue  manere  idem  flu- 
men  propter  eumdem  ordinem  secundum 
speciem  ad  unicum  fontem  principium  ip- 
sius ,  non  quod  aqua,  quse  est  hodie  in  hac 
parte,  sit  illa,  quae  fuit  heri ;  nec  ordo,  qui 
est  hodie  hujus  aquse,  sit  ille  ordo  idem 
numero,  quem  aquaprior  habuit  ad  eum- 
dem  fontem ;  sed  est  consimilis  in  specie 
ad  eumdem  terminum  numero,  scilicet  ad 
eumdem  fontem  numero.  Ita  in  proposito 
ad  unitatem  numeralem  loci  sufficit,  quod 
servetur  idem  ordo  distantioe  secundum 
speciem  in  omnibus  superficiebus  aeris,  et 
aquse  circumdantis  locatum  ad  primum 
continens,  quod  manet  idem  numero,  et 
quod  non  mutatur  secundum  subjectum. 
Et  licet  ordo  superficierum  aeris  successive 
locantium  (ut  puta  turrim)  ad  primum  con- 
linens  sit  tantum  unus  specie,  et  alius,  et 


alius  numero  per  variationem  subjecti,  el 

fundamenti ;  tamen^^ordo  primi  continentis 

ad  hujusmodi  superficies  mane    idem  nu- 

mero,  et  non  tantura  idem  specie. 

(c)    Locus  esl  mobilis  sitnpliciler  :  quia     Opinio 

movelur  ad  motim  continenlis,   etc.   Nota,   ^^o'"*«'<^ 

'  '  rum  refel- 

quod   immobilitas   loci  non  provenit,  eo     ^«'wr 
quod  locus  distet  a  polis  mundi,  et  a  centro 
terrae,  ut  dicebant  Thomistse  :  quia  nihil 
dicitur  simpliciter  immobile  respectu  ali- 
cujus  mobilis,  et  variabilis,    sed  respectus 
distantioe  est  variabilis ;  ergolocus  respectu 
illius  non  est  immobilis,  et   invariabilis. 
Probatur    minor  :   quia  variato   subjeclo, 
variatur  quodcumque  accidens  ipsius,  sive 
absolutum,  sive  respectivum ;  sed  possibile 
est,  imo  de  facto  contingit,  quod  varietur 
localiler    subjectum     continens   locatum; 
ergo  et  respectus  in  illofundatus.  Nam  de- 
tur,  verbi  gratia,  quod  manus  mea  sit  iu 
aere  actu  faciens  distare  latera  ipsius  aeris, 
tunc  illa  superficies  dicit  respectum  ad  po- 
los,  etc.  Sed  illa  superficies  potest  variari 
si  manus  recedat  ab  illa  parte  aeris,  tunc 
enim  ille  aer  non  est  amplius  locus,  neque 
illa  superficies  manet  sic  amplius,  scilicet 
habent  latera  sic  distantia  ;  aut  si  ille  aer 
moveatur,  quia  enim  est  corpus  naturale, 
potest  moveri  localiter,  et  ibidem  succe- 
dere  alius  numero  ab  eo  :  ergo  subjecto  eo- 
dem  numero  non  manente,  nuUum  accidens 
manet  idem  numero,  sive  absolutura,  sive 
respectivum,  et  tunc  nec  manebit  idera  lo- 
cus.  Neque  sufficit  dicere,  quod  Thomista^ 
respondent,  scilicet,  quod  quamvis  superfi- 
cies,  ut  est  ultiraum  continentis,  varietur, 
non  tamen  varialur,  ut  est  ultiraura  Uni- 
versi,  quod  est  dicere,  quod  quauivis  hoec 
nuraero  superficies  varietur,  alia   tamen 
illi  succedit,  quoe  est  in  eadera  distantia  ad 
polos,  etc.  Et  sic  non  dicitur  variari  super- 
ficies  taliter  distans,  quamvis  dicatur  su- 
perficies  variari,  eo  quod  tota  ratio  loci   in 
omnibus  continentibus  est  ex  prirao  con- 
tinente,  seu  locante,  scilicet  coelo.   Neque 
hoc,  inquit  Scotus,  in  secundo  distinctione 
seciinda,  qusestione  quinta,  sufficit  dicere  , 
quia  contra  hoc  sic  arguraentor  :  ideo  illa 


QUyESTIO  III 


37 


superficies  est  iiltima  Universi,  quia  primo 

est  uUima    partis  universi  ;  sed  respectu 

partis  universi,hoc  est,  respectu  illius  con- 

tinentis,  cujus  est  superficies,  est  alia  et 

alia  ;  quia   etiam  variatur,  et    est  aliud, 

et  aliud  illud,  cujus  est  :  ergo  etiam  est 

alia,    et    alia,   respectu    totius    universi. 

Probatur    consequentia  ;  quia    non    erat 

respectu  universi,  nisi  quia  et  parlis  uni- 

versi,   quod    talis    sit  respectu  universi, 

quiaest  talis  respectu  alicujus  partis,quae 

erat  major  hujus  discursus.  Probatur  a  si- 

mili,  licet   enim  sint  in  aliquo  toto  multse 

partes,  tamenquod  compelit  ipsi  per  unam 

partem  prj^ecise,  et  postea  per  aliam  prae- 

cise,  non  est  idem  numero ;  verbi  gratia,  .-i 

modo  mihi  competit  esse  claudum  per  dex- 

terum  pedem,  et  postea   sanum  contingat 

esse  claudum   per  sinistrum  prajcise,  non 

est  eadem  numero  clauditas,quamvis  per 

partes  ejusdem   totius  hoc  mihi  adveniat. 

Similiter  si  distare  modo  a  centro,  et  a  po- 

lis  mundi  per  decem  dietas  contingat  mihi 

per  hanc  superficiem,  quoe  modo  me  cir- 

cumscribit,  et    eadem  distanlia  contingat 

per  aliam,  quse  superficies  sunt  partesuni- 

versi,  tamen  alia  quidem,  et  alia  distantia 

est,  et  immobililas  respectu  universi  ;  si- 

quidem  alia,  et  alia  respectu   partis  uni- 

versi,  scilicet  alterius,  et  alterius  superfi- 

ciei  :  non  ergo  sumenda   est  hujusmodi 

immobilitas  loci  penes  talem  distantiam,  si 

quidem  est  multiplex,  el  simpliciter  mo- 

bilis  ,  quia    subjectum  est  multiplex,   et 

simplici  termobile. 

22.        (^)    Sed  lamen  est  inmobilis^   secundum 

\Timmo-  sequivalentiam.  Nota,  quod  Scotus  in  2.  ubi 

itate  lo-  supra  dicit,  quod  locus  habet  immobiIit'\- 

tem  oppositam  omnino  motui  locali,  et  in- 

corruplibilitalem    secundum    asquivalen- 

liam,  per  comparationem  ad  motum  loca- 

lem.  Primum  probatur,  quia  si  locus,  qui 

dicatur  /l,moveretur  localiter,  recederet 

ab   uno  loco,  et  accederet  ad  alium  :  ergo 

si  A   recedit  a  loco,  erat  in  loco  ;  et  tunc 

qusero  de   illo  loco,  a  quo  recedit  locus  A, 

moveaturne,  an  non  localiter ;  si  non,    ergo 

neque  A,  scilicet,  primus  locus  movetur 


localiter,  quia  non  est  major  ratio  de  uno, 
quam  de  alio.  Si  sic,  ergo  erat  in  loco,  et 
tunc  de  alio  loco,  et  sic  in  infinitum.  Ne 
ergo  detur  hujusmodi  processus  in  infini- 
tum  in  locis,  dicendum  est,  quod  locus 
non  movetur  localiter,  et  eadem  ratio  for- 
mari  poterat  de  loco  ad  quem  accederet 
locus  A,  si  moveretur  localiter.  Secundo 
probatur,  quod  neque  per  accidens  possit 
locus  moveri,  quia  tunc  similiter  esset  in 
infinitum  processus,  sicut  prius.  Probatur 
sequela,  quia  si  locus  movetur  per  acci- 
dens,  per  accidens  estin  loco  ;  sicut  motis 
nobis  moventur  omnia,  quoe  sunt  innobis  : 
et  sicut  cum  moveor,  movetur  etiam  per 
accidens  superficies  mea,  et  albedo  niea,  et 
similitudo  mea  :  sicut  ergoego  sum  per  se 
in  alio,  et  alio  loco,  ila  etiam  accidentia 
mea  sunt  per  accidens  in  alio,  et  alio  loco, 
Similiter  dicendum  est  de  loco,  quod  si 
movetur  per  accidens,  est  per  accidens  in 
alio,  et  alio  loco ,  alias  non  moveretur  lo- 
caliter  ;  et  idem  de  illo  alio,  etalio  loco, 
quod  si  moverentur  per  accidens,  daretur 
processus  in  infinitum.  Probatur  tertio  esse 
inconveniens  Idcum  moveri  per  accidens  ; 
inde  enim  sequeretur,  quod  fixum  move- 
retur,  id  est,  quod  locus,  quem  oportet 
esse  fixum,  moveretur  ;  in  quantum  enim 
locus  locat,  quiescit  :  quia  locus  non  mo- 
vetur  ad  locabile,  sed  potius  locabile  rao- 
vetur  ad  locum  acquirendo  aliam,  et  aliam 
superficiem  loci. 

Secundum  probatur,  scilicet  incorrupti- 
bilitas  loci  ;  licet  enim  corrumpatur  locus 
moto  ejus  subjeclo,  id  est,  aere  localiter, 
ita  ut  moto  aere  localiter  non  maneat  in 
eodem  ratio  loci,  qua3  prius,sicut  probatum 
est,  nequc  eadem  ratio  loci  potest  manere 
in  aqua  succedenle,  quia  idem  accidens 
numero  non  potest  manere  in  duobus  sub- 
jectis  :  tamen  illa  ratio  loci  succedens,  quoe 
est  alia  a  ratione  prsecedenti  .secundum  va- 
rietalem,  est  eadem  prsecedenli  per  aequi- 
valentiam  quantum  ad  motum  localem : 
nam  ita  incompossibile  est  motum  localem 
esse  ab  hoc  loco  in  hunc  locum,  sicut  si  es- 
set  omnino  idem  numero  locus  :  nullus  au- 


23 


24. 


38  LIB.  IV.  PHYSICORUM 

tem  idem  motus  localis  polest  esse  ab  uno  maxime  dissentiunt  pliilosophantes,  ita  ut 

ubi,  ad  aliud    ubi,    quoe  duo      ubi  non  non   solum  SancLi  Tlioma3  Scliola  ScoLicse 

correspondeani  duobus  locis  diffcrentibus  adversetur,  sed  etiam  inter  se  el  ipsi  Tho- 

specie  propLer  spalium  interceptum  :  quia  mist;E,  et  ScoListoe  non  consentianl.  Ideo.ut 

talia  loca  habent  alium  respectum  non  Lan-  exacLe  hsec  conclusio  expliceLur,  definiLio- 

tum  numero,   sed  etiam  specie  ad  totum  nera  loci  traditam  ab  ArisLotole,  quomodo 

universum  ;  loca  autem  specie   dislincLa  a  Thomista3,et  alii  exponant,  indicabo  ;  dein- 

respecLu  universi  sunt,  sursum,  deorsum,  de  quse  sit  gerraana  DocLorisSubLilisinLen- 

dextrum,   sinistrum,   anle  et    relro,   quae  lio  <^'ii"ea  loci  quiddiLaLein,  aperiam. 
sunt  species  loci  posiLa?  ab  Aristolele  in         Quoad  priraum,  Scotus,  quaestione  prima  j)^^^^-^ 

lioc  quarLo,  cL   hujusmodi  loca  sic  specie  hujus  libri,  definiLionem  loci  sic  declarat, '0«  ex-pn 

diFferentia  sunl  diversae  saperficies,  quse  pra^noLando  quid  invenire  siL  in  loco  :  esL 

differunL  speeie,non  quia  superficies,   quia  siquidem  superficies  corporis,  est  et  du- 

ut  sic,  sunt  ejusdem  speciei  ;  sed  quia  su-  plex  respectus,  quorum  alter  est  loci  ad 

perficies,  in  quibus  sunt  respectus  innuen-  locaLum,  uL  continentis  adcontentuni;  alter 

tes  diversara    differentiam    consLiLuLivara  vero  disLanLioe  a  centro,  et  a  polis  raundi  ; 

diversi  loci  :  et  ex  hoc  illi  respectus,  qui  est  eLiara  qualiLas  conservaLiva  locati.  IIu- 

sunt  tantura  nuraero  alii,  videntur  unus  jusraodi  auLem  qualitas  invenitur  in   loco, 

numero,  quia  ita  sunL  indistincti  respeclu  secundum  quod  locus  accipitur  pro  loco 

motus  localis,  sicuL  si   LanLura  esset  unus  nalurali  conservativo  locati,  de  quo  posLea 

respectu  numero,  '"sicut,  verbi  gratia,  hsec  dicturi  sumus  :  raodo  solum  de  loco  prae- 

vox  homo,  quotiescumque  proIaLa  dicitur  ciso,  qui   ut  sic  dicit  superficiem,  et  illos 

una   vox  nuraero  eL  disLingui  nuraero  ab  respectus,  ponit  hanc  conclusionera  :  Locus 

hac  voce  lapis,  et  tamen  impossibile  esL,  diciL  superficiem  corporis  conLinentis,  et 

eamdem  vocem  numero   bis  proferri,  quoL  duplicera  respeclum  ;  supponit   Lamen  pro 

enim  sunL  proIaLiones,  tol  sunL  voces   nu-  superficie  de  genere  QuanLitatis,  et  conno- 

mero  distinctae,atque  ita  hoec  vox  homo,  et  lat  duplicera  relationem,    quarura  altera 

hsec,  lapis,  non  tanLum  nuraero,  sed  eLiara  esL  relaLio  conLinentiae  loci  ad  locatura  ;  al- 

specie  distinguuntur  ;  taraen  quia  respectu  tera  disLanLiae  loci  acenLro,  et  a  polis  mun- 

conceptus  significatiper  hanc  vocem  homo,  di.  Probat  primara  partem  conclusionis  ex 

semel  prolatara  sequivalet  huic  voci  h^mo,  Aristotele  ponente  locura  in  genere  Quan- 

ilerum  proIaLae   per    sequivalenLiam   res-  titatis  :  ergo  aliqua  species  Quantitatis  est 

pectu  significati,  dicuntur  esse  una  vox  locus ,  al  esse  non  polest  trina  diraensio, 

numero /iomo,  et  homo,  lapis,  et  lapi^  bis,  nec  una  LanLura  sufficiL  ;  ergo  esL  superfi- 

eL  raillies  proIaLae.  Sic  in  proposiLo  locus  cies.  Secundo  probatur  ;  locus  est  aequalis 

dicitur  iraraobilis  per  se,  et  per  accidens  locato;sed  ex  his,  quae  dicit  locus,  sola 

localiLer,  et  est  corruptibilis  moto  subjecto  superficies  est  tequalis  locaLo,  et  non  ali- 

localiLer,   quia  Lunc  non  maneL  amplius  eo  qua  relaLio  :  ergo  locus  est  superficies.  Se- 

illa  relatio  ;  est  tamen  incorrupLibilis  se-  cundara  parlem  sic  probaL  :  sicut  se  habet 

cundura    aequivalentiara,  quia  necessario  genus  ad  sua  significaLa,  siclocus  ad  sua  , 

succediL  illi  corpori,  in  quo  fuit  isLa  raLio  sedgenus  licetdicat  naturam,  et  secundam 

loci,  aliud  corpiis,  in  quo  est  alia  ratio  loci  inLenlionem,  supponiL  pro   naLura  conno- 

numero  a  praecedenLi,  eadera  tamen  praece-  tando  secundam  inlentionera  :  ergo  locus 

denti  secundum  aequivalentiara  per  corapa-  supponit  pro  superficie,  connotando  illas 

ralionera  ad  motura  localem.  duas  relaLiones.  GonfirraaLur  ex  ArisLoLelis 

(e)    ZocMs  es/ swper/Zcies.  Nola,  quod  in  ex-  definiLione  ,  ubi  dicit  :  Locus  est  superfi- 

plicatione  hujus  conclusionis  (in  qua  gra-  cies  corporis  conLinenLis  iraraobilis,  deno- 

vissimi  Tneologi,  el  Philosjphi  conveniunL)  tans  in  verbo  conlinentis  relalioneni  conti- 


QU^STIO   III 


39 


nentise  :  non  enim  qusecumque  superficies, 
sed  quse  est  ultiraa  corporis  conlinenlis 
versus  locatum,  est  locus,  ergo  talem  su- 
perficiem  concomitatur  respectus  conli- 
nentiae  loci  ad  locatum,  ut  locus  sit  super- 
ficies. 
25  Ex  hoc  infert  Sotus  lianc  relationem  con- 

tinentiiB,  quam  habet  locus  ad  locatum,  et 
quam  dicit  superficies,quoeest  locus,  illa 
connotando,  esse  passionem,  effectumque 
formalem  loci.  Secundo,  infert  definitio- 
nera  loci  descriptivara  esse,  quia  per  pas- 
sionem  datur,  scilicet  per  hanc  relationem. 
Tertio,  infert  locum  esse  rem  absolutam 
secundum  esse,  et  relativani  secundum 
dici. 

Secunda  relatio  denotatur  in  definitione, 
in  verbo  iinmobilis  :  per  hanc  enim  intel- 
ligit  Aristoleles  respectum  distantiffi  ad  cen- 
trum,  et  ad  polos  mundi. 

Toletus  fere  idem  dicit  aliter  explicatum. 
Locus,  inquit,  formaliter  est  superficies, 
non  autem  quaelibet,  sed  habentis  relatio- 
nem  ad  locatum,  scilicet  corporis  continen- 
lis  locatum,  quod  ideo  habet  relationem  ad 
locatum,  quia  ipsum  ambit,  et  conlinet : 
essentia  igitur  loci  est  superficiem  esse, 
quia  est  quantitas  ,  atque  ita  superficies 
est  genus  proximum  ad  locura  :  differentia 
autem  est  subjectura  ejus,  scilicet  corpus 
continens.  Modus  iste  definiendiprobalissi- 
raus  est,  et  a  nobis  pluries  repelitur,  et  ab 
Aristotele  desumptus.  Accidenlia  enim  de- 
finiunturper  subjectum,  quodest  differen- 
tiacontrahens  genus,  ut  curvitas  nasi  facit 
similalem.  Similiter  superficies  corporis 
continentis  facit  locum,  et  relationes  illse 
continenliae,  et  distantise  sive  immobilita- 
tis,  non  inveniuntur  (inquit)  in  entitale 
loci ;  sed  prima  scilicet  continentiae  in  cor- 
pore  esl  ambiente,  quod  ut  sic  est  ejus  dif- 
ferentia  raodo  dicto.  Per  aliam  auteni, 
quara  dicit  ly  immobilis,  denotatur  modus 
sic  se  habendi  immobiliter,  quod  superfi- 
cies  sic  se  habeat,  quod  alibi  talera  modum 
sic  se  habendi  non  habeat.  Diciturautom 
locus  immobilis :  quia  quamvis  superficies 
mutentur,  el  corpora  continentia,simulque 


cum  illis  relationes  continentine,  et  distan- 
tia3  in  individuo  ,  quia  mutatis  subjectis 
mutantur  et  accidentia  ;  tamen  manent  in 
specie,  quia  omnes  relationes  sunt  ad 
eumdem  terrainura  distantire,  et  sufficit  ad 
unilatera  loci  numeralem,  quod  relationes 
dislantiae  sint  ejusdem  speciei,  et  ad  eum- 
dem  terminum. 

Scotus  in  secundo,  distinctione  secunda,  26. 
quoeslione  quinta,  et  in  Quodlibelo,  quses- 
tione  undecima,  eamdem  sequitur  opinio- 
nem,  diverso  tamen  modo  explicatara  ; 
cujus  doctrinara  tam  a  Thomistis  illam  re- 
ferentibus,  et  refutantibus,  quara  a  qui- 
busdara  Scotistis  illam  sequentibus,  ita  ex- 
planatur  :  Locus  est  superficies  corporis 
continentis  immobilis,  qui  supponit  male- 
rialiter  pro  superficie,  et  formaliter  pro 
relatione  distantia?,  et  continentice.  Locum 
autera  supponere  pro  superficie  ex  ip.sa 
Aristotelis  definitione  eliciunt  :  nam  dicit, 
quod  locus  est  superficies,  etc.  Tum  quia 
ea,  qua3  ponuntur  in  aliqua  definitione,  vel 
sunt  seque  essentialia,  vel  oeque  accidenta- 
lia  ;  at  superficies,  et  relalio  distantioe,  et 
conlinentioe  ponuntur  in  hac  definitione  ; 
ergo  sunt  seque  essentialia  loco,  et  per 
consequens  locus  supponit  formaliter  pro 
illis  respectibus.  Et  confirmatur,  quia  il- 
lud  est  de  essentia  alicujus,  quo  variato, 
variatur  ejus  essentia,  el  quo  non  variato, 
essentia  non  variatur  ;  sed  variata  relatione 
distantioe,  et  raanente  eadera  superficie, 
variatur  locus  :  et  non  variata  relatione, 
variatis  superficiebus  non  variaLur  locus  ; 
ergo  illa  duplex  relatio  est  forraaliter  lo- 
cus.  Tertio  probatur  a  Tolelo  :  locus  est 
superficies  cum  tali  duplici  relatione  ;  sed 
superficies  contrahitur  per  talem  relatio- 
nem,  ut  sit  locus  ;  ergo  locus  formaliter 
est  relalio.  Probatur  consequentia,  quia 
constituens,  et  deterrainans  habet  formoe 
locum. 

Haec  expositio  (videri  meo)  non  est  con-        ^_ 
formis  doctrinae  Scoti  :  quapropler  ut  doc-  Opinloguo- 
trina  Scoti  melius  intelligatur,  observan-   ^^^tisfa- 
dum  est  primo  ex  eodem  Scolo  m  o?mr/o '""'" '^?,'?." 

^  '  Ci    qutuut- 

distinctione  decima,  quod  corpus  quantum,  taie  rejici- 

tur. 


I 


40 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


28 


eo  quod  tale  est,  liabet  positionem,  quoe  est 
passioquantltalis,  hoc  est,  ordinem  partium 
in  toto,  ita  ut  lioec  pars  liabeal  ad  illam 
ordinem  inferioris,  vel  superioris,  Rursus 
secundum  lianc  rationem  corporeitatis  tale 
corpus  locabile  est  in  aliquo  loco  ,  quoe  lo- 
cabililas,  etaptitudojadlocari  est  ejus  pas- 
sio  ;  quod  quidem  corpus,  quando  locali- 
ter  movetur,  transit  ab  uno  ubi,  ad  aliud 
ubi  :  lermini  enim  aquo,  et  ad  quem,  inter 
quos  moLus  localis  fit,  sunt  duo  ubi. 

Secundo  observandum  est,  quod  corpus 
esse  in  hoc  ubi  est  esse  in  loco  ;  et  hoc  est 
circumscribi  a  loco,  vel  a  superficie  corpo- 
ris  continentis  :  et  ad  hanc  relationem  ex- 
trinsecus  advenientem,  quse  est  ubi,  conse- 
quitur  slatim  alia  relalio  extrinsecus  adve- 
niens,  quoe  est  situs  ;  qme  quidem  est 
relatio  ordinis  partiumadlocum,  sive  par- 
tium  locati  ad  partes  loci,  vel  locantis,  ita 
scilicel  quod  partes  locati  coextenduntur 
partibus  loci,  et  totumlocatum  commensu- 
ratur  toti  loco,  in  quo  habet  ubi. 

Tertio  observandum  est,  quod  in  super- 
ficie  continente,  et  circumscribente  loca- 
tum,  vel  in  corpore  cujus  est  superficies, 
correspondet  una  relatio,  qua3  dicitur  ubi 
activum,  ex  hoc  quod  continet,  et  circum- 
dat  locatum  :  vel,  ut  melius  loquar,  ex  hoc 
quod  locatum  est  praesens  loco,  itaquod 
ultra  corpus  locatum,  et  locans  nihil  abso- 
lutum  invenire  estin  loco,  seu  in  superfi- 
cie  pertinens  ad  rationem  loci ,  sed  quid- 
quid  invenitur,  est  respectivum  :  invenitur 
enim  el  ubi  activum,  et  forte  invenitur 
etiam  et  situsactivus  situans  locatum,  re- 
latio  videlicet  correspondens  in  loco  illi, 
qua3  est  in  locato,  secundum  quod  partes 
locati  habent  ordinem  ad  locum,  eo  quod 
sunt  in  loco.  Similiter,  quia  locus  locat,  et 
circumscribit  locatum,  ex  quo  in  ipso  est 
ubi  activum,  quoe  est  relatio  continentiae, 
erit  quidem  et  situs  activus,  relatio  scili- 
cet  a  qua  locus  dicetur  situans  Iocatum,hoc 
est,  quod  partes  loci  ordinem  habeant  ad 
partes  locati,  secundum  quod  partes  locati 
respondent  partibus  loci.  Invenitur  etiam 
relatio  immobilitatis,  a  qua  locus  esl  im- 


mobilis,  cujus  differentioe  sunt  sursum,  et 
deorsum,  quoe  proportionabiliter  inveniun- 
tur  etiam  in  locaLo  passive,  sicut  in  loco 
active,  ita  ut  locus  locet  immobililer  sur- 
sum,  vel  deorsum,  et  locatum  locetur  sur- 
sum,  vel  deorsum. 

Ex  his  dico  primo,  quod  non  est  de  ra- 
tione  loci.quod  locus  qui  est  superficies,  5cort   sen- 

..         ,.  n   ■         .1-        •       tentia     de 

sit  corporis  contmentis  superncies.  Isi  ennn  guidditate 
separata  esset  talis  superficies,  ita  ut  non  loci  exph- 
esset  ultimum  illius  corporis,  adhuc  esset 
locus,  et  praecise  conLinens.  Probatur  con- 
clusio  :  locus  circumscribere  debet  locatum 
secundum  superficiem  indivisibilem  in 
proTundum,  eo  quod  cum  debeat  oequari 
locato  tantum  secundum  latitudinem,  et 
longitudinem,  dimensio  profundiLatis  im- 
pertinens  sit  ad  locum  ;  ergo  non  est  de 
ratione  loci,  nisiquod  sit  superficies  conti- 
nens,  non  autem  quod  sit  corporis  conti- 
nentis. 

Dico  secundo,  quod  locus  non  componi- 
tur  intrinsece  ex  superficie,  et  respectibus. 
Probatur  conclusio  :  absolutum  et  respec- 
tus  non  faciunt  per  se  unum  conceptum  ; 
sed  locus  est  quid  absolutum,  ergo  non 
componitur  ex  superficie,  quoe  est  quid 
absolutum,  et  respectibus.  Consequentia 
est  legitima,  et  minor  est  evidens  :  et  ma- 
jor  est  Scoti,  Quodlibeto  undecimo,  impro- 
bantis,quod  uhi  per  se  importet  absolutum, 
etrespectum  :  absolutum  enim,  inquit,  et 
respectus  non  faciunt  unum  per  se  concep- 
tum  :  sed  cujuscumque  generis  est  concep- 
tusper  se  unus,  neque  absolutum  conlra- 
hit  respectum,  neque  e  contra.  Hac  conclu- 
sione  apparet,  quam  male  Toletus  intelle- 
xit  Scotum,  quando  pro  illo  format  ralio-  Toleius 
nem  dicens,  quod  respcvtus  contrahit  ^ii- SJ-^  "^^0- 
perficiem  ad  constitutionem  loci  ,  locus  tvm. 
enim  est  unum  per  se  :  ex  absoluto  autem 
et  respectivo  nequit  fieri  unum  per  se,  sed 
unum  dumtaxatper  accidens. 

Dico  tertio,  quod  locus  est  formaliler,  id 
esL,  quidditative  superficies  continens  im- 
mobililer  per  sequivalentiam.  In  hac  con- 
clusione  volo  dicere  Genus  loci  es->e  super- 
ficiem,  differentia  autem  contrahens  Genus, 


QUyESTIO  III 


41 


est  ea  quse  ila  contrahit  superficiem,  ut  in 
tali  superficie  slatim  oriantur  tales  relatio- 
nei  supradictiie,  el  constituatur  ex  tali  Ge- 
nere,  etex  tali  differentia  non  cognita,  nisi 
per  has  ejus  relationes,  hoec  species,  scili- 
cet,  locus.  Ilaec  conclusio  habet  robur  in 
Aristotelis  doctrina,docentisdefinire  perpas- 
siones  magis  rei  naturam  indicantes,  quia 
ferenuUadifferentia  nobis  cognoscibilisest. 
Insuper  et  in  hoc  quarto  libro  asserit  Aris- 


Secundo  probatur.  Gorpus  per  divinam 
potentiam  potest  esse  in  loco  definitive  sine 
ubi  passivo  circumscriptivo  :  ergo  locus 
locans  corpus  definitive  sine  ubb  activo  cir- 
cumscriptivo.  Antecedens  probatur,  sic  se 
habent  corpus  et  locus  ad  ubi,  sicut  se  ha- 
bent  activum,  et  passivum  ad  actionem,  et 
passionem  :  sed  Deus  potest  facere  quod 
manente  activo,  et  passivo,  non  sit  inter 
illa  actio,  et  passio  ;  ergo  etiam    potest  fa- 


32. 


toteles  loci  naturam  per  ejUs  proprietates     cere,  quod  manentibus  corpore  et  loco,  non 


indagandam  esse.  Quod  autem  locus  na- 
turam  harum  relationum  in  suaquidditnte 
includat,  probatur,  et  primo  de  respecLu 
continentiae.  Nam  Aristoteles  in  hoc  libro 
asserit,  quod  idem  locus  manet  succeden- 
tibus  sibi  invicem  corporibus  ;  ergo  relatio 
continentiae,  quam  hic  locus  ad  hoc  corpus 
contentum  habebat,  non  erat  de  ratione 
loci.  Probatur  consequentia,  quia  relatio 
perit  perempto  ejus  termino  :  ergo  ablato 
locato  a  loco  aufertur  relalio  loci  continen- 
tiye  ad  localum,  et  adhuc  non  periL  Iocus,si 
eadem  maneat  superficies  ;  ergo  in  ralione 
loci  non  erit  talis  relatio. 

Confirmalur  ratione  Scoti.Quodlibeto  un- 
decimo,  sic  dicentis  :  Variato  contento,  va- 
rialur  relatio  ipsi  corrrespondens,  scilicet 
in  loco,  ct  ita  est  aliud,  et  aliud  continere 
respectu  alterius,  et  alterius  contenti  :  sed 
non  variatur  extremum  relalum,  quia 
idem  estcontinens,  atque  ita  idem  locus  ; 
ergo  locus  pra3cise  est  conlinens  absque 
relatione  et  ponit  exemplum  :  Gorpus  ha- 
bensalbedinem,  si  secundum  eam  est  si- 
mile  muUis,  multas  habent  similitudines  : 
quia  similitudo  numeratur,  termino  nu- 
merato,  sed  tamen  ipsum  non  est  multa 
similia,  sed  unum  simile ;  sicut  habens 
multas  scientias  est  unum  sciens :  quia  con- 
cretum  non  numeralur  ad  solam  formae 
numeralionem,  sed  oportet,  quod  cum  hoc 
sit  numeratio  suppositi  habentis  formam  ; 
ergo  similiter  quando  in  eadem  superficie 
succedunt  multa  corpora  circumscribenda, 
variatur  relatio  continentise,  ut  tamen  ma- 
net  idem  locus  ;  ergo  locus  quid  aliud  est 
relatione. 


sit  inter  illa  relatio  ubi.  Major  probatur  ; 
quia  ita  videtur  habitudo  media  inter  lo- 
cum,  etcorpus,  sicut  actio,  et  passio  inter 
agens,  et  patiens.  IMinor  est  de  fide,  Danie- 
lis  tertio,  ubi  diciturignem  non  combus- 
sisse  tres  pueros  missos  in  fornacera  ;  ergo 
sicut  manente  activo,  et  passivo,  non  fuit 
actio  et  passio,  ita  etiam  manente  loco,  et 
locato,  non  erit  ubi  activum,  neque  ubi  pas 
sivum. 

Tertio  probatur  ;  non  est  conlradiclio 
absolutum  numero  absque  respectu  ex- 
trinsecus  sibi  advenienle ;  sed  tam  ubi  pas- 
sivum  respectu  corporis  locati,  quam  ubi 
activum  respectu  superficiei  locantis  sunt 
respectus  extrinsecus  advenientes  ;  ergo 
nulla  est  implicalio  manere  sine  talibus 
respectibus.  Gonsequentia  est  boni,  et  mi- 
nor  certissima  in  doctrina  Scoli.  Major  au- 
tem  probatur  ;  natura  talium  relationum 
est,  ut  posito  fundamento,  et  termino  ad- 
huc  non  necessario  ponantur  ,  ut  probat 
ipse  Scotus  quodlib.  II.  sed  tunc  ultra  im- 
plicatio  est  manere  sine  pertinente  ad  ejus 
essentiam  ;  ergo  respectu  ubi  non  est  de 
essentia  loci. 

Quarto  probatur  verbis  Scoti,  sic  dicen- 
tis  :  Non  apparet  contradictio  superficiem 
concavam  esse  sine  respectu  ad  aliud  cor- 
pus,  ut  contentum  ;  sicut  enim  argutum 
est  de  locatione  passiva,  sic  potest  argui  de 
localione  acliva. 

Quinto  probatur  ex  eodera  sic  dicente  : 
Potest  Deus  conservare  idera  locabile  et 
eumdom  locum,  et  tamen  non  manebit  ea- 
dem  circumscriptio  :  quia  corpus  est  ab- 
sens  ab  illo  loco,  et  hoc  etiampotest  natura 


33. 


42 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


34 


facere,  ponendo  aliud  corpus  praesens  illi 
loco  :  non  igilur  isla  extrema  locum,  et 
locabile  necessario  consequitur  ipsum  ubi : 
tunc  ultra,  eadem  est  ratio  de  ubi  activo, 
quJE  de  passivo  ;  ergo  sicut  datur  corpus 
locabile  sine  ubi  passivo,  dabilis  est  etiam 
sine  loco,  vel  activo  ;  ergo  ubi  activum  est 
extra  rationem  loci  :  ubi  autem  activum 
nihil  aliud  est,  quam  respecLus,  sive  rela- 
tio  fundata  in  ultima  superficie  continentis 
circumscriptive  et  terminata  ad  corpus 
conlentum,  sive  circumscriptum  ;  ergo  ta- 
lis  respectus non  est  de  ejus  ratione. 

Probatur  eliam  hoc  ipsum  de  relalione 
immobilitatis.  Locus  est  incorruplibilis  per 
sequivalentiam  ;  ergo  relatio  immobilitatis 
non  est  de  ejus  definitione.  Probatur  con- 
sequentia:  incorruptibilitas  per  aequivalen- 
tiam  nihil  aliud  est,  nisi  quod  nequeatlo- 
cabile  per  motum  localem  acquirere  illud 
aliud  ubi,  sicut  neque  exislens  in  primo 
ubi  moveri  ad  ipsummet  ubi,  quod  habet, 
et  quod  in  eodem  instanti,  quo  corpus, 
verbi  gratia,  A,  recedit  ab  aere,  subintrat 
aliud  corpus  faciens  latera  continentis  dis- 
lare  eadem  specie  distincti  cum  prseceden- 
te,  qua  pr.^Bcedens  locus  distabat,hoc  autem 
non  est  nisi  habere  similem  respectum  con- 
tinentise  ad  idem  corpus  locatum  ;  et  per 
consequens  illam  succedentem  superficiem 
similem  essepr3ecedenti,vel  potius  propor- 
tionari  ad  illara  ,  eo  quod  sicut  se  habet 
una  ad  locatum,  sic  et  alia  ;  ergo  immoln- 
litas  minus  est  de  ratione  loci.  Probalur 
consequentia  :  quia  unam  rem  habere  pro- 
portionem  ad  aliam,  est  supponere  ipsam 
rem  jam  in  suo  esse  constitutam,  et  referri 
ad  aliam  ;  ergo  iste  locus  numero  m  eodem 
instanti  succedens  alteri  loco  numero,  qui 
ad  ipsum  habet  proportionem,  est  prius 
in  suo  esse  conslitutus,  et  per  consequens 
immobilitas  non  est  de  quidditate  illius. 

Exhis,  definitionis  loci  traditae  ab  Aris- 
tolele  verus  sensus  apparet ;  improbatio 
etiam  opinionis  Thomistarum  ;  et  similiter 
mala  Scoli  interprelalio  existimantium 
Scotum  tenuisse  locum  componi  ex  abso- 
luto,  et  respectivo,   et  hic  quye  diximus 


concordanda  sunt,  qure  tradit  Scotu?  in  hsc 

quseslione. 

(f)    Parliculse  loci  copulantur  ad  eumdem  QuanUia 

lerminum,  etc.  Nota,  in  quantitatibus  con-  "*  ^"p'' 

^  ce-;  sun 

tinuis  duo  esse  genera  partium;  qusedsim  paries,  sr 
sunt  integrales,  sive  materiales  :  qusedam  riaies  e 
vero  sunt  formales.  Materiales  sunt,  quae  /'^'"'"^'^* 
copulantur  terminis  communibus,  ut  duo 
palmi  in  Iinea,vel  quatuor  pedes  in  ligno  ; 
et  hae  partes  suntejusdemnaturaecum  ipso 
toto,  quaevis  enim  pars  est  quantitas.  Par- 
tes  vero  formales  sunt  ipsi  termini,  quibus 
copulantur  parles  materiales.  Et  vocantur 
formales,  quia  uniunt  quantitatem  :  et  hu- 
jusmodi  partes  sunt  indivisibiles  divisione, 
qua  est  divisibile  illud  quod  copulant ,  ut 
punclum,  quod  copulat  partes  lineae,  est 
omnino  indivisibile  ;  linea  vero  esl  indivisi- 
bilis  secundum  latitudinem,  et  ideo  copu- 
lat  partes  superficiei.  Rursus,  quia  partes 
corporis  tribus  modis  dividuntur,  superfi- 
cies,  qua  copulantur,  non  nisi  duobus  mo- 
dis  dividitur  ;  et  quoniam  partcs  lemporis 
dividuntur  secundum  durationem,  idcirco 
instans,  quo  copulantur,  est  indivisibile 
secundum  durationem  ;  omnes  igitur  par- 
tes  formales  carent  divisione  illius  quod 
copulant. 

NoLa  secundo  ex  libro  sexto  Physicorum,       g^ 
capitulo  primo,  quod  sicut  est  verum  di-  Quantita. 

noncompi 

cere  omnem  quantitatem  componi,  et  ac-  nitur  ex 
crescere  ex  partibus  materialibus,  ita  fal-  j^j!,^aU- 
sum  est  dicere  quanlitatem  aliquam  com-  *"*• 
poni  ex  partibus  formalibus,  eo  quod  nuUa 
quantitas  continua  compoiiitur  ex  indivisibi- 
libus.Quodsicprobatur;sumaturIinea  duo- 
rum  palmorum  ADC,  puncto^,  quod  est  in 
medio  ejus  copulans  parLes,  repugnat  esse 
divisibile,  quia  tunc  linea  esset  major  duo- 
rum  palmorum  :  constabil  enim  ex  duobus 
palmis,et  ex  illa  extensione,  quamconcedis 
habere  punctum  B,  quod  est  contra  suppo- 
situm.  Gum  ergo  locus  sitquantitas  conti- 
nua,  quae  extrinsece  cjntinet  localum,  et 
ejusparles  copulantur  eodem  tempore,  quo 
copulantur  partes  locati,  intellige,  non  eo- 
dem  termino  numero,  sed  proportione,  el 
per  correspondontiam  ;  ut  sicut   pars  loci 


QUiESTIO   IV 


43 


correspondet  parLi  locati,  sicetiam  termi- 
nus  partium  loci  correspondet  termino 
communi  parlium  locati.  Scotus  tamen,  ut 
vides,  dicit  quod  copulantur  ad  eumdem 
terminum  communem,  scilicet  ad  lineam, 
ad  quam  copulanlur  pirtes  superficiei.  Di- 
citque  AristoLelem  in  Praedicamentis  loqui 
de  loco  secundum  famosiLatem.Nam  opinio 
antiquorum  de  loco,  fuit,  quod  locus  esset 
spatium  trina  dimensione  prseditum,  et 
capax  locandorum.  Quod  cum  corpore  est 
occupatum  dicilur  plenum,  et  cum  corpore 
caret,  dicitur  vacuum,  ut  vidimus  supra. 
(g)  Loca  non  sunt  contraria  nisi  ratione 
dispositioniiin,  etc.  Nota  quod  posset  etiam 
dici,  quod  locus  sursum  in  ratione  supre- 
mi,  et  locus  deorsum  in  ratione  infimi,  non 
sunt  quantilates,  sed  poLius  ad  aliquid.  Yel 
dici  posset,  quod  locus  sursum,  et  locus 
deorsum  non  sunt  contrarii,  quia  eadem 
res  respeclu  diversorum  est  suprema,  et 
infima  :  nam  media  regio  aeris  respectu 
nostri,  est  suprema,  et  respectu  coelorum 
est  infima. 


QU^STIO  IV 


Utrum  locus  sit  sequalis  locato 


Aristot.  cap.  3.  fex<.  33,  Simplic.  Themist.  Aver- 
roes  ibidem.  D.  Thom.  lecl.  5.  Albert.  Mago.  tract. 
1.  cap.  7  Ganonic.  qiuvst.  1.  arl.  "1,  Coain.bi'ic. 
et  Ruvius  in  exposil.  cap.  4  disp.  19.  g  3.  7iiim. 
[).  Roccus  inparap/trasi cap.  6. 


Arguitur  quod  non :  quia  illse  quan- 
titates  non  sunt  ad  invicem  compara- 
bilesin  magnitudine,  quoe  sunt  di- 
versorum  generum ;  sed  locus,  et 
corpus  locatum  sunt  divei'sorum  ge- 
ncrum  :  ergo,  etc.  Major  patet  per 
delinitionem  proportionis  :  quia  pro- 
)efimtio  portio  est  duarum  quantilaturn  ejus- 

■oportio-  .  .  ,      ,.  , 

nis.       demgeneris  unius  ad  atiam  certa  re- 

latio  in  quantitate.    Item,   patet  ma- 

jor  per  Commentatorem  quarto   hu- 

ju3,  comm.  3.  ubi  dicit,  quodcompa- 


rabiliaad  invicem  debent  esse  ejus- 
dem  speciei  specialissimae.  Et  minor 
probatur,  quia  vel  locus  est  de  alio 
gencre  generalissimo,  vel  saltem  al- 
terius  speciei  specialissimte  a  corpo- 
re  :  nam  superficies  est  alterius  spe- 
ciei  specialissinice  a    corpore. 

Item,  nullum  continens  est'3equale 
contento  per  ipsum  ;  sed  locus  est 
continens  locatum,  igitur  locus  eat 
major  locato. 

Tertio,  quia  aqua  est  locus  pro- 
prius  terrae,aer  locus  proprius  aquae, 
ignis  locus  proprius  aeris,  et  coelum 
proprius  locus  ignis,et  coelum  est  ma- 
jus  igne,  ignis  major  aere,  aer  major 
aqua,et  aqua  major  terra  :  igitur  lo- 
cus  est  major  locato,  etper  conse- 
quens  non  sequalis.  Prima  pars  ante- 
cedentis  apparet  in  isto  quarto,  text. 
33.  Et  sccunda  apparet  in  secundo 
Meteororum  ,  ubi  dicitur,  quod  coe- 
lum  est  multo  majus  quam  tota 
massa  elementorum. 

Item,  quod  elementumsuperiussit 
majus  inferiori,  et  contento,  patet  per 
loquentes  de  proportione  elemento- 
rum ;  qui  omnes  concedunt,  quod 
elementum  superius  est  majus  infe- 
riori  excepta  aqua,  quam  ali(|ui  di- 
cunt  esse  minorem  terra,  et  hoc  po- 
sito,  adhuc  habetur  propositum  : 
quia  si  aqua,  qut©  est  locus  terra?, 
sitminor  terra,  sequitur  quod  locus 
non  est  sequalis  locato,  sed  minor. 

Quarto,  nuUa  superficies  est  aequa- 
lis  corpori ;  sed  locus  est  superfi- 
cies,  et  locatum  corpus ;  ergo,  etc. 
Major  patet  :  quia  aequalitas  magni- 
tudinum  attenditur  penes  ipsarum 
dimensiones ;  modo  corpus  habet  tres 
dimensiones,  et  superficies  unam  so- 
lam  :  ergo,  etc. 

Quinto,  quia  idem  est   locus  natu- 


44 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


ralistotius,  et  partis  ,  ut  totius  terra3, 
et  unius  glebte,  ut  patet  terfcio  hujus, 
text.  52.  et  1.  Coeli.  19.  58.  73.  80. 
igitur  si  locus  est  sequalis  locato,  se- 
quitur  quod  sit  sequalis  toti,  et  parti, 
quod  est  impossibile. 

Sexto,  quia  locus  ultimae  sphaerse, 
nonest  sequalis  ultimae  sphserse,  et 
tamen  ipsiuscstaliquis  locus  :  igitur 
non  est  omnis  locus  asqualis  locato 
suo.  Major  patet  :  quia  impossibile 
est  esse  tantum  corpus,  quantum  est 
ultima  sphsera,  quia  ipsum  est  maxi- 
mum,  eo  quod  continet  omnia  aha. 
Minor  probatur  :  quiaultima  spheera 
movetur  localiter,  quod  non  potest 
esse  nisi  sit  in  loco.  Oppositum  ar- 
guitur  per  Aristotelem  in  isto  4. 
text.  33. 

Locus    est     Notandum,  quod  quidam  est  locus 
dupiex,    proprius,    qui  continet  locatum,    et 

Iproprius       -i  -i      i  i  r.    • 

et  commu-  nihil  plus  ;  ut  superlicies  aeris  im- 
m^diata  columnae  continet  colum- 
nam,  et  nihil  plus ;  igitur  est  locus 
proprius  column^e.  Alius  est  locus 
communis  alicujus  locati,  scilicet 
qui  continet  locatum,  et  aliquid  ul- 
tra.  Ex  quibus  definitionibus,  sequi- 
turquod  ultimasphEera  non  habetlo- 
cum  proprium,  nec  communem  , 
quia  non  habet  aliffuod  continens 
ipsam  pr^ecise,  aut  continens  ipsam 
cum  aliquo  alio.  Secundo  sequitur 
quod^iunquam  pars  inexistens  toti 
habet  locum  proprium.  Probatur, 
quia  quEelibet  superficies  separata, 
et  discontinua  ab  illa  parte  continet 
illam  partem,  et  cum  hoc  aliquid 
aliud.  Tertio,  sequitur  quod  super- 
ficies  concava  coeli  versus  nos,  non 
est  locus  proprius  ignis  :  quia  cum 
hoc,  quod  continet  ignem,  continet 
aliquid  aliud,  scilicet  aerenij  aquam, 
et  terram.   Eodem  modo  probaretur 


quod  concava  superficies  sphserae 
ignis  non  est  locus  proprius  aeris  , 
quia  cum  hoc  continet  terram,  et 
aquam.  Verum  est  tamen,  quod  con- 
cavum  coeli  est  proprius  locus  totius 
massfe  elementorum,  et  concavum 
sph^rge  ignis  non  est  locus  proprius 
aggregati  ex  tribus  elementis,  et 
mixtis  infra  contentis. 

Secundo,    notandum    quod    \o(^m^  ^fariam  po 
potcst  dici  a^qualis  locato  dupliciter.  ^^'laiislo 
Uno  modo  secundum  continentiam  ;      <^«'^- 
alio  modo    secundum    dimensiones. 
Item  si  intelligatur  esse  asqualis  se- 
cundum  dimensiones  ,  lunc  hoc   est 
tripliciter;  vel  quod  sunt  asquales  se- 
cundum     unam     dimensionem,     ut 
quod    locus  sit    seque  longus,  sicut 
locatum,  aut  secundum  duas,  vel  se- 
cundum  tres. 

4 

Tertio,notandum  quod  profunditas  Profundi- 
corporis  potest  accipi  dupliciter  :  uno  rS  ^dupii. 
modo  socundum  unam  Iineam,vel  su-  pS^wn''" 
perficiem  ;  verlji  gratia,  si   sit  unum 
corpus  cubum,  cujus  dua3  superficies 
opposittB  sint  alba3,  et   aliae  duce    op- 
positaesint  rube^  ;  et  iterum,ali«  dua3 
nigrge.  Tunc  longitudo   corporis    est 
sumenda  secundum  lineam,  vel    su- 
perficiem  protractam  a  superficie  al- 
ba,  ad  superticiem  albam,    sed   lati- 
tudo    est  sumenda  secundum  lineam, 
vel  superficiem  protractam  inter  su- 
perficies  nigras  ;  et  tuncsumenda  est 
profanditas    secundum    lineam,  vel 
superficiem  protractam  inter    super- 
ficies    rubeas.    Alio    modo    sumitur 
profunditas  pro   tota  capacitate  cor- 
poris. 
Ex     Iiis    ponuntuf    conclusiones.  _ 

^  Locus  est 

Primaconclusio  :  Locus  est(a)  sequci- ^gtiaHs  lo- 

catosecun- 

lis   locato  secundum    continentiam.  rfum  cou/i- 

T-w      1      ,  .         .    •    •,  1  nenliam. 

Probatur,  quia  nisi  ita  esset,  seque- 
retur  quod  esset    aliquis  locus  sine 


QU^STIO  IV 


45 


corpore,  vel  aliquod  corpus  ultracoe- 

luni  sineloco;  consequens  est  impos- 

sibile,  quia  tunc  csset  dare  vacuum. 

Consequentia  probatur :  quia  si  locus 

plus  contineat,  sive  sit  major  quam 

locatum  ,  tunc  de  tanto  est  locus  va- 

cuus  de  quanto  locatum  est  minus 

loco.   Si    vero  locus   est  minor,   de 

anto  locatum  non  circumdatur  alio 

corpore,  et  per  consequens  circa  il- 

lud  est  vacuum. 

Secunda  conclusio :  Locus  est  iequa- 

^cus  esf.  lis    locato  secundum  duas  dimensio- 

)o  secun-  nes,  ita  quod  superficics  quse  est  lo- 

nensio-   cus,et  superficies  exlruiseca  locatiad 

"^*'      invicem  a^quales.Probatur   sic  :  quia 

illae  magnitudines  sunt  ad  invicem  ae- 

quales,quarum  una  supraposita  alteri 

neutra  excedit  reliquam  ;  sed  sic   est 

de  illis  duabus  superficiebus  :    ergo, 

etc.  Major  patet :  quia  est  principium 

InGeometria.   Minor  probatur,  quia 

locus  superponitur  superficiei  locati, 

et  neutra  excedit  reliquam ;  quia   si 

altera  reliquam  excederet,   jam  non 

essent  requales  secundum  continen- 

tiam. 

Tertia  conclusio :  Accipiendo  di- 
mensiones  corporis  secundum  lineas 
rectas,  vel  superficies,  locus  est  a3- 
qualis  locato.  Probatur ;  quia  locus 
est  ajqualis  omnibus  superficiebus 
circumstantis  locati  simul  sumptis  ; 
sed  secundum  unam  istarum  super- 
ficicrum  est  sumenda  longitudo,  se- 
cundum  aliam  latitudo,  et  secundum 
aliam  profunditas,  ut  patet  de  cor- 
pore  quadrato  ;  igitur,  sic  sumendo 
dimensiones,  sequitur  quod  locus 
sit  aequalis  locato. 

Quarta  conclu^^io  :  Sumendo  pro- 
funditatem  corporis  pro  tota  capaci- 
tate  corporis,  impossibile  est,  quod 
locus  sit  aequalis  locato,  imo  in  infi- 


nitum  cxceditur  a  locato,  ut  ly  in  in- 
finitum  denotat  proportionem,  sicut 
patet  ex  una  qugestione  secundi. 

Ex  istis  conclusionibus  inferuntur 
aliqua  corollaria  :  Primum  corolla- 
rium  est  istud,  quod  A,  ei  B,  sunt 
duo  corpora  aequalia,  et  tamen  ipso- 
rum  sunt  in«qualia.  Probatur  :  quia 
sint  A,  et  B,  duo  corpora  cubica,  et 
utrumque  habeat  in  qualibet  super- 
ficie  quatuor  pcdes  ,  tunc  sequitur 
quod  aggregatum  ex  omnibus  su- 
perficiebus  ipsius  A,  secundum  lon- 
gitudinemest  duorum  pedum  :  tunc 
pono  quod  B  dividatur  in  octo  cubos 
sequales,  quorum  unussuperponatur 
alteri,  et  sic  de  quolibet  ad  modum 
columnse  quadrilaterge,  tunc  ista  co- 
lumna  B,  habet  quatuor  superficics 
secundum  profundum,  quarum  quae- 
libet  estocto  pedum  :  igitur  aggrega- 
tum  ex  illis  quatuor  superficiebus  se- 
cundum  longum  esset  trium  pedum, 
et  tamen  in  duobus  extremis  habeat 
duos  pedes ;  igitur  totum  aggrega- 
tum  ex  superficiebus  ipsius  B,  se- 
cundum  longitudinem  est  trium  pe- 
dum  :  igitur  per  secundam  supposi- 
tionem  locus  ipsius  B,  esset  prcGcise 
trium  pedum ;  sed  locus  ipsius  A, 
est  praecise  duorum  pedum  ,  ut  pro- 
batum  fuit  :  igitur  A,  et  B,  sunt  duo 
corpora  asqualia  et  tamen  ipsorum 
sunt  inaequalia  loca. 

Secundum  corollarium  est,  quod 
in^equaUum  corporum  sunt  asqua- 
lia  loca.  Probatur ,  retento  casu 
eodem,  et  posito  ultra,  quod  A,  aug- 
mentetur  donec  occupet  locum  prce- 
cise,  quantum  nunc  occupat  B,  tunc 
A,  ei  B,  essent  inaequalia  :  quia  A 
prius  fuit  aequale  B,  et  jam  est  aug- 
mentatum,  et  tamen  A,  et  B,  habent 
sequalia  loca. 


7. 


46 


LIB.  IV.  PIIYSIGORUM 


Tertium  corollarium,  quod  A  etB, 
sunt  duo  corpora  jBqualia,  et  tamen 
A  potest  in  infmitum  majoremlocum 
occupare,  quam  de  facto  occupet  B, 
et  tamen  non  potest  occupare  majo- 
rem  locum,  quam  possit  occupare 
B.  Probatur,  posito  quod  A,  et  B, 
sint  duo  quanta  corporea  «qualia,  et 
B  remanente  indiviso,  imaginetur  A 
dividi  in  duas  medietates,  quarum 
una  ponatur  ad  extremum  alterius  , 
et  sic  in  infinitum,  sicut  dicebatur 
prius  inuna  imaginatione  de  infmito. 

Nunc  ad  rationes.  Ad  primam  di- 
co,  quod  quantitates  diversorum  ge- 
nerum,  seu  diversarum  specierum 
possunt  comparari  ad  invicem  secun- 
dum  unam,  vel  duas  dimensiones,  in 
quarum  una,  vel  duabus  conveniunt. 

Ad  secundam  dico,  quod  superfi- 
cies  non  est  comparabilis  corpori  se- 
cundum  capacitatem  corporis  :  modo 
nos  comparamus  superficiem  ad  cor- 
pus  non  secundum  capacitatem  cor- 
poris  ,  sed  secundum  superficiemex- 
trinsecam  ipsius. 

Ad  tertiam,  dico  quod  superficies 
concava  coeli  est  asqualis  superficiei 
convexje  ignis  ;  et  sic  de  aliis. 

Ad  quartam,  dico  quod  non  opor- 
tet  quod  continens  sit  majus  con- 
tento  :  quia  de  facto  continens,  scili- 
cet  superficies,  superposita  locato, 
non  excedit  superficiem  extrinsecam 
locali. 

Ad  quintam,dico  quod  debet  intel- 
ligi  de  loco  communi,  Ad  aliam,  dic- 
tum  est.quod  ultima  sphsera  non  ha- 
bet  locum  :  aec  sequitur,  movetur  lo- 
caliter ;  igitur  habet  locum.  Sed  suffi- 
cit,  quod  aliter  se  habeat  secundum 
80  totam,  vel  partes  ejus  ad  aliquod 
quiescens,  ut  dictum  fuit  in  prasce- 
denti  qusestione. 


ANNOTATIONES 

(a)    Locics  est  aequalis  locato  secundum  con-         ^ 
tinentiam.  Nola  quod  quidam  dicunt,  quod  Opvno  al, 

quorum  d 

aliquis  locus   propnus  est    maUo    major  aquaivau 

locato ;  nam  secundum  illos  nihil  proliibet  ^YolaioT 

ejusdem  locati  esse  infinila  loca,  quorum 

unus  est  major,  et  alter  minor,  et  alter 

sequalis.  Et  ratio  hujus  est,  quia  locus  non 

distinguitur  a  corpore  :  quiaergo  locus  est 

superficies  corporis  continentis,  ideo  cor- 

pus  continens  est  Iocus;et  quia   quselibet 

superficies  est   divisibilis  secundum  pro- 

funditatem,  ideo  non  potest  assignari  prima 

superficies,  qua   primo   conlinel  locatum  : 

assignata  enim  quacumque,  ipsa  est  divisi. 

bilis  ininfinitas  superficies,  quarum  quae- 

libet  est  corpus,  etlocusproprius  ipsius  lo- 

cati.  Dicunt  ullerius,  quod  locus  proprius 

est  aequalis  locato  tribus  modis,  scilicet  se- 

cundum  continentiam,   secundum  mensu- 

ras    superficiales,    et    secundum    diame- 

tros.  Secundum  conlinentiam  :  quia    quan- 

tumcumque  cst  locatum,  tantum  locuscon- 

tinet;et  e  contra  quantumcumque    locus 

continet,    tantum  est  locatum.  Secundum 

mensuras  superficiales ;  quia  si  aliqua  men- 

sura  circumvolvatur   loco  extrinsece,   tan- 

gendo  corpus  locatum,    et  alia  circumvol- 

vatur  loco,  intrinsece  tangendo  sempercor- 

pus  locans,  ifloe  duse  mensurae,  si  in  recti- 

tudinem  reducantur,   erunt    sibi  invicem 

aequales :  et  tandem  secundum'  diametrum, 

quia  quanta  esset  linea  diametralis  ducta 

per  localum  de  uno  punclo  extrems  ad  alte- 

rum  punctum  exlremum,  terminataperilla 

puncta  inclusive,  tanla  esset  linea  diame- 

tralis  ducta  interpuncta  loci  corresponden- 

tia  illis  punctis  locati,    terminata  ad  illa 

puncta  loci  cxclusive.   Caeterum  hsec  sen- 

tia  est  contra  Philosophum  probantem  lo- 

cum  non  esse  corpus. 

Nota  secundo,  quod  locum  esse  sequalem       ^q 

locato  bifariam  intellio-i  potest :  priori  modo  ^-ocus  duo 

^   ^  ^  ous    modti 

quantum  ad  numerum  dimensionum;aI- p^^/es^  m. 

.  j  1  j  1        •  •  wqualis  lo 

tcro  modo  quantum  ad  extensionem  ipsa-      cato. 
rum,  vel  quantum  ad  extensionem  unius, 
vel  duarum,  vel  trium. 


QU^STIO  IV 


47 


ms  est 

lex,  si- 
teretlo- 

tUill  . 


us  quo- 
lo  sit 
lalis  lo- 
cato. 


11. 


Nola  lerlio,  quod  duplex  est  locans, 
quoddam  est  locans  quo,el  proximum,et  est 
ipsa  superficies  corporis  locantis,  quse  voca- 
tur  locus.  x\liud  est  locans  quod,  et  ulli- 
mum,etillud  est  corpus  continens  loca- 
tum. 

Nota  quarto,  quod  duplex  est  locatum, 
quoddam  enim  est  locatum  quo,  et  imme- 
diatum,  et  est  superficies  convexa  corporis 
locati.  Aliud  estlocatum  qicod,  et  media- 
tum,  et  est  ipsum  corpus  contenlum. 

Ex  liisdico  primo,  quod  locuset  locatum 
sunt  sequalia,  quantum  ad  mullitudinem 
dimensionum,  et  earumdem  extensionem  : 
utrumque  enim  liabet  duas  dimensiones, 
scilicet  longiLudinem,  et  latitudinem,  et 
utraqueearumest  sequaliler  exlensa. 

Dico  secundo,  quod  corpus  locans,  et 
corpus  locatum  non  sunt  aequalia  quanlum 
ad  extensionem  dimensionum. 

Dico  tertio,  quod  locuset  corpuslocatum 
sunt  sequalia,  quantum  ad  longiludinem, 
et  latitudinem ;  sed  non  sunt  ajqualia 
quantum  ad  dimensiones,  cum  locus  non 
liabeat  profundilalem,  quam  tamen  liabet 
corpus  locatum  :  et  lioc  vult  habere  Pliilo- 
sophus  in  lextu.  Quod  patet  etiam  per 
ralionem  :  quia  nisi  ita  essei,  vel  daretur 
vacuum,  vel  esset  corpus  sine  loco.  Et  hoc 
voluit  intelligere  Commentutor  com.  43. 
hujuo  4.  dicens,  quod  sequalitas  dicitur 
duobus  modis;uno  modo  secundum  conli- 
nentiam,  et  hoc  modo  dicitur,  quod  cir- 
culus  est  sequalis  figura  rectorum  laterum. 
Alteromodo,  quando  duo  aequalem  habent 
mensuram  communem,  qua  mensurantur; 
et  secundum  lioc  dicitur  corpus  sequale 
corpjri,  el  superficies  superficiei,  et  ista 
sequalitas  non  est  vera  de  loco,  nisi  esset 
inane. 

Et  si  dicatur,  conlinens  est  majus  con- 
tento ;  ergo  locus  non  esl  aequalis  locato, 
dico  quod  quamvis  continens  qiiod  sit  ma- 
jus  contenlo  quod,ln.men  continens  quo,non. 
estmajus  contento  quo. 

Et  si  iLerumdicatur,quod  est  impossibile 
duas  superflciesesse  simul,quia  alias  esset 
possibile  duo  puncta,  el  duas  lineas,el  duo 


corpora  esse  simul,  dico  quod  quamvis  sit 
impossibile  duas  superficies  esse  simul  ea 
parte,  qua  sunt  divisibiles,  non  tamen  ea 
parte,  qua  sunt  indivisibiles  ;  et  eo  modo 
est  de  lineis;  sed  quia  corpus  undequaque 
divisibile  ,ideo  non  est  possibile  naturaliter 
duo  corpora  esse  simul. 


EXPOSITIO  TEXTUS 

Cuiigitur    (J   co7'po7'/,  etc.  Hoc  est      12. 
sextum  capituluni  hujus  tractatus,  in  sunUnlo- 
quo    Philosophus  ostGndit,    qualiter ''"^fo^f " 
diversa  corpora  sunt  diversimode  in 
loco  :  efc  ponit  septem  conclusiones. 
Prima  conclusio  est,  quod  illud  cor- 
pus  est  in  loco,  cui  est  aliud  corpus 
extra  continens  ipsum,  et  separatum 
ab  eo,  ct  cui  non  est  aliud  corpus  ex- 
tra  separatum,  illud  non  est  in  loco. 
Patet  per  definitionem  loci  :  quia  lo- 
cus    est  terminus  continentis  sepa- 
rati. 

Quocirca  etiam  si  aqua  fuerit  hu- 
jusmodi,  etc.  Secunda  conclusio, 
quod  totum  (a)  universum  non  est  in 
loco  secundum  se  totum  ,  licet  bene 
secundum  partes.  Probatur,  quia  to- 
tum  universum  non  habet  aliud  cor- 
pus  extra  se  continens  ipsum.  Et 
exemplificat,  ut  si  totum  universum 
esset  aqua,  tunc  aqua  secundum  se 
totam  non  posset  moveri,  nec  habe- 
rent  partes  locum  :  sed  tamen  se- 
cundum  partes  haberet  locum  ,  quia 
unius  potest  esse  locus  sursum,  et 
alterius  deorsum  pr^ter  coelum,  quod 
circulariter  movetur. 

Ut  autein  (2)  dictum  est,  etc.  Ter-  ,j,^jj  ^ 
tia  conclusio,  quodtotum  universum 
a  se,  et  separatum  a  quocumque  alio 
habens  extra  se  aliud  corpus,  est  in 
loco  in  actu  ;  sed  partes  totius,  dum 
inexistunt  in  toto,  sunt  in  loco  in  po- 


48 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


teiitia,     et   cum    fuerint   separatse  a 
toto,  sunt  in  loco  in  actu. 
13.  Atque  alia  {3)  quidem  2:>er  se    sunt, 

Text.  4o.  g^^^  Quarta  conclusio  est,  quod  omne 
mobile  localiter,  vel  secundum  aug- 
mentum,  vel  secundum  decrementum 
est  per  se  in  loco  ;  et  debet  intelHgi, 
quod  habet  aliud  corpus  extrase  sa- 
paratum  ab  illo.  Patet,  quia  per  is- 
tos  motus  devenimus  in  notitiam 
loci. 

Coelum  autem,  etc.  Repetit  conclu- 

sionem  prius  positam,  scilicet,  quod 

universum  non  est   in   loco    nisi  ra- 

tione  partium. 

Anima  et       ^^^^  ^^''^  secundum  accldens .  Po- 

^®'""'*""' nitur  quinta  conclusio,   quod  anima, 

tn  loco  per  ^  '      J^  ' 

accidens.  et  coelum  suut  in  loco  per  accidens. 
Patet  de  anima,  quia  anima  non  mo- 
vetur  nisi  ad  motum  corporis,  in  quo 
existit,  et  sicut  dicit  de  anima,  ita 
debet  dici  de  qualibet  forma  corpo- 
rea.  De  coelo  patet ;  quia  coelum  est 
aliquo  modo  in  loco,  et  non  per  se  , 
quia  non  habet  corpus  extra  conti- 
nens  ipsum  ;  igitur  per  accidens,  et 
habetur  propositum . 

Text.  46.  -Ei  propter  (4)  hoc,  etc.  Sexta  con- 
clusio  est,  quod  omnia  sunt  in  coelo, 
supple,  tanquam  in  loco  communi  ; 
sed  fortasse  coelum  non  est  in  loco, 
et  dicit  fortasse ;  quia  nondum  est 
determinatum,  quod  extra  coelum  non 
sit  aliud  corpus  ;  sed  hoc  probabitur 
in  libro  Coeli  :  etnon  debet  intelligi, 
quod  coelum  sit  locus,  sed  ultima  su- 
perficies,  seu  terminus  ipsius  coeli. 
»  Et  ob  hoc  teii-a,  etc.  Septima  con- 
clusio  est,  quod  terra  est  in  aqua,  id 
est,  in  ultimo  aquge  tanqiiam  in  loco, 
et  aqua  in  aere,  et  aer  inigne,  et  ignis 
in  coelo  ;  sed  coelum  non  est  amplius 
in  aliquo.  Sed  dubitatur  de  primo  ; 
quia  tota  terra  non  est  in  aqua.  Res- 


14. 

Partes 

universi 

tribus  mo 

dis  mover\ 

possunt. 


pondetur,  quod  si  omnia  elementa 
essent  i:edacta  sequaliter,  tunc  tota 
terra  esset  cooperta  aquis,  sed  nunc 
de  facto  propter  salutem  animantium, 
terrse  pars  est  discooperta. 

ANNOTATIONES 

^  )  Tolim  tiniversum  non  est  in  loco  secun- 
dum  se  totum,  elc.  Nota,  quod  partes  uni- 
versi  possunt  moveri  tribus  modis.  Quse- 
dam  enim  moventur  circulari  motu  ;  quae- 
dam  motu  reclo  in  sursum,  sicut  illse  quae 
habent  raritatem  :  et  qusedam  motu  recto 
in  deorsum,  sicut  illae  quae  habent  densita- 
tem. 

Secundo  nota,  quod  quando  corpus  rao- 
vetur  motu  recto,  totum  mobile  deserit  lo- 
cum  in  quo  antea  erat,  et  ingreditur  alium 
novum  locum,  Quando  vero  movetur  cir- 
culariter,  totum  mobile  non  deserit  locum 
in  quo  antea  erat,  sed  manet  in  eodem  ; 
ejus  tamen  partes  omnes  mutant  locum, 
quia  ubi  nunc  est  prima,  succedit  secunda, 
etsic  decseleris.Cumergoccelumsupremum 
moveatur  circulariter,  lotum  erit  ineodem 
loco,  ejusque  tantum  partes  mutabuntur. 
Et  ex  hoc  sequitur,  quod  si  supremum  coe- 
lum  non  movetur  nisi  per  partes,  non  erit 
in  loco,  nisi  per  partes. 

Nota  tertio,  quod  Commentator,  quem 
sequitur  hic  Sotus,  illud  exemplum  de 
aqua  non  refert  ad  supremam  sphseram, 
sed  ad  totum  univcrsum  ;  nempe  quod  si- 
cut  in  toto  elemento  aquae  aliquse  partes 
moventur  sursum,  et  aliquoe  deorsum,  et 
alise  circulariter  ,  ita  in  toto  universo.  Cse- 
lerum  Divus  Thomas,  et  Sotus  dicunt,  il- 
lud  exemplum  positum  esse,  ut  intelliga- 
tur  quomodo  slet,  ullimam  sphaeram  mo- 
veri  secundum  partes,  et  non  secundu  m 
totum;  tu  veroteneas  cum  Doctore  Subtili. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Manifestuin  {\)  autem  ex   his,   etc. 
Hoc  est  septimum  capitulum,  in  quo  Text.  i? 


QUi^STIO  IV 


49 


solvuntur  rationes,  qiiibus   probaba- 

tur  locum  esse.  Et  prinio  solvit  illas. 

Secundo,  ponit  proprietatcs  loci  ibi, 

Et  fet^tur  igitur.   Primo  dicit,   quod 

ex  prsedictis  solvuntur  rationcs  prius 

factae  de  loco.   Unde,    quando  argu- 

mentabatur,  tunc  locus  augmentare- 

tur:  negatur  consequentia,  quia  cum 

locatum    augmentatur,  acquirit  ali- 

quem  locum,  quem  priusnon  babuit, 

scilicet    majorem    prius  habito-  Ad 

aliam  de  puncto  respondetur,  quod 

punctum  non    habet    locum  distinc- 

tuni  a  loco  totius,  cujus  est  punctum  : 

quia  punctum  non   est   separatum   a 

suo  toto.  Ad  aham,  quando  arguitur, 

quod  duo  corpora  essent  simul ;  ne- 

gatur  consequentia,  quia   locus    non 

est  corpus,  sed  terminus   et    superfi- 

cies  corporis  ;  et  supposito,  quod  lo- 

cus  esset  corpus,  tunc  non   esset  si- 

mul  cum  locato,  scilicet  positive    in 

eodem  situ,  sed  privative    sccundum 

privationem  corporis  intermedii.  Ad 

aliam     rationem     Zenonis    dicitur , 

quod  locus  non  est  in  aliqiio  tanquam 

in  loco  ,  sed  sicut   pars   in  toto  :  et 

ideo  non  omne,  quod  est,  est  inloco. 

Et  fertur  (5)  igitur  ad  ipsum  ipsius 

^Sq    ^ocitm,etc.Hic  ponit  quasdam  proprie- 

tates  loci,  et  sunt  duns.    Secunda  ibi, 

Et  manet  igitur  punctum.  Primo  po- 

nit  istam  conclusionem,   quod  omne 

corpus  (a)  naturale  naturaliter  move- 

tur  ad  suum  locum,   si   fuerit  extra. 

Probalur,  quia  quodhbet  corpus  na- 

turale    naluraliter   inclinatur  ad    sui 

conservationem  ;  sed  quodlibet  cor- 

pusnaturale  conservatur  in  suo  loco 

naturali,  propter  similitudinem  loci 

ad  locatum  in  una  qualitate,  licet  sint 

dissimilia  in   alia  qualitate,  propler 

quam  similitudinem  sunt  ad  invicem 

activa,  etpassiva. 


Et  ma.net  igitur^  etc.  Ponit  secun- 
dam  proprietatem  ;  et  ponit  istam 
conclusionem,  quod  omne  corpus  (b) 
naturale  existens  in  suo  loco  natura- 
li  quiescit  naturaliter,  et  manet  in 
illo  loco.  Probatar,  primo  propter 
conservationem.  Secundo,  quia  (3)  Test.  49 
pars  naturaliter  habet  fixionem,  et 
permanentiam  ,  quietem,  et  conser- 
vationem  in  suo  toto  :  modo  locatum 
est  quodammodo  pars  locantis  ; 
ergo,  etc.  Tertio,  quia  aer  est  in  po- 
tentia  ad  aquam,et  e  contra  aqua  ad 
aerem  ;  principalius  tamen  aqua  est 
in  potentia  ad  aerem,  quam  e  contra, 
eo  quod  aqua  est  minus  pcrfecta  aere  : 
modo  natura  principalius  intendit 
formam  elementi  perfectioris,  ut 
aeris,  quam  formam  minus  perfecti 
elementi,  ut  aqu£e,  ct  ideo  aqua  se 
habet  ad  aerem  quodammodo  sicut 
materia  ad  formam,  et  sicut  pars  ad 
totum  :  modo  materia  transmutatur 
naturaliter  ad  formam,  et  stat  sub 
forma,  et  pars  naturaliter  habet  quie- 
tem  in  toto,  ideo  aqua,  quae  est  lo- 
catum,  habet  naturaHter  quietem  in 
aere,  qui  est  locus  ejus  ;  et  sicut  ar- 
guitur  de  aqua  respectu  aeris,  itapo- 
test  argui  de  terra  respectu  aquas,  et 
aere  respectu  ignis. 

ANNOTATIONES 


(a)    Omne  corpus  naturale  naluraliler  mO'       17. 
velur,   elc.  Nota,  quod  ralio    quare   cor-  fura^^qua- 
pus  naturaliter  ferlur  ad    suum    locum,  ^«  fertur 

^  naturali- 

est,   quia  cum   locus  sit    terminus    con-  ter  ad  su- 

.1        .  11    j  .•  um  locum. 

Imentis  localum,  illud  corpus    contmens, 

ad  quod  consequenter,   et  contigue  se  ha- 

bet  locatum,  quia  se  tangunt  terminis,  id 

est,  superficiebus  simul  existenlibus  ;  et 

hoc  non  per  violenliam,  est  proximum  se- 

cundum  naturam  locato.  lloc  inde  apparet, 

quud  ordo  situs  in  partibus  universiatlen- 

di  debet  secunduui  ordinem  naturae  :  ergo 


v\ 


1:1 1| 


}■' 


T«a.  III. 


60 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


corpus  illud,  quod  non  vi,  id  est,  non  vio- 
lentersehabel,  consequenter  secundum  si- 
tum  ad  aliud  corpus  est  secundum  ordi- 
nem  naturse  sibi  proximum.  Unde,  cum 
corpus  cceleste,  quod  est  supremum,  atque 
nobilissimum  omnium,  quod  sequitur  se- 
cundum  ignobilitatem  ignis,  etignem  aer, 
et  aerem  aqua,  et  aquam  terra  naturaliter, 
fatendum  est,  quod  locus  proprius  ignis  est 
coelum,  et  locus  proprius  aeris  est  ignis, 
et  locus  aqu?e  esl  aer,   et  terrce  aqua. 

Et  ex  hoc  apparet.quare  projeclus  sursum 
lapis  super  aereui,vel  super  aquam,non  ibi 
sislat  nisi  violenter.Ratio  est,  quia  sibi  non 
est  proprius  locus  :  hsec  enim  proximitas 
naturalis,  quse  est  inter  corpus  continens 
etcontentum,  estcausa,  quare  corpus  na- 
turaliter  movetur  ad  suum  locum  ;  quia 
oporlet,  quod  gradus  naturalium  locorum 
respondeant  gradui  naturalium  locatorum; 
et  quamvis  sic  setangantnaturaliter,tamen 
quia  aliunde  habent  oppositionem  ralione 
conlrariarum  qualitatum,  ideomutuo  inse 
agunt,  et  se  corrumpunt. 
^«-       (b)  Omnecorpus  naiurale  existens  in  loco, 

Corpus na  ^  '  ,  ,        i  • , 

twra/egua- etc.  Nota,  quod  ex    eo  corpus  naluraliter 
''natLmU-  quiescit  in  suo  loco  naturali,quia  locus  est 

ter  in  suo  igi.minus  continentis,  eo  quod  locatum  se 
loco  natu-  .  , 

rali.  habet  ad  corpus  continens,  sicut  pars    ad 

suura  totura,  quamvis  divisa,  et  sicut  ma- 
leria  ad  formam,  atque  adeo  sicut  pars 
quiescit  in  suo  toto,  ita  locatum  in  loco 
proprio.  Quare  autem  se  habeat  sicut  pars 
ad  totum,  et  sicut  materia  ad  formam,  de- 
clarat  in  aere,  el  in  aqua.  In  his  enim  aqua 
est  in  potentia  ad  aerera,  sicut  materia  ad 
formam,  et  aer  est  veluti  aclusaquoe,  sicut 
forma  materia.  IIoc  dicit,  quia  aqua  esL  in 
potentia,  ut  ea  corrupta,  generetur  aer  ; 
et  quamvis  eliam  ex  aere  fiat  aqua,  tamen 
quia  principalior  forma  est  aeris,  quam 
aquae,  ideo  quando  ex  aqua  fit  aer,  est  sim- 
plicitergeneratio  ;  quando  vero  ex  aere  fil 
aqua,  est  generatio  secundum  quid,  quia 
esl  ad  ignobiliorem  forraam. 


QU^STIO  V 
Utrum  aqua  sit  locus  naturalis  terrae 

Aristot.  cap.  6.  text.  45.  Plato  in  Timceo,  et  apud 
Alcinoum  cap.  12.  Philo  Judseus  lib.  cle  plaiUa- 
lione  Aoe.  Nemesius  lib.  de  Nat.  hominis,  cap, 
de  elementis.  Nyssen.  de  opere sex  dierum.  Da- 
masc.  2.  de  (ide  orthodoxa.  cap.  6.  Amb.  lib.  3. 
Hexaem.cap.  4.  Albert.  Mag:n.  tract.  1.  cap.  11. 
D.  Thom.  lect.  7.  in  4.  Physic.  et  opusc.  'oi.  Ri- 
chard.  in  2.  dist.  14.  qu.  5.  circa  3.  princ.  Go- 
nimbr.  4.  Phys.  cap.  5.  qucest.  3.  Ruvius  in  ex- 
posit.cap.b.num.  14.  T\occ\is inparaphrasi,cap.d. 

Arguitur  quod  non  :  illud  non  est 
locus  terrae,  quod  noncontinet  tcr- 
ram,  ut  patet  de  terra  habitabili  ; 
ergo,  etc. 

Secundo,  arguitur  quod  nori  sit 
proprius  locus  terrae,  eo  quod  conti- 
net  terram,  et  aliquaalia,  utlapides, 
radices  plantarum,  et  hujusmodi 
mixta. 

Tertio,  illud  non  est  locus  natura- 
lis  terr£e,  ad  quod  terra  non  move- 
tur,  si  sit  extra  ipsum  ;  sed  terra 
non  movctur  ad  aquam,  posito  quod 
sit  extra  aquam  ;  ergo,  etc.jMajor  pa- 
tet,  quia  omne  corpus  naturale  na- 
tum  est  moveri  ad  suum  locum  natu- 
ralem,  si  fuerit  extra  ipsum.  Et  mi- 
nor  probatur  ;  quia  terra  in  littore 
non  descendit  ad  aquam. 

Quarto,  illud  non  est  locus  natu- 
ralis  terrae,  in  quo  terra  non  quies- 
cit,  si  fuerit  circumdata  ipso  ;  scd 
terra  non^quiescit  in  aqua,  cum  fue- 
rit  circumdata  aqua  ;  ergo,  etc.  Ma- 
jor  probatur,  quia  quodlibet  corpus 
naturale  natum  est  quioscere  in  suo 
loco  naturali.  Et  minor  patet,  quia 
terra  descendens  in  aqua  non  quies- 
cit,  cum  circa  ipsam  undique  fuerit 
aqua,  sed  descendit  usque  ad  fun- 
dum. 

Quinto,    terra  est  locus  naturalis 


QU^STIO  V 


51 


aquas  ;  igitur  aqua  non  est  locus  na- 
turalis  terra3.  Tenet  consequentia, 
quia  quidquid  est  locus  loci,  est  lo- 
cus  locati ;  et  sic  idem  esset  locus 
suiipsius.  Antecedens  probatur,quia 
aqua  continetur  in  concavitatibus 
terrae.  Item,  aqua  expansa  supcr  ter- 
ram    descendit   infra   terram,  quod 


non  esset,  ^nisi  terra  esset  locus,  ad     tea  per  activitatem  Solis  ista  pars, 


re  aliqua  pars  terras  est  cooperta 
aquis,  et  alia  discooperta,  quia  prop- 
ter  hoc  est  difficultas  qua^stionis 
prsesentis.  Secundo  videbitur  de 
quaesito. 

De    primo,   dixerunt  aliqui   quod    Opinio 

causa  est  ista  ;  quia  aliquando   cir-  quare  ter\ 

cumdabat  sphcerice  terram,  sed  pos-  ^coopeftT 

aquis. 


quem  aqua  naturahter  movetur.Item, 
illud  estlocus  aqua3,  in  quo  aqua  ge- 
neratur,  et  in  sua  naturali  disposi- 
tione  maiime  conservatur  ;  sed  hoc 
est  in  terra,  quia,  ut  patet  secundo 
Meteororum,  fontes  generantur  infra 
viscera  terra3 ;  et  tamen  fontes  sunt 
in  dispositione  convenientiori  aqua?, 
quam  sit  mare,  aut  ahas  aquae. 
Sexto,  quia  centrum  mundi  est  lo- 


qu£e  est  discooperta  aquis,  disseca- 
batur  proptcr  consumplionem  aquae; 
et  tunc  residuum  non  sufflciebat  ad 
cooperiendum  totam  terram  :  et  is- 
tam  opinionem  improbat  Aristoteles 
2.  Meteororum. 

AHi  dixerunt,  quod  causa  est  prop- 
ter  saliitem  animantium,  qu^e  non 
possunt  vivere  infra  aquam,  ideo 
propter  ipsa,  natura  ordinavit  unam 


cus  naturaUs  terrge  ;  igitur  aqua  non     partem  terrge  desiccatam.  Sed  ista  via 


est  locus  naturahs  terras,  quia  idem 
locatum  non  potcst  habere  diversa 
loca.  Antecedens  patet,  quia  ad  cen- 
trum  mundi  movetur  naturaUter  ter- 
ra,  et  ad  nihil  ahud.  Quod  patet,  si 
tota  massa  terrae  esset  perforata  us- 
que  ad  centrum,  ct  ultra.  Secundo 
patet  antecedens  per  Aristotelem 
-primo  Meteororum,  ubi  dicit,  quod 
locus  terrae  est  medium  circularis 
lationis,  scihcet  medium  mundi.  Op- 
positum  arguitur  per  Aristotclem  in 
isto  quarto,  text.  46.  Etprobatur  ra- 
tione,  quia  loca  naturaHa  elemento- 
rum  debent  ordinari  secundum  exi- 
gentiam  gravitatis,  vel  levitatis  ipso- 


bene  assignat  finalem  causam,  sed 
non  assignat  causam  efficientem  il- 
Hus  desiccationis,  aut  modum  desic- 
candi.  Modo  hic  quasritur  deeffi- 
ciente,  et  difficuUas  hujus  est,  quia 
ex  quo  tam  aqua,  quam  terra  sunt 
sphcericjfi  figura?,  ut  patet  secundo 
Coeli,  text.  26.  et  30.  et  aqua  nata 
est  superstare  terra3  ;  igitur  non  est 
ratio,  quare  plus  circumdct  unam 
partem  terra3,  quam  aUam. 

Et  tertia  viarespondens  ad  hoc  po- 
nit  isto  modo,  quod  terra,  et  aqua  se 
intersecant  ad  invicem,  ila  ut  ipsa- 
rum  non  sit  idem  centrum,  sed  cen- 
truni  ierrsc  est  mai^is  sursum    ver- 


rum;sedterraestelementum  maxime     sus  partem  discoopertam  aquis  ;  mo- 
grave  :  igitur   secundum  exigentiam     do  quanta    pars   terrag  intersecatur 


ivisio 
islionis. 


suee  gravitatis  corpus  circumdans 
ipsam  immediate  est  corpus  maxime 
grave  pra3ter  terram,  modo  inter 
elementa  aqua  praeter  terram  est 
gravius. 


per  spha3ram  aqua3,  tanta  pars  rema- 
net  desiccata.  Contra  istam  viam  ar- 
guitur  :  quia  idem  est  centrum  gra- 
vitatis  mundi  ;  igitur  idem  est  cen- 
trum   ejus    aquae,    et   totius    terra?. 


In  qu£eslione,primo  videbitur,qua-     Secundo,  sequeretur  quodterra  habi- 


52 


LIB.  IV.  IPHYSICORUM 


4. 


tabilis,vel  saltemnon  coopertaaqiiis, 
esset  figura^  circularis  ;  consequens 
est  falsum,  ut  patet  secundo  Meieoro- 
rum  ;  quia  terra  habitabilis  est  ma- 
gis  longa,  quam  lata  :  imo  ejus  lon- 
gitudo  se  habet  ad  latitudinem,  sicut 
quinque  ad  tria.  Consequentia  pro- 
batur,  quia  omnino  sph^rarum  se 
invicem  intersecantium  sectio  fit  se- 
cundumcirculum,  ut  patet  ex  primo 
Theodosii  de  Sphceris. 

Quarta  via  est,  quam  ponit  Campa- 
nus  in  tractatu    &uo  d  Sphgera  ;  pro 
qua  supponitur,  quod  terra  quantum 
ad   omnes  partes  sui  non  est  ejus- 
dem  gravitatis,  imo  aliquEe  sunt  gra- 
viores,  et  aliasminus  graves,  ut  patet 
ad  experientiam.  Et  ideo  Seneca,  in 
libro    de    naturahbus  quaestionibus, 
distinguit  tripUcem   speciem   tcrrje 
secundum  gravitatem,  ita  ut  gravior 
pars  sitdeorsum,  et  super  illam  pars 
minus  gravis,  et  iterum  pars    minus 
gravis,  in    qua    scilicet  generantur 
plantas,    et    infra    quam,  descendit 
aqua  pluvialis.  Ex  istis  sequitur  se- 
cunda    suppositio,    quod     non    est 
idem  centrum  (a)  gravitatis  terr^e,   et 
magnitudinis  ejus  ;  et  istis  supposilis 
ipse  imaginatur  de  terra,  quod  stat 
infra  aquam  ad  modum  unius  colum- 
nae,  cujus  pars]  inferior  est  undique 
circumdata  aqua,  sed    supereminet 
aliqua  pars,  quas  vocFtur    facies  ter- 
ra3  ;  verbi  gratia,  in    exemplo  illo,  si 
imaginemur,  quod  unus  clavus  equi 
poneretur  in  centro  terrae,  tunc   mo- 
dicum  de  magnitudine    esset  ab  ali- 
qua  parte  centri,  a  qua  esset  caput 
clavi,  propter   gravitatem  capitis  in- 
fra  alias    partes    ;  ita     consimiliter 
imaginetur  dc  terra  infra  aquam,  et 
in  centro. 
Contra  istam  viam  arguitur  unico 


medio  ;  quia  si  ita  esset,  quod  terra 
sic  superemineret,  sequeretur  quod 
omnis  aqua  infra  terram  discooper- 
tam  aquis,  continue  moveretur  ad 
alias  aquas,  sciHcet  ad  illas,  quibus 
terra  superemineret;  consequens  est 
contra  experientiam,  quia  maria  non 
moventur  alicubi,  sed  quiescunt  in- 
fra  concavitates  terrae.  Consequentia 
probatur,  quia  omnis  aqua  infra  ter- 
ram  superemineret  illis  aquis  ;  modo 
de  natura  aquae  est,  quod  vadat  ad 
locum  decliviorem. 

Quinta  via  est,quod  aqua  est  multo 
major,  quam  sit  terra  :  nec  est  ali- 
cubi  nisi  infra  concavitates  terrae. 
Et  istud  patet  ex  hoc,  quia  habita 
quantitate  terr^e,  et  ejus  diametro, 
per  Astrologiam  potest  inveniri  quan- 
tam  umbram  causaret  terra  sola  in 
eclipsi  Lunae  ;  et  modo  de  facto  non 
potest  inveniri,  quia  non  causatur 
major  umbra  in  eclipsi  Lunae  ab  ag- 
gregato  ex  terra,  et  aqua,  quam  fieret 
solum  a  terra  ;  quod  non  esset  nisi 
aqua  contineretur  infra  terram,  et 
esset  minorterra. 

Ex  istis  sequitur,  quod  quatuor 
elementa  non  sunt  continuc  propor- 
tionalia,  quia  aqua  est  multo  minor 
quam  terra,  qu«  tamen  in  illa  conti- 
nua  proportionalitate  ponitur  major. 
Et  si  dicatur,  ponatur  tunc,  quod 
aqua  sit  minor  terminus  illius  pro- 
portionalilatis,  dico  adhuc,  quodnon 
essent  continuo  proportionalia,  quia 
in  multo  majori  proportione  excede- 
ret  aer  terram,quam  terra  aquam.Istae 
sunt  vi£e  quibus  salvatur  unam  par- 
tem  terrae  esse  coopertam  aquis  et 
aliamdiscoopcrtam,et  forte  potest  pro 
bari  istamultimam  viam  esse  aliquo 
moclo  contra  lidcm  :  ideo  eligatur 
qua3  via  magis  placetrethoc  de  primo. 


o. 


g  Quantum  ad  secundum  notandum 

rra   bi-  nuodterra(^)accipitur  dupliciter  :  uno 

rxamsu-     ^ 

litur.  modo  pro  illo  elemento  circumscri- 
bendo  mixta  ;  et  sic  certum  est,  quod 
nec  aer,  nec  aqua,  nec  alterius  ipso- 
rum  superficies,  aut  amborum  cst 
locus  proprius  terrse  :  quia  semper 
continet  terram,  et  aliquid  aliud,  sci- 


OtJ^STIO  V  63 

niunt  in  una  qualitate  scilicet  in  fri- 
giditate  ;  sed  terra  et  aer   disconve- 


niunt    in    utraque.    Secundo   modo, 

quod  hoc  dicit  pro  tanto,  quia  si  om- 

nia  elementa  essent  reducta  ad  per- ^/«a«sp/*<c 

fectam  puritatem,  tunc  terra  locare- 

tur  per  aquam,  et  non  per  aorem. 

Secundo   dubitatur,  quomodo  aer  „   7 

^  Elementa 

licet  illa  [mixta.   Alio  modo  accipitur     potest   esse  locus  terr^e,  ex  quo   in  dupHcem 

,      .  , .  ,  1.,    ,        1      1     ,        ,.  habent  vir- 

terra   pro  aggregato    ex  hujusmodi 


mixtis,  et  elemento,  et  sic  accipitur 
in  proposito. 

Nunc  ponuntur  conclusiones.  Pri- 
ma  conclusio  :  Nullum  corpus,  nec 
alicujus  corporis  superficies  est  lo- 
cus  proprius  terrcTS  ;  et  ex  hoc  sequi- 


utraque  qualitate  habet  disconve- 
nientiam  cum  terra.  Ilespondet  Com- 
mentator  quod  elementa  habent  du- 
plices  virtutes,  quasdam  elementares, 
et  alias  coelestes,  unde  coelum  influit 
in  ista  inferiora  diversimode,  undc 
secundumpropinquitatem,  et  remo- 


tulem. 


tur,  quod  nec   aqua,  nec  superficies     tionem  rerum  ab  ipso  ccelo,  in  quas 


aquae  est  locus  proprius  terrae.  Pro- 
batur  conclusio  :  quia  nullum  corpus 
circumdat  terram,  sed  una  pars  ejus 
circumdatur  uno  corpore,  et  alia 
alio  ;  ergo,  etc. 

Secunda  conclusio:  Superficies  (c) 
aggregata,  ex  superficie  aquae  im- 
mediata  terrge,  et  ex  superficie  aeris 
immediata  terrae  cst  locus  proprius, 
et  naturale  terrcB.  Probatur  ex  dcfi- 
nitione  loci :  quia  talis  superficies  ag- 
gregata  est  superficies  continentis 
divisi  a  terra  immediata  terrae  ;  igi- 
tur  est  ejus  locus  Ex  quo  patet,  quod 
nulla  una  superficies  simpliciter  lo- 
quendo,  est  locus  terrae  ,  sed  una 
per  aggregationem  diversarum  spe- 
.cierum  ad  invicem.  Sed  dubitatur, 
quare  Aristoteles  dicebat  aquam  essc 
locum  terrae,  et  non  aerem,  ex  quo 
tam  continetur  ab  aere,  sicut  ab 
aqua  ;  respondetur  altcro  duorum 
modorum.  Primus  modus,  quod  hoc 
cst  pro  tanto,  quod  terra  magis  est 
nata  conservari,  cum  fuerit  locata  in 
aqua,    quam    cum  fuerit   locata    in 


influit  :  quia  prope  se  influit  disposi- 
tiones  convenientes  cum  elementis 
calidis,  et  remote  a  se  dispositiones 
convenientes  cum  elementis  frigidis  : 
modo  aer  licet  secundum  dispositio- 
nem  elementarem  non  habeat  conve- 
nientiam  cum  terra,  attamen  conve- 
nit  secum,  et  conservat  eam  secun- 
dum  dispositionem,  quam  recipit  a 
coelo. 

Ad  rationes.  Prima,  et  secunda  so- 
lutae  sunt.  Ad  tertiam  negatur  ma- 
jor  :  quia  terra  non  intendit  princi- 
paliter  esse  sub  aqua,  sed  intendit 
principaliter  esse  deorsum,  et  subes- 
se  elementis  levihus,  et  minus  gravi- 
bus,  ita  ut  principalis  intentio  in  mo- 
tibus  gravium  deorsum,  et  levium 
sursum,  sit  levium  superesse  gravi- 
bus,  et  gravium  subesse  levibus. 

Ad  quartam,  dicitur  quod  nec  gra 
ve  intendit  quiescere   infra  aquam  ; 
sed    intendit    principaliter   in   motu 
suo  subessc  aquae,  autalteri  corpori 
leviori,  si  per  ipsammoveatur. 

Ad  quintam,  negatur   antccedens, 


H. 


aere  ,  eo  quod  terra,  et  aqua  conve-     licet  aliquando  superficies  composita 


54 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


ex  superficiG  aeris,  et  aqure  sit  locus 
aquse.  Tunc  dc  descensu  aquarum 
per  terram  dico,  quod  hoc  est  per 
concavitates  interclusas  infra  (er- 
ram,  quas  terra  non  potest  replcre, 
eo  quod  non  est  fluxibilis,  sed  replen- 
tur  per  aerem,  per  quem  nata  esfc 
descendere  aqua,  eo  quod  levioribus 
nata  sunt  subesse  graviora. 

Ad  confirmationem  de  gencratione 
fontium,  videatur  sccundo  Meteoro- 
rum.  Ad  aliam,  negatur  quod  cen- 
trum  sit  locus  terroe,  nisi  capiendo 
locum  Eequivoce,  pro  illo,  respectu 
cujus  cognoscitur  motus  localis,  ut 
dictum  fuit  alias. 

ANNOTATIONES 

-  ,  (a)  Non  est  iJem  centrum  qramtatis  terrae, 
gravitaiis  et  magniliidinis  ejus.  Nota  quod  cenlrum 
'  gravilalis  est  cenlrum  mundi,  quod  est 
multo  propinquius  superficiei  terrae  coo- 
pertse  aquis,  quam  superficiei  nostrae  ; 
centrum  vero  magnitudinis  terrse  est  me- 
dium  terroB,  quemadmodum  punctus  est 
centrum  circuli.  Unde  cum  centrum  gra- 
vitatis  sit  centrum  mundi,  quo  terra  des- 
cendit,  etsplioera  aqujfi  debeat  oeque  dis- 
tare  ab  illo  centro,  fit  ut  si  aqua  ab  illo 
cenlroyersus  mare  distat,  verbi  gratia  per 
centrum  millia  passuum,  etiam  versus  nos 
usque  ad  centum  millia  passuum,  a  centro 
gravitatis  sit  etiam  locus  naturalis  aquoe, 
quare  residuum  lerroe  versus  nos  pene- 
trat  multum  de  splia^ra  aquae.  Imo  et 
multi  montes  attingunt  sphaeram  aeris,  et 
ideo  in  illis  cavernis  naturaliter  generan- 
tur  fontes,  qui  sunt  altiores  superficie  ma- 
Iris,  qua  mare  langit  terram,  quandoqui- 
dem  fluminaa  suis  fontibus  usque  ad  ma- 
re  sempcr  descendunt. 
9  {h)  Terra  accipiiur  dupliciter,  etc.  Nola 
Loca  na-  primo,  quod  cum  quatuor  sint  elementa, 
aunt  qua-  quaUior  eliam  sunt  loca  naLuralia,  unde 
lerrae  locus  inferior  est,  et  sic  deinceps  us- 
que  ad  supremum  elementum  ;  iste  autem 
ordo  superioris,  el  inferioris,  quem  liaben 


elementa,  et  ipsi  coeli,  non  est  illis  acci- 
dentalis,  aut  casualis,  sed  nascitur  ex  na- 
tura  ipsorum  corporum  :  nam  hoec  dispo- 
sitio  non  solum  pertinet  ad  essenlialem  or- 
dinem  ipsius  universi,  sed  etiam  ad  essen- 
tialem  perfectionem  cujuscumque  partis  ; 
quod  videtur  Aristoteles  insinuare  hoc  li- 
bro,  dicens,  aerem  esse  veluti  aquae  for- 
mam,  et  aquam  veluti  aeris  materiam. 

Nota  secundo,  quod  cum  hic  Scotus  lo- 
quatur  deloco  naturali,  ut  est  scilicet  lo- 
cati  conservativus,  magnum  emergit  du- 
bium  :  addatne  locus  ultra  superficiem 
Mathematicamaliquam  qualilalem  conser- 
vativam  locati,  ut  quidam  sentiunt,  vel  in- 
fluentiam  coeli,  qua  trahat  corpora  ad  sua 
Ioc:i,  ut  alii  existimant,  vel  ipse  locus  ha- 
beatvirtulem  tractivam,  qua  suum  ad  se 
trahat  locatum,  quapropterres  moveantur, 
ut  melius  in  suis  locis  conserventur. 

Ex  his  dico  primo,    nullum  elementum       .^ 

magis  hunc,  quam  illum   locum  appetit,   Corpora 
, .  ...  .  quare  mc 

propter  aliqu.'im  vim  m  loco  existentem  :  ve^itur  a' 
si  enim  talis  virtus  esset,   deberet  esse  in   *"**  '^ff* 

naturalic 

corpore,  et  in  qualibet  parte  corporis  :  ea- 
dem  namque  ratio  est  totius,  et  partis.  Si 
ergo  in  toto  elemento  est  illa  virtus,  erit  et 
in  qualibet  illius  particuia,  quia  virtus 
conservaliva  nihil  aliud  est,  quam  qualita- 
tes  naturam  elementi  consequentes  ;  hae 
autem  ejusdem  rationis  sunt  in  toto,  et  in 
parte.  Unde  partes  aeris  melius  conservan- 
tur  in  aeris  regione,  quam  alibi  ;  in  pro- 
prio  enim  elemento  non  habent  corrum- 
pens,  quod  extra  habent. 

Dico  secundo,  probabile  est,  quod  res 
naturales  magis  hunc,  quam  illum  locum 
appetunt,  nulla  ex  priDcdictis  rationibus,sed 
propter  ordinem,  quem  inter  sehabentpar 
tes  universi.  Est  namque  hic  ordo  familia- 
ris^imus  omnibus  rebus  naturalibus  ,  ut 
corpora  gravia,  et  crassa  sub  raris,  et  levi- 
bus  appetant  esse  ;  et  quando  contingit  ali- 
qua  violentia  hunc  perire  ordinem,  levia- 
que  sub  gravibus  manere,  sublato  impedi- 
mento  res  ad  sua  naturalia  loca  redeunt 
propter  ordinem  :  atque  ita  gravia  descen- 
dunt,  levia  vero  ascendunt.  Quod  ex  eo  ap- 


11. 


QU^STIO    V 


65 


paret,  quia  tolius  terrae,  et  unius  glebae,  et 
totius  aquoe,  et  rivuli,  et  sic  de  aliis  locus. 
At  si  detur  casus,  quod  quis  contineat  ele- 
mentorum  quatuor  particulas  in  aliquo  va- 
se,  ita  ut  iguis  sit  sub  aere,  et  aer  sub  aqua, 
el  aqua  sub  terra,  movebuntur  omnia,   as- 
cendentque  corpora  levia  per  crassa,  hiec- 
que  descendent  per  levia,  donec  locata  sint 
disposita  ordine,  quem  naturaliter  araant  : 
ergo  terram  deorsummoveri,et  ignem  sur- 
sum,  non  est  nisi  propler  ordinem  natura. 
lem.  Secundo  apparet  :  quia  lioc  ipsum  fa- 
cient  in  quacumque  parte.Fingamus    tales 
partes  elementorum  esse  sive   in  regione 
lerrap,  sive  aliorum  ;  si  enim  talia  corpora 
non  propter  ordinem,  sed  propter  aliud  pe- 
terent  loca,  non   eodeni  modo  ubicumque 
locala  essent,  moverentur,sed  propriafrue- 
rentur  regione,  ut  si,  verbi  gratia,illa  par- 
ticularum  mixtio  fieret  in  elemenlo  ignis, 
particula  ignis  non  moveretur  ultra    as- 
cendendo,  moventur  igitur  propter  ordi- 
nem  naturalem.    Et  sic    veniunt    intelli- 
genda  illa  Aristolelis  verba,  locis  videlicel 
magnam  vim  inesse,  respectu  locatorum  : 
vult  enim  docere,  quod  ille  naturalis  ordo 
tanlam  vim  habet,  ut  res  naturalis  raovea. 
tur  naturali  impelu  ad   illum    comparan. 
dum.   Nara  propter    comparandum  illum 
ordinem    omnia    moventur    sursum,   aut 
deorsum,  in  illoque  ordine  conservantur. 
Vis  igitur  conservativa  corporura  non  est 
in  loco,  sed  in  ipsis  localis  corporibus, 
dum     servant     ordinem ,    qucm      appe- 
tunt. 

Dico  tertio,  probabile  etiam    esse,  quod 
loci  naturalitas  suinatur  ex  ipsa  essentia 
corporis  locati,   et  ex  influentia  coelesti. 
Prima  pars  probalur  exemplo     animalis  : 
quod  enimpedesse  habeant  opLime  in   in- 
fimo  Ioco,eteaput  in  supremo,  etcor  in  me- 
dio  corporis,  hocnascitur  ex  natural     ordi- 
ne  ipsarum  partium.   Similiter  ergo  quod 
lerra  sit  in  infimo  loco,  et  ignis  insupremo, 
nascitur  ex  naturali  essentia  eorum,   ex 
qua  provenit,  ut  terra  conservetur    in  solo 
loco,  cupiatque  illic  esse.  Ex  hoc    sequitur 
,  aud  necesse  esse  aliquam     ponere  virtu- 


tem  in  superficieut  locus  sit  naturalis,  sed 
ax  natura  ipsorum  nasciturquod  oplime  se 
habeanl  in  suis  locis. 

Secunda  pars  conclusionis  probatur. 
Agens  perfectiori  modo  in  propinquura 
quam  in  remotum  agit :  ergo  coeli  quando 
influuntin  haec  inferiora,  partes  propin- 
quae  magis  gaudent  eorum  influentiis,  re- 
motiores  vero  minus  :  ergo  terra,  quoe  est 
remolior  et  imperfectissimum  elementum, 
recipit  influentiam  minus  perfectam. 

Ex  hac  conclusione  sequitur  primo,  quod 
duo  infima  elementa  perfectius  conservan- 
tur,  quanto  magis  inferius  in  suo  'loco  col- 
locantur.  Unde  lerra  perfectius  conserva- 
tur,  quo  magis  accedit  ad  cenlrum,et  aqua 
quo  magis  appropinquat  ad  superficiem 
terrae  ;  elementa  vero  superiora  e  conver- 
so  eo  perfectius  se  habent,  et  conservantur, 
quo  propius  accedunt  ad  superiorem  par- 
lera  sui  loci  :  et  ratio  est,  quia  illa  in- 
fluentia,  quam  exigunt  ista  corpora,  est 
perfectior  in  istispartibus  :  influentia  enim 
quam  exigit  terra,  perfeclior  est  in  centro, 
quara  sursura.  13. 

Secundo,  sequitur  quod  quando  dici- 
raus  corpora  raoveri  naturaliter  ad  sua  na- 
turalia  loca,  non  est  sic  intelligendura,  (ut 
aliqui  existimant,quos  Aristoteles  refutat), 
quod  ipsamet  loca  ingenerecausaeefilcien- 
tis  atlrahant  ad  se  ipsa  corpora  ;  sed  sic, 
quod  omne  corpus  appetatnaturaliter  esse 
in  illo  loco,  vel  illa  distanlia,  ubi  recipiat 
talem,  aut  talem  influentiam  sibi  conve- 
nienlem,  et  se  conservanlem,  et  ideo  natu- 
raliter  ibi  quiescit. 

Tertio,  sequitur  quod  si  Deus  per  raira- 
culura  destrueret  sphaerara  ignis,  aut  ter- 
ram,  neque  aer  ascenderet  naturaliter  ad 
supplendum  vacuum  ignis,neque  aqua  des- 
cenderet  ad   supplendum  vacuum  terra3. 
Ratio  est,  quia  dumsunt  in  suis  locis  na- 
turalibus  ab  illis  nequeunt  naturaliter  di- 
raoveri  :  descendunt  autem  elementa  su- 
periora,  et  ascendunt  inferiora    appetitu 
communi  naturae,   et  irapulsu  comrauni, 
ne  detur  vacuura. 

Sequitur  etiara,  quod  elementa  sunt  in      14. 


56 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


suis  locis  naturalibus,  a  quibus  conlinen- 
tur,  ut  ait  AristoLeles  text.  46.  quia  quo- 
dammodo  natura  unius  tangit  alterius  na- 
turam,  eo  quod  sunt  symbola,  sive  con- 
genea,  lioc  est,  conveniunt  in  una  qualitate, 
in  aliaque  disconveniunt  :  terra  enim  est 
sicca,  el  frigida,  aqua  frigida,  et  humida, 
et  in  frigiditale  convenitcum  terra.  Aer  est 
humidus,  et  calidus,  in  humiditate  con- 
venit  cum  aqua,  el  incalore  cum  igne : 
superius  ergo  elementum  inferioris  est  lo- 
cus. 
Terra  bi-  (c)    Superficies  aggregata    ex    superficie 

fariam 


ti ,  sed  orbis  Lunae  non  est  conservati- 
vus  ignis  ;  igiturconcavum  ejus  nonest 
locus  naturalis  ignis.  Major  patet  in  4. 
hujus  ;  et  minor  probatur,  quia  Luna 
est  frigida,  et  humida  virtualiter,  et 
stella  est  ejusdem  naturse,  ut  patet  2. 
Coeli,  text.  41.  et42.  igitur  orbis  Lunee 
est  naturse  frigida3,  et  humida3,  quas 
sunt  dispositiones  contrarije  dispositio- 
nibus  ignis. 

Secundo,  quia  si  sic,  sequeretur  quod 
nunquam  ignis  quiesceret  alibi  non  de- 


conzidera-  dqux,  etc.  Nola  quod  si  terra  consideretur     tentus  ;  consequens  est  contra  experien- 
rt  pofei^  ut  purum  elemenlum,  ejus  locus  est  su-     tiam,  quia  videmus,  quod  ignis  quiescit 


perficies  ullima  aquae,  et  isto  modo  loqui- 
lur  hic  Arisloteles  de  terra,  considerata  ta- 
men  ut  discooperta,  aptaque  generationi- 
bus  animalium,  respiratione  aeris  viven- 
tium,ejus  locus  naturalis  partim  est  aeris, 
parlim  aquoe  superficies ;  quoe  quidem  duse 
superficies  licet  sint  duoe  res  in  genere 
Quantitatis,  censenlur  tamen  unus  locus, 
quia  conservant  unicam  massam  terrae,  et 
mixtorum.  Ahqui  etiam  dicunt,  quod  illoe 
superficies  terram  ambientes  non  duo,  sed 
unus  locus  censeri  debent,  eo  quod  doc- 
trina  est  Aristotelis,  quse  in  uno  genere 
sunl  plures,  in  alio  tamen  unam  esse  rem, 
veluti  domus  in  genere  Qualitatis  est  una, 
in  genere  autem  SubsLantiae  sunt  plures  , 
quia  plures  lapides,  eL  ligna.  Nullum  ta- 
men  reputo  inconveniens,  si  dicamus  plu- 
ra  esse  loca  partialia  :  esset  tamen  incon- 
veniens  si  essent  diversa  loca  totalia. 


1. 


in  istis  inferioribus,  Consequentia  pro- 
batur,  quia  corpus  naturalenon  impedi- 
tum  non  quiescit  extra  suum  locum  na- 
turalem,  ut  patet  de  terra,  et  aqua. 

Tertio,  omne  corpus  naturale  quiescit 
naturaliter  in  suo  loco  naturali ;  sed 
ignis  non  quiescit  in  concavo  orbis  Lunae, 
imo  moveretur  circulariter,  ut  patet 
primo  Meteororum. 

Quarto,  si  ignis  esset  in  concavo  orbis 
Luna3,  tunc  sequeretur  quod  non  posse- 
mus  videre  astra ;  consequens  est  con- 
tra  experientiam  ;  et  consequentia  pro- 
balur,  quia  videmus,  quod  ignis  in  istis 
inferioribus  positus  inter  visum,  et  ali- 
quod  visibile,  prohibet  ejus  visionem. 

Quinto,  quia  elemento  nobilissimo  de- 
betur  locus  nobilissimus  ;  sed  ignis  est 
elementum  nobilissimum,  et  medium 
mundi  est  locusnobilissimus  ;  igiturde- 
bet  locari  in  medio  mundi.  Major  patet ; 
quia  locus  et  locatum  debent  ad  invi- 
cem  proportionari  :  et  minor  apparet  in 
2.  deGenerat.  ubi  ponit,  quod  ignis  est 
nobilissimum  elementum  ;  igitur  gene- 
ratio  ipsius  est  generatio  simpliciter. 

Sexto,  confirmatur  per  similitudinem  : 

AiiGUiTuii  quod  non  :  quia  cujuslibet     quia  sicut  est  in  homine,  qui  est  minor 

corporis  naturalis  locus  naturalis  debet     mundus ,  quod  membrum  nobilissimum, 

esse  conservativus  ipsius,  sciiicet  loca-     scilicet  cor  ponitur  in  medio,  ita  elemea- 


QU.ESTIO  VI 

Utrum  ignis  sit  in  concavo  orbis  Lunse 
tanquam  in  suo  loco  naturali 

Vide    auctores  citatosqiuestione  aatecedeuti. 


QUifiSTIO  VI 


57 


tum  nobilissimum  clebet  poni  in  medio 
mundi,  praecipuc  cum  locus  ille  sit 
exemptus  acontrariis.Item  potest  argui, 
quod  locus  ille  debet  esse  immobiIis,et 
tamen  concavum  coeli  semper  movetur. 

ivtsio  Oppositum  arguitur  per  Aristotelem 
in  isto  4.  text.  45.  In  quasstione  Primo 
videbitur,  utrum  in  concavo  orbis  Lunte 
sit  aliquis  ignis  :  et  Secundo  videbitur, 
utrum  ignis  sit  ibi  tanquam  in  loco  na- 
turali. 

Quantum  ad  primum,  posuit  una  opi- 
nio,  quod  ab  aere  sursum  totum  coelum 
esset  (a)  ignis,  et  etiam  quodlibet  as- 
trum,  et  tunc  virtutes  frigidas,  etc. 
quas  dicimus  coeium  influere  in  ista  in- 
feriora,  nitebantur  salvare,  perprivatio- 
nem,  et  recessum  Solis  ;  sed  ista  impro- 
batur  per  Aristotelem  1.  Cceli,  text.  41. 
et  1.  Aleteororum,  cap.  3. 

a,  Secunda  via,  quod  coelum  est  alterius 

naturae  a  natura  istorum  inferiorum,ta- 
men  ponunt,  quod  inter  nos,  et  coe- 
lum  nuUus  sit  ignis.  Et  quidam  mo- 
ventur  propteristam  rationem,  quia  non 
possemus  videre  astra.  Alii  propter  is- 
tam  ;  quia  si  esset  ignis  inter  nos,  etcoe- 
lum  ,  tunc  sequeretur,  quod  aliquando 
videremus  stellas,  quando  essent  longe 
sub  horizonte  ;  et  aliquando  non  posse- 
mus  eas  videre  quando  essent  longe  su- 
pra  horizontem,  stante  cum  hoc  bona 
dispositione  medii ;  consequens  est  im- 
possibile,  et  consequenlia  probatur  : ' 
quiaradius  visualis  transiens  per  media 
diversarum  diaphanei  atum  frdngiturin 
occursu  illorum  mediorum  ;  modo  inter 
nos,  et  coelum  sunt  media  diversarum 
diaphaneitatum  per  te,  scilicet  aer  et 
ignis  ;  igitur  radius  visualis  veniens  ab 
astro  frangitur  in  occursu  spha^rae  aeris, 
et  per  consequens  omnis  stella  visa,quae 
non  est  directe  supra  Zenith  capitis,  vi- 
detur  per  lineam  fractam ,  et  per  conse- 


quens  alibi,  quam  ubi  est.  Tertio,  quia 
ignis  de  sui  natura  est  lucidus,  ut  patet 
ad  experientiam  ;  igitur  si  inter  nos,  et 
coelum  sit  ignis,  ille  debet  esse  lucidus, 
quod  est  falsum  ,  ut  notum  est  ad  sen- 
sum. 
Istis  rationibus  non  obstantibus,  pono  ^"'*'*  "^s 

^  et   ccelum 

istam  conclusionem:  Inter  nos  et  coelum  esieiemen- 

.       .  .     tum  ignit. 

est  elementum  ignis.  Pro  quo  supponi- 
tur  primo,quod  aer  non  potest  stare  sub 
quantacumque  caliditate,  nec  sub  quan- 
tacumque  raritate,  imo  in  tantum  potest 
fieri  calidus  et  rarus,  quod  convertetur 
in  ignem.  Secundo,supponitur  quodmo- 
tus  localis  est  causa  caloris,  et  quod  il- 
lud,  quod  movetur  localiter,  caiefit,  ut 
patet  ad  experientiam.  Tertio  supponi- 
tur,quod  corpus  inimediatum  orbi  Lunae 
movetur  localiter  circulariter  ad  motum 
coeli,  sive  sit  ignis,  sive  aer.  Probatur 
ratione  Aristotelis  1.  Metereorum  :  quia 
superior  regio  aeris  movetur  circulari- 
ter,  ut  apparet  primo  Goeli,  text.  15.  et 
per  experientiam  :  igitur  illud  corpus 
intermedium  movetur  circulariter,quia 
non  apparet  naturaliter  possibile,  quod 
ab  utraque  parte  corpus  moveaturmotu 
diurno,  el  tamen  intermedium  non  mo- 
veatur.Etantecedens  probatur  per  expe- 
rientiam  de  motu  stellae  comata^,  qu£e 
movetur  non  dividendo  aerem,  quia  tunc 
derelinqueret  caudam  sicut  aliae  impres- 
siones  ignitje. 

Istis  suppositis,  arguitur  sic  :  corpus 
immediatum  orbi  Lun£e  movetur  iocali-  4. 
ter  motu  diurno  per  tertiam  suppositio- 
nem  :  igitur  illud  corpus  calefit  per  se- 
cundam  suppositionem,  et  hoc  multum 
intense,  quia  motus  est  valde  velox;  igi- 
tur  illud  corpus  non  est  aer,  quia  aer 
non  potest  stare  sub  tanta  caliditate  : 
igitur  est  ignis,  et  per  consequens  in 
concavo  orbis  Lunae  est  ignis.  Et  debet 
imaginari  de  isto  igne  in  concavo  or- 


W 


[i.l 


58  LIB.  IV.  PHYSIGORUM 

bis    Lunse,   siciit  de  igne  in  fornace,  sed  concavum  coeli  est  hujusmodi  locus, 

ubi  vitra  fiunt,    quia   si   vitrum   pona-  et    ignis    est  levissimum   eiementum  : 

tur  ad  flammam,  vel  ad  carbones,  non  ergo,  etc. 

potest  liquefieri ,  sed  statim  quando  po-  Secundo,  quia  concavumcoeliest  locus 

nitur  in   illo  aerepropinquo  liquefit ;  et  nobilissimus,quem  potesthaberecorpus 

ideo  licet  appareat  aer,  est  tamen  ignis  recte  motum,  et  ignis  est  nobilissimum 

purus  qualis  est  in  sphsera  ignis.  elementum  :  ergo,  etc.  Prima  pars  ante- 

Tunc    ad  argumenta   alterius  partis  cedentis  patet  1.  Coeli,  text.     15.   quia 

dico,  quod  ignis  non  prohibet  visionem,  corpora,  quanto  sunt  nobis    remotiora, 

imo  multo  minus,  quam  aer  purus  ;   ut  tanto  sunt  nobiliora  ;    igitur  Aristoteles 

patet  deillo  igne  in  iornace.  Ad  secun-  concludit  corpus  coeleste  esse  nobilissi- 

dum  dicitur,  quod  radius  visualis  non  mum.  Et  secunda  pars  antecedentis  pa- 

frangilur  in  occursu  medii   densioris,  tet,  1.  deGeneratione. 

nisi  illud  medium  sit  notabiliter  den-  Tertio,  quia  ad  experientiam  videmus, 

sius,  sic,ut  aqua  est  densior  notabiliter  quod   semper    ignis    appetit   ascendere 

aere  :  modo  inter  ignem,  et  aerem  non  sursum,  quodnon  esset  nisi  ibi  esset  ali- 

est  tanta  diversitas  in  raritate,  et  densi-  quod  corpus  consimilisnaturae,  cui  ignis 

tate.  Ad  tertium  dico,  quod  ignis  purus  inclinaretur  conjungi. 

non  est  plus  lucidus,  quam  aer,  nisi  sit  Quarto,  quia  ignis  est  quoddam   cor- 

ab  extrinseco;  et  dato  quod  lux  ignis  in  pus  naturale  :  igitur  habet   aliquem   lo- 

istis  inierioribus   est  qua^dam  qualitas  cum  naturalem,   et    non  alium,    quam 

secunda  consequens  inflammatam  unc-  concavum  coeli,  nam  alia  loca  regionis 

tuositatem,  cujusmodi   unctuositas  non  elemenlorum  reliquiselementissunt  de- 

est  in  igne  puro,imo  est  pure  siccus.  Et  putata. 

si    quajras  de    causa  motus  circularis  Sed  contra  conclusionem   objicitur  :       g^ 

spha3rae  ignis,   respondetur,  quod  coe-  quia  videmus  quod  omne    elemenlum  ^^«e^f^)! 

lum  mediante  motu  suo  attrahit   ignem  decoratur   aliquo  vivente,   ut  patet  in-  q-^^^I^^I^ 

secum  motu  diurno.    Sed   contra,  quia  ducendo  deterra,  aqua,aere  ;  tamen  non 

non   apparet  verisimile,   quod   quando  apparet,  quod   viventia  possint  esse  in 

sunt  duo  corpora  levia  sine  asperitate,  igne  :  igitur  non  apparet  adquemfmem 

quod  unum  rapiatur  ad  motum  alterius,  ordinaretur  ibi  ignis.  Respondetur,quod 

dico  quod  imo,  et  hoc   propter  fortem  ignis  propter  nimiam  suam  activitatem 

adhsesionem,  seu  adhagrentiam  sphasrae  non  compatitur  secum  aliquid  ;  etetiam 

ignis  ad  orbem  Lunas,  quas  provenit   ex  'interranon  sunt  aliqua   viventia,   sed 

summa  levitate  ignisinclinantesursum.  supra  terram,  nisi    quatenus  infra  ter- 

Patet  igitur,  quod  est   elementum,    seu  ram  est  aer,  vel  aqua.  Propter  istam  ra- 

sphaera  ignis  inter  nos,  et   coelum.  Et  tionem  movebantur  aliqui  adponendum 

hasc  de  primo.  Daemones  inhabitare  regionem  ignis. 

5^           Quantum  ad  secundum,  ponitur   ista  Ad  rationes  :  Ad  primam  dico,  quod 

^^^^*^^^*"  conclusio,  quod  superficies  concava  (b)  licet  orbis  Lunae  agat  (c)  virtualiterqua- 

ignisest    orbis   Lunse   est  locus  naturalis  ignis.  litates    contrarias   ignis,    attamen   me- 

superfictfs  ^ 

concava  Probatur  :  quia  elemento  levissimo,  de-  diante  motu  est  conservativus  ignis  se- 

orbis    Lu-                                       .                                  ,  ,                   j-    .                  1 

nce.      betur  locus  maxime  sursum,  ad   quem  cundum  pra^dictum  modum. 

possunt  attingere  corpora  recte  mota ;  Ad  secundam,   concedo  consequens ; 


QUiESTIO  VI 


59 


quod  ignis  in  istis  inferioribus  delinetur 
per  gravitatem  sua9  materise. 

Ad  tertiam,  dico  quod  ignis  quiescit 
in  suoloco  naturali,  quiete  (d)   opposita 
motui,  quo  movetur  ad  suum   locum  ; 
et  hoc  sufficit. 
/•  Ad  quartam,  negatur  consequentia, 

quia,  ut  dictum  est,  ignis  in  istis  infe- 
rioribus  non  est  purus,  et  ideo  propter 
densitatem  sua?  materige  prohibet  visio- 
nem  visibilium,  quag  sunt  ab  alia  parte  ; 
sed  ignisin  sua  sphasra  est  purus  sine 
densitate  materi»,  ut  exemplificatum 
fuit  de  igne  in  fornace  vitrorum,  qui 
non  prohibet  visionem  illorum,  quibus 
interponitur  ad  visum. 

Ad  quintam  negatur,  quod  medium 
mundi  sit  locus  nobilissimus.  Ad  pro- 
bationem  :  quia  est  exemptus  a  con- 
trariis,  dico  quod  non,  imo  est  maxime 
conjunctus  cum  contrariis.  Unde  licet 
maxime  distet  a  coelo,  ex  hoc  non  se- 
quitur,  quodmaxime  distet  a  contrariis: 
quia  coelum  non  est  contrarium  sibi, 
imo  magis  conservatipsum. 

Ad  sextam,  dicitur  quod  cor  in  ho- 
minc  non  ponitur  directe  in  medio  per 
aequidistantiam  ab  extremis,  sed  magis 
prope  sursum,  et  sic  ignis  est  in  mundo. 

ANNOTATIONES 

8.        (*)  Ab  aere  sursum  totum  coelum  esset  ''gnfs, 

elc.  Nota,  quod  haec  fuit  opinio  Anaxagorae, 

qui  dicebat,  quod  coelum  vocabatur  aelher, 

eo  quod  es.set  de  nntura  ignis ;  et  hoc  idem 

credidit  Macrobius  dicens  intor  ccElum,   el 

nos  unum  solum    elementum    mediare, 

quam  opinionem  reprobat    Aristoteles  1. 

Meleororum,  cap.  3.  hac  ratione,  si  interme- 

dium  inler  ccelum,  et  terram  essot  plenum 

solo  igne,  jamdiu  omnia  essent  annihilata. 

(b)     Sup^rficies  concava  orbis  Lunce  est  lo- 
uomodo 
ricavum  cus  naluralis  ignis.  Nota  secundum   Com- 

\"it^iiy-  DQentalorem  in  hoc  4.  commenlato43.  quod 
cujf.      locus  aquae  non  est  aer  propter  naturam 


aeris,  nec  locus  aeris  eslignis  proplernatu- 
ram  ignis,  nec   locus  ignis  est  concavum 
orbis  Lunae,  eo  quod  illic  sit  orbis  Lunae  ; 
sed  propterdislantiam  a  centro,et  propinqui- 
talemquamhabenthujusmodilocaadconca- 
vum  LunLe.Itaque  si  imaginetur  linea  recta 
ducta  a  centro  terrae  usque  ad  concavum 
Lunae,  per  aliquam  portionem  illius  lineae 
usque  ad  certum  punctum  est  purum  ele- 
mentum  terrae  frigidutn,  et  siccum,  altius 
usque  ad  alium  punctum  est  eleraentum 
aquae,  licet  terra    et  aqua  in  aliquibus  par- 
tibus  commisceantur,  altius  usquc  adalium 
punctum  est  elementum  aeris,  et  inde  us- 
que  ad  concavum  Lunae  est  elementum 
ignis.  Unde  non  est  imaginandum,   quod 
locus  ignis  sit  praecise  superficies  concava 
orbis  Lunae,  sed  locus  ejus  adaequatus  est 
interstitium  inter  convexum  aeris,  et  con- 
cavum  Lunae,  et  pari  modo  si  volueris  de- 
signare    locum    circumscribentem  totum       /■ 
aerem,  erit  spatium  illud  intermedium  in- 
ter  concavam  superficiem  ignis,   et  con- 
vexam  aquse,  et  terrae  :  nam  aggregatum 
ex  terra,  et  aqua(  ut  dicitur  in  libris  de 
Coelo  )  reputatur  unus   globus,    et    una 
sphaera.  Nec  te  moveat,   quod  Arisloteles 
dicat  aerem  esse  in  igne,  tanquam  in  loco 
proprio  :  intelligit  enim  assignare  locum 
aeris  praecise  quantum  ad  ejus  convexam 
superficiem,    cujus  mensura  est  concava 
ignis.   Nam  loca  naturalia  eleraentorum 
flesignat  Aristoteles  solum  quantum  ad  su- 
perficiem  convexam  locali. 

Nota  secundo,  quod  res  est  valde  dubia         g 
de  naturalibus  locis  eleraentorura.  Nara  si   ^"*'«"» 

est    maxi- 

propter    talem    elongationera    a    centro,  mumJenc- 
aut  propmquitafem  ad  orbem  Lun^e  ele-  locis  eie- 
menta  essent  in  suis  naturalibus  locis,  ita  "^«^''°'*""» 
ut  naturaliter  in  suis  sitibus  manerent,   et 
conservarentur  non  propter  naturam  cir- 
cumstantis,  sed  propter  talem   elongatio- 
nem  a  centro,  aut  propinquitatem  ad  or- 
bem  LumE,  sequi  videtur,  quod  quodlibet 
elementum,  seclusis  quibuscuraque  aliis 
circums'antibus,   naturaliter    maneret  in 
suo  Ioco,in  quo  est,atque  corrupta  per   ira- 
possibile  sphaera  ignis,  et  aquse,  aer  mane- 


60 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


10. 


ret  ubi  est  ;  et  corrupta  sphsera  terrae,  et 
aeris  aqua  maneret  ubi  est,  quod  videtur 
falsum  :  nam  aquam  naturaliter  videmus 
descendere  per  terram,  alque  adeo  si  fo- 
deretur  puteus  usque  ad  centrum  terrse, 
aqua  naturaliter  illuc  usque  descenderet, 
et  per  consequens,  corrupto  per  impossibi- 
le  elemento  terrse,  aqua  ,ad  cenLrum  con- 
flueret.  Solutio  hujus  difficultatis  spectat 
ad  2.  et  4.  librum  de  Coelo.  Sed  pro  nunc 
dico,  quod  res  profecto  est  dubia,  quid 
sentiret  Aristoteles.  De  igne  namque,  et 
terra  inter  omnes  Philosophos  convenit, 
quod  demptis  omnibus  aliis  creaturis,  na- 
turaliter  manerent  in  locis,  in  quibus  sunt, 
quia  unum  esl  elementum  gravissimum, 
etalterum  levissimum,  sed  tamen  de  aqua, 
et  aere  non  omnes  consentiunt :  nam  aqua 
non  est  simpliciter  gravis,  sed  respecLu 
aeris,  et  ignis  ;  nec  simpliciter  levis, 
sed  respectu  terrae;necaerestsimpliciterle- 
vis,  sed  respectu  terrse  et  aquse  ;  nec 
simpliciter  gravis,  sed  respectu  ignis,  ut 
docet  Arisloteles  4.  de  coelo  text.  27.  et 
Commentalor  illic,  et  3.  hujus,  text.  49. 
Quem  Paulus  Venetus  hic  super  text.  49. 
imitatus,  ait  quod  aer,  si  poneretur  in 
concavo  Lunse,  descenderet  per  ignem  us- 
que  ad  locum,  in  quo  modo  est,  et  aqua 
si  poneretur  in  centro  lerrae,  ascenderet 
usque  ad  locum  in  quo  est.  Quod  certe 
verum  est,  quia  terra  necesse  habet  esse 
sub  aqua  ;  unde  si  profundissimum  pu- 
leum  aquae  impleas  terra,  aqua  ascendit, 
utcedat  terrae. 

Cseterum  nondum  est  compertum,utrum, 
si  corrumperetur  modo  terra,  aqua  parti- 
culari  appetitu  descenderet  ad  centrum, 
nam  ex  una  parte  ait  Aristoleles  2,  de 
Coelo  text.  79.  quod  aqua  non  potest  ma- 
nere  suspensa,  sed  habet  sustentari  super 
aliquod  corpus,  et  ideo  naturaliter  des- 
cendit  per  viscera  terrae,  si  meatus  inve- 
niat  ;  et  per  consequens  dempla  terra  vi- 
detur,  quod  descenderct  ad  centrum.  Ex 
altera  vero  parte  videtur,  quod  si  aquaest 
modo  in  suo  loco  naturali,  dempta  terra 
adhuc  maneret  ubi  est^  quod   mihi  pro 


nunc  est  verisimilius,  nam  aer  corrupta 
sphajra  ignis  non  ascendit  altius  quam 
modo  est  ;  ergo  simili  proportione  non 
descenderet  aqua  particulari  appetitu 
dempta  terra.  Et  quod  ait  Aristoteles  ter- 
ram  non  posse  esse  suspensam,  intelligit 
naturaliter,  nec  tunc  dempta  terra,  pro- 
prieesset  suspensa,  cum  essel  inloconatu- 
rali.  Unde  si  fodiatur  terra  usqueadpunc- 
tum  sphserae  aquse,  aqua  descendet  natu- 
raliLer,  si  tamen  profundius  procederet 
puleus,  aqua  non  descenderet  ex  particu- 
lari  appelitu  naturali,  sedappetitu  univer- 
sali,  ne  daretur  vacuum,  sicut  descende- 
ret  aer,  si  non  esset  illic  aqua. 

Nota  tertio,  quod  quando  dicit  ScoLus 
quod  elemento  levissimo  deberetur  locus 
maxime  sursujn,  inlelligendum  est  infra 
latitudinem  loci  elementorum,  et  quia  lo- 
cus  elementorum  terminatur  in  concavo 
Lunse,  illic  est  locus  naturalis  ignis  ;  nec 
sursum  ascenderet,  quamvis  non  impedi- 
retur  coelo,  et  hoc  forte  voluit  indicare 
Scotus,  cum  dixit,  ad  quem  possunh  attin- 
gere  corpora  recle  mota. 
(cj  Licet  orbis  Lunas  agat  virlualiter  qua- 
litales  conirarias  ignis,  elc.  Nota,  quod  in- 
ter  Lunam  et  ignem  nulla  est  contrarietas, 
sicut  inter  ignem,  et  aerem,  quia  coelum 
non  habet  aliquam  particularem  contrarie- 
tatem  cum  aliquo  elementorum,  sed  gene- 
rali  influxu  agit  concurrendo  cum  singulis. 
Si  autem  propter  humiditatem  aliquam 
alterationem  agat  in  ignem,  erit  usque  ad 
certam  distantiam  eo  modo,  quo  concedi- 
mus  ignem  in  sua  sphsera  ignire  proxi- 
mum  aerem  usque  ad  cerlam  distantiam 
semper  remissius,  et  remissius,  atque  adeo 
per  aliquod  spatium  propeignem  est  cali- 
dior,  quam  sua  exigat  natura,  sicuti  terra 
prope  aquam  humidior  est,  sed  prope  cen- 
trum  est  sua  naturali  dispositione.  Horum 
auLem  omnium  constituti  sunt  termini, 
qui  praeteriri  non  possunt. 
C^)  Ignis  quiescit  in  suo  loco  naturali  qui- 
ete  opposita,  etc.  Nota  (quidquid  sit  de 
motu  circulari  ignis,  an  scilicet  sicut  pri- 
mum  mobile  rapit  secum  orbes  planeta- 


11. 


QUiBSTIO  VII 


61 


rum,  ita  moveal  sphoeram  ignis)  quod  ni-     est,  non  est ;  sic  etiam  illud,  quod  nun- 


1. 


hil  obstat  illud  interstitium  inter  conca- 
vum  Lun;x3,  et  convexum  aeriscsselocum 
naturalem  ignis.  Nam  sufficit,  ut  liic  do- 
cet  Scotus,  quod  ignis  quiescat  in  illo,  qui- 
ete  opposila  motui  naturali  elementi  levis, 
qui  est  ascendere.  Sicuti  mare  quamvis 
moveatur  motu  fluxus  et  refluxus,  nihilo- 
minus  quiescit  quiete  [elementi,  quia  nec 
ascendit,  nec  descendit. 


QUyESTIO  VII 


Utrum  omnc  ens  sit  in  loco 


Aristot.  c.  5.  tcxt.ib.  Themist.  Slmpl.  Aver.  ibid.B. 
Thom.lect.  7.  el  opusc.  o2.  et  quodl.  6.  arl.  8. 
Alb.  Iracl.  1.  c.  13.  Hervaeus  quodl.  10.  q.  7. 
Ferrar.  q.  2.  Gapreol.  m2.  diit.  2.  q.  i.  ad  6. 
orv.  Aureolus  ibid.  Canon.  q.  2.  Javel.  in  4.  Phys. 
q.  14.  Sotus  q.  2.  Jandunus  g.  9.  Pereira  Itb. 
11.  c.  9  Conimb.  4.  Phyi,.  c.  o.  ^.  3.  Complut. 
disp.  19.  q.  6.  Ruvius  q.  i.  Roccus  in  Paraphra- 
si    cap.  9.  Fuente  di/fic.  2. 


Arguitur  quod  sic  :  quia  omne  mo- 
vens,  vel  mobile  est  in  loco  ;  sed  omne 
ens  est  movens,  vel  mobile  :  igitur  om- 
ne  ens  est  in  loco.  Majorpatet,  quia  omne 
mobile  est  mobile  localiter,  etomne  mo- 
bile  localiter,  est  mobile  de  loco  ad 
locum  ,  et  per  conscquens  est  in  loco ; 
modo  omne  movens  est  simul  cum  mo- 
to,  ut  patet  7.  hujus,  te.xt.  10.  igitur 
omne  movens,  et  omne  mobile  est  in 
loco. 

Secundo,  quia  omne  ens  est  cor- 
poreum,  et  omne  tale  est  in  loco.  Primo' 
decorporibus  notum  est.Item,  de  incor 
poreis,  quia  ista  non  distant  localiter  a 
corporeis  :  igitur  si  corporoa  sunt  in 
loco,  et  incorporca  eruntin  loco. 

Tertio,  quiaomne  ensest  in   tempore  : 
igitur  omne  ens  est  in  loco.  Antecedon? 
apparot,  quia  hoc  verbum  cst,    consigni" 
ficat  tempus.  F.t  lonot   conscquentia    ppr 
simile  :  f[uiasicut   illud,  quod  nun(iuani 


2. 


quam  est,nonest;  igituromne  quod  est, 
alicubi  est ,  et  per  consequens  in  loco 
est. 

Quarto,  quia  motus.,finitas,  infinitas, 
locus,non  esse  vacuum,  sunl  communes 
passiones  entium,  igilur  enti  conve- 
niunt.  Tenet  consequentia  :  quia  aliter 
non  essentcommunes.Consequentia  pro- 
batur  per  communes  Expositores,  qui 
dicunt,  quod  tertius,  et  quartus  liber 
Physicorum  sunt  de  communibus  pas- 
sionibus  entium. 

Quinto,  si  aliquod  ens  non  esset  in 
loco  hocmaxime  esset  ultima  sphaera  ; 
sed  ullima  sphasra  est  in  loco,  quia  mo- 
vetur  localiter  ;  igitur,  etc.  Item,  quia 
estcorpus.  Item,  quia  est  alicubi  :  narn 
de  ipsa  convenienter  quteritur,  ubi  est, 
quod  non  esset,  nisi  esset  in  loco. 

Oppositum  arguitur ;  quia  tunc  seque- 
retur,  quod  in  locis  esset  processus  in 
infinitum,  quia  unius  loci  esset  alter,  et 
illius  alter,  et  sic  in  infinitum  ;  quod 
est  falsum.  Et  patet  consequentia,  ex 
quo  locus  est  ens. 

De  ista  quasstione  solet  fieri  magna 
difficultas  de  ultima  sphaera,  an  sit    in    vitima 

.  sphcera  an 

loco,  vel  non  ;  et  de  hoc  dixerunt(^)  qui-  su  in  loco. 
dam  ponentes  locum    esse   separatum, 
quod  ultima  spha^ra  est  in    loco,  sicut 
aliquod  aliud  corpus  mundi ,  quia  occu- 
pat  spatium  sibi  a^quale  praecise. 

Alia  opinio  posuit,  quod  ultima  sphn3- 
ra  (b)  est  in  loco  secundum  partes  ejus, 
sed  non  secundum  se  totam.Tertia  posuit 
(c),  quod  ultima  spha^ra  nullo  modo  est 
in  loco,  et  ex  hoc  inferebat,  quod  ultima 
spha^ra  nullo  modo  movetur  localiter. 
Sed  quantum  adcorrollarium,  hasc  opi- 
nioest  falsa  ;  quia  certum  est  respectu 
alicujus  puncti  fixi  in  terra  ultima 
sphnM'a  secunduni  quamlibct  partem  sui 
se  habet  aliter,  (juam  prius  schabuit,  et 


62 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


de  facto  post  aliter  se  habebit,  quam 
nunc  se  habet  :  igitur  ultima  sphsera 
movetur  localiter. 

3.  Quarta  opinio  ponit  tres  conclusiones  ; 
et  est  opinio  Commentatoris  C^).  Prima 
conclusio  est,  quod  ultima  sphasra  non 
est  per  sein  loco.  Probatur  :  quia  non 
habet  corpus  circumdans  ipsam.  Se- 
cunda  est,  quod  ultima  sphsera  est  in 
loco.  Probatur,  quia  movetur  localiter. 
Ex  quibus  sequitur  Tertia,  quod  ultima 
sphajra  est  in  loco  per  accidens,  scilicet 
per  suum  centrum,  ita  quod  centrum 
mundi  est  locus  ultimse  sphaerae  ;  sed 
ista  opinio  nonsufficit :  quia  eadem  ra- 
tione  diceretur,  quod  cor  hominis  esset 
locus  hominis,  sicut  c[uod  centrum  est 
locus  ultima3  sphgerae.  Item,  de  ratione 
loci  est,  quod  contineat  locatum,  et  ta- 
mencentrum  mundi  non  continet  ulti- 
mam  sphaeram  ;  ergo,  etc. 

Quinta  opinio  ponit,  quod  nulla  est  ul- 
tima  sphasra,  imo  extra  octavam  sphae- 
ram,  vel  extra  nonam,  si  ponatur,  est 
una  spha3ra  infinita  quiescens. 

Sexta  opinio  ponit  imaginationem, 
quod  sint  sphser^  infinitae  secundum 
numerum  isto  modo,  quod  nona  sph^ra 
imaginetur  dividiin  duas  medietates,  et 
exterior  medietas  in  duas  alias,  et  sic  in 
infmitum  ;  tunc  in  ista  divisione  nulla 
est  ultima  ;  igitur  quselibet  sphaera  in- 
fra  aliam  continebitur. 

Ista  non  valet  :  quia  adhuc  staret  du- 
bitatio  eadem  de  aggregato  ex  omnibus 
illis  sphaeris. 

4.  Istis  dimissis,  supposito  quod  sit  ali- 
diciiVr  es- qua  ultima  sphaera,  respondeoad  quass- 
dupiiJier.  tiouem:  Pro  quonotandum,  quod  aliquid 

(  )  potestdici  esse  in  loco  dupliciter  ; 
unomodo  occupative,  et  proprie,  sicut 
homo,  vel  lapis  est  in  aere.  Alio  (f)  modo 
improprie,  et  vocatur  appropriate,  sicut 
dicimus,  quod  Deusest  ubique,  Angelus 


est  in  coelo,  et  sic  de  aliis  :  et  talia  di- 
cuntur  esse  alicubi,  eo  quod  ibi  sunt,  et 
apparent  suge  operationes.  Sed  aliquid 
potest  dici  esse  in  loco  occupative,  sive 
circumscriptive  multipliciter  :  Primo 
modo  per  se.  Secundo  modo  per  acci- 
dens.  Tertio  modo  in  potentia  solum. 
Quarto  modo  in  actu.  Quinto  modo  se- 
cundum  partes,  vel  ratione  partis. 

Secundo  notandum,  quodaliqua  sunt  corpora 
corpora,  quas  desui  natura  determinant  "'^^"cV'*^»^ 
sibi  certam  figuram,  ut   corpora  coeles-  ^^^"^^^'^- 
tia  quae  determinant  sibi  figuram  spha- 
ricam,  et  talia  propter  sui  perfectionem 
non  indigent,  quod  habeant  aliquod  cor- 
pus  extrinsecum  eis  propter  sui  conser- 
vationem,  saltem  non  omnia  requirunt, 
Cj[uia  ultima  sphsera  non  habet  aliquid 
aliud  circumdans  ipsam.  Aliasunt,  quas 
non  determinant  sibi  certam   figuram, 
sed  figurantur  per  figuram   continentis, 
sicut  elementa  simplicia.     * 

Nunc  ponuntur  conclusiones,  discur-  pg^^^gij^ 
rendo  per  diversa  genera  entium.  Prima  leUigentii 

'  "  stmt  171  10 

conclusio  :  Deus,  Intelligentiae,  et  quse-  co  apprc 
cumque  substantiae  separata3  aliaeab  in- 
tellectibus  humanis,  qui  conjuncti  sunt 
corpori,  sunt  in  loco  appropriate.  Patet, 
quiatalia  nonsunt  corpora,  nec  inhae- 
rentcorporibus  ;  sed  ex  eo  solo  dicuntur 
esse  in  loco,  quod  eorum  operationes 
ibidem  apparent,  et  quanto  aliqua  sub- 
stantia  separata  agit  in  pluribus,  et  di- 
versis  locis,  tanto  majori  loco  appropria- 
tur.  Et  ideo  quia  Deusagit  ubique,  Deus 
est  ubique  appropriate. 
Secunda  conclusio  :  Intellectus  noster  ^."""/^  '*' 

Uojiahs  e 

non  soium  est  in  loco  appropriate,  imo  '"  locoot 

'  *       '  ciipativt 

occupative,  et  per  accidens.   Patet,  quia  p^'"    «'"c 

dens. 

intellectus  noster  non  est  forma  solum, 
sed  inhairens. 

Tertia  conclusio:  Aggregatum  ex  om- 
nibus  corporibus  mundi  non  est  in  loco 
nisi  ratione  partis.  Patet,  quia  illud  ag-     7"°'««» 


QU^STIO  VII 


63 


<er  $e,  nec 
<er     acci-  f,,, 
dens.        "^"^ 


rt  tn  ioco  gregatum  non  habet  corpusextrinsecum  essentialium.  Patet  igitur  qualiter   di- 

circumdans  ipsum  ,  sed  aliquse  partes  versimode  aliquid  dicitur  esse  in  loco, 

ejussunt,  quarumqui«libet  circumdatur  et  qualiter  diversa  entia  sunt  diversi- 

corpore  extrinseco  :  igitur  aggregatum  mode  in  loco. 

illud  est  in  loco  ratione partis,  et  non  ali-  Ad  rationes  :  ad  primam  dicitur,  quod 

ter.  non  omne  mobile  est  in  loco  :  quia   ul- 

^            Quarta   conclusio  :  Ultima  (g)  sphaera  tima  sphasra  nullo  modo  est  in  loco,  nec 

uitima    coelestis  non  est  in  loco  nec  per  se,  nec  ratione  totius,  nec  ratione  partis. 

on  S\i  per  accidens,  nec  ratione  partis,  nec  to-  Ad  secundam  :  quod  non  est  proprium 

tius  ;  imo  nullo  modo  est  in  loco.  Proba-  corpori  esse  in  loco,  sed  solum  est  pro- 

quia  ultima  sphcTra  non  habet  cor-  prium  corpori  habenti  aliquod  extrinse- 

pus,  nec  aliquod  extrinsecum  sibi  conti-  cum  continens  separatum  ab  eo. 

nens  ipsam,  nec  aliqua  pars  ejus  est  in  Adtertiam,negatur  consequentia,  nec 

aliquo  separato  ab  ea  ;  igitur  nullo  modo  est  simile  ;  quia  hoc  verbum  est,  conno- 

est  in  loco.   Probatur  consequentia  per  tat  esse  intempore,  velsaltemin  instanti 

definitionem  loci  ;  et  antecedens  appa-  sub  distinctione,  sic,  quod  connotat  esse 

ret  :  quia  hoc  intelligimus  per  ultimam  in  tempore,  vel  in  instanti,  et  debet  hoc 

sphaeram,  extra  quam  nihil  est,  et  cujus  poni   sub  disjunctione   propter  multa, 

nullaparsest  ab  alia  discontinua.  Ex  quibus  diversimode  attribuitur  esse,  sed 

hoc  sequitur,   quod    ista  consequentia  hoc  verbum  est,  non  connotat  esse  in 

nonvalet,  ultima  sphcera  non   est  in  loco,  ideo  non  est  simile. 

loco  ;  igilur  non  est  alicubi,  quia  esse  Ad  quartam,  dico  quod  istse  sunt  pas- 

in  loco  est  una  species  de  genere  ubi,  sed  siones  communes   omnibus  entibus,  id 

alia^speciescircumloquunturperaliaspo-  est,  sunt  passiones  communiores,  qu» 


siliones,  ut  circa,  juxta,  et  hujusmodi  ; 
etideo,  si  quseratur  ubiest  ultima  spha^ra, 
convenienter  potest  responderi,  quod  est 
circa  octavam  sphseram,  vel  est  circa  cen- 
trum. 

Quinta  conclusio  :  Omnecorpus  divi- 


conveniunt  entibus  naturalibus,  sed  ex 
hoc  non  sequitur,  quod  qugelibet  illorura 
conveniat. 

Ad  quintam,  concedo  quod  ultima 
spii^ra  non  est  in  loco.  Ad  probationem 
dico,  quod  )ion  sequitur,  hoc  movetur 


mnr.  <  or 
is  circa 
Itimam 

°  i^nlolo  in  loco.  Probatur  :  quia  quodlibet  tale     quod  aliter  se  habeat  ad  aliquod  quies 


sum  ab  alio  citra  ultimam  sphaeram  est     localiter,  igitur  est  in  loco ;  sed  sufficit, 


habet  corpus  extrinsecum  sibi  continens     cens,  quam  se  habuit  ;  vel  saltem,  quod 
ipsum  cujus  superficies  est  locus  ejus     aliter  se  haberet  ad  aliquod  quiesccns. 


proprius,  etnaturalis. 

Sexta  conclusio  :  Partesessentiales  to- 
tius,  et  accidenlia  extensa  per  totum 
subjectum,  sunt  in  loco  per  accidens ; 
sed  partes  integrales  totius  existentis  in 
loco  sunt  in  loco  in  potenlia,  et  quaedam 
suntin  loco  per  se  in  potentia,  ut  parles 


si  aliquod  quiescens  es.set.  Kt  hoc  dico 
pro  tanto,si  poneretur  totus  mundus  mo- 
veri  uno  molu  recto,veI  circulari. 

ANNOTATIONES 

(a)  De  hoc  dix^runt  quidam  ponentes  lo- 
c:im  esse  separalum,  etc.   Nota,   quod   hgec 


substantias  composita^  existentis  in  loco ;  opiaio  gjI  Philoponi  dicenlis  primarn  spliaj 
alia  sunt  in  loco  per  accidens  in  poten-  ram  es^Q  in  vaciio  circam.slynte  illam,  taa 
tia,  ut  partes  accidentium,  et  partium     quam  ia  lo:o.  Ilaec   tanien  opinio  est  ex- 


61 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


presse  contra  Aristotelem,  qui  in  primo  cap. 
hujus  libri  ex  professo  probat  locuni  esse 
quid  positivum,  nam  esse  in  aliquo,  dicit 
esse  in  illo  tanquam  in  receptivo. 

(b)  Alia  opinio posint,quod  uUima  sphssra, 
etc.  Nota,  quod  ha3c  est  opinio  Tliemistii, 
quam  Divus  Tliomas,  et  ^gidius  sunt 
secuti  :  et  ratio  eorum  est,  quia  eo  modo 
primum  mobile  est  in  loco,  quo  movetur 
localiter  ;  et  quia  non  mutat  locum  secun- 
dum  se  totum,  sed  secundum  partes,  utea, 
quae  nunc  est  in  Oriente,  postea  sit  inOcci- 


scilicet  nec  per  se,  nec  per  accidens,  nec 
secundum  totum,nec  socundum  partes,  nec 
etiam  movetur  secundura  locum,necper  se, 
nec  per  accidens,  nec  per  suas  partes ;  sed 
movetur  solum  secundum  situm.Prima  pars 
hujus  opinionis  probari  potest  ex  definitione 
loci,et  ex  text.  43.  ubi  dicit  ArisLoteles:  Cm" 
igilur  corpori  est  aliquod  corpus  exlra  con- 
linens  ipsum,  hoc  in  loco  esl  ;  cui  vero  non, 
minime,  ubi  habetur  secundum  antiquam 
translationem.  IUud  quod  habet  aliquod 
corpus  extra  continens  ipsum  est  in  loco,  et 


dente,  fit  ul  non  sit  in  loco  secundum  se  quodlibet  corpus  extra  quod  non  est  aliud 

totum,    sed  secundum    partes.    Quod  si  corpus,  non  est  in  loco.  Patet  etiamex  text. 

quseralur  de  locis  partium,  respondent  ex  46.   ubi  ista  scribit  :  Terra  quiJem  in  aqua 

Aristotele  a  text.   43.  usque  ad   46.   quod  est,  Jubc  vero  in  aere,   hic  autem  in  xthere, 

una  pars  continui  esl  locus  alterius,  non  et  xther  in  ccelo  ;  coelum  autem  non  amplius 

locus  inactu,quianon  est  actu  divisa  ab  in  loco  esl.  Et  quoad  istam  partem,   hanc 

illa  ,  sed  in  potentia  :  quia  scilicet  si   divi-  opinionem  sequitur  Scotus,  et  secundam 

deretur  ab  illa  manente  ubi  est,  esset  in  improbat  :   non  enim  stare  polest,    quod 

ea  tanquam  in  loco  in  actu.  Unde  si  dividas  dicit  Avicenna,  nempe  quod  motus  primae 

primum  mobile  secundum  circulum,  sicut  sphyerae  non  est  ad  locum,  sed  ad  situm 

radii   plauslri     dividunt  rotam,  intelligcs  partium,  quia  cum  siius  importet  ordinem 

quod  in  loco,  ubi  nunc  est  una  pars,   pos-  parlium  in  loco,  ul  una  pars  sit  ad  unam 


lea  succedit  alia,  sicuti  in  rota,   ubi  nunc 
est  radius  unus,   deinceps  succedit  alius, 
nisi  quodillicpartesnon  sunt  discontinuse. 
Sed  haec  opinio  stare  non  potesl,  tum  quia 
primum  mobile  non  esset  in  loco  nisi  in 
potentia  :  cum  enim  non  sit  in  loco  secun- 
dum    se    totum,    sed  praecise  secundum 
partes  ;  et  partes  non  sunt  in  loco  nisi    in 
potentia    secundum  istos,  ergo    primum 
mobile  nonerit  in  loco  nisi    in  potentia. 
Tum,  quia  supponit  falsum  :  quia  locus  est 
separatus  a  loco,  et  non  sunt  continua4. 
hujus  ;  una  autem  pars  esl  alleri  continua, 
et  non  separata  ,  ergo  una  non  potest  esse 
alterius  locus.  Neque  favent  huic  sententiae 
verba    Aristotelis    in   text.  47.   quia  per 
ccelura,  ut  exponunt  Commentator,  et  Sco- 
tus,  Aristoteles  inlelligit  universum,  quod 
bene  est  in  locoper  pirtes,  et  una  continet 
aliam,  ut  optime  hicdocet  Scotus. 

(c)  Terlia  posuit,  quod  ullinm  sphmra  a 
nuUomodo  est  in  loco.  Nota,  quod  ha'c  fuil 
opinio  Alexandri,  et  Avicenn;e  dicenlium, 
quod  ultima  sphaera  nuUo  modo  est  in  loco 


differentiam  positionis,  et  aliam  ad    aliam, 
fit,  ut  non  possint  partes  mulare    silum, 
nisi  mutent  locum,  ut  pars  quae  modo  est 
in  Oriente,  sit  postea  in  Occidente. 
(d)  Quarta  opinio,  etc.   Nota,   quod  Com- 
menlator  movet  hanc  dubitationem,   quia 
supremasphaera  movetursecundum  locum , 
aut  ergo  est  in  loco,  vel  non  ;  si  detur  quod 
non  sit  in  loco,  tunc  aliquid  motum  loca- 
liter  non  esl  in  loco.  Si  vero  detur,  quodsit 
in  loco,  cum  nonsitcorpus  extra  continens, 
sequitur  quod  suprema  sphaeraerit  in  va- 
cuo,  et  sic  locus  erit  vacuum,  et  dimensio 
separata.  Et  dicit  Commentator  quod  Joan- 
nes  Grammalicus  propter  hoc  obedit  huic, 
ponendo  locum  esse   dimensionem,    et  va- 
cuum,et  non  finem,vel  terminumcontinen- 
tis  ,    sicut  dixit  AristoLeles :   atque   adeo 
ipse  CommenLator  dicit  ultimam  sphoeram 
esse  in  loco  per  accidens,  id  est,  per  suum 
centrum,  unde  dicit,  quod  dcfinitio   loci 
non  competit  ca^lo.   Impossibilo  est  onini 
exponere  ista  v(;rba    Philosophi,   ita  quod 
definitio,  quam  inducitde  loco,  sitcommu- 


10. 


QU^STIO    VII 


65 


nis  simplici  corpori  recto  et  rotundo.   Nos 
autem  dicimus  quantumcumque  sit  fixum 
sccundum  se   tolum,   necesse  est  ut   boc 
modo  sit  quiescens;  et  quia  quies  inesl  ei 
propler  aliquod  quiescens,  quod  est  terra, 
quaj   est  in  loco  per  se  ;  et  ideo  coelum 
non  dicitur  esse  in  eodem  loco,   et  non 
transmutatur  per  accidens,  quia  centrum 
semper  est  in  loco  essentialiter ;  et  Iiaec  est 
inlentio  sermonis  Arislolelisdicentis,  quod 
coelum  est  in  loco  suo  per  accidens.  Et  pos- 
lea  subdit  :  Est  ergo   motum,  et  quiescens 
in  suo  loco  per  accidens,   scilicet  propter 
cenlrum,  quod  est  in  loco  essentialiler :  lioc 
enim  quod  invenitur  in  alio  per  accidens, 
invenitur  in  illo  propter  aliud  liabens  illud, 
per  se.  Et  sequitur  secundum  hoc  opinio 
Aristotelis  quod  omne  corpus  est  in  loco  ; 
et  quod  omne  motum  est  in  loco ;  sed  isto- 
rumquoddamestin  loco  per  accidens,  et 
aliud  per  se.  Ex  hoc  apparet,  quod  corpus 
iicitur  esse  in  loco  duobus  modis,  scilicet 
•''    _  ,rse,et  per  accidens.  Unde  definitio  loci 
^*-''      neque  per  se,  neque  per  accidens  convenit 
coelo,  sed  coelum  esse  in  loco  per  accidens 
non  esl  aliud,  quam  ipsum  continere  ali- 
quod quiescens,  quod  est  iu  loco  r^er.se 
tanquam  in  continenle  ipsum.   Ilsec  ji.y^. 
roes.  .         ,,'j 

11.  Cselerum  hsec  senlcntia  Comment^f.xr^, 

rrmx  cst  primo  coutra  definitionem  loci  traditam 
■""'"■  ab  Aristotele  dicente,  locum  es>e  ultimum 
continentis.  Secundo,  orbes  coelestes  non 
habent  a  centro  terrae,  ut  nec  plus,  nec 
minus  distent ,  sednatura  sua  ut  sint,  ubi 
sunt.  Et  esto  quod  coeli  dicantur  fixi  per 
respectum  adcentrum,  illud  tamen  nihil 
facit  ad  rationcm  loci  ;  alias  dici  posset 
quod  axis  plaustri  essetlocusrotse,  et  quod 
cor  hominis  esset  locus  hominis  ,  ut  hic 
dicit  Scotus.  Et  praeterea,  nunquam  dixit 
Arisloteles  rem  unam  esse  in  loco  per  acci- 
dens  ratione  alterius,  nisi  quando  est  in 
allera,  ot  allera  est  in  loco,  sicut  anima 
ratione  corporis  est  in  loco  ;  coeli  vero  non 
sunt  in  cenlro,  cum  coelum  sit  a  centro 
prorsus  alienum. 
^piriio       Nola,  quod  communiter  Scolislae  dicunt, 

T<>iu.  III. 


ultimam   sphreram  esse  in  loc?,  eo  quod  rum,  ^mo- 

movelur  localiter,  non  solum  per  accidens,  ^"/'^sphce- 

sed  ctiam  per  se,  non  quidem  passive,  sed  »"«   «'«  »» 

'^  loco. 

active,  et  movetur  ad  ubi  non  passivum,  id 

est,ad  /omn.sed  aclivum.id  e.st,ad  locare  ; 

quarenonest  in  loco  passive,  quia  non  lo- 

catur,   sed    active,   quia  locat,   et  ambit. 

Unde  dicunt  quod  duplex  est  ubi,  sicut  et 

circumscriptio  ;  sicutenimesl  duplex  cir- 

cumscriptio,  scilicet  activa  et  passiva  :Pri- 

ma  est  corporis  circumscribentis.  Secunda 

est  corporiscircumscripti,  et  conlenti.  Ita 

etiam  est  duplex  ubi  scilicet  passivum ;  et 

illud  est  ipsius  corporis  locati,  seu  locabi- 

lis  :  et  activum,  et  hoc  est  ipsius  corporis 

locantis.  Secundo,  dicuntquod  motus  loca- 

lis  est  duplex  ;  unus  qui  terminatur  ad  ubi 

passivum  ;  et  aller  qui  terminatur  ad  ubl 

aclivum.  Unde  molus  localis  corporis  con- 

tenti,  et  circumscripti   terminatur  ad  iibi 

passivum  :  sed  motus  localis  corpons  con- 

linentis,  et  locantis  terminalur  ad  iibi  acti- 

vum.  Et  tale  corpus  non  dicilur  proprie  esse 

in  lo^o,  velmoveri  de  loco  ad  locum  ,  sed 

magis  circa  locum,  vel  circa  corpus,  quod 

locat. 

Locus  ergo  ultima3  sphoerse  non  est  ali-      ^^- 

quod  ubi  passivum,  eo  quod  ipsa  non  con- 

tinetur  in  aliquo  loco  ;  sed  esti<62;activum, 

,  Tuia  est  circa  locatum  ,  quod  per  se  est  in 

ioc'3,  ila  ut  acquirat  localo  ubi  passivum  , 

el  acquirit  sibi  ubi  activum  ;  atque  ita  ul- 

tima  sphoera  non  est  in  loco,   nec  per  se, 

nec  per  accidens,  nec  parles  suas,  nec  ali- 

quo  modo,  nec  movetur  in  loco,  sed  tan- 

tum  circa  localum  modo  praedicto.  Et  forte 

ita  intellexit  Avempace ,  quando  dixit  quod 

locus  primse  sphserae  est  superficies  convexa 

sphffirse    inferioris    sibi    proximse   super 

quam  movetur  :  non  enim  movetur  ad  lo- 

can,sed  ad  locare,  atqueadeo  non  est  con- 

vexa  superficies  sphsera^   inferioris  locus 

primse  sphasra?,  co  quod  contineat  ipsam, 

sed  quia  a  prima  sphsera  conlinetur,    et 

circa  quam  prima  spha^ra    movetur. 

(e)      AUquid  potest  dici  esse  in  loco  dupli-  Locus    cst 

citer,  elc.  Nota,    locum  necessario  suppo-  "l^^rerum 

nendum  esse  in  rerum  natura ;  pertinet  naiura. 


otista- 


66  LIB.  IV.  PHYSICORUM 

enim  ad  ordinem  imiversi,  ejusque  perfec-  Est  ubique  per  prgesentiam,   sicuti  ego  vo- 

tionem,  in  quo  omnia  liabent  proprium  si-  bis  sum  prsesens,  qui  estis  coram  me,  quia 

tum  ct  locum.  Est  autem  locus  multiplex  ;  cmnia  sunt  in  prospectu  Dei,   nudaque,  et 

alter  quidem   spiritualium  rerum,    alter  oculis  suis  aperla.  Est  etiam  ubique  per 

vero  corporearum.  Locus  rerum  spiritua-  essentiam,  siculi  egoin  hoc,  quem  occupo 

lium  improprie  est  locus  ;  sicut  enim   An-  Joco.Deus  quidem  ubique  est  non  occupans 

geli  improprie  localiter  moventur,   ita  et  sicut  res  corporea  locum ;  sed  sic,  quod  om- 

improprie  sunt  in  loco.  Locus  rerum   cor-  nia  replel,  et  implet,  quia  in  omnibus  re- 

poralium  adhuc  est  duplex  :  Mathematicus  bus  ejus  essentia  reperitur  :  ex    immensi- 

videlicet,  et  Physicus,  qui  quidem  esl  su-  tale  namque  divina  nascitur,   nuUo  posse 

perficies  illa,  quam  in  superioribus  dixi-  claudi  loco,  dum  illud  Hierem.  22.   Num- 

mus  locum,  secundum  quod  in  ipso  con-  q^iid  noncoelum,  et  terram  ego  impleo  ?    De 

servantur,  seu  destruuntur  locata ;  de  quo  hoc  late  est  disputatio  apud  Theologos  in 

praesens  qua3stio  exagitatur.  1.  «i.  37.  Disputat  el  de  hoc  S.  Thomas   1. 

(f)    Alio  modo  polest  dici  esse  in  loco  du-  part.queest.  S.art.  1.  etd.  Alius  eliam  mo- 

Modusexi-  pliciler.  Nota  duplicem  esse  modum  exis-  dus  exislendi  in    loco  reperitur,   scilicet, 

foco rerum  tendi  in  loco  rebus  creatis    convenienLem^  sacramentaliler,    qui   tantum  Christo  Do- 

creafarum  A  ^l^pj.  pjpgjjj-j^ggj^jptive  dicitur,  vel  ut  dicit  mino  in  Eucliaristia  existenlicompetit,qui, 
est  auplex  i     /.  , 

hic  Scotus  occupative  ;   et  hic  modus  est  ut  est  de  nde,  taliler  est  m  una  consecrata 

circumscribi,etcircumambiri  a  locantecor-  hostia,    quod    in    quamplurimis    existit 

pore,quomodo  solacorpora  sunt  in  loco.Al-  sacramentaliler,   de  quo  Theologi,  atque 

ter  est  definitive,  et  est  nihil  aliud,  quam  etiam  nos  in  4.  d.  10.   diffuse  egimus. 

taliter  hic  esse,  quod  non  alibi ;  qui  modus  (g)    Ultima  sphxra  cielestis  non  estinloco, 

existendi  in  loco  competit  tam  crealuris  elc.  Nota,  quod  corpora  coelestia,   excepto 

corporalibus,  quam  spiritualibus  ;    taliter  coelo  Empyreo,  sunt  in  sibi  proximo,  infe- 

enim  hoc  corpus  est  in  hoc  loco,  et  anima  rius  videlicet  in  superiori,  ut  in  loco  suse 

Beati    Petri  est  in  coelo  ;  et  Angelus  taliter  natura?  debito,  ut  coelum  Lunae   intra  su- 

erat  super  lapidem  sepulchri,  quod  non  perficiem  coeli  Mercurii,  et  istud   sub  Ve- 

erat  in  coelo,  sicut  neque  anima  B.   Petri  nere ;  Venus  autem  sub  coelo  SolLs,  et  Solis 

in  terra,  et  neque  hoc  corpus  alibi,   quam  sub  Marte,  et  Marlis  sub  Jove,  et  Jovis  sub 

in  hoc  loco.  Ilabent  ergo  se  isti  duo  modi  Saturno    et    Saturni  sub    firmamento,  in 

sicut  superius,  et  inferius  :  quod  enim  est  quo  sunt  stellse,  ct  istud  sub  coelo  Crystal- 

in  loco  circumscriplive,  similiter  est  et  de-  lino,  hoc  autem  sub  primo  mobili,primum 

finitive.et  non  e  contra.   Parumque   modo     vero  mobile,  quod  decimum  est  coelum, 

ad  rem  altinet,  sinlne  Angeli  in   loco   per     est  sub  Empyreo,  quod  est  beatorum  se- 

essenliam  suam,  ut  placet  Scoto  in  2.  d.  2.      des.  Istudautem  coelum,  cum  non  movea- 

qusest.  6.  aut  per  operationem,  ut  placet  D.     tur,  non  oportet  quod  sit  in  loco  ;  et  si  ita 

'Yhomx].  par.  quasst.  52.  arl.\.el2.  crederet  Aristoteles,  non  fuisset  anxius  de 

14.  Si  vero  loquamur  de  Deo,  aliter  dicen-     locoprimaesph3eroe:sedquiaprimasphaera 

dum  est.   Primo  enim  cum  ipsc  sit  uni-     secundum  ipsum  movetur,  el  molus  intel- 

versalissima  causa    omnium  rerum,  om-     ligi  nequeat  sine  loci  mutatione,   sollicitus 

nibus  inest,   tanquam  causa    in  suis  ef-     fuitquserere  locum  primi  mobilis. 

fectibus.  Dicitur  etiam  esse  in  loco  non  cir-         Nota  secundo,  quod  coeli  non  sic  sunt  in 

cumscriptive,  quia  non  est  corporeus  :  non     loco,  ut  a  locis  conserventur  :  quia  ipsa  in- 

definilive,  quia  est  infinitus;   scd   dicitur     corruptibilia,  et  perpetua  sunt,  sed    quia 

polius  esse  ubique  incircumscripLive,   in-     adperfectionem  universi  pertinet,utunum- 

definitive,  et  immensive.  Est  quidem  ubi-      quodque  corpus  sit  in  loco  naturali. 

que  pcr  potentiam,  siciil  Ecx  in  regno  est.         Nola  tertio,  quod  corpora  mixta  ex  ele- 


QU^STIO  VII 


67 


mentis  sunt  in  loco  secundum  elementum 
in  illis  praedominans,  quamvis  in  animali- 
bus  praeler  molum  secundum  elemenlum 
praedominans,  quo  movenlur  ad  locum  na- 
luralem  sibi  ex  tali  composiiione  elemen- 
(ali  debilum,  reperilur  alius  proprius  mo- 
tus[[progressivus,  de  quo  poslea  eritsermo. 
Ex  quo  sequilur,  quod  locus  quorumdam 
mixtorum  sit  terra,  ut  lapidum,  quia  in 
lapidibus  prsedominatur  terra.  Aliorum  est 
terra,  et  aqua,  ut  melallorura,  quia  in  illis 
haec  elementa  proedominantur.  Qusedam  ha- 
bent  lantum  aquam,  ut  pisces,  eo  quod  in 
eis  viget  humor  aqueus  ;  alia  animalia  ha- 
bent  lerram,  et  aerem,  ut  aves,  et  reptilia, 
in  quibus  terra,  et  aer  propter  respiratio- 
nem  praedominantur. 

EXPOSITIO  TKXTUS 


nare  devacuo.  Probatur,  quia  ad  illum  Physimm 

.    .    ,    .  .  ,  spectat. 

spectat  determinare  de  vacuo,  ad  quem 
spectat  determinare  de  loco  ;  sed  ad  Na- 
luralcm  spectat  determinare  dc  loco  : 
igitur,  etc.  Minor  patuit  prius,  et  major 
probatur  :  quia  per  eamdem  causam, 
per  quam  devenimusad  cognoscendum, 
quod  locus  est,  alii  capiunt  rationem,  et 
fidem,  quod  vacuumest,  scilicet  propter 
molum  localem.  Secundo  palet  per  vul- 
gum.qui  ponit  illud  esse  vacuum  inquo 
non  est  corpus  tangibile,  ut  vas  in  quo 
solum  est  aer.  Tertio  potet,  quia  si  va- 
cuum  (b)  esset,  idem  esset  locus,  et  va- 
cuum,  sed  diceretur  locus  ea  ratione, 
qua  repletus,  et  vacuum  ea  ralione,  qua 
privatum  corpore.  Et  tunc  tangit  ordi- 
nem  procedendi,  quod  primo  ponenda? 
sunt  rationes,  quibus  probalur  vacuum 
esse.  Secundo  ponend£e  sunt  rationes, 
quibus  probatur  vacuum  non  esse ;  et 
tertio  dicentur  communes  opiniones  de 
ipsis. 

Alii  igitur  (2)  monstrare  tentantes.        ig. 
Hic  prosequitur:et  primo  ponit  rationes  ^^^^'  ^' 
antiquorumprobantes  vacuum  non  esse. 


Eodem  autem  (1)  modo  existiman- 
dum  est,  etc.  Iste  est  secundus  (a)  trac- 
tatus  hujusquarti  libri,  in  quo  Philoso- 
phus  determinat  de  vacuo  ;  et  dividitur 
in  sex  capitula.  In  primo  ponit  rationes 
anliquorum  ;  quibus  probabant  vacuum 
non  esse,  et  etiam  quibus  probabant  va- 
cuum  esse.  In  secundo  oslendit  vacuum 

non  esse  per  omnes  descriptiones  datas  Secundo  rationesprobantesvacuumesse, 

de  vacuo.  In  tertio  ostenditvacuum  non  ibi,   Existimantes  autem.  Pro  prima 

esse  per  rationes  sumptas  ex  parte  mo-  parte  notandum,  quod  antiqui  ponentes 

tus.  In  quarto  ostenditvacuum  non  esse  vacuum  non  esse   probabant  {^)  quod 

ex  parte    velocitatis,  et    tarditatis.  In  corpora    repleta    aere  non  suntvacua, 

quintoostendit  vacuum  non  esse  per  na-  imo  etiam  aer  cst  corpus  natum  resis- 

turam,  et  conditionem,  quas  competeret  tere,  et  facere  distore  alia  corpora;  et 

vacuo,  si  vacuumesset.  In  sexto  osten-  hoc  posilo,  crediderunt  sufficienter  pro- 

dit,  quod  vacuum  non  est  immixtum,  seu  basse  vacuum  non  esse.  Sed  dicit  Aris- 

imbibitum  corporibus.  Secundum  ibi  :  toteIes,quod  hocnon  valet,  quiapluribus 

Ut  autem  sciamus.  Tertium  ibi  :  Quod  aliis  modis  alii  posuerunt  vacuum.  Ali- 

autem  non  est.  Quartumibi  :  Amplius  qui  (fi)enim  imaginabantur  vacuum  infi- 

autemet  ex  his.  Quintum  ibi  ;  At  vero  nitumextracoelum.Ilem,aIii  dicebantva- 

per  se  considerantibus .    Sextum   ibi  :  cuum  esse  imbibilumcorporibusmixtis: 

Sunt  autem  quidam.    Primo  pr^mittit  modo  neulra  islarumpositionum  impro- 

intentionem.  Secundo  prosequitur  ibi   :  batur  per  prasdictummodum.  Quod  au- 

^l  Aliiigitur.  Primo  ponit  istam  conclu-  tem  corporarepletaaere  non  sint  vacua, 

««^    sionem  :  Adnaturalem  spectat  determi-  probantdupliciter:  primo,  quia  utres,  ct 


r  I 


Idera 
e  va 


68  LIB.  IV.  PHYSICORUM 

^.  vesicag  repletse  aere  sine  fractione  non  net  tantum  de  vino  cum  utribus,  quan- 

possunt  comprimi.  Secundo  per  clepsy-  tum  contineret  sine  utribus ;  quod  non 

dras,  unde  («)  clepsydra  est  instrumen-  esset  nisi  utres  reciperenlur  in  vacuita- 

tum  habens  unum  parvum  foramen  su-  tibus  inclusis  in  vino. 

pra,  et    multa    foramina    subtus,  tunc         Amplius  (6)  autem.  Est  tertia  ratio,  Text.  56 

obstructoforamine  superiori,  si  vas  il-  quia    nisi    esset    vacuum,   sequeretur, 

lud  ponatur  in  aqua,  non  potest  ingredi  quod   nulla  posset    lieri   augmentatio  ; 

propter    resistentiam    quam    habet  ab  consequens  est  falsum,  et  consequentia 

aere :  sed  aperto  foramine  superiori  sta-  probatur  :  quia  augmentatio  fit  per  ad- 

tim  ingreditur  aqua,eo  quod  aer  inclu-  ventum  alimenti,  quod  si  reciperetur  in  j 

sus  in  vase  cedit  perforamen  superius.  vacuo,  habetur  propositum.  Si  in  pleno,  ' 

<9.  Existimantes  (3)  autem.  In  ista  parte  tunc  duo  corpora  erunt  simul.  Testimo- 

X.  6X1*     oi» 

et  b'i.     ponit  rationes  antiquorum  ad  proban-  7i?wm  «i^^ewi:  Est  quartaratio  per  expe- 

probant.es  dum  vacuum  csso  :  quia  si  vacuum  non  rientiam  ;  quia   videmus,  quod  (?)  vas 

cuum?'   essci,  sequeretur ,    quod    nullus   pos-  plenum  cineribus,  tantum  continet  de 

set  fieri  motus  localis,  consequens   est  aqua,  quantum  si  non  essent  cineres, 

contra    exper-.-il^iam.    Et  consequentia  quod  non  esset,  nisi  inter  cineres   esset 

probatur ;  quia  mobile,  vel  reciperefur  vacuitas,  in  qua  reciperetur  aqua.  Esse 

in  pleno,      '  ''  --^'^'lo.  Si  in  vacuo,  ha-  aiitem  a ffumarunt :  Est  quinta  ratio, 

betur  propo..      cr<hayiio'^;  P^^no,  hoc  est  quia  nisi  (^^)  vacuum  esset,   sequeretur, 

impossibile,  quia  ^jj^^,^,  ^y!,  1  essent  si-  quod  in  istis  inferioribus  nuUa   essent 

mul ;  et  qua  rationt  eadem  ratione  discontinua  ;  consequens  est  falsum.  Et 

tria  ;  et  sic  infmita  corpora  possent  esse  consequentia  probatur,  quia  non  appa- 

simul.  Item,  qua  ratione  magnum  cor-  ret  unde  proveniret  discontinuatio,  nisi 

1-         pus  potest  recipere  parvum,  eadem  ra-  propter  vacuum  intermedium.  Ideo  di- 

tione  parvum  potest  recipere  magnum,  cebant  Pythagorici,  quod  de  vacuo  infi- 

scilicet   recipiendo    successsive    partes  nito  extra  coelum,  quandoque  inspiratur 

ejus  :  igitur  possibile  esset,  quod  totus  vacuum  per  coelum  ad   faciendum   dis- 

mundus    esset    in     uno    grano  milii,  continualionem    in     corporibus    hujus 

quod  est  falsum.  Et  convertendo  istam  mundi. 

T.Tf  "ii     rationem,  probat  (f)  Melissus,  quod  (4) 

o^  .•  4    •  KT  •       •  ANNOTATIONES 

omnia  essent  imniobilia  :  quia    si  ali- 

quid  movereturjam  esset  dare  vacuum,  (a)    Iste  esl  secundus  tractatui,  elc.   Abso-       20. 

T«it.  55.    quod  est  impossibile.  Secunda  ralio  :  (5)  l^^ta  prima  parte  hujus  libri,jam  secundam 

quia  si  vacuum  esset,  sequeretur,   quod  aggreditur  Aristoteles,  in  qua  disputat  de 

nulla  posset   lieri  condensatio  ;   conse-  ^'^''^^^^'  ^^  ^^''^  ^^  primum  probat  ad  Phy- 

quensestfalsum,  utquandoexaerege-  '^^"^^  Iraclalionem  de  vacuo   pertlnero, 

neratur    aqua.   Gonsequentia  probatur,  ^^^'  '^™  ^"'^^  ^'^^'^^  amnilatem ;  deinde 

,      ,     ,      .  ,  quamdam  opinionem  refert  vacuum  impu- 

quia  pars,  quo3  cederet  ad  mmorem  lo-  ,  ^.    .    .    ,.  x. 

,       .        ,       .  gnantem  ;  reiert  et  aliam  vacuum  esse  af- 

cum,  vel  reciperetur  in  vacuo,  ct  habe-  «         ,        ,  •   ,  ,•         i,- 

'  ^  '  nrmanlem :  his  tamen  peractis,  multis  pro- 

tur  propositum :  vel  in  pleno,   ct   tunc  ^at  ralionibus   non  posse  dari   vacuum, 

duo  corpora  esscnt  simul,  quod  est  im-  neque  scparatum  a  rebus,  ut  quidam  dixe- 

probalum.   Confirmatur  per   experien-  r.mt,  neque  rebus  ipsis  immersum,  ut  aUi 

tiam  :  quia  videmus  quod  dolium  conti-  existimarunt. 


(b) 


QU^STIO  VII 
Si  vacuum  esset,  idem  essel  locus,    et 


69 


>CMS,  et 

^«"'vT  ^^^"^''*>  ^l'^-  Nola,  quod  locus,  et  vacuum 
bjecio.  icleni  sunl  subjecto,  sed  sola  ralione,  et  de- 
finitione  differunt,  et  hoc  est  quod  dicit 
Aristoleles  :  Vaciium,  el  plenum  et  locus, 
esse  autem  ipsis  non  idem  est.  Observa  ta- 
men  Aristolelem  noninlelligere  rationihus 
eisdem  revera  comprobari  vacuum  esse, 
quibus  comprobatur  locum  esse  :  nam  pri- 
mum  est  falsum  ,  et  secundum  verum  : 
neque  subinde  apparenler  argui  locum  non 


immixlum  corporibus,  ut  Democrilus,  et 
Leucippus.  Ili  namque  aslruebant  res  ex 
insectilibus  atomis  componi,  et  quia  non 
intelligebant  quomodo  res  distinclEC,  et 
discontinuoe  essent,  nisi  inter  illas  va- 
cuum  esset,  ponebant  inter  atomum,  et 
atomum  porum  vacuum,  ila  ut  mixlum  ex 
atomis  per  poros  disjunclis  esset  composi- 
tum,  ob  idque  quisufticienter  vult  impu- 
gnare  vacuum  esse,  attendere  debet,  ut 
universaliter    probet,   nec  intra  corpora, 


esse,  et  vacuum  non  esse,sed  ait,  quod  cum     nec  in  corporibus  aliqucm  esse  locum,  qui 


locus  et  vacuum  sola  ratione  differani,   si- 
milibus  rationibus  persuadebant  sibi  nn- 
liqui  locum  esse,  el  vacuum  esse,  scilicet 
ad  salvandum  motum  localem. 
(c)  Probabanl  quod  corporareplela  aere,elc. 


i3 


22. 


quiU  ir^j 


non  sit  corpore  plenus,  quod  non  faciebat 
Anaxagoras.  Nam  ratio  ejus  solum  proce- 
dit  contra  eos,  qui  existimantes  omne  ens 
esse  corpus,  scilicet  perceptibile  sensibus, 
putabant  aerem  nihil  esse,  et  per  conse- 
Nota,  quod  vacuum  (si  esset)  deberet  e^se  quens,  quod  plenum  est  tantum  aere  csse 
locus  nullo  prorsus  sensibili  corpore  reple-     vacuum. 

tus  ;  et  in  hoc  omnes  ponentes  vacuum,  (e)  Unde  clepsydra,  etc.  Nola,  quod  clep- 
consentiebant.  Verum  nonnulli  propter  in-  sydra,  ut  inquit  Albertus,  est  nomen  Grse- 
sensibilitatemaeriscredideruntaeremnihil  cum,  et  dicitur  a  y.Kk.\.  quod  idem  est, 
esse,  atque  adeo  crediderunt  locum,  in  qno&fur,  et  vS^uf  quod  esiaqua.  Unde 
quo  non  est  nisi  aer,  esse  vacuum.  Contra  clepsydra  quasi  furativa,  sive  abstractiva  ^if.^.f^^fC^ 
quos  Anaxagoras  credidit  sufficienler  os-  aquoe.  Vel  dicitur  clepsydra  a  KhiwTai^ 
tendere  vacuum  non  esse,  si  ostenderet  quod  est  fiiror,  et  vSaf  quod  est  aqua, 
aerem  aliquid  esse,  atque  adeo  ubi  est  aer  id  est,  vas  ad  furandum,  et  surripiendum 
non  esse  vacuum.  Quod  probabat  duplici  aquam.  Est  enim  instrumentum  habens 
experientia  :  prima  in  utrepleno  aere,  cui  collum  parvum  sursum,  strictumque  de- 
licet  gravem  lapidem  superponas,  non   ce-     super  orificium,  et  ventrem  latum   deor- 

sum  cum  parvis  f  jraminibus,  et  cum  obs- 
truitur  foramen  sursum,  quamvis  fundum 
clepsydraj  supcr  aquam  ponas,  non  intra- 
bit  aqua,  resistente  aere  ,  ne  detur  pene- 
tratio  dimensionum,  neque  exit  aqua  re- 
cepta  ne  deur  vacuum  :  aperto  autem 
orificio  quo  cxcat,  aul  ingrediatur  aer, 
subintrat  vel  egreditur  aqua,  cstque  ins- 
Irumenlum  aptum  hortulanis. 


dit,  sed  resistit ;  et  tamen  si  uter  esset  va- 
cuus,  non  resisteret,  sed  comprimerentur 
latera.  AUeraexperientia  est  de  clepsydra. 
(d)  Aliqui  imaginabantur  vacuum  infini- 
tum  extra  ccelum. 'iiolai,  quod  Pythagoras 
ponebat  vacuum  exti-a  universum,  nempe 
extra  ultimum  coelum,  illudque  infinitum, 
materiale,  et  separatum,  cujus  meminit 
Philos.  lib.  3.  lext.  25.  et  85.  el  Philoponus 


dicit  hanc  opinionem  Pythagoraeessesolum     (f)    Et  convertendo  istam  rationem  probat 


metaphorice  intelligendam,  nempc  quoJ 
distinctionemnumeralem  rerum  appellarct 
vacuum,  veluti  cum  flatu  pulveres  sccer- 
nimus,  videntur  vacuitates  mediae  intcr 
eos  restare.  Alii  ponebanl  vacuum  in  re- 
bus  islis  mobilibus,  ethoc  duplici  modo  : 
aut  exlra  corpora  sensibilia,  ut  in  aula,  et 
in  campo  ;  ubi  in  rei  veritale  est   acr,    aut 


Melissus,  etc.  Nota,  quod  Melissus  argue- 
bat  hac  rationeadestrucLione  consequentis 
motum  non  esse,  in  hunc  modum  ;  si  ali- 
quid  moveretur,  jnm  essct  dare  vacuum  ; 
at  vacuum  dari  non  potest,  ergo  non  da- 
tur  motus.  Dicit  autem  Scotus,  quod  Me- 
lissus  converlendo  rationem,  probabal  om- 
nia  esse  immobilia,  quia  ut  illi  argueban: 


70 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


23 

Vas  ple- 
num  ctne- 
ribus  quo- 
modo  con- 
lineat  tan- 
tam  aquan 
quantam. 
absque  ci- 

neribus 
continebat. 


Opinio  Py- 

thag^rcedc 

vacuo. 


a  positione  anlecedentis  ad  positionemcon- 
sequenlis,  vacuum  esse  in  hunc  modum, 
Si  motus  est,  vacuum  esl,   sed  motus  esl ; 
ergo    vacuiim  est.   Ita   Melissus  recipiens 
eamdem  majorom,  arguebat  ex   opposilo 
consequentis    ad  oppositum  antecedenlis, 
Si  molus  est,  vacuum  est  ;  selvacuum  non 
est  :  ergo  motus  non  est. 
(g)     Vas  plenum  cineribus  tantum  continet 
de   aqua,   etc.    Nota,   quod   hoc   provenit 
propterquatuor  :  Primum,  qaia  partes  ci- 
neram  includunt  multas  partes  aeris,  quoe 
expelluntur  ininfusione  aquae.  Secunduni, 
quia  humidum  aquae  est  bene  terminabilo 
lermino  alieno,et  male  terminatur  termino 
proprio   ,   ideo  majorem  locum  occupat. 
Tertium,  quia  contraria  nota  sunt  se  invi- 
cem  corrumpere  ;  sed  aqua,  et  cineres  se- 
cundum  suas  qualitates  contrariantur,   at- 
que  ita  aqua  corrumpit  cineres,  et  cineres 
aquam,  etpropter  hoc   videtur  manifesta 
evaporatio  unius,  el  alterius,    sicut  etiam 
patet  in  calce.  Quartum  est,  quia  in  cineri- 
bus  sunt  multi  pori  recti,  el  patentes,   etc. 
(h)    Quia  nisi  vacuum  esset,  sequeretur, 
etc.  Nota,  quodfuit  opinio  Pytliagorse  di- 
centis  infinitum  esse  vacuum  exlra  cce- 
lum,  et  ipsum  egredi  in  hunc  mundum 
per  modum  respirationis,  distinguens  na- 
turas  rerum,  scilicet,   primo  numeros,    et 
consequenter  alia.  Nam  intelligere  non  po- 
terat,  quomodo  e.^set  rerum  numerica  dis- 
tinctio,  et  discontinuatio  inter  duo  corpora 
individua,  nisi  aliquod  esset  medium,  quod 
nonesset  corpus,  ob   idque  ponebat  extra 
corpora  vacuum,  quo  individua,  ul  Petrus 
a  Paulo,  numero  distinguerentur,   et  hoc 
vacuum  ponebatextra  universum  ;  aiebat- 
que  coelum  furaminibus  quibusdam  parvis 
inspirareintra  se  vacuum  illud  ad  facien- 
d.im  hujusmodi  dislinctionemmaterialem, 
et  individualem   rerum.   Et  ne  videretur 
hsec  senlentia    contradictionem   involvere, 
ex  eo  quod  vacuum,  cum  nihil  sit,  non  po- 
leU  egredi,  neque  intrare,  dicebant  aliqui 
Pythagorici,  illud  vacuum  noa  esse  sim- 
pliciter  nihil  ,  sed  esse  spiritum  quemdam 
tenuissimum,  sicul  pulveres.  Et  sicut  pul- 


veres  tenui  flatu  respiranles  dividimus, 
ila  coelum  inspirando  intra  se  illud  vacuum 
faciebat  distinctionem  numericam  rerum, 
etad  hanc  raetaphoram  videtur  hic  Philo- 
ponus  alludere. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Ut  autem  {\)  sciamus^  etc.  Hoc  est  g^ 
secundum  capituium  hujiis  tractatus,  in  Teit.  57. 
quo  Philosophus  ostendit  vacuum  non 
esse,  discurrendo  per  descriptiones  va- 
cui :  et  primo  facit  hoc.  Secundo  solvit 
rationes  adductas  in  primo  capitulo,  ad 
probandum  vacuum  esse.  Secundum  ibi, 
Nulla  autem  necessitas  est.  Primo 
prtemittit  intentionem.  Secundo  prose- 
quitur  ibi,  Videtur  igitur.  Primo  di- 
cit,  quod  in  determinando  de  vacuo, 
oportet  accipere  quid  hoc  (»)  nomen  va- 
cww??2  significet.  Ubi  dicitCommentator, 
quod  oportet  describere  terminum  per 
aliquam  orationem  compositam  ex  ali- 
quo,  quod  se  habet  per  modum  generis, 
et  tunc  videre  an  differentia  conveniat 
generi,  vel  non  :  cujus  causa  est,  quia  si 
significatum  per  terminum  descriptum 
sit  ensinrerum  natura,  tunc  differentia 
conveniet  generi ;  et  si  non  sit,  tunc  non 
conveniet. 

Videtur  igitur.  Hic  prosequitur;  et 
primo  probat,  et  reprobat  falsas  des- 
criptiones  vacui.  Secundo  ponit  veram 
descriptionem  ejus ;  ex  qua  probat  va- 
cuum  non  esse,  ibi,  Quoniam  autemde 
loco.  Unde  antiqui  (  )  dabant  quatuor 
descriptiones  vacui.  Una  crat,  quod  va- 
cuum  est,  in  quo  non  est  corpus.  Se- 
cunda  erat,  quod  vacuum  est,  in  quo 
ni/iii  est;ethoc  esipro  tanto,  quia  pu- 
tabantomne  ens  essecorpus,  etdicebant 
in  illo  niliil  esse,  in  quo  non  erat  corpus. 
Tertia, quod  vacuum  est,  in  quo non  est 
corpus  grave,  vel  leve.  Quarta,  quod 
vacuum    est    in    quo    non    est    sub- 


25. 


QU^STIO  VII 


71 


stantia,  qua^  est  hoc  aliquid  in  actu  : 
et   ideo   ponebant,   locum    esse    mate- 
riam.  Conlra  primam  et  secundam,  ar- 
guitur    simul ;    quia  ex  illis  sequitur, 
quod   punctus  esset  vacuum   :    conse- 
quens  est  falsum  ,  quia  de  natura  vacui 
est,  quod   sit  susceptivum  corporis,  si 
esset ,  et  tamen  punctus  non  est  suscep- 
tivus  corporis.  Consequentia  patet,  quia 
punctus  est  in  quo  nihil  est,  nec  corpus, 
[t  58.    nec  aliquid  aliud.   Contra  tertiam (!2)  ar- 
guitur,   quia  ex    illa  sequitur,  quod  si 
esset(c)  aliquod  corpus  sonorum,  quod 
non  esset  grave,  vel  leve,  quod  locus  re- 
pletus  illo  corpore  esset  vacuus ;  quod 
est  falsum.  Et  patet  consequentia  :  quia 
non  haberet  in  se  gravitatem,  vel  levi- 
tatem.  Et  Aristoteles  arguit  hic  condi- 
tionaliter,  non  asserendo,  quod  coelum 
sit  talecorpus;   et  hoc  facit  pro  tanto, 
quia  nondum  est   probatum   quomodo 
coelum  habeatgravitatem,  vellevitatem; 
sed  hoc  probabitur  inlibro  Coeli.  Contra 
t-  S9-   quartum  objicitur :  (3)  quia  {'^)  si  vacuum 
esset  materia  corporis,  sequeretur  quod 
locus  esset  materia,  quod  est  improba- 
tum  prius,  quia  materianon  est  separa- 
bilis  ab  illo  cujus  est   materia ;  sed  va- 
cuum  est  separabile,  sicut  sic  ponentes 
confitentur ;  igitur  vacuum  non  est  ma- 
teria. 
2(i.  Quoniam  aiitem  (4)  de  loco,  etc.  Hic 

\nUio  ponitveram  descriptionem  vacui,  scili- 
'^"*'  cet  quod  vacuum  est  locus  privatus 
corpore  :  et  ex  hoc  infertur  secundum, 
quod  vacuum  non  est.  Primum  patet  ex 
quid  nominis  vacui.  Unde  per  vacuum 
omnes  intelligunt,  susceptivum  corpo- 
ris,  in  quo  natum  est  esse  corpus ,  et  ta- 
men  in  illo  nullum  est  corpus.  Secun- 
dum  (5)  patet,quia  si  (e)  vacuum  esset, 
'■  ^''  sequeretur,  quod  esset  aliqua  dimcnsio 
separata  ;  conscquens  est  falsum  secun- 
dum  Gommentatorem,  quia  talis  dimen- 


sio  esset  accidens,  et  impossibile    est  Videcen- 

...  suram  ia 

esse  accidens  separatum  a  subjecto.         princ.  hu- 
Nulla  autem  (G)  necessitas  est,  etc.  il'^/  ": 

^    ^  lett.     62. 

Hic  solvit  rationes  prius  positas  proban- 
tes  vacuum  esse  :  et  solvit  quatuor,  ta- 
cendo   de  quinta,  quia  reputat  nullius 
valoris.  Secunda  ibi,  Contingit  autem. 
Tertia  ibi,  Et  augmentari.  Quarta  ibi, 
Omnino  autem.  Ad  primam  rationem  : 
Si  motuslocalis  (f)  est,  vacuum  est,   ne- 
gatur    consequentia.    Ad    probationem 
dico,  quod  motum  localiter  recipitur  in 
pleno  :  et   negatur  consequentia,  quod 
duo  corpora  sint   simul ;  et  causa  est, 
quia  corpus  in  quo  recipitur,  cedit  sibi 
per  condensationem,  ita  ut  usque  ad  ali- 
quam  certampartem,  omnes  partes  me- 
dii  in  quofit  motus  propinquius  jacent 
quam  ante,  ut  patebit  postea.  Ad  secun- 
dam  (7)  negatur  consequentia  :  quia  ad-  T«Lt.  63. 
huc  potest  fieri  condensatio  per  compres- 
sionem,  expellendopartessubtiliores,  ut 
patet  in  compressione  spongijB,  et  Aris- 
toteles  tacet  de  alio  modo  condensatio- 
nis,  qui  fit  per  pr^viam  alterationem  , 
ut  quando  ex  aere  fit  aqua  :  et  hoc  pro 
tanto,  quia  de  ea  facit  mentioneminfme 
hujus     tractatus.  Ad    tertium  negatur 
consequentia,    quia   adhuc   potest  fieri 
augmentatio,  ut  si  ex  aqua  fiat  aer  :  ta- 
men  ista  non  est  proprie  dicta  augmen- 
tatio,     quia  de  augmenlatione  proprie 
dicta  viventis,  fit  mentio  in  libro  dc  Ge- 
neraticne.  Ad  quartam    rationem  dicit 
Aristoteles,  quod  illa  de  cineribus  inte- 
r  mit    seipsam,   quia    sive   ponatur  va- 
cuum,  sive  non,   aequaliter  debet  solvi 
illa  ratio  :  et  ideorespondetur,  quodhoc 
est   propler   siccitatem    cinerum,   qua? 
multum  consumit  de  aqua,  et  cum  hoc 
aqua  multum  consumit  de  cineribus. 

ANNOTATIONES 
(a)    Oporlel  accipere  quid  fioc   nomen  va-       „ 


72 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


cuum  significet.  Nota,  quod  quemadmodum 
ad  demonslrandam  passionem  de  subjeclo 
oporletsupponerequid  est  subjectum,  ila 
ad  ostendendum  an  res  significata  per  sub- 
jectum  sit,  oportet  supponere,  quid  nomen 
significet. 


sententiam  Platonicorum,  qui  ponebant  lo- 
cum  esse  materiam,  et  quatenus  recipit 
formam,  per  quam  reii  fit  hoc  aliquid,  id 
est,  constiluitur  in  hac  specie,  materiam 
(quatenus  consideratur  non  deterniinata  ad 
cerlani    speciem  substantioe  per  formam) 


Anliqui 
unde  inoti 
ad  ponen- 

dum  va- 

cuum. 


(b)    Antiqui  dahant  qiiatuor  descriptiones  esse  vacuura.  Hos  autom  reprehendit  Aris- 

vacui,  etc.  Nota,  quod  aliqui  antiqui  ex    eo  totelcs,  quia  sicut  non  recte  dixerunt  ma- 

supponebantvacuum  esse   locum,   in  quo  leriam  esse  locum,   ita  nec  recte    dicunt 

nihil  est,  quia     Intelligentias   spirituales  materiam  esse  vacuum  :  materia  enim  non 

nondum  cognoscentes,  niliil  putabant  esse  est  separabilis,   id  est,  subjecto  distincta 

nisicorpus,  et  cum  in  rei  veritiUe  vacuum  abeo,  cujus  est  materia  :  locum  vero  at- 

sit  locus,  ubi  non  est  corpus,  pro    eodem  que  adeo  vacuum,  omnes  concedunt  rem 

accipiebant  corjows, et  e«s,et  in  ioco  nonesse  esse  distinctam  a  corpore,  quo  locus  aut 

corpus,  et  esse  nihil  ;  et  ex  hoc   in  alium  replelur,  aut  caret. 

labebantur  errorem,  putantes  nuUum  esse  (e)    Si  vacuum  esset,  sequerelur  quod  esset, 

corpus  nisi  Lantum  tangibile  ;  omne  autem  etc.  Nota,  quod,   cum  vacuum    idem  sil 

corpus  tangibile  aut  grave  est,  aut   leve  ;  quod  locus  non  repletus  corpore,  et  deter- 


Opinio  an- 

tiquorum 
de  ccelo. 


et  ex  hoc  coUigebant  vacui  definitionem, 
Vacuum  esl  locus,  in  quo  non  est  corpus 
grave,  aul  leve. 

(c)  Si  esset  aliquod  corpus  sonorum,  etc. 
Nota,   quod    aliqui  ex  antiquis  putaJDant 


minatum  sit  text.  37.  locum  non  esse  spa- 
tium  inter  latera  loci,  nempe  dimensiones 
distinctas  a  corpore  locato,  sequitur  ut 
neque  vacuum  detur  extra  corpus,  quod 
localiter  movetur,   ut  dicebat   prima  opi- 


coelum  esse  nec  grave,  nec  leve,  affectum     nio  ;  neque  inlra  corpora,   ut  dicebat  De- 


tamen  colore,  et  sono  :  (colore  quidem 
propter  lucem,  et  sono  propter  motum.)Ex 
hoc  AristoLeles  deducit  eos  in  conLradictio- 
nem.Nam  cumdicant  solum  eum  locum, 
qui  est  suscepLivus  corporis  tangibilis, 
cum  tali  coi-pore  carruerit,  esse  vacuum  ; 
dicere  tunc  coguntur  locum  repletum  cor- 


mocritus.  Ilic  autem  insinuat  Aristoteles 
hos  assertores  vacui  eosdem  esse,  qui  su- 
pra  posuerant  locum  esse  illas  dimensiones 
insensibiles  distinctas  a  corporibus,  quas 
text.  37.  reprobaverat ;  hasque  cum  care- 
rent  corpore  sensibili,  vacuum  appella- 
bant.Et  ideodiciturvacuum  extra  corpora, 


porecoelesti,autaere,(quse  illi  putabantnon  id  est,  distinctum  a  corporibus  :  sunt  enim 

essegravia,  aut  levia,  esse  tamen  colorata)  accidentia  sine  subjecto,  et  quantitates  per 

vacuumesse.Si  verononfueritnecessarium,  se  subsistentes.  Quoad  sequenLium  intelli- 

ut  locus  non  sit  vacuus,  corpus  illud  quo  gentiam  notandum  est.  Et  hoc  est,   quod 

replelur,  esse  tangibile,  sed  satis  est  csse  subjungit ;  vacuum  enim  non  corpus  ,  sed 

corpus,  sequitur,  ut  talis  locus  non  sil  va-  corporis  spatium  esse  vult,    vel,   ut  alibi 

cuus,  atque  ita  est  in   veritate.   Gontradic-  legitur,  esse  volunt.  Unde  si  legatur  vult, 


tionem  ergo  implicant  dicentes  prius  va- 
cuum  esse  locum,  ubi  nuUum  est  corpus : 
et  subjungentes  poslea  vacuum  esse,  ubi 
non  e.st  corpus  tangibile  :  cum  detur  locus, 
qui  secundum  primam    definitionem  non 


referri  debet  ad  vacuum  ;  quia  vacuum 
vult,  id  est,  nalura  vacui  exposcit,  ut  non 
sit  corpus,  sed  corporis  spatium  ;  si  vero 
legatur  volunt,  referri  debet  ad  opinionis 
auctores,  ut  sit  sensus:   opinantes  vacuum 


est  vacuus,  et  tamen  secundum  alteram  sit  esse,  voluntvacuum  non  esse  corpus,   sed 

vacuus.  corporis  spatium. 

(J)    Si  vacuum  esset  materia,  etc.  Nota,  (t)    Si  motus  localis  est,  vacuum  est,  etc. 

quod,  cum  vacuum  nihil  aliud  sit,   quam  Nota,  quod  haec  consequentia,  ut  manifes- 

locus  non  repletus  corpore,  sequitur  juxta  tum  est,  non  valet  de  motu    alterationis. 


28 


29. 


QU-ESTIO  VII  78 

Nulla  enim  esl  apparentia  de  molu  altera.  consequens  moveretur  ad  omnem  par- 

Lionis,  ut  requirat  vacuum,  quo  se  movens  tem  simul,  quod  est  impossibile  ;  vei  ad 

conferat  :  nam  alteralio  non  fit  per  muta-  nullam,  et  habetur  consequens. 

tionem  loci,  sed  per  receptionem  qualilalis         Eadein  (2)  autem  ratio,  etc.    Infert 

in  subjeclo  corpoie,  et  in  lioc,  ut  dicil  hic  corollarium,  quod  locus  nonest  spatium  TexL65 

Arisloteles,  fuit  deceplus  Melissus,  qui  ex  ,  r.    ,    .      .     i-  •.        r.  • 

.  ,.  ^  separatum.   Probat    dupliciter  :  Primo, 

negalione  vacuisuslulitomne  genusmotus.  .    ,  ,       ,• 

Nec  etiam  valet  de  motu  locali,   quia  po-  ^"^^  ^^^^^  ^^^  ^^^^^  "^^^"«  naturalis  per 

test  fieri  per  hoc,  quod  corpora  subintrant  ^oc  quod  habet  quamdam  potentiam,  et 

seinvicemper  modum   inspissationis  ;  ut  virtutem,  scilicet  conservativam  locati  : 

si  aliquid  moveatur  in  pleno,  sicut  apparet  sed  spatium  separatum  non  habet  hujus- 

incirculationibus  aquarum,  ubi  una  pars  modi    potentiam,    et    virtutem    ,    quia 

paritercaedit  aliam,  etunus  circulus  pellit  quantum  est  ex  parte  spatii,  nuUa  est 

alium.  differentia  partium  ejus  ;  ergo,  etc.  Se- 

,_._  ^  cundo,quia  si  (a)  spatium  separatum  es- 

ii^       EXPOSITIO  TEXTUS  ^^^  ^^^^^^  ^^^^  g.^^^  ^^^^^  ^^^^^  -^  j^^^ 

30.^         Quoniam  autem  (1)  non  est  vacuum^  P^'*  se,  itaetiam  quaelibetpars  ejus.  Con- 

nendit  sicseparatum.  Hoc  est  tertium   capitu-  sequens  est  falsum  ;  quia  pars  non  ha- 


cuum 


lum  hujus  tractatus,  in  quo  Philosophus  ^et  motum  per  se  ,  et  per  consequens 

^«0-  ostendit  vacuum  non  esse,  per   rationes  ^eque  locum  :  et  tunc  in  fine  ponit  ma- 

'■'•        sumptas  ex  parle   motus.  Et  dividitur,  Joi'em  primce  rationis,  et  patet  in  liltera. 
quia  primo  ponit  unam  rationem,  quse         Accidit  (3)  autem.  Ponit  secundam 

est  ex  parte  naturse  loci.  Secundo  ponit  rationem  :  deinde  confirmationem,  ibi :  '^"^-  ^^' 

aliam,  qu«  est  ex  parte  motus  in  gene-  Primumigitur  quoniam.R^Wo  est  ista  : 

rali.  Et  tertio  probat  speciaiiter  de  qui-  <l"i3i  si  vacuum  esset,  vacuum  ponere- 

busdam    motibus,   quod  non    possunt  tur  propter  motum  localem  ;  sed  prop- 

fieri  in  vacuo.  Secunda  ibi,  Accidit  au-  ^er  motum  localem  non  debet  poni   va- 

tem.  Tertia  ibi,  Amplius  nunc  quidem^  ^"um  :  vacuum   igitur  non  est.  Major 

Prima  ratio  est,  quia  si  vacuum  est,  va-  Patet  per  antiquos  :  et  minor  probatur, 

cuum  est  locus,  sed  vacuum  non  est  lo-  q^ia  in  vacuo  (b)  si  esset,  non  fieret  mo- 

cus  ;  igitur  vacuum  non  est.  Major  patet  *"»  localis,  quia  cum  omnes  partes  vacui 

ex  quid  nominis  vacui  :  et  minor    pro  sint  ejusdem  rationis  ad  istum  sensum, 

batur,  quia  locus,  ad  quem  aliquod  sim-  q^od  non  est  diversitas  potentire,   aut 

plicium  corporum  movetur  naturaliter,  virtutis  in   una  parte,  quam  in  alia,  se- 

ut  ignis  sursum,  et  terra  deorsum,  ha-  ^"^1^^'  ^^od  qua  ratione  fiet  motus  ad 

bet    aliquam    potentiam,  et    virtutem,  unampartem.  eadem  ratione  ad  aliam  : 

proptcr  quam  corpus  simplex  movetur  ^t  per  consequens  velad  omnem  partem 

ad  ipsum  :  sed  vacuum  non  habet  hu-  simul  fiet  motus,  vel   ad  nullam,  quod 

jusmodi  potentiam,  vel  virtutem,  igitur  ^^^  propositum. 

vacuum  non  est  locus.  Secundo  confir-         Primum{^)igifurquoniam,eic.Po- 

matur ;  quia  vacuum  non  habel  aliquam  nitur  tertia  ratio;  quia  si  vacuum  pone-  .pg^^^'*^;^ 

virtutem  in  una  parte  sui,  magis  quam  retur  propter  motum  localem,  tunc  in 

jn  alia  ;  igitur  qua  ratione  corpus  mo-  ipso  (c)  vel  fieret  motus  naturalis,  vel 

bile   simplex  moveretur  ad  unam  par-  violentus  :  non  violentus,quia  nullusest 

'     ^em,  eadem  ratione    ad  aliam,  et  per-  motus  violentus  alicujus  mobilis  ad  ali- 


74 


LIB.  IV.  PHYSICOUUM 


quam  partem,  nisi  quia  ejusdem  mobi- 
lis  est  motus  naturalis  acl  oppositam  par- 
tem  :  et  ideo  cum  molus  violentus  sit 
posterior  motu  secundum  naturam,  se- 
quitur,  quod  si  in  vacuo  non  potest  csse 
motus  naturalis,  quod  nec  etiam  fiet 
motusviolentus.Sed  quod  non  possit  fie- 
ri  motus  naturalis,  patet  :  quia  in  vacuo 
nulla  est  differentia  loci  secundum  po- 
tentiam,  aut  virtutem,  quia  vacuum 
non  est  ens  ;  ideo  in  ipso  niliil  movetur 
naturaliter  ad  unam  partem  potius,quam 
ad  aliam.  Item,  quia  differentia  muta- 
tionumnaturalium  sumitur  ex  differen- 
tia  naturalium  locorum  ;  sed  in  vacuo 
nulla  est  differentia  loci,  igitur  etiam  in 
vacuo  nulla  est  mutatio  naturalis. 

Amplius  (5)  )iunc  quidem.  Hic  pro- 
bat  specialiter  de  quibusdam  motibus, 
quod  non  possuut  fleri  in  vacuo.  Primo, 
de  motibus  projectorum,quia  omnis  mo* 
tusfit  ab  aliquo  motore  :  sed  in  vacuo 
non  esset  aliquod  movens  separatum  a 
primo  projecto,  tamen  in  pleno  est  bene 
movens,  sicut  (^)  per  antiperistasim,  aut 
per  aerem  impellentem  ;  et  hoc  videbi- 
tur  in  octavo  hujus.  Item,  in  vacuo  non 
potest  fieri  motus  volationis,  aut  nata- 
tionis  :  quia  in  illis  semper  requiritur 
aliquid  sustentans  alas,  et  pennas,  quae 
se  hobent  per  modum  vehentis. 

A,}}plius{6)  nullus.  Probat,  quod  in 
Text.  69.  vacuo  uon  fiet  motus  ,  quia  in  vacuo 
non  potest  fieri  quies  :  igitur  nec  mo- 
tus.  Tenet  consequentia,  quia  in  eodem 
habent  fieri  quies,  et  motus.  Et  antece- 
dens  apparet,  quia  non  esset  ratio  quare 
mobile  magis  quicsceret  in  una  parte 
spatii,  quam  in  alia,  nisi  esset  aliquod 
impediens,  quod  determinet  mobile. 

Amplius  (7)  autem.  Probat,  quod 
propter  motum  localem  non  oportet  po- 
nerevacuum  ;  quia  si  vacuum  esset,  et 
possibile  essel.  quod  in  eo  fieret  motus, 


Text.  70. 


adhuc  non  fieret  motus  eodem  modo  in 
vacuo,  sicutin  pleno  ;  quia  dispositio,  et 
figura  confert  ad  motum  in  pleno  prop- 
ter  facilius  descendere  in  medio,  et  ta- 
mennullo  modo  confert  invacuo. 

ANNOTATIONES 

(a)  Si  spatium  separatum  essetlociis,   elc.       34. 
Nola,  auclores  vacui  opinari  locum  esse  di- 
mensiones  illas,   et  spatium  separalutn  a 
sensibilibus  corporibus,  id  est,  quanlitales 

sine  subjecto.  Not.a  sccundo,  quod  in  rei 
verilate,  id  quod  est  in  aliquo  tanquam  in 
loco,  debet  esse  in  illo  tanquam  in  aliquo 
separalo  conlinente,  taliter,  ut  nulla  par3 
locali  sit  in  loco  sibi  adaequato.  Modo  se- 
cundum  ponentes  illas  dimensiones  pene- 
tranles  se  cum  singulis  partibus  interiori- 
bus  locali,  quJElibet  pars  locali  est  per  se 
in  loco,  atque  adeo  si  spatium  separatum 
esset  locus,  totum  penetralive  erit  cum 
toto,  et  qucelibet  etiam  pars  cum  suo  pro- 
prio  loco,  quod  est  contra  rationem  exis- 
tendi  in  loco  ;  nam  pars  continui  non  est 
per  se  in  loco,  sed  est  sicut  pars  in  toto. 

(b)  In  vacuo,  si  esset,  nonfteret  motus  lo- 
calis,  elc.  Nota,  quod  non  solum  ex  motu 
non  iniertur  vacuum  esse,  verum  ex  posi- 
tione  vacui  sequitur  moLum  non  esse.  Nam 
quemadmodum  dicunt  nonnuUi,  (  quos  2. 
de  Gcelo,  text  90.  cilat  Philosoplius)  terram 
esse  immobilem  propter  similitudinem,  et 
uniformitatem  superficiei  continentis,  vel 
propler  similitudinem,  et  a^qualitatem, 
quam  habet  in  toto  universo,  ratione  cujus 
non  huc  magis,  quam  illuc  propendet  : 
pari  ralione,  si  aliquid  ponas  in  vacuo, 
nihil  erit  causae  cur  ad  hanc,  quam  ad  il- 
lam  differentiam  polius  feratur  ,  et  per 
consequens  manebit  immobile. 

(c)  Tunc  in  ipsj  vel  fierel  molus  nalura-        35. 
lis,  elc.  Nola,  quod  iu  hac  ratione  Aristo- 

les  duo  supponil  :  Primuin,  quod  omnis 
molus  est  naturalis,  vel  violentus,  inler 
quos  apud  Aristolelem,  qui  motum  Ange- 
lorum  non  cognovil,  non  est  dare  medium, 
secundum  quod  violentus  est  posterior  na- 


QUiESTIO  VII 


75 


turali,  ex  quibus  sic  arguitur  :  in  vacuo 
nihil  movetur  naluniliter,  ergo  nec  vio- 
lenler,  quia  deslructo  priori,  deslruitur 
posterius.  Qiiod  autem  motus  violentus  sit 
posterior  naturali,  ex  eo  patet  :  quiaraotus 
violentus,  aut  praeternaturam,nondiciLur, 
nisi  per  respectum  ad  naturalem,  et  quod 
est  ex  naturali  inclinalione  re?,  prius  est 
60,  quod  est  conlra  naturam  :  ergo  ubi  na- 
turalis  motus  non  est  possibilis,  nec  vio- 
lentus  possibilis  est  esse,  Antecedens  pa- 
tet,  quia  omnis  motus  naturalis  est  sur- 
sum,  vel  deorsum ;  sed  in  vacuo  non  est 
sursum,  neque  deorsum.Tum,quia  ponen- 
les  vacuumseparatum  dicuntipsumesse  in- 


tendit,  quod  vacuum  non  est.  rationibus 

sumplis  ex  parte  velocitatis,  et  tardita- 

tis  ;  et  primo  prasmittit  quamdam  dis- 

tinctionem.  Secundo  facit  rationes  ibi, 

Idem  autem  in  quo  est  A.  Distinctio, 

aut  suppositio,  (a)  quam  yi  prsemittit,  est 

ista,  quod  idem  mobile,  ut  idem  grave, 

vel  leve,  quandoque  movetur  velocius, 

et  quandoque  tardius,  propter  alteram  pJJ,^"„^/"I 

duarum  causarum,  scilicet,  aut  propler  cj<a]';*.  et 

^      ^         tarditatis 

majorem,  vel  minorem  gravitatem,  vel »'"  »"<""• 
levitatem  :  quia  casteris  paribus  gravius 
velocius  descendit,  aut  propter  diversi- 
tatem  mediorum,  per  quae  fit  motus  in 


finitum,ininfinitoautemnonpotestsignari     grossitie,    et    sublilitate  ;  nam     idem 

mobile  movetur  velocius  per  medium 
subtilius,  quam  per  medium  densius. 
Idem  autem  in  quo  est  A,  etc.  Hic 


sursum,  nec  deorsum,  cum  ibi  non  sit  ul- 
limum,  nec  medium,  ut  dictum  est  supra^ 
lib.  3.  text.  53.  Tum  etiam,  quia  vacuum 
*Tiihil  est,  et  nihil  nuUam  habet  difterentiam 
specificam  positionis  ;  sursum  autem,  et 
deorsum  dicunt  virtutes  posilivas  contra- 
rias. 
(d)     Sicul  per    antiperistasim,   etc.  Nota, 


37. 


format  rationes,  et  sunt  tres.  Secunda  ^*^*  "^*' 


gresitonem 

ibi,  Sed  si  per  subtilissimum.  Tertia  ^'"'^' 
ibi,  Quatenus  igitur.  Prima  ratio  est ; 
quia  si  vacuum  esset,  sequeretur,  quod 
in  ipso  fieret  motus  localis  in  instanti ; 
consequens     est     impossibile    :     quia 

et 

medii  a  medio,  quia  medium  primo  per-     impossibilitas  consequentis   magis  pro- 
cussum  aprimoprojicientepellit  medium     babitur  in  6.  hujus,  text.  24.  et  inde. 


36. 

Huspro-  quod  causa  motus  projectorum  post  reces- 

xomodo  sum  a  primo  projiciente,  secundum  ali- 

quos,  est  antiperistasis,  id  est,  repercussio     tunc   idem  esset  in   diversis  locis. 


a.  71. 


sibi  propinquum,  et  illud   pellit  aliud,   et 
sic    consequenter  quousque  cesset  virtus 
violenter  impressa  medio.  Secundum  vero 
alios,causa  illius  motus  est  medium  primo 
percussum  a    projiciente,   in  quo  est  im- 
pressa   virlus,   ab  ipso  projiciente,  quod 
quidem  medium  continue  assistit  percus- 
so,  deferendo  ipsum  per  quemdam  fluxum 
motu  velociori,   quam  sit  natum  moveri 
secundum  naturam  ;  et  ideo  impe  lit   mo. 
tum  naturalem  percussi.  Projecla  quidem 
moventur  projectjre  non  langenle.  Sed    de 
hoc  latior  erit  sermo  infra,   libro  8.  cap. 
10.  text.  82.  ubi  est  proprius  locus. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Amplius  (1)  autem,  et  exhis,  etc.  Se- 
quitur  quartum  capitulura,  in  quo  os  - 


Consequentia  probatur,  quia  talis  est 
proportio  motus  ad  motum  in  veloci- 
tate,  et  tarditate,  et  mensur^e  unius 
motus,  ad  mensuram  alterius  in  longi- 
tudine,  et  brevitate,  qualis  est  proportio 
medii,  per  quod  fit  unus  motus,  ad  me- 
dium,  per  quod  fit  alter,  in  grossitie,  et 
subtilitate  ;  sed  mcdii  pleni  ad  medium 
vacuum,  nulla  est  proportio  in  grossitie, 
et  subtilitate  :  igitur  motus  factus  in 
medio  pleno  ad  motum  factum  in  me- 
dio  vacuo,  nulla  est  proportio  in  veloci- 
tate,  et  tarditate,  necmensura)  unius  ad 
mensuram  alterius,  in  longitudine  et 
brevitate  ;  sed  omnis  motus  factus  in 
pleno  fit  successive,  et  in  tempore,  et 
omnis  temporis  ad    aliud   tempus  est 


76 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


Excedens 

quomodo 

dividitur. 


Text.  72. 


liesisten- 
tia  in  mo- 
tu  natura- 
li  ex  qui- 
bus  prove- 
,niat. 


Teit.  73. 


certa  proportio,  sequitur  quod  motus 
factus  in  vacuo  fiet  in  non  tempore,  et 
per  consequens  in  instanti.  Etinterponit 
Aristoteles  probationem  minoris,  scili- 
cet.quod  medii  pleni  ad  mediumvacuum 
nulla  est  proportio  in  grossitie,  et  subti- 
litate,  quia  tunc  medium  plenum  divide- 
retur  in  vacuum,  et  in  illud  quo  excede- 
ret  vacuum,  quod  est  impossibile  ;  quia 
nihil  potest  dividi  inaliquid,  et  in  nihil. 
Et  patet  consequentia,  quia  omne  exce- 
dens  dividitur  in  id  quod  exceditur,  et 
in  id  quo  excedit.  Et  ponit  Aristoteles 
istam  rationem  in  litleris,  et  sit  A  mo- 
bile,quod  movetur  permedium  plenum, 
quod  sit  B,  et  sit  lempus  quo  movetur 
C,  et  sit  D  mobile,  quod  movetur  in  va- 
cuo,  et  E  mensura  in  qua  movetur. 

Sed  (2)  si  per subtilissimum.Vomi  se- 

cundam  rationem,  quiasi  vacuum  esset, 

sequeretur  quod  idemmobile  aequevelo- 

citermoveretur  in  pIeno,sicut  in  vacuo. 

Gonsequens  est  impossibiIe,quia  medium 

\  plenum  aliquo  modo  resistit  mobili,  et 

medium  vacuum  nullo   modo  resistit. 

Probatur  consequentia,  supposito  quod 

•motus  localis  non  possit  fieri  in  instanti, 

ut  probabitur  6.  hujus  ;  et  tuncmovere- 

tur  idem  mobile  per  plenum,  et  postea 

per  vacuum  ;   tunc  per   suppositionem 

uterque  motus  fit  successive,  tamen  mo- 

tus  factus  in  vacuo  fit  in  multo  minori 

temporev,[quam  motus  factus  in  pleno. 

Ponatur(3)  igitur  quod  inaliqua  propor- 

tione,  tempus  in  quo  fit  motusinvacuo 

se  habeat  ad  tempus  in  quo  fitmotus  in 

pleno,  quod  in  eadem  proportione  me- 

dium  plenum  subtilietur  ;  tunc  sequitur, 

ex  quo  velocitas  motus  sequitur  diversi- 

tatem  mediorum  in  grossitie,  et  subtili- 

tate,  quod  motus  factus   in  pleno  fiat 

aeque  velox,  sicut  ille  qui  factus  erat  in 

vacuo,  ex  quo  in  eadem  proportione  me- 

dium  plenum  est  subtilius,  in  qua  tem- 


pus  mensurans  motum  in  vacuo  erat 
brevius,  quam  tempus  mensurans  mo- 
tum  in  pleno. 

Quatenus  {4:)  igitur.  Hicponittertiam 
rationem,  qua3  se  tenet  ex  parte  mobi- 
lium,  quia  duae  primas  se  tenebant  ex 
parte  mediorum  ;  quia  si  vacuum  esset, 
sequeretur  quod  i^)  iIIud,quod  esset  gra- 
vius,  vel  aptius  figuratum  ad  motum, 
non  moveretur  velocius,  quam  minus 
grave,  vel  minus  aptum  ad  motum.  Con- 
sequcns  est  coiitra  experientiam  ;  etiam 
frustra  poneretur  hujusmodi  intensio 
gravitatis,  vel  aptitudo  in  figura.  Conse- 
quentia  probatur,  quia  melior  disposilio 
in  figura,  aut  major  gravitas  non  poni- 
tur  nisi  ad  dividendum  facilius  ;  modo 
in  vacuo  nulla  esset  difficultas  dividendi, 
aeque  enim  velociter  levius,  et  gravius 
moverentur,  et  latum  sicut  acutum. 

ANNOTATIONES 


Text.  7. 


38. 


(a)    Suppositio,  quam  prasmitlit,  est  ista,  q^^^ 
etc.  Nola,  quod  duse  suntcausse  velocitatis,  locitatis'^ 

^  tarditat 

el  tarditatis  in  moLu  :  Prima  causa  quare  inmoti 
gravia  aliquando  movenlur  velocius,  et 
aliquando  tardius,  est  diversitas  medii 
secundum  raritatem,  et  densitalem  ;  qualis 
enim  est  proporlio  medii  ad  medium  in 
raritate,  et  densitate,  talis  est  proportio 
motus  ad  motum  in  velocilate,  et  tardilate, 
eL  temporis  ad  tempus  in  brevitate,  et  lon- 
giLudine  :  uL  si  aer  sit  rarior,  aliquis  mo- 
tus  factus  per  aerem  erit  velocior  motu 
faclo  per  aquam  ;  et  si  in  duplo  sit  rarior, 
motus  erit  in  duplo  velocior,  el  tempus 
minus  longuni,  et  hoc  debet  inLelligi  caele- 
ris  paribus.Medium  enim  impediL  molum, 
quia  resistit  mobili  ;  resistit  autem  quan- 
doque  magis,  et  quandoque  minus  ;  ma- 
gis  auLem  resistit  quando  movetur  contra 
ipsum  mobile,  el  minus  quaiido  quiescit ; 
sed  ceeLeris  paribus  medium  densius  ma- 
gis  resistit,  eo  quod  non  ista  faciliter  divi- 
ditur.  Secunda  causa  esl  diversiLas  mobi- 


QU^STIO  VII 


77 


lis  in  gravitate,  et  levitate  ;  nam  cseteris 
paribus,  mobile  gravius  velocius  descen- 
dit,  et  in  minori  tempore,  quam    mobile 


mmus  grave. 


(b)  Illiid  quocl  essei  gravius,  vel  aptius, 
etc.  Nola,  quod  cseteris  paribus,  mobile 
majoris  virtulis  velocius,  et  citius  move- 
tur,  quam  minoris  virtulis  :  ut  pondus 
majoris  gravitatis,  puta  plumbum,  velo 


hoc  non  appareat  nobis  propter  insensi- 
bilitatemaeris. 

Secunda  suppositio,  quod  in  vacuo 
non  est  ita  distensio  vacui,  et  divisio 
corporis,  quod  poneretur  in  vacuo,  si 
essent  simui,  nec  vacuum  cederet  sibi, 
quemadmodum  si  aqua,  vel  aer,  non 
cederet  cubo  Jigneo  posito  in  eo.  Patet, 


cius  descendit,  quam  stupa,  etignis  levior     ^^^^  ^uod  non  est,  nullo   modo   potest 
velocius  ascendit,  quam  'aer.  Dixi  cseleris     cedere. 


Tertia  suppositio,quod  cubus  vacui  ha- 
bet  tantam  dimensionem,  seu  magnitu- 
dinem,  quantam  habet  cubus  ligni,  et 
inter  ea  non  est  differentia  quantum  ad 
dirnensionem,  licet  bene,  quanlum  ad 
alia  :  quia  scilicet  dimensio  unius  coii- 
Atvero  (1)  per  se  considerantibuSy  juncta  est  cumpassionibus,  et  qualitati- 
etc.  Hoc  est  quintum  capitulum  hujus     bus  ;  et  dimensio  alterius  non. 


paribusex  parte  figurse  :  nam.  plana  aut 
quadrata,  quia  plus  aeris  sub  se  compre- 
hendunt,  tardius  descendunt,  quam  acuta 
aeri  scindendo  aptiora. 

EXPOSITIO  TEXTUS 


tractatus,  in  quo  ostendit  vacuum  non 
esse  per  naturam,  etconditionem,  quam 
vacuum  haberet  si  esset.  Et  primo  ponit 
conclusionem.  Secundo  probat,  ibi  :  Ut 
enim  in  aqua.  Primo  ponit  istam  con- 
clusionem  :  Vacuum  non  est  ;  et  hoc  sub 
istis  verbis,  Manifestum  est  consideran. 
tibus,  id  est,  ex  propria  natura,  et  con- 
ditione  vacui,  quod  bene  dicitur  vacuum  : 
quia  vere  vacuumest  abentitate,  id  est, 
nihil  est. 

Ut  enim  in  aqua.  Probat  dictam  con- 
clusionem  triplici  ratione.  Secunda  ibi  : 


Quarla  suppositio,  quod  corporibus 
naturalibus  non  repugnat  esse  simul  ex 
parte  qualitatum,  aut  etiam  ex  partefor- 
mjB  substantialis,  vel  materiEe,  sed  pr^e- 
cise  ex  p^&rte  dimensionis  :  quia  tam 
forma,  quam  materia,  quam  etiam  qua- 
litates  possunt  esse  sub  minori  loco,  et 
sub  minori  quantitate  sine  corruptione. 

Ex  quibus  sequilur  quinta  suppositio, 
quod  tota  incompossibiIitas,undecorpora 
naturalia  non  possunt  esse  simul,  pro- 
venit  ex  parte  dimensionis.  Istis  suppo- 
sitis,    formatur  ratio  ;  quia  si   vacuum 


Amplius  autem.  Tertia  ibi  :  Amplius     esset,  sequeretur  quod  plures  dimensio- 


manifestum  esse  oportet.  Pro  prima 
rationc  supponilur  primo,  quod  impos- 
sibile  est  duo  corpora  esse  simul.  Pro- 
batur  primo  :  quia  videmus,  quodcubus 
ligneus  positus  in  aqua  tantum  facit  dis- 
tare,  quantus  est  cubus.  Secundo,  quia 
omni  corpori,  quod  movetur  localiter, 
cedit  aliud  corpus  in  quo  movetur ;  quod 
non  esset,  si  illa  duopossent  essesimul. 
Et  dicit  Philosophus,  quod  sicut  cubus 
facit  de  aqua  tantum  distare,  quantus 
est  cubus,  ita  etiam  facit  de  aere,  licet 


nes  essentsimul,  etpenetrarent  se.  Gon- 
sequcns  est  impossibileper  primam  sup- 
positionem.  Gonsequentia  probatur  : 
quia  corpus  cumsuis  dimcnsionibus  po 
situm  in  vacuo,  esset  simul  cum  dimen- 
sionibus  vacui  per  secundam  supposi- 
lionem.  Et  si  dicatur,  quod  consequcns 
e.sset  bene  inconvenicns  de  dimensioni- 
bus,  quarum  utraque  esset  dimensio 
pleni  ;  sed  illis  quaruin  una  esset  dimen- 
sio  pleni,  et  alia  vacui,  nou  esset  incon- 
veniens;  hocnon  valet ,  quia  repugnan- 


40. 


41. 


Text. 


Text. 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 

tia  dimensionum  ad  essendum  simul 
non  provenit  ex  parte  substantic^,  vel 
qualitatum,  sed  prascise  ex  partedimen- 
sionis  per  quartam,  et  quintam  supposi- 
tiones  ;  sed  eadem  est  ratio,  quoad  iioc 
de  dimcnsione  vacui,  et  de  dimensione 
pleni,  per  terliam  suppositionem  :  igi- 
tur  si  impossibiie  est  aiiquod  corpusesse 
simul  cum  alio,  impossibile  est  aliquod 
corpus  esse  simul  cum  vacuo,  et  habe- 
tur  propositum. 

Amplius  (2)  autem.  Ponit  secundam 
ratiouem  :  quia  si  vacuum  esset,  tunc 
frustra  poneretur.  Consequens  est  fal- 
sum  :  quia  in  naturalibus  niliil  debet 
poni  frustra  Consequentia  probatur, 
quia  si  poneretur,  vel  hoc  esset  ad  reci- 
piendum  alia  corpora,  et  hoc  est  impos- 
sibile  per  prascedentemrationem,  vel  ad 
dandum  aliis  corporibus  dimensiones  ; 
et  hoc  non,  quia  cubus  de  se  est  di- 
mensionatus  sine  dimensionibus  vacui- 
Unde  secundumCommentatorem  sequi- 
tur,  quod  dimensiones  vacui  essent  ma- 
gis  substantiae  per  se  exislentes,  quam 
substantia3  compositsci,  qu«  actu  per  se 
subsistunt. 

Amplius  (3)  manifesticm  esse  opor- 
tet.  Ponitur  tertia  ratio  :  quia  illud  non 
debet  poni  a  Philosopho  naturali,  quod 
non  est  sensalum,  vel  expertum,  aut  de- 
ducibile  ex  sensatis  ;  sed  vacuum  non 
senlitur,  ncc  potestdeduci  cx  sensatis  ; 
utpatet  induc(;ndo  in  corporibus  mundi. 


78 


2.  Scot.  in  2.  dist.  Z.  q.  9.  et  in  4.  dist.  43.  q. 
5.  art.  2.  Greg.  dist.  ti.  q.  3.  arl.  2.  Conimbr. 
in  exposit.  c.  8.  etq.i.  Gomplut.  disp.  20.  qucest. 
4.  Roccus  inparaphrasi,  cap.  'i.  text.  71. 


Arguitur  primo  quod  sic  :  quia  in 
gravi  simplici  una  pars  nititur  contra 
inclinationem  alterius  partis  in  motu 
deorsum  :  igiturin  gravi  simplici  est  re- 
sistentia  intrinseca.  Consequentiatenet  : 
quia  illa  resistentia  est  intrinseca  gravi, 
qu£e  provenit  ratione  partium  ejus.An- 
tecedens  probatur:  quia  in  descensu  gra- 
vis  ad  centrum,qua3libetparsipsius  niti- 
tur  descendere  secundum  lineam  per- 
pendicularemad  centrum  :  sed  de  facto 
nulla  pars  descendit  secundum  lineam 
perpendicularem,  nisi  pars  media  :  igi- 
tur  illa  pars  media  expellit  partesextre- 
mas  a  via  secundum  quam  naturaliter 
descendunt  ;  et  per  consequens  ex  quo 
est  ibi  violentia,  sequitur  quodest  resis- 
tentia,  et  etiam  successio  in  motu,  et  de- 
claratur  inlitteris;  etsitcentrum  raundi 


1. 


QUrESTIO  \m 

Vlriim  grave  simplex  haheal  resistentiam 
inlrinsecam,  per  quam  possU  fieri  svc- 
cessio  in  ejiis-  motu  circumscripta  7'esis- 
teutia  extrinseca 

Arist.  A/cr.  8.  Ifxl.li.  et  sey.  Theniist.  Simpl.iVj/rf. 
Aver.  com.  71.  el  72.  Alb.  tract.  2.  c.  «.  D.  Thom 
Lect.  12,  et  in  4.  diit.  4i.  q.  2.  art.  3.  qucejiiunc  . 


A,  et  grave,  quod  debet  desccndere,   sit 

B,  C,  D  :  luiic  ipsius  gravis  pars  B,  si 
non  esset  vioientuta,  descenderet  per 
lineam  A,  etsimiliter  D,  sed  nuila  illa- 
rum  parlium  de  facto  descendit  per  ta- 
lem  lineam,  imo  pars  B  descendit  per  li- 
neam  B,  E,  et  pars  D,  descendil  per  li- 
neam  D,  F,  ex  quo  sequitur,  quod  nulla 
pars  ipsius  gravisdescendit  naturaliter, 


QUvESTIO  VIII  79 

nisi  pars  C,  quae  descendit  per  lineani  D,  modo  contraria  virtuti  moventis,vel  quia 

A  perpendicularem  ad  centrum.  inclinatur  ad  modum  contrarium,  vel  ad 

2.  Secundo,  quia  nisi  ita  esset,  sequere-  quietem. 

tur  quod  circumscripto  medio  extrinseco  Secundo  notandum,  quod  duplex  e^i  Resisten- 

grave  simplex  moveretur  subito.  Gonse-  resistentia,  quaedam  intrinseca,  etquas-  ''**^'  '*' 

quens  est  falsum,  et  impossibile.  Quod  dam  extrinseca.  Resistentia  imaginatur 

probatur  multipliciler  :  Primo,quia  tunc  esse    extrinseca    mobili  multipiiciter  : 

grave    simplex  esset  virtutis   infmitse,  Primo  modo,  ut  in  motugravis  deorsum 

quia  magnitudo  virtutis  cognoscitur  per  est    resistentia    intrinseca  ex  eo,  quod 

magnitudinem  effectus,  quem  producit,  aliqui  gradus  gravitatis  stantsimul  cum 

modo  effectus,  scilicet  velocitas,  est  in-  aliquibus     levitatis.     Secundo     modo, 

fmita  ;  ergo,  elc.  quando  intra  poroscorporisgravisinclu- 

Tertio,  quia  circumscripto  medio  ex-  ditur  corpus  leve.  Tertio  modo,  quando 

trinseco,adhucest  incompossibilitas  ter-  jn  eodem  sunt  diversas  formae  inclinan- 

minorum  :  quia  impossibile  est  grave  si-  tes  ad     iversos  motus,  ut  in   animali 

mul,  et  semel  esse  sursum,  et  deorsum.  anima,  et  gravitas.  Quarto  modo,imagi- 

Quarto,  quia  grave  est  agens  limita-  naturresistentia  ex  renisu  partium,  sci- 

tum,  ct  virtutis  finitae  ;  igitur  circum-  licet  ex  eo  quod  in  motu  gravis  deorsum 

scripto  quocumque   extrinseco,  semper  una  pars    impedit  aliam.  Quinto,  pro- 

ageteffcctum  finitum  :  igitur  supposito,  venit  resistentia,  vel  saltem  aliqua    ima" 

quod   non    sit    resistentia    extrinseca,  ginatur  resistentia  provenire  ab  intrin' 

adhuc  velocitas,  quam  faceret,  non  esset  seco  ex  limitalione  agentis,  videlicet,  ex 

infmita.  eo  quod  agens  est  limitatum,    et  fmitaB 

Quinto,  sequeretur  quod  illud  grave  virtutis  ;  ideo  non  potestnisi  limitatum, 

modic£e  virtutis  faceret  velocitatem  tan-  et  fmitum   effectum    producere.   Sexto 

tam,  quantam  esset  possibile   fieri  per  modo,  voluntas  dicitur  resistentia,  quas 

Deum,  quod  videtur  inconveniens.  determinat  se  ad  movendum  tanto  gradu 

3.  Sexto,  sequeretur  quod  circumscripta  velocitatis  ;  quse  tamen  potest  movere 
resistentia  extrinseca,  subito  moveretur  velocius,  sicut  est  in  motibus  volunta- 
grave  simplex  de  termino  cd  terminum;  riis.  Septimo  modo,  figura  dicitur  quo- 
et  quod  simul,  et  scmel  esset  per  lolum  dammodo  resistentia,  ex  eo  quod  secun- 
inlermedium,et  quod  quJBlibetpars  ejus  dum  figuram  latam,  idem  grave  non  po- 
penetraret  aliam  partem,  et  quod  quae-  test  asque  velociter  descendere  sicut  sub 
libelpars  ejus  esset  simul  ineodem  situ  figura  acuta. 

cum  alia  partc,  quod  est  impossibile.  Tertio,  notandum  quod  multipliciter        i 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem,  etiamsi  in  motu  provenit  resistentia  ex-  -R«^*f««.- 

et  Comnientatorem  in  istoi  tractatu  de  trinseca.  Primo  modo,  quando  aliquod    -■'«•ca  «•■» 

quibus 

Vacuo,   text.  commeiit.  /1.  Notandum,  leve  est  coUigatum  gravi,  tunc  tard i us  provenia/. 

quod  resistentia  est  illud,  quo  retarda-  descendit,  quam  si  non  esset  leve  colli- 

tur  motus,  vel  quo  impeditur  motor,  ne  gatum    sibi.     Secundo    modo,   quando 

velocius  moveat,  secundum  cujus  aug-  aliquod  grave  lalai  ligur^  colligatur  al- 

mentationemdiminuiturveloc.itasmotus,  teri  gravi,  tunc  propterineptamfiguram 

et  secundum  cujus  diminutionem  aug-  est  motus  tardior,  quam    prius.   Tertio 

mentatur  ;  ct  sicresistentiaestquodam-  modo  provenit  ab  extrinseco  resistentia 


80 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


per  aliquod  attrahens  ad  oppositum, 
sicut  descensus  ferri  est  tardior  si  ada- 
mas  trahit  ad  oppositum.  Quarto  modo 
provenit  resistentia  ab  aliquo  contra  ap- 
penso,ut  aequilibra  pondus  contra  ap- 
pensum  rctardat  motum  gravioris 
appensi.  Quinto  modo  provenit  ex  den- 
sitatemedii.  Etsexto  modo  ex  ciausione 
medii  :  quia  difficilius  idem  mobile  mo- 
vetur  per  medium  clausum,  utin  puteo, 
quam  per  medium  liberum  :  nam  fa- 
cilius  cedit  m.obili  medium  liberum 
quam  non  liberum.  Septimo  modo  pro- 
venit  resistentia  ex  aliquo  contra  pel- 
lente,  aut  ex  medio  contra  moto  ;  et  ita 
diversis  modis. 

Modo  ad  propositum  non  pertinet  de 

resistentiaextrinseca,necetiam  deintrin- 

seca   aliquo  trium  primorum  modorum  : 

quia  in  quolibet  istorum  modorum  sic ha- 

bens  resistentiam  intnnsecam  est  mix- 

tum,  etnon  simplex  :  modo  in  proposito 

loquimur  de  pure  simplici  per  privatio- 

nemalicujus  qualitatis,quaspotest  retar- 

dare  suum  motum  localem. 

Nunc  ponuntur  conclusiones.   Prima 

in  motu    ^^^'  ^"^^  ^"  motu   clementi    simplicis, 

eiementi.  ^t  ^ravis  dcorsum,  non   est  resistentia 

simphcts  " 

nonest     jntrinseca,  ex  eo  quod  una  pars  impedit 

vtolentia        .  '  ^ 

entrinseca  aliam  descendendo  secundum  longitu- 
dinem,  vel  latitudinem,  ut  argutum  fuit 
ante  oppositum.  Primo,  quia  non  qua3- 
libet  pars  gravis  moli  deorsum  appelit 
esse  in  centro  ;  igitur  non  est  hujusmodi 
^.  violentia    parlium,    qua    una  expellat 

aliam.  Tenetconsequentia,  quia  ex  eo 
solo  poniturtalis  renisus  partium,  seu 
violcntia,  quia  qu^libet  pars  secundum 
lineam,  qua3  est  pars  diametri  mundi, 
inclinatur  ad  centrum.  Probatur  antece- 
dens,quia  impossibile  est  quamlibetpar- 
tem  esse  in  centro  :  modo  si  hoc  appetc- 
ret,  jam  appeteret  sibi  impossibile,quod 
(?st  falsum,     quia  desiderium  naturale 


non  est  frustra,  utpatet  1.  Physicorum. 

Secundo,  quia  totum  grave  motum 
deorsum,  movetur  ad  hoc,  quod  ejus 
centrum  sit  centrum  mundi,  vel  quod 
conjungatur  toti  gravitati,  cujus  cen- 
trum  est  centrum  mundi  ;  igitur  non 
est  talis  violenlia  partium  gravis  ad  in- 
vicem.  Tenetconsequentia  :  quia  ad  exe- 
cutionem  inclinationis  gravis  requiritur, 
quod  linea  transiens  per  centrum  ipsius 
sit  pars  diametri  mundi.  Et  antecedens 
apparet :  quia  statim,  quando  grave  con- 
jungitur  tantte  gravitati,  cujus  centrum 
est  centrum  mundi,  quiescit  naturaliter, 
quodnon  esset  nisi  ad  hoc  naturallter 
inclinaretur. 

Tertio,  sequitur  quod  majus  grave 
movetur  tardius,  quam  minus  grave. 
Consequens  est  contra  experientiam.  Et 
consequentia  probatur,  quia  semper 
partes  majoris  gravis  distarent  per  li- 
neam  majorem  a  linca  perpendiculari 
ad  centrum,  quam  partes  minoris  gra- 
vis,  utpatetin  figura  priusposita. 

Secunda  conclusio.  In  gravi  simplici 
non  est  resistcntia  intrinseca  propter 
violentiam  partium  gravis,  imaginando 
grave  dividi  secundum  profundum.  Pro 
quo  notandum,  quod  aliqui  sic  imagi- 
nantur,  quod  grave  descendens  per  ali- 
quod  medium  imaginetur  dividi  induas 
partes  secundum  profundum,  quarum 
inferior  sit  tenius,  et  superior  spissa  ; 
tuncpars  inferior  si  per  se  esset,  move- 
retur  tardius,  quam  de  facto  moveatur  : 
igitur  pars  superior  pellit  ipsam,  et 
pcr  consequcns  est  ibi  violenliaex  pulsu 
partium.  Vel  sic  imaginetur  c  converso, 
quod  pars  tenuis  sit  supcrior,  et  spissa 
inferior,  tunc  pars  tenuis  siper  se  esset, 
moveretur  tardius,  quam  nuncmovetur  ; 
igitur  de  facto  trahitur  per  parteni  spis- 
sam  inferiorein  ;  et  perconsequons  inter 
partes  gravis  est  tractus,  et   violentia. 


QU/ESTIO    VIII 


81 


Probalur  conclusio,  improbando  istom 
viam  :  quia  si  grave  simplex  poneretur 
in  vacuo,  pars  tenuis  non  moveretur  ve- 
locius,  nec  tardius,  quam  pars  rpissa, 
vel  major  :  igitur  non  est  ibi  traclus,  vel 
pulsusunius  partis  per  aliam  paiiem. 
Secundo,  grave  descendit  per  totam 
suam  gravitatem,  itaut  tota  sua  gravi- 
tos  inclinet  pcr  modum  unius  motoris: 
igiiur  non  est  ibi  Iiujusmodi  tractus,  vel 
pulsus  partium.  Tertio,  hoc  est  contra 
experientiam  :  quia  stans  in  fundo  aqua^ 
habet  majorem  partem  aqua3  secundum 
profundum  supi*a ,  quam  infra ;  et  tamen 
nonsentit  gravitatem  partissuperioris  : 
igitur  ejusdem  gravis  pars  minor  nullo 
modo  trahitur,  aut  pellitur  a  majori. 

Tcrtia  conclusio.In  motu  elementi  sim- 
plicis  nulla  estresistentia  intrinseca   ex 
limitatione  agentis.  Probalur  :  quia  siita 
esset,  sequeretur  quod  non  seniper  in 
acquiiibra  fieret  descensus  a  parte  pon- 
deris    gravioris  circumscripto  impedi- 
mentoextrinseco.  Consequens  est  conlra 
experientiam,etcontra  unam  positionem 
troctatus  de  Ponderibus.   Conscquentia 
probatur,   et  sint  duo  gravia  appcnsa, 
unum  ut  quatuor,  ct  aliud  ut  quinque, 
et  sit  limitatio  illius,  quod  est  ut  quin- 
que    unum ;   tunc   grave  ut    quinque 
est  appensum  gravius;  et  tamen   probo 
quod  non  desccndet,   quia  potentia  est 
aiqualis  rcsistcntia):  nam  grave,  utqua- 
tuor  una  cum  limitatione  agentis  sunt 
resistentia  ut  quinque,  et  tanta  est  pra^- 
cise  potcntia  mota.  Secundo,  sequeretur 
quod  est  aliquod   grave  simplex  exlra 
suum  locum  naturalem  non  impeditum 
extrinsece,  quod  non  potest  moveri  ad 
suum  locum  naturalem.  Consequcns  est 
falsum,  et  contra  principium  scientise 
naturalis.  Consequentia  probatur,  et  sit 
Z?,tertiapars  hujus  corporisgravis,cujus 
gravitas  sitj  ut  duo,  residuum  sit  C,  cu- 


jusgravitas  est  ut  quatuor  ;  tunc  ponatur 

quod  in  medio  inter  B  et  C  sit  medium 

terrie,  circumscripto  quocumque  medio 

extrinseco,  et  sit  limitatio  virtutis  ipsius 

Cmutuo:  tuncistudgravccstextrasuum 

locum  naturalem,quia  centrum  sua?gra- 

vilatis  non  est  centrummundi,  ettamen 

non    impeditur  extrinsece  per  casum, 

et   tamen   potcstmoveri   ad  suum    lo- 

cum :  quia  virtusmota  ad  descendendum, 

est  a^qualis  resistentia3  :  nam  gravitas 

ut  duo  ipsius  Z?,et  limitatio  virtutis  ip- 

sius  C,  sunt  resistentias  jBqualesprfecisse 

gravitati  C.  Tertio,  quia  omnis  resisten- 

tia  inmotu,  estaliquomodocontraria  in- 

clinationi  motoris;  sed  in  elemento  sim- 

pjici  non  sunt  inclinationes  contrariae, 

quiajam  non  essetelementum  simplex. 

Quarto,  quia  omnis  motus  cum   resis- 

tentia  est  ex  eo,   quod  resistentia  incli- 

nat  ad  alium  motum,  vel  quietem  ;  sed 

grave  simplex  non  inclinatur  ad  alium 

motum,  quam  deorsum,  necad  quietem 

oppositam  illi  motui.  Quinto,  sequere- 

tur   quod   -elcmentum     simplex    esset 

divisibile     in   partem  per  se    moven- 

tem,  et  in  partem  per  se  motam.  Con- 

sequens  estfalsum,  ut   patet  8.   hujus, 

text.  30.  Consequentia    probatur,   quia 

ibi  est  forma  gravis  mediante  gravitate, 

qurc  esset  pars  per  se  movens,   et   limi- 

tatio   agentis,    qua3  esset   pars  per  se 

mota.  Sexto,  quia  ista  limitatio  gravis, 

vel  est  materia  ipsius   elemcnti  simpli- 

cis  :  et  hoc  non,  quia  ipsanon  promovet, 

ncc  impedit  motum  aclive.   Vel   forma, 

aut  gravitas  ipsius  gravis  ;  et   hoc  non, 

quia  inclinatur  ad  agendum  motum,    et 

non  ad  impediendum  :    et  non    apparet 

aliquid  aliud,  nisi  sitqualitas  contraria, 

vel  aliquod  exlrinsecum,  qua3  sunt  cir- 

cumscripta.  Seplimo,    arguitur  per  si- 

militudinem    in  aliis  motibus  a  motu 

locali  :  quia  non  apparet,  quod  caliditaa 


tm  ttti 


82 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


habeat  talem  limilationem,  vel  quod  sic 
sit  limitata,  ut  impediat  calefactionem, 
et  ita  inducendo  in  aliis  motibus:igitur 
nec  in  motu  locali.  Rationes  ante  oppo- 
situm  tangunt  difficultatem  sequentis 
qua^stionis  ;  ideo  ibi  solventur. 


QU/ESTIO  IX 

Utrum  in  motibus  gravium,  et  levium  sim- 
pliciimi,  necessario  requiratur  medium 
extrinsecum 

Vide  Auctores  citalosquaestioue  anteccd.  Canon.  q. 
4.  art.  2.  Ruvius  tract.de  Vacuo,  qucest.  o.  Roc- 
cus  4.  Physic.  quccst.  9. 

1 ,  Arguitur  quod  non  :  primo.quia  tunc 

sequeretur  quod  resistentia  esset  causa 
motus,  quod  est  falsum,  quia  totus  mo- 
tus  fit  a  motore  tanquam  a  causa.  Con- 
sequentia  probatur ;  quia  propter  aliud 
non  requiritur  medium  extrinsecum, 
nisi  propter  causationem  successionis ; 
modo  successio  est  idem  quod  motus. 

Secundo  sequeretur  quod  omnis  motus 
gravium  et  levium  esset  violentus.  Con- 
sequensest  falsum.  Consequentia  pro- 
batur  :  quia  illud  est  violentum,  cujus 
est  principium  extra,  ut  patet  3.  Ethi- 
corum,  cap.  1.  modo  principium  motus 
esset  a  medio,  quod  est  extrinsecum  : 
ergo,  etc. 

Tertio,  sequeretur  quod  in  asquilibra 
non  semper  gravius  descenderet.  Conse- 
quens  est  falsum,  et  contra  principium 
tractatus  de  Ponderibus.  Consequentia 
probatur,  et  sit  unum  grave  appensum 
ut  quatuor,  etaliud  ut  sex,  et  sit  resis- 
tenlia  medii  ut  duo  :  tunc  probo,  quod 
gravius  non  descenderet,  quia  habet  de 
resistentia  gravitatom  ut  quatuor,  et  re- 
sistentiam  medii  sicutduo,  quia  in  quo- 
libet  appendiculoestsicut  unum  ;  igitur 


resistenlia  est  asqualis  virtuti  mota%  et 
per  consequensnon  fietmotus. 

Quarto,  quia  ad  motum  requiruntur  2. 
motor,  mobile,  et  termini  motus ;  et 
praster  ista,  nonrequiritur  aliud,  ut  pa- 
tet.  5.  hujus,  text.  3.  igitur  ad  motum 
gravium,  et  levium  non  necessario  re- 
quiritur  medium  extrinsecum. 

Quinto,  quia  in  aliis  motibus,  ut  in 
motu  circulari,  et  alterationis,  non  re- 
quiritur  medium  extrinsecum  :  igitur 
nec  in  motu  locali  recto.  Tenet  conse- 
quentia,  quia  de  istis  videtur  idem  judi- 
cium;  et  antecedens  apparet  de  motu 
circulari  coeli. 

Sexto,  in  medio  densiori  minus  bene 
fit,  quam  in  rariori,  et  quanto  medium 
est  rarius,  tanto  mclius  fit  motus :  igi- 
tur  si  nullum  essetmedium,  sequeretur 
quod  optime  fieretmotus. 

Septimo,  potest  argui  rationibus  alte- 
rius  qua^stionis,  et  per  omnia,  quaspro- 
bant,  quod    in    elemcnto    simpiici    sit 
resistentia  intrinseca. 
Oppositum  arguitur  per  Aristotelem    ^^^*'" 

^  ^  ^  ^  successt 

in  isto  4.  text.  71.  et  inde  :  quia  in  hoc  vus  requ 

rit   nece. 

fundantur  sua3  rationes  probantes  non  sario  n 
esse  vacuum.  Notandum,  quod  ad  mo- 
tum  successivum  naturalem  necessario 
requiritur  resistentia,  non  tanquam  ef- 
fectiva  motus,  sed  tanquam  causa  neces- 
sario  requisita,et  concurrens  ad  motum  ; 
et  ideo  si  in  motibus  gravium,  et  levium 
simplicium  aliunde  sit  resistentia  , 
quam  a  medio  extrinseco,  ut  puta 
ab  intrinseco,  tunc  non  est  necessa- 
rium  ponere  medium  extrinsecum  in 
motibus  gravium,  et  levium  ;  ideo  re- 
cipiendisuntmodi,  et  improbandi,  qui- 
bus  imaginabile  est  ponere  resistentiam 
intrinsecamin  gravi  simplici,  vel  levi. 
Primus  modus  est,  quod  incompossibi- 
litasterminorum  estsufllciens  resistentia 
ad  causandum  successionem  in  motu  lo- 


QIL^ESTIO    IX 


83 


cali,  ila  quod  impossibile  est  mobile  si- 
mul  esse  in  diversis  locis :  igitur  nocesse 
estipsum  moverisuccessive  ex  eo  solo, 
posito  adhucquodnullum  essetmedium 
extrinsecum. 

Contra  istam   viam    arguitur  primo, 
quod  tunc  sequereturquod  nonesset  ratio, 


materia,  et  forma,  et  ex  gravitate,  se- 
cundum  quam  grave  natum  est  moveri. 
Secundo  supponitur,quod  illud  movetur 
cum  violentia  de  aliquo  loco,  quod  de 
sui  natura  conquiescit  in  illo  loco.  Tertio 
supponitur,quod  compositum  ex  materia 
ct  forma  substantiali  gravis  simplicis. 


quareunummovereturvelociusquamreli-  circumscripta  gravitate,  quiesceret  ubi- 

quum.Consequensestfalsumrquiainillis,  cumque  poneretur.  Probatur,  quia  non 

qua3  moventur  successive  respectu  ejus-  haberet  mediantequomovereturalicubi. 

dem  resistentia3,  quorum  unum  est  majo-  Istis    suppositis,  arguitur  quod  grave 

ris  virtutis,  et  aliud  minoris,  necesse  cst,  simplex  positum  in  vacuo  habeat  resis- 

unum  moveri  velocius,  et  aliud  tardius.  tentiam     intrinsecam.    Probatur ;  quia 

Consequentia  probatur  :  quia  nulla  ve-  compositum  ex  materia  et  forma  sub- 

locitate  potest  aliquid  moveri,  quin  ad-  stantialiquiesceretubique  ubimoveretur 


huc  cum  majori  velocitate  staret  illa 
incompossibilitas  terminorum.  Secundo, 
sequerelui'  ex  eodem,  quod  omnia  mo- 
verentur  a^quuIitcr.Consequens  cst  im- 
possibile.  Probulur  consequentia  ;  quia 
ex  quocum  qualibct  veiocitate  stat  in- 
compossibilitas  terminorum,  non  appa- 
retratio,  quin  omnia  moveantur  a?qua- 
litcr.  Tertio,  sequeretur,quod  quodlibet 
moveretur  infinita  velocitate  :  quia  ex 


et  per  gravitatem  moveretur  deorsum 
versus  illum  locum  :  igitur  violenter  per 
primam  suppositionem,  et  per  con- 
sequens  in  motu  gravis  simplicis  est 
resistentia  intrinseca. 

Contra  istam  viam  arguitur  :  quia  si 
esset  aliqua  resistentia,  vel  proveniret 
ex  parte  materias ;  et  hoc  non,  quia  illa 
est  indifferens  ad  omnem  motum,  nec 
alicui  resistit  :  vel  cx  parte  forma3  gra- 


quonon  esset  alia  resistentia,  quam  ex  vis,  et  hoc  non,  quia  ipsa  est  principale 

incompossibilitateterminorum,  quasnon  principium  effectivum  motus  deorsum, 

determinat    mobile    ad    certam    velo-  etgravitas  non  est  nisi  ejus  instrumcn- 

citatem:  quia  quantacumque  velocitate  tum,  mediante  quo  movetur.   Tunc    ad 

data,  adhuc  movelur  majori,   et  sic   in  ^rationem  in  contrarium,    concedo    pri- 

infinitum.     Quarto,     sequeretur   quod  mam  suppositionem;  etnego  secundam: 

velocilas  non    attenderetur   penes   pro-  quia  oporteret  addere,  quod  si  aliquid 


portioncm  potentia3  motoris  ad  re- 
sistentiam  moli.  Consequens  est  fal- 
sum.  Consequentia  probatur  :  quia 
cum  resistentia  moti  deberet  signari  in- 
compossibilitas  terminorum,  Ciua3  non 
potest  signari,  quanlum  resistit. 

Secunda  via  est,  quod  in  motugravis, 
vel  levis  simplicisestresistentiamobuis 


quiesceret  nuturaliter  in  aliquo  loco, 
si  moveretur  ab  illo  loco,  hoc  esset 
per  violentiam,  modo  sic  non  est 
de  composito  ex  materia,  et  forma  sub- 
stantiali  gravis  ;  quia  licet  ubicumque 
quiesceret,  attamen  non  naturaliter  : 
quia  haberct  inclinationem,  si  ponere- 
tur  sursum  ad  motum  deorsum,    licet 


ad  motorem,  circumscriplo  medio  ex-  nonpossetpropterdefectuminstrumenti. 

trinseco  :  procujus  probatione  supponi-  Tertia  via  est,  quod  Deus,  et   Intelli- 

tur  primo,  quod  grave  simplex  compo-  gentiaj  determinant  grave  simplex  posi- 

nitur   ex    pluribus    naturis.   Primo   cx  tum  in  vacuo,   ad  certam  velocitateia, 


84 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


6. 


qua  potest  moveri,  ut  sibi  consimili,  si 
poneretur  in  pleno.  Contra  istam  viam 
orguilur  :  quia  agens  universale  non  de- 
terminat  agens  particulare  ad  effectum, 
sed  e  contra  agens  universale  determina- 
tur  per  particulore  ad  talem  effectum, 
vel  talem  :  quia  Deus  et  Intelligentia^ 
determinantur  per  caliditatem  ad   pro- 
ductionem  caloris,  et  non  e  contra  ;  et  sic 
patet  inducendo  in  aliis  qualitatibus;  et 
hoc  ponit  Aristoteles  expresse  in  2.  de 
Generatione. 

Quarta  via,  quod  grave  positum  in  va- 
cuo  traliitur   per   coelum,   aut   aliquod     vel  levis,  est  successivus  :  igitur  cum 


descendit  per  idem  medium,  quam  mi- 
nus  grave.  Ista  positio  non  valet  :  quia 
tarditas  mobilis  non  est  resistentia,  sed 
est  praecisc  minor  potentia,  aut  diminu- 
tio  potentifB,  et  ideo  in  idem,  vel  consi- 
mile  resistens  minus  potest,  quam  in 
magis  resistens.  AlioB  xlsd  recitata)  fue- 
runtinparte  in  pra?cedenti  quTstione. 

Ex  quibus  omnibus  sequilur  conclu-  mo;us 
sioprincipalis,quod  in  molibusgravium,  ^-tejHi 
et  levium  simplicium,  necessario  requi-  '^"''"i, 
ritur  medium    cxtrinsecum.   Probatur   "'^'^'' 
sic,  quia  omnis  motus   alicujus  gravis, 


aliud  agens  eo  modo,  quo  ferrum  trahi 
tur,  et  impeditur  per  adamantem,  et  in 
hoc  causatur  successio  in  motu  gravis. 
Contra  istam  viam  orguitur  primo,quia 
grave  non  potest  attrahi,  nisi  mediante 
aliqua  virtute  influxa  sibi ;  sed  impossi- 
bile  est  aliquam  talcm  virtutem  diffundi 
per  vacuum  :  ergo,  etc.  Secundo,  quia 
in  illis,  qu»  taliter  trahuntur,  videmus, 
quod  possunt  fieri  tam  parvog  quantit 


sit  naturalis,  fit  cum  ohqua  resistentia; 
et  non  cum  resistentia  intrinseca,  ut 
notum  est;  igitur  necessario  requiritur 
resistentia  extrinseca ;  et  liabetur  pro- 
positum.  Et  dixi  notabihter,  cum  sit 
motus  naturalis,  ut  naturale  distin- 
guitur  pragcise  contra  voluntarium  , 
quia  motus  voUmtarius  potest  esse  suc- 
cessivus  sine  rcsistentia,  exeoquodmo- 
tor  cum  tanto  conatu  potest  veliemo- 


tis,  quod  movebuntur  ad  illa,  pcr   qua3  veread  quantum  conatum,scquilur  tonta 

trahuntur,  sicut  acus  movetur  ad  ada-  velocitos,veltanta,ettolisestmotusca?li. 

mantem ;  sed  nunquam  grave   simplex  Ad  rationes  ;  et  primo  praBcedentis 

movetur  ad  aliquid  sic  attrahensipsum,  quasstionis.  Ad  primamdidum  fuit.  Ad 

quantumcumque  fiat  modicas  quantita-  secundamconcedo,  vel  quod  non  move- 

tis ;  ergo,  etc.  retur,  vel   quod   movoretur   subito,  et 

Quinta  via,  quod  figura  gravis  est  rc-  quod   istorum   contingeret,    videbimus 

sistentia  ;  cujus  signum  est,  quod  idem  postea.  Ad  tertiam  dico,  quod  nuila  rc- 


grave  tardius  movetur  sub  una   figura, 
quam  subalia.  Gontra  istud    arguitur  : 


sistentia  provenitex  incompossibilitate 
terminorum,  ut  probatum  fuit  in  qua3s- 


figura  non  est  de  potenliis  activis,  nec     tione.  Adquartam  grave  est  agens  limi- 


resistit  inclinando  ad  quietem,  vel  mo- 
tum  oppositum  gravi :  imo  solum  estdi- 
minutio  potentiae,  non  quod  per  figu- 
ram  essentialiter  diminuatur  potcntia, 
sed  quiaminus  potest  sub  una  figura, 
quam  sub  alia. 


tatum,  concedo,  et  ideo  cum  resistentia 
non  potest  agere  nisi  limitatum  effec- 
tum  ;  sed  sine  resistenlia  potcst  faccre 
effectum  infmitum.nec  est  inconveniens. 
Et  concedo  ultra,quod  nec  majus  grave, 
nec  aliqua  virlus  mundi,  sive  sit  Dcus, 


Sexta  via  est,  quod  tarditas  est  resis-  vel  alter,  polest  majorem  velocitatem 
tentia  in  motibus  gravium,  et  levium  facere,  quam  unum  aiiudgrave  simplex 
Bimplicium  :  quia  magis  grave  velocius     circufflscripla  resistentia  cxtrinseca,  el 


7 


QU.^STIO  X 


85 


supposito  quod  moveretur.  Ad  quintam 
sicut  ad  istam.  Ad  sextam,concedo  con- 
sequens. 

Ad  rationes  hujus  qucestionis.  Ad  pri- 
mam  dico,  quod  non  est  cuusa  effectiva, 
sed  tantum  necessario  requisita,  et  con- 
comitans,  et  magis  setenet  ex  parte  mo- 
bilis,  quam  motoris,  quia  inassignando 
proportionem  potentia3  motoris  ad  resis- 
tentiam  moli,  debet  connumerari  resis- 
tenlia  medii  extrinseci  ex  parte  mobilis, 
et  non  motoris. 

Ad  sccundam,  negatur  consequentia, 
quia  motus  non  dicitur  violentus  ex  eo, 
quod  aliquod  extrinsecum  requiratur  ad 
motum,  sedcx  eo,  quod  ejus  principium 
effectivum  est  ab  extrinseco,  passo  non 
conferentc  vim  agenti ;  sed  sic  non  est 
in  proposito. 

Ad  tertiam,  concedo  consequens  :  quia 
non  semper  gravius  descendit,  nisi  ha- 
beat  proportionem  majorisina^qualitatis 
super  grave  minus,  et  cum  hoc  super  re- 
sistentiam  extrinsecam. 

Ad  quartam,  dico  quod  ibi  sunt,  qua? 
de  necessitate  rcquiruntur  ad  omnem 
motum ;  sed  cum  hoc  ad  motum  gra- 
vium,  et  levium  simplicium,  requiritur 
medium  extrinsecum. 

Ad  quintam,  non  est  simile,  C{uiamo- 
tus  rectus  fit  per  medium,  et  non  opor- 
tet  alios  motus  fieri  per  medium. 

Ad  sextam,  dico  quod  licet  medium 
densius  impediat,  ne  motus  sit  ita  velox 
sicut  esset  in  medio  rariori,  attamen 
sine  medi  o  nondiceretur  motus  ingra- 
vibus,  et  levibus  simplicibus,  sed  mu- 
tatio  solum. 


QUyESTIO  X 

Ul7'um  in  molibus  gravium,  et  levium  sini- 
plicium  ta'is  sit  proportio  molus  ad  mo- 
tum  in  velocitate,  et  iarditute,  qualis  est 
proporlio  medii  ad  mediu^n  in  raritale, 
et  densilate 

Arist.  hlc.  c.  8.  iext.72.  et.  feq.  Themist.  n.  7i. 
Simpl.  c,  9.  comm.  79.  Averr.com.  72.  Alb.Magn. 
tract.  2.  c.  6.  D.  Thom.  lect.  12.  Richard.  in  2 
disi.  14.  a?-.  2.  q.  7.  Mayroii.  ibid.  q.  6.  Abiileus. 
Malih.22.q.  224  Zamarra  2.  de  Anima,  text.  54. 
Jauduuus,  Nyphus,  Saxon.8.  Fhysicorum. 

Arguitur  primo  quod  sic  :  per  Aris- 
totelcm  in  isto  4.  tractatu  de  vacuo,  text. 
71.  qui  super  hoc  fundat  rationem,  per 
quam  probat  vacuum  non  esse. 

Sccundo,  pcr  Aristotelem  7.  hiijus, 
text.  35.  qui  ponit  istam  regulam  :  Si 
aliqua  potentia  moveat  aliquod  mobile, 
per  aliquod  spatium  in  aliquo  tempore, 
eadem  potentia  movebitsubduplum  mo- 
bile  duplo  veIocius,quod  non  esset,  nisi 
pi'oportio  velocitatumesset  sicut  propor- 
tio  mobilium,  vel  resistentiarum. 

Tertio,  quia  quanto  medium  est  ra- 
rius,  tanto  ab  eadem  potentia  in  illo  me- 
dio  provenict  motus  velocior  :  igitur 
proportio  motuum  in  velocitatc,  est  si- 
cut  proportio  mediorum  in  raritate. 
Gonsequentia  tenet  :  quia  ista3  dictiones 
ianio,  quanto,  denotant  proportionem  : 
et  antecedens  patet,  quia  densitas  major 
impeditmotum ;  igitur  c|uanto  medium 
est  rarius,  tanto  motusest  velocior. 

Oppositum  arguitur,  quia  si  ita  csset, 
sequeretur,  quod  a  proportione  minoris 
ina^qualitatis  possit  fieri  motus  ;  conse- 
quens  est  impossibile  :  quia  si  resisten- 
tia  potest  plus  resistendo,  qiiam  motor 
in  movendo.nullo  modo  fiet  motus.Con- 
sequentia  probatur,supposito,quod  quo- 
cumque  motu  dato,  posset  dari  molus 
tardior  in  duplo,  in  triplo,  et  sic  in  infi- 


83  LIB.  IV.  PIIYSIGORUM 

nitiim;  ut  potest  probari   eviclenter  de  tatumest  sicut  proportio  excessuum,  ita 

motu  sph^r^B  coelestis  supcr  polos  im-  ut  noiisequatursiexcessus  siiitajqualos, 

mobiles  ;  quia   quacumque  parte    ac-  quod    motus    sint   a^quales.    Probatur 

ccpta,  qua3  moveturaliqua  tarditate,una  primosic  :  quia  si  ita  essct,  sequeretur 

alia  adhucmagis  propepolum   movetur  quod  medietas  motoris  non  posset  mo- 

dupla  tarditate,  et    sic   de  quacumque  vere  medietatemmobilistantavelocitate, 

proportione.  Hoc    sic  posito,   probatur  quanta  totus   motor  movet  totum  mo- 

consequentia,  et  sit  potentia  motoris  ut  bilo.  Consequens  est   falsum,  ut  patet 

sex,  et  mobile,   ut  quatuor;  tunc  per  ex  duobus:Primo  per  Aristotelem  7.  hu- 

suppositionem,  sex  potest  movcre  ali-  jus,  text.  36.  qui  ponit  illam  regulam. 

quod  mobileduplo  tardius,   quam    mo-  Secundo,  quia  sicut  se  habet  totus  mo- 

Y&dX  quatuor ',  sed  odo  cst  duplum  ad  tor  ad  medietatem  motoris,  ita  se  habet 

gwa^i^or ;  igiturpotentia  ut  se^' movebit  totum  mobile  ad  medietatem  mobilis  : 

rcsistentiam  ut  oc/o,  quod  est  impossi-  igitur  permutatim   per  IG.  quinti ;   si- 

bile.  cutse  habet  totus  motor  ad  totum   mo- 

t.  Ista  qua3stio  tangit  difficultatem,  sci-  bile,  ita  se  habet  medietas  motoris  ad 

licet,  penes  quidattendilurvelocitasmo-  medietatem  mobiiis.  Consequentia  prin- 

tus,  scilicet,  quid  est  illud  cujus  aug-  cipalisprobatur  :  quia  major  est  exces- 

mentum  sequitur  proportionaliter  dimi-  sustotiusmotorisadtotummobiIe,quam 

nutio  velocitatis.  De  hoc   sunt  quatuor  medietatis  motorisad  medietatem  mobi- 

via3 :  Una,  quod  velocitas  sequitur  exces-  Iis,sicut  major  est  excessus  quatuor  su- 

sum  potentiaemotorissuperresistentiam  per  duo,  quam  duorum  super  unum. 
moti.  Secundo,  si  ita  esset,  sequeretur  quod 

Secunda,  quod  velocitas  sequitur  po-  illa  regula  esset  falsa,  si  aliqui  motores 

tentiam  motoris,  ita  ut  proportio   mo-  moveant  aliquamobilia  per  aliquodspa- 

tuum  in  velocitate  est   sicut  proportio  tium  in  aliquo  tempore  aggregatum  ex 

potentiarum,  qua3  movent  rcspcctu  ejus-  motoribus,  moveret  aggregatum  ex  mo- 

dem,  vel  foqualis  mobilis.  bilibus  per  idem  spatium  in  asquali  tem- 

Tertia  ponit,  quod  velocitas  sequitur  pore.  Consequens  estfalsum  per  Aristo- 

proportionaliterresistentiammobilis;  ita  telem  7.  hujus,  text.  33.  qui  ponit  illam 

ut  proportio  velocitatum  sit  sicut  pro-  regulam.  Secundo,  patet  falsitas  conse- 

portio  mobilium  respectu  ejusdem,  vel  quentis  per  primam  Quinti,  quas  dicit, 

gequalis  potentige,  et  ista  via  estqua3stio  si  fuerint  quotlibetquantitates  aliarum, 

mota.  totidem    a^quimultiplices,  aut  singulas 

Quartaviaest,  quod  velocitas   motus  singulis  sunt  aaquales,  aut   quemadmo- 

sequitur  proportionem  potentise  motoris  dum  una  illarum  ad  sui  comparem,  ita 

ad  resistentiam  moti.  aggregatum  ex  omnibus  his  ad  iilas  si- 

Istis  prasmissis,in  qusestione  pra3sen(i  mul  sumptas  pariter  se  haberent  :  igi- 

vciociias  poneutur  conclusiones  negativfB  :  deinde  tur  si  sint  multi  motorcs,  quorum  qui- 

^^roveniat.  in  qusestionc  sequenti  dcclarabitur  con-  libet  est  a^quimultiplex  ad  suum  mobile, 

clusio  affirmativa  de    quassito.   Prima  aggregatum  ex   motoribus,  se  habebit 

conclusio  est,  quod  vclocitas  motus  non  ad  aggrcgatum  cx  mobiJibus  modo  quo 

sequitur  excessum  potentia3  motoris  ad  unus  motor  ad  unum  mobile. 
resistentiam  moti,  nec  proportio  veloci-         Te.rtio,veIocitassequiturproportionem 


QU.€STIO  X 


87 


potenliaj  motoris  ad  resistentiam  moti  : 
^gitur  non  sequitur  excessum  potcntias 
motoris  supra  resistentiam  moli.  Ante- 
cedcns  apparet  per  Aristotelem  et  Com- 
mentalorem  in  isto  4.  text.  cap.  71.  et 
in  7.  hujus,  text.  cap.  35.  Consequentia 
probatur  :  quia  cum  cTqualitate  propor- 
tionum  stat  inrequalitas  excessum,  ut 
a?qualis  est  proportio  sex  ad  ii^ia  pro- 
portioni  quaiuor  ad  duo,  quia  utraque 
est  dupla,  et  tamen  excessus  sunt  inai- 
quales. 

Quarto,  sequeretur  quod  aliquod  mo- 
bile  moveretur  velocius  in  pleno,  quam 
in  vacuo,  cum  eadem  potentia.  et  resis- 
tentia  intrinsecis.Consequens  est  impos- 
sibilo  :  quia  medium  plenum  plus  resis- 
tit,  quam  vacuum.  Consequcntia  proba- 
tur,  quia  sit  A  unum  gravemixtum  ha- 
bcns  resistentiam  intrinsecam,  ratione 
cujus  moveatur  in  vacuo  certa  velocitate, 
etsitZ?unum  grave  simplex  potentias 
minoris  ad  movendum,  quam  sit  exces- 
sus  ipsius  A  super  suam  resistentiam, 
et  sit  C  unum  medium  plenum,  ut  aer, 
quod  continue  subtilietur  quousque  B 
moveatur  per  ipsum  certa  velocitatetanta 
quanta  A  movetur  per  vacuum  :  quo 
positoponalur.4  inmedio  C;  tunc.4  non 
movebiturtardiusquam  B,  neque  aeque 
velociter  :  quia  ejus  potentia  plus  exce- 
dit  totam  resistenliam  tam  intrinsecam, 
quam  extrinsccam,  quam  potentia  ip- 
sius  B  :  igitur  A  movetur  velocius, 
quam  i?,  et  tamen  prius  movebatur  ^b- 
que  velociter  in  vacuo :  igitur  aliquid 
movetur  velocius  inpleno,  quam  in  va- 
cuo. 

Quinto  arguitur  per  experientiam  : 
quia  si  sintmille  trahentes  magnam  na- 
vem,  quam  toto  conatu  vix  sufficiunt 
trahere,  et  sit  alia  navis  parva,  quam 
duo  trahant  :  tunc  si  ulrisque  addatur 
unus  homo  ad  trahendum,  excessus  ad- 


dili  utrobique  sunt  a^quales,  tamen 
velocitates  provenientes  suntinasquales, 
quia  multoplus  velocitatur  motusparvae 
navis,  quam  magna3,ut  patet  pcr  expe- 
rientiam. 

Ultimo,  si  sic  ;  tunc  aliquis  motor 
moveret  tanta  velocitate,  quod  non  po- 
test  movere  dupla  velocitate.Consequens 
est  falsum,  ut  patet  4.  liujus.  Conse- 
quentia  probatur,  et  sit  motor  ut  qiia- 
iuor,  et  mobile  ut  duo  :  igitur  si  qua~ 
tuor  potest  adhuc  velocius  movere,  ex- 
cedet  ipsum  in  duplo  plus,  quam  exce- 
derei  unum;  sed  hoc  est  impossibile : 
quia  quantamcumque  resistentiam  da- 
tam,  vel  dabilemexcederetminusquam 
in  duplo  :  ergo,  etc.  Contra  conclusio- 
nem  dubitatur  primo  per  Aristotelcm, 
1.  Coeli,  ubi  dmi,opoi^tet  autem  secun- 
dum  excellentias  movere. 

Secundo,  per  Commentatorem  in  isto 
4.  com.  71.  ubi  dicit,  quod  omnis  mo- 
tus  est  secundum  excessum  potentiae 
motoris  super  resistentiam  moti. 

Tertio,  quia  quanto  excessus  potentiee 
motoris  est  major,  tanto  motus  est  velo- 
cior  :  igitur  proportionem  excessuum 
sequitur  proportio  velocilatum.  Tenet 
consequentia  :  quia  isti  termini  tanto, 
quanio  denotant  proporlionem.  Adista: 
Ad  primum  dico,  quod  Aristoteles  intel- 
ligit,  quod  oportetsecundumexcellentias 
movere,id  est,  oportet  movere  secundum 
proportionem  majoris  incequalitatis  po- 
tentia3  motoris  super  resistentiam  moti. 

Ad  secundum  ;  omnis  molus  est  se- 
cundum  excessum,  id  est,  secundum 
proportionem  majoris  in^qualitatis,  qua 
potentia  motoris  excedit  resistentiam 
moti. 

Ad  tertium,  negaturantecedens  :  quia 
possibile  est,  quod  excessus  sit  in  duplo 
major,  et  tamen  motus  non  esset  vclo- 
cior,  imo  pra3cise  aique  velox,  ut  si  qua- 


6. 


7. 


88                                                  LIB.  IV.  niYSICORUM  \ 

hior  movcat   duo,    et    unum   moveat  proportio  agentium  est  proportlo  aequa- 

iinuin,    motus  sunt  asque  veloces  :  quia  litatis,  et  tamen  proportio  effecluum  est 

proveniuntab  a^qualibusproportionibus,  proportio  infequalitatis  ;  quia  major  est 

et  tamen  excessus  quatuor  acl  cluo,  est  elTeclus  productus  prope,  quam  longe. 

duplus  ad  excessum  duorum  ad  unum.  Ad  secundum,negatur  majorsi  ly  <7r(«??- 

Vclo;it(is      Secunda  conclusio.  Velocitas  non  se-  to  denotet  proporlionem,  sed  si  denotet 

1  on  sequi 

ni'\      quitur  potentiam  motoris,  ita  ut  propor-  sic,  quod  ad  augmentum  potentiae  se- 

motoris.  tio  vclocitatum  non  sit,  sicut   proportio  quatur  augmentum  velocitatis,  licet  non 

potentiarum  moventium.  Probatur,  quia  proportionaliter,  tuncconceditur. 

siita  esset,  sequeretur  quod  subduplata  Tertia  conclusio,proportioveIocitatum       8. 

potentia,  subduplaretur  velocitas.  Gon-  non   est  sicut  resistentiarum,  vel  mo- 

sequens  est  falsum  :  quia    subduplata  bilium,  aut  mediorumper  quaafitmotus.  Vciocita 

potentia  tota   velocitas   tollitur,  et  per  Probatursic;quiasi  itaesset,  sequeretur '/^r  ^res! 

consequens  non  subduplatur,   ut,  verbi  quodquilibetmotorposset  moverequod- «jo^llfj^ 

gratia,  si  scx  vnoYeai  quatuor,  tunc  sj  libet  mobile  quantumcumque  magnum.  ^'^yl^ni'' 

subdupletur   potentia   ut  sex,  potentia  Conscquens  est  impossibile,  et   contra  ff^jj^^f^ 

mota  esset  sicut  tria,  et  resistentia  sicut  experientiam.   Consequentia    probatur, 

quatuor  :  igitur  tota  velocitas  tollitur,  supponendo  c[uod  aliquis  motor  moveat 

quia  a  proportione  minoris  ina^qualita-  aliquid  mobile  aliqua  velocitate,  quod 

tis  non  fit  motus.  possit  movere  aliquid  aliud  duplo  tar- 

Secundo,  per    experientiam,  quia   Sj  dius,  et  aliquid  aliud  triplo  tardius,  et 

unus  homotrabat  navem,  quam  vix  suf-  sic  in  infmitum,  ut  probatum  fuit  post 

ficit  trahere  toto  conatu,et  addatur  sibi  oppositum.  IIoc  supposito,  patet  consc- 

unus  alter  a^qualis   in  virtute,  tunc  po-  qucntia  :  quia  si  A  moveat  B  aliqua  ve- 

tentia  esset  duplata,  et  tamen  velocitas  locitate,       movebit    C     duplum,    licet 

proveniens  est  multo  major,  quam  du-  duplo  tardius,  et  sic  de  quocumque  mo- 

pla.  Gontra  conclusionem  arguitur  :quia  bili  quantumcumque  magno,  et  habetur 

proportio  effectuuni  est  sicut  proportio  consequens. 

causarum  agentium  ;  scd  velocitas  est  Secundo,  quia  si  potentia  ut  sex  mo- 

effectus  motoris  :  quia  velocitas  estidem  veat  quatuor  :  igitur  potest  movere  ali- 

quod  motus,  qui  fita  motore  ;  igitur  pro-  quid  aliud  subduplo  velocius  ;  igitur  il- 

portio  velocitatum   est   sicut  proportio  lud  esset  minus,  quam  sex  :  aliter  sex 

motorum.  Secundo,  quia  quaftto  virtus  non  potest  illud  movere,  etsi  sit  minus, 

est  fortior,  tanto  motus  est  velocior  :igi-  quam  sex  :  igitur  non  esset  duplum  ad 

tur  penes  proporlionem  virtutum  atten-  quatuor  :  igitursex  non  movebit  ipsum 

denda  est  proporlio  velocitatum.  subduplo  velocius,  quod  est  contra  posi- 

Ad  ista  respondetur.  Ad  primum,  ne-  tum.  Patet  igitur  C{uod  tres  de  pra^dictis 

gatur  major  :  imo  proportio  effcctuum  opinionibus  sunt  falsic.  Et  psr  conse- 

est  sicut  proportio  proportionum,  quas  quens  patet  ad  qua^situm  per  ultimam 

habent  agentia  ad  suasresistentias,  in  conclusionem,  quod   in    motibus    gra 

quas  producunl  suos  effectus.Unde,quod  vium,  et  levium  simplicium,  non  est  ta- 

major  sit  falsa,  patet  ;  posito  quod  sint  lis  proportio  motus  ad  motumin  veloci- 

duoignes  acquales,  cgentes  in  resisten-  tate,  qualis  est  in  mediis  ad  iu3diam  in 

tias  acquales  inajquuiiter  distantes,  tunc  raritate  ;imo  quandoqueest  major,quan- 


QUi^ilSTIO  XI 


89 


1. 


doque  minor,  et  quandoque  a?qualis  ;  ut 
quando  velocitas  provenit  a  proportione 
dupla,  autmultiplici  ad  duplam. 

Ad  rationes.  Ad  primam  :  ad  auctori- 
tatem  Aristotelis  dico,  quod  intelligitur, 
quod  tanta  est  velocitas,  quanta  est  pro- 
portio  potentia?  mot<e  gravis  simplicis 
ad  medium.  Et  dico  notabiliter  simpli- 
cis:  quia  si  esset  grave  mixtum,tunc  una 
cum  medio  oporteret  conjungere  resis- 
tentiam  intrinsecam. 

Ad  secundam  ;  si  aliqua  potentia,  etc. 
eadem  potentia  movebit  subdupluni  mo- 
bile,id  est,  mobile  ad  quod  potentia 
mota  habet  d  uplo  minorcm  proportio- 
nem. 

Ad  tertiam,  negatur  minor,si  ly  quan- 
^odenotet  proporlionem,  sicut  prius  di- 
cebatur. 


QUJ^STIO  XI 

Utrum  vdlocitas  molus  sequalur  propor. 
tionem  potenliiB  motoris  ad  rci^istcntiam 
motijilaut  ad  aiigmcntationempropor. 
t-onis,  augmentelur  proportionabiliter 
velocitas  motus,  et  ad  diminiUionem  di- 
minuatur 


Arist.  8.  Phys.  c.  4.  i.decaslo.  c.  1  et  l.de  Anima, 
c.  2.  Averr.  4.  Phys.  c.  10.  com.  71.  D.  Thom.  8. 
Phys.  a  te.Tct.  23.  el  \.  p.  q.  18.  arl.  \.  et  1.  cont. 
Gcnt.  c.  97.  Cajet.  et  Ferr.ir.  ?6/c/.  JE<^\il'm%  quodl . 
5.  y.  18.  Gapreol.  2.  dist.  G.  art.  3.  Sonc.  9.3/c- 
taph.  q.S.  Paul.  Veaet.  summa    de  ccelo.  c.  24. 


Arguitur  quod  non  :  quia  tunc  se- 
queretur,  si  continue  essct  alia  proportio 
potenti»  motoris  ad  resistentiam,  quod 
continueesset  alia  et  alia  velocitas.  Con- 
sequensest  impossibile  :  quia  nulla  ve- 
locitas  est  instantane»  durationis  nisi 
per  instans.  Probatur  consequentia :  quia 
aliter  ad  proportionem  non  sequeretur 
velocitas. 

Secundo,sequereturquod  Socrates  non 


posset  in'ermittore  suamvelocitatem  sine 
diminutione  suce  virtutis.  Gonsequens 
est  contra  experientiam.  Gonsequentia 
probatur,  quia  si  manet  virtus  eadem 
non  diminuta,  manebit  eadem  proportio 
virtutis  mot£e  ad  resistentiam  ;  igitur 
manebit  eadem  velocitas,  et  per  conse- 
quens  non  esset  remissa,  quod  est  con- 
trapositum. 

Tertio,  sequcretur  quod  addiminutio- 
nem  mobilis,seu  resistentiag  in  infinitum, 
augmentaretur  velocitas  in  infinitum 
manente  eadem  potentia.  Consequens 
est  falsum  :  quia  videmus,  quod  non 
semper  potest  homo  parvum  lapidem 
projicere  ita  velociter,  sicut  magnum. 
Gonsequentia  probatur:  quia  ad  dimi- 
nutionem  resistentiae  in  infinitum,sequi- 
tur  augmentatio  potentia)  motoris  ad 
resistentiam  mobilis  :  jgitur  cum  pro- 
portionem  sequatur  velocitas,  sequitur 
quod  in  infinitum  augmentabitur  velo- 
citas. 

Quarto,  quia  proportio  non  est  aliud, 
quam  termini  proportionis,  ut  proportio 
potentiag  motoris  ad  resistentiam  mobi- 
lis,  non  est  aliud,  quam  potentia  moto- 
ris,  et  resistentia  mobilis  ;  sed  nullum 
islorum  terminorum,  nec  etiam  ambos 
simul  sequitur  velocitas  ;  igitur  nec  se- 
quitur  proporlionem.  Major  patet,  quia 
proportio  est  quajclam  relatio,  seu  simi- 
litudo,  qua3  non  est  aliud  a  rebus  rela- 
tis,  seu  similibus.  Et  minor  probatur, 
quia  possibile  est  illos  terminos  aug- 
mentari,  et  velocitatem  diminui  :  verbi 
gratia,  posito  quod  tam  potentia  Socra- 
tis,  quam  resistentia  mobilis  augmente- 
tur,  et  resistenlia  mobilis  augmentetur 
magis  ;  tunc  certum  est,  quod  volocitas 
diminuitur,  et  tamen  uterquc  terminus 
augmentatur. 

Item,  impossibile  est,  quod  e  converso 
uterque  terminus  diminuatur,  et  veloci- 


93 


LII3.  IV.  PIIYSIGORUM 


tas  augmentelur  :  verbi  gratia,  posilo 
quocl  tam  potenlia,  quam  rcsistenlia  di- 
minuatur,  magis  tamen  resistentia 
quam  potentia,  tunc  velocitas  augmen- 
tabitur,  et  tamen  uterque  terminus  di- 
miniiitur. 
3.  Quinto,  sequeretur  quod   figura  non 

conferret  juvamentum  ad  moium.  Con- 
sequens  est  contra  experientiam  :  quia 
videmus  aliquod  mobile  sub  figura  acu- 
ta,  vel  spha^rica  velocius  descendere, 
quam  ipsummet  faceret,  si  esset  sub  fi- 
gura  lata.  Probatur  consequentia  ,  quia 
sub  quacumque  figiira  fuerit  mobile, 
sempcr  est  eadem  potentia  mota  ;  et 
per  consequens  cadem  proportio  poten- 
t\Dd  mota;  ad  resistentiam  :  igitur  non 
obstante  diversitate  figurarum,  manebit 
eadem  velocitas. 

Sexto,sequeretur  quod  grave  desccn- 
dcnsdeorsum  permedium  uniformenon 
velocitaret  motum  suum  in  fme.  Gonse- 
quensest  contra  experientiam.  Etconse- 
quentia  probatur  :  quia  ex  quo  potentia 
est  eadem,  et  resistentia  est  uniformis, 
manct  eadem  proportio  potenlia?  ad  re- 
sistentiam  :  igitur  provenict  eadem,  vel 
asqualis  velocitas. 

Septimo,  ponalur  quod  Socrates  mo- 
veatur  in  navi  quiescente,  deinde  mo- 
veatur  navis  ;  tunc  ex  motu  navis  veloci- 
tatur,  aut  retardatur  motus  Socratis,  et 
tamen  manet  eadem  proportio  potentia^ 
Socratis  ad  resistentiam  per  quam  mo- 
vetur,  scilicet  ad  gravitatem  propriam, 
et  ad  medium,  igitur  non  semper  ad 
proportionem  eamdem,  vel  aequalem  se- 
quitur  eadem,  vel  asqualis  velocitas. 

Oppositum  arguitur  per  Commentato- 
rem  in  isto  4.  ubi  dicit  quod  diversitas 
motuum  in  velocitate,  et  tarditate,  est 
secundum  diversitatem  proportionis  po- 
tentias  motoris  ad  resistentiam  moti. 
In  hacqua^stione  ponenda  est  conclu- 


sio  ad   qujBsitum.   Secundo,   movenda       ''*• 

Divii 

sunt  aliqua  dubia  contra  coDcIusionem.  gucesii 

Quantum  ad  primum,  ponitur  ista  con- 

clusio  :Velocitas  motus  sequitur  propor-  mnius  i 

tionem  potentiae  motoris  ad  resistentiam  pTruol 

moti  ;et  universaliter  proportio  motuum  molorl 

ad  invicem  est  sicut  proportio  potenlia-  lHZ^m 

rum  ad  suas  resistentias.  Probatur:  quia 

tanto  vclocitas  est  major,  quanto  motor 

plus  obtinet  super  resistentiam   niobi- 

lis  ;  igitur  quanto  motor  plus   obtinet 

super  resistentiam  mobilis,  tanto  motus 

est  veiocior.   Major  patet,   quia  ex  eo 

solo,  quod  molor  obtinet  super  mobilo, 

movet  ;igitur  quanto  in  majori  propor- 

tiono  oblinet,   tanto    majori   vclocitate 

movcbit.  Et  minor  probatur  ;  quia  non 

ex  eo  plus  obtinet,  quia  plus  excedat  re- 

sistentiam  mobilis  ;  quia  aliquando  ab 

excessu  majori  proveniet  motus  tardior, 

et  a  minori  velocior  ;  nec  ex  hoc  obtinet 

plus,  quod  resistcntia  est  minor  :  quia 

quandoque  una  resistentia  est  dupla  ad 

aliam  respectu  ejusdem  potenlia?,  et  ta- 

men  motus  aIi([uando  est  minor,  quam 

duplus,  et  aliquando  est  major  :  igitur 

relinquitur,  quod  ex  eo  motor  plus  obti- 

net  super  mobile  :  quia  habet  majorem 

proportioncm,  scilicet  majoris  iucequa- 

litatis  super  resistentiam  mobiiis. 

Secundo,  quia  vel  attenditur  velocitas 
penes  excessum  potentiaa  motoris,  aut 
propter  communem  excessum,  aut  penes 
proportionem  resistentiarum,  vel  penes 
proportionem  resistentiaD  motoris  ad  re- 
sistentiam  moti.Sed  neutro  aliorum  mo- 
dorum,  ut  probatuni  fuifc  in  pra3cedenti 
qua3stione  :  igitur  relinquitur,  quod  at- 
tendatur  penes  proportionem  potenti» 
motoris  ad  resistentiam  moti. 

Tertio,  per  Aristotilem  7.  hujus,  text^ 
35.  et36.  qui  ponit  duas  regulas  funda- 
tas  super  isto  principio,  quorum  prima 
est  :  Si  aliquis  motor  moveat  aliquod 


QU.ESTIO  X! 


91 


mobilepcr  aliquod  spai.inm  in  aliquo 
iempore^medietasmotoris  movcbil  me- 
dietatem  mobilis per  idem  spaiium  in 
cequali  tempore.  Secunda  regula  :quod 
si  plures  motores  moveant  plura  mo- 
bilia  oiqua  velocitaie,  aggregatum  cx 
motoribus  movcbit  aggregaium  ex  mo- 
biiibus  eaclem  vctocitale. 

Quarlo,  paLet  per  Gommentatorem  7. 
liujus,  2.  Coeli,  et  in  isto  4.  comment. 
31.  G3.  71.  et  hoc  de  primo. 

Quantum  ad  secundum,  reslat  mo- 
vere  dubia,  ad  videndum  quid  intelli- 
gamus  per  potentiam,  ct  quid  per  resis- 
tentiam,  et  qualitcr  proportionem  earum 
sequatur  velocitas.  Primo  arguitursic  : 
si  velocitas  scquatur  proportionem  po- 
tentia;  motoris  ad  rcsistentiam  moti, 
tunc  sequeretur  quod  si  Socrates  pro- 
jiceret  lapidem,  et  lapis  diminuatur  in 
infmitum,  quod  velocitas  augmentjbitur 
in  infmitum,  vel  saltem,  quod  semper 
remotius,  et  velocius  projiciat  parvum 
lapidem,  quam  magnum.  Consequens 
est  contra  experientiam,  quia  lapis  po- 
test  ita  diminui,  quod  ad  nullam,  vel 
niodicam  distantiam  potost  projici,  ut 
patet  de  pluvia.  Et  patet  consequentia  : 
quia  semper  potentia3  motoris  ad  mino- 
rem  lapidem,  est  proportio  major,  quam 
ad  majorem. 

Secundo,  quia  potentiaj  sequales  ina3- 
qualiter  agunt  in  resistentias  a^quales  ; 
ergo,  etc.  Tenet  consequentia  :  quia 
sequalium  potentiarum  ad  asqualcs  re- 
sistentias  sunt  aequales  proportiones  ; 
ideo  si  proportionem  sequitur  velocitas, 
sequitur  quod  velocitates  eruntgequales. 
Probatur  antecedens  tripliciter  :  Primo, 


utsi  unumplus  distet,  quam  aliud.  Ter 
tio,  quia  ignis  calefacit  duo  calefaclibi- 
lia  agqualis  resistentia3  innsqualiler,  ut 
si  iila  duo  calefaclibilia  sint  inaBqualiter 
approximata  ;  et  lamen  potentia  est  ea- 
dem,  et  resistentia3  sunt  eequales. 

Tertio,  ad  princip  aIe,sequerelur,quod 
grave  descendensper  medium  uniforrne 
nunquam  velccifaret  motum  suum.  Pro- 
batur  consequenlia,  quia  medio  semper 
manet  eadem  proporfio  gravitatis  ad  re- 
sislentiam. 

Quarto,  quia  si  Socrates  portaret  ali- 
quod  pondus  aliqua  velocitate,  quod 
porlaret  medium  pondcris  dupla  veloci- 
tate  ,  quod  est  falsum  :  quia  dato , 
quod  removerctur  lotum  pondus,  non 
posset  moveri  in  sesquialtero  velocius, 
quam  ante.  Consequentia  probatur,quia 
duplo  majorem  proporlionem  habet  So- 
crates  ad  medietatem  ponderis,  quam  ad 
totum  pondus. 

Quinto,  sequcretur,  quod  gravius  per 
idem  medium  non  velociusdescenderet, 
consequens  est  falsum.  Consequentia 
probatur  ;  quia  capianlur  duo  ferra  inc^- 
qualia,  quorum  quodlibet  sufficit  ada- 
mas  attrahere,  tunc  aggregatum  ex 
ferro  majori,  seu  graviori,  et  adamante, 
est  gravius  quam  aggregatum  ex  ada- 
mante,  et  ferro  miaus  gravi  ;  et  tamen 
unum  non  velocius  descendit  reliquo, 
imo  utrumque  asque  velociter,  ut  patet 
perexperientiam,  si  utrumqueponeretur 
in  £equilibra,  aut  si  descendant  per  ali- 
quod  medium  sine  cequilibra. 

Sexto,  aliqua  portio  aeris,  et  aliqua 
porlio  terra3  sunt  ejusdem  resistentice  : 
igitur  potcntia3  motas  a^qualesceque  velo. 


quia  grave  appensum  in  jequilibra  per  citermovebuntur  per  illasportionesaeris 

idem  medium,quandoquc  movetur  velo-  et  terr^e.  Antecedens  probatur,  quia  ali- 

cius,  et  quandoque  tardius.   Secundo,  qua  est  portio  aoris,  quasaliqua  portione 

quia  de  duobus  ferris  a^qualibus  ada-  terrae  plus  resistit:  igiturestaliqua,  quse 

mas  atlrahit  unum  velocius  quam  aliud,  asqualiter  resistit.  Gonsoqueutia  princi- 


7. 


92  LIB.  IV.  PIIYSICORUM 

|;;ilis  probatur  cx  conclusione  :  quia  ex  proporlione  provcnit  :  igilur  noii  sem- 

quo  potentia}  sunt  a^quales,  et  resislen-  per  velocitas  sequitur  proporlionem  po- 

tia3    sunt    requales,   proportio  unius  re-  tenti^  motoris   ad   resistentiam   moti. 

sistentis,ad  unam  potentiamcstfBqualis  Consequentia  nota  est.  Probatur  ante- 

proportionialteriuspotentiasadreliquam  cedens  de  asccnsu  aquag   per  canalem  : 

resistentiam   ;   ideo    velocitates     erunt  quia  illa  velocitas  non   attcnditur  pe- 

a:quales.  Sed  quod  consequens  sit  fal-  nes  proportionem  alicujus  disposilionis 

sum,    probatur  :  quia   potentia  a^qualis  aqua3  :  quia  aqua  secundum  quamlibet 

in  eodcm  tempore  pertransit   plus    de  sui  dispositionem  inclinatur  ad  motum 

acre  quam  de  terra,  propler  majorem  deorsum,  nec  secundum  proportionem 

densitatem  materia?  :  igitur  si  illi  motus  aeris  attrahentis  ,   quia   aqua  non   est 

sint  a^quales,  sequitur,  quod  per  molus  continua  aeri  :  igitur  non  sequitur  ad 

tequales  in  eodem  tempore  pertransean-  tractum  aeris. 

tur  spatia  ina:qualia,  quod  est  impossi-  Decimo,quia  potentia  moliva  et  resis- 

biie.  tcntia  mobilis  sunt  diversarum   ratio- 

8.  Septimo,  sint  A  et  B,  duo  motoros,  A  num  ;  igitur  ipsarum  non  est  aliqua 
major  et  B  niinor,  ct  C  et  Z>  sint  dua^  proportio.  Tenet  consequentia,  quia 
resisteniia},  C  major,  ct  D  minor,  et  sit  proporlio  cst  duarum  quantitatum 
a^qualis  proportio  .4  ad  C  proportioni  D  ejusdem  generis  unius  ad  alteram 
ad  D  ;  tunc  sequitur  quod  spatia  C  et  certarelatio. 
1),  a?que  cito,  et  motu  a^quali  eruntper-  Ad  ista  rcspondetur.  Pro  quibus  no-  potem 
transita  :  quia  motus  proveniunt  ab  te-  tandum  est,  quod  potcntia  motiva  et  ^"^^'/J 
qualiproportione  :  et  C  estmajus  D  per  resistcntia  pos^junt  ad  invicem  compa-  ^l^fj^lf, 
casum  ;  igitur  aliqui  motus  sunt  asque  rari  quadrupliciter  :  Primo,quantumad  PJ^'^'^rj 
veloces,  quorum  unopertransibiturma-  extensionem  ;  et  sic  certum  est,  quod '«aw- 
jus  spatium  in  codem  tempore,  quam  re-  velocitasnon  sequitur  proportionem  po- 
liquo,  quod  est  impossibile,  etcontradc-  tentiaB  motivte  ad  resistentiam  ;  quia 
fmitionom  vclocioris.  difikilius   cst  eidem  potentia)   movere 

Octavo,  arguitur,  (  )  retento  eodem  ca-  per  modicam  terram,  quam  permultum 

■  su;  quia  vel  A  pertransit  totum  Cin  tem-  aerem.  Alio  modo  quantum  ad  intensio- 

porc  quo  B  pertransit  totum  D,  aut  mi-  nem  :  et  adhuc  sicnon  attenditur   velo- 

nus  ;  si  in  eodem,  sequitur  consequens  citas,  quia  aproportione  sequalitatis  non 

ut  prius,  quod  molibus  Kqualibus  iuEe-  potest  ficri  motus  ;  et  tamen  summa  ca- 

quali  tempore  pertransibuntur  in^qua-  liditas,  et  summa  frigiditas,    qua3  sunt 

lia    spatia    :  si  minus,  ponatur  igitur  seque  intensfe,  agunt    in  invicem.  Ter- 

quod  pertranseat  spatium  ^partem  spa-  tio  modo  possunt  comparari   ad   invi- 

tii  C,  igiturcadem  est  proportio  Z?ad  E  ccm  secundum  utrumque,  scilicet   tam 

et  A  ad  C,  sed  proportio  A  ad  C,  pone-  secundum  intensionem,  quam  extensio- 

batur  sequalis  proportioni  A  ad  E,  quod  nem.  Et  quarto  modo  possunt  compa- 

est    impossibilc  :  quia  tunc  A  haberet  rari  penes  posse  movere,  et  posse  resis- 

eamdem  proportionem  ad  totum,  et  ad  tere,  non  absolute,  scd  cum   aliquibus 

partem,  et  perconsequenspars  ettotum  circumstantiis,     ut  a    tanta  distantia, 

essent  ad  invicem  asqualia.  cum    tanta  applicatione,  vcl  tanto  co- 

9.  Nono,  aliquaestvelocitas,  quaeanulla  natu,  ut  in  motibus  voluntariis,  et  sic 


QUi^STIO  XI  93 

dealiis  circumstantiis  :  et  itlco  ex  parte  sentialis   in    descendendo,    tamen   illa 

potentias  motiva^  non  debet  numerari  continue  potest  plusmoverepropter  gra- 

pro  majoritermino  solum  potentiaprin-  vitatem  accidentalem  acquisitam  ex  im- 

cipalis  motivae,  sed  cum  lioc  applicatio  petu,     sicut     habet    videri,     seciindo 

ipsius  ad  mobile,  figura   mobilis,  quod  Cceli. 

movetur,  si  juvat  ad  motum  ;  et  univer-  Ad  quartum  de  portalionelapidis,  di- 

saliter  ex  parte  potenlia3  motivEG  debet  citur,  sicut  ad  primum. 

numerari   omnc  illud,   quod  juvat,  et  •  Ad  quinlum,  dico  quod  aggregatum 

promovet  motum  ;  et  simiiiter  ex  parte  ex  adamante,  et  ferro  majori   quod  suf- 

resistentifB  debet  numerari  omnc  iliud  ficit  attrahere,  non  est  gravius,   id  est, 

quod  impedit  motum.  non  habet  majus   centrum  gravitatis, 

10.         Nunc  ad  argumenta.  Ad  primum,  ne-  quam    aggrcgatum    ex    adamante,    et 

gaturconsequenlia  ;  quia  velocitas  se-  ferro  minori,  imo   aggregatumex  ada- 

quitur  proportionem  potenti^e  motiv^  mante,  et  ferro,quod  adamas  suflicit  at- 

ad    tolalem    resistentiam,    numeratam  trahere,   non    habent  majus    centrum 

cum  omnibus  illis,  qua3  impediunt  mo-  gravitatis,  quam  adamas  solum  ;  et  lioc 

tum  ;   modo  non   solum   lapis    resistit  pro  tanto,  quia  ferrumper  dispositionem 

projicienti,   imo     etiam    medium     per  receptam  ab  adamantc,plus  appetitcon- 

quod  projicitur.  Et   quando  dicitur,  ad  jungi  cum  adamante,   quam  descendere 

minorem    lapidem     est     major     pro-  deorsum. 

portio   ;    dico    quod     non  ,     imo     ali-  Ad  sextum,  dico  quod  impossibilc  est 

quando  potentia  motiva   habet   propor-  aere,  et  terra  existentibus  in  suis  nalu- 

tionem  majorem  ad  lapidem  majorem,  ralibus    dispositionibus,    quod     aliqua 

quam  ad   minorem  ;    cujus  causa    est,  portio  aeris  et  terrae  sint  asqualis   resis- 

quia  lapis  potest  esse  ita  parvus,  quod  tentias  :  tamen  hoc  est   benc   possibile 

applicatio  agentis  non  potest  esse  tanta  quantumcumque    ducatur   extra   suam 

minori    lapidi,    sicut  majori.  naturalemdispositionem,  ut  quod  terra 

Ad  secundum,  negatur  antecedens,  si  sit  per  modum  exhalationis,  et  aer  per 

sit  a^qualis  applicatio.  Ad  proportionem  modum  vaporis  inspissati  ;    tunc   dico 

de  a^quilibra,  dico  quod  licet    gravitas  quod  potentia  asqualis  non  pluspertran- 

essentialis  maneat  ibi  a^qualis,   tamen  sibit  deaere,  quam' de  terra  in   lequali 

ibi  acquiritur  gravitas  accidentalis  ex  tempore. 

situ  ;  ex  eo  quod  grave  detentum  diu-  Ad  septimum,  concedo  casum,  et  dico 

tius  appctit  ccnlrum  quam  antc  ;  et  ista  quod  .1  non  pertransibit  de  C,  nisi  par- 

gravitas    accidentalis  vocatur  gravitas  tem  £equalem  ipsi  Z)  in  eodem   tempore 

secundum  situm,  utpatet  in  tractatu  de  tunc 

Ponderibus.  Ad  octavum,  quo  arguitur  cont!'a  hoc 

Ad    ambas    confirmationes    dicitur,  conceditur   consequens,   scilicet,    quod 

quod  non  sunt  ad  propositum,  quia  li-  pars  et  totum  sint  tequalis  resistentije 

cet  potentia3  sint  a^quales,  et  etiam  re-  intensive  ,    licet  non  extensive,   ut  de 

sisten(ia),  tamen  non  cst  a^qualis  appli-  aere   uniformi,  pedalo  tantum  resistit 

catio.  intensive,  quantuin  bipedale,  licet   mi- 

Ad  lerlium,    nogatur  consequentia  ;  nus  extensive. 

quia  licet  maneat  eadem  gravilaa  ea-  Ad  nonum,  negatur  antecedeng.  Ad 


i\. 


94 


LIB.    JV.  PIIYSIGORIJM 


13. 


probalionem,  dico  quocl  velocitas  asccn- 
sus  aqua3  per  canalem  attenditur  pc- 
nes  proporlionem  potenli;»  attrahentis 
aercm  ;  cujus  signum  est,  quod  si  illa 
potentia  est  major,  velocius  atraheret, 
et  si  minor  lardius. 

Ad  decimum,  dico  quod  hoc  pertinet 
ad  7.  hujus,  scilicet  an  inter  aliquaqu^e 
sunt  diversarum  rationum,  possit  es- 
se  proportio,  et  de  hoc  videbitnr 
ibi. 

Ad  raiiones  principales.  Ad  primam, 
dico  quod  licet  sitcontinue  alia,  et  alia 
proportio,  tamen  correspondentcr  est 
una  proportio  per  totam  horam,  et  ita 
correspondcnter  est  una  velocitas  dif- 
formis  per  tolam  horam  ^equalis  uni- 
formi,  a  qua  per  eamdem  lioram  tantum 
spatium  pertransirelur. 

Ad  secundam,  negalur  consequentia, 
quia  sine  diminutione  virtutis  csscntia- 
liSj  Socrates  potest  diminuere  suum  co- 
natum,  modo  penes  proportionem  po- 
tentia3  absolute  non  atlendilur  velocitas, 
sed  pcnes  proportioiiem  potentia3  cum 
\,anto  conatu,  cum  tanta  applicatione,  «'.t 
tanta  figura  juvante  ad  molum  ;  et  sic 
de  aliis  circumstantiis. 

Ad  tertiam,  dictum  est  in  soluUone 
prima3  rationis. 

Ad  quartam,  proportio  non  est  aliud, 
etc.  Dico,  quod  sivc  (h)  sit  idcm  quod 
termini,  sive  aliud  in  proposilo,  non  cst 
cura  ;  scd  sufiicit,  quod  ad  majorem  pro- 
porlionem  potentia)  motoris  ad  resis- 
tentiam  mobilis,  sequatur  proportionali- 
ter  major  vclocitas. 

Ad  quintam  de  figura,  dicitur,  quod 
si  figura  juvet  ad  motum,  debet  nume- 
rari  ex  parle  potentise  motiva3  ;  sed  si 
impediat,  debet  numcrari  ex  parte  resis- 
tentia3. 

Ad  scxtam,  ncgatur  conscqucntia  ;  ut 
solulum  cst  in  qua^stione. 


Ad  septimam,  dico  quod  si  motus  na- 
vis  juvet  motum  Socratis,  tunc  motus 
navis  debet  numerari  ex  parte  potentise 
motiva3,  sed  si  impediat,  debet  nume- 
rari  ex  parte  resistentiae. 


ANNOTATIONES 


(a)  Oclavj  arguilur,  rel^nito  codem  casu, 
elc.  Nola,  quod  hic  lextus  esl  corruptus  et 
mancus,  ideo  iu  liunc  moduni  esl  corri- 
gendus  :  quia,  vcl  A  perlransil  totum  C.  in 
le:iipore  quo  B  pertransit  totum  B,  aut  mi- 
nus  ;  si  in  codcm  lempore  pertransil  lo- 
lum,  seqiiitur  consequens  ut  prius,  quod 
motibus  aequalibus  in  oequali  temporo  pcr- 
tran^ibunlur  incequalia  spatia.  Si  minas, 
ponalur  igilur  quod  A  pcrtranseal  spatium 
B  partem  spalii,  id  est,  quod  /i  esl  pars 
spalii  C  ;  igilur  eadem  e.st  proporlio  B  ad 
Z>,  el  A  ad  /i"  :  sed  proportio.4  ad  C,  pone- 
batur  ix3qualis  proporlioni  B  ad  D,  ergo 
proportio  .1  ad  A',  esL  ^rqualis  proporlioni 
A  ad  C,  quod  esl  impossibile  ;  quia  tun ', 
ctc. 

C^)  Dico  quod  sive  sil  idem  guod  lermini, 
etc.  Nola,  Ilenricus  de  Gandavo  QuodL  9. 
g.  3.  guodl.  5.  q.  0.  el  7.  et  quodl.  1.  g.  1. 
asscrit,  quod  omuis  relatio  est  cadem  rea- 
liter  cum  fundamento  :  quam  senlentiam 
secuti  sunt  No:ninales,  et  Sotus  iii  Prxli- 
camcntis,  cap.  do  Relalione,  q.  2.  Opposi- 
tam  senteutiam  doccL  Scotus  i/t  2.  c/.  1.^. 
5.  qu;i3  consistil  in  duabus  conclusionibus. 
Prinia  conclusio  :  Relalio:ies,  quarum  fun- 
damcnla  possunt  essc  sine  Lermino  et  rela- 
tione,  distuiguuntur  realitcr  a  suis  funJa- 
mentis,  ut  palernilais,  similitudo,  propor- 
tio,  etc.  Secunda  coaclusio  :  Kelaliones 
quarum  fundamenta  non  possunt  esse  sine 
tcrmino,  el  relatio:ie,  sunL  idcm  rcalitcr 
cu  n  fu  1  li  a"nti>,  ut  crcalio  pisiiva, 
etc. 


U. 


QU.ESTIO  XI  i 


95 
nullo  modo 


QU/ESTIO  XII 


causandum   succcssionem, 
requiritur  resistenlia. 

Sexto  arguitur  do  gravi  mixto  ;  quia 
Ulrum  in  vacuo,  si  essel,  pcsset  ficri  motus     quodlibct  mixtum,liabet  resistcntiam  in- 

trinsccam  sufficicntem   ad  causandum 

Aristot.  4.   Physic.  tcxt.    71.    Commenlator     loid.  _    ^ 

Themist.  simpiic.  yEgitiius,  Burieus,  jandu.i.  et     successionom  in  motu  :  igitur  quodlibet 

Saxoii.  texl.  7.  Ib.etlQ.  Albert.  kagn.  tract.  2. 


cap.  6.  ell .  D.  Thom.  lcct.  i2.etini.  dist.ii. 
qii.  2.  art  3-  Gandaven.  quodl.  Z.^coIm  quodl. 
i{.  et  in2.  dist.  qu.  9.  Gregor.  dist.  G.  qiuvst.  3. 
art.  2.  Soiasi.  P/iys.  qu.  3.  art.  3.  Tolelus 
quceit.  9.  Conimbr.  cap.  9  qu.  4.  Complut.  disp. 
2).  qu.Z.  Ruviu?  qwest.  3.  Roccus  quwst.  9. 
Aversa  tom.l.  quxst .  27    sect.  9. 


Arguitur  quod  sic,  degravisimplici, 
de  quo  minus  videtur  ;  quia  omne  cor- 
pus  naturale  extra  suum  locum  nonim- 
peditum  movetur  naturaliter  ad  suum 
locum  ;  sed  in  vacuo  (si  esset)potest  esse 
grave  simplex  extrasuum  locum,  et  ta- 
men  non  impediretur  :  igitur  moveretur 
ad  suum  locum. 

Secundo,quia  appetens  aliquem  finem 
si  non  impediatur,exequitur  illum  fincm; 
sed  grave  simplex  appetit  locum  deor- 
sum  ;  igitur. 

Tertio,  grave  simplex  movclur  per 
aquam,  et  per  aerem,  et  melius  per  ae- 
rem,  quam  per  aquam  ;igitur,  oplime 
moveretur  per  vacuum. 

Quarto,  per  Aristotelem  1 .  Coeli,  text. 
11.  si  essent  plures  mundi,  terra  unius 
moveretur  ad  terram  alterius  ;  sed  inter 
illos  mundos  esset  vacuum  intermedium ; 
igitur  moveretur  per  vacuum. 


tale  potest  moveri  in  vacuo.  Oppositum 
arguitur  per  Aristolelem  inisto  4.  text. 
1\.  et  inde. 

In  qua3stionG,  primo  videbiturde  ele-  oivisio 
mento  simplici,  an  movcretur  in  vacuo  ?"'^«'*°'"'' 
siesset,  vel  non.  Secundo,  do  elem^nto 
mixto,  utrum  possit  moveri  in  vacuo, 

Quantum  ad  primum,  ponit  una  opi- 
nio,  quod  si  vacuum  esset,  motus  fieret 
in  vacuo,  et  nullus  motus  fieret  in  va- 
cuo.  Quod  probalur  :  quia  vacuum  esse 
est  impossibile,  modo  ad  impossibile 
sequilur  quodlibet  ;  igitur  ad  impossi- 
bile  sequuntur  ambo  contradictoria. 

Secunda  via  :  posilo  quod  vacuum 
csset,  ut  posito,  quod  totus  aer  istiusdo- 
mus  esset  anniliilatus,  tunc  ponit  ista 
via,  quod  latera  domus,  sive  corpora 
lateralia  circumstantia  vacuum,  subito 
concurrcrent  ad  replendum  vacuum,  et 
boc  est  propter  appetitum  infmitum, 
quem  habent  corpora  naturalia,  ut  con- 
jungantur  cum  aliis  corporibus,  cujus 
signum  est,  quod  corpora  naturalia  pa- 
tiuntur  quantamcumque  violentiam  ne 
fiat  vacuum  ;  et  sic  intelligitur  iliud 
communedictum,  quocl  natura  abhor- 


Quinto,  si  per  vacuum  non  moveretur     ret  vacuum.  Ex  isto  inferunt  sic  ponen- 


grave  simplex,  hoc  esset  pro  tanto,  quod 
non  haberet  resistentiam  ad  faciendum 
successionem  in  motu,  sed  non  propter 
hoc  :  quia  coelum  movetur,  et  tamen 
nulla  est  resistentia  facicns  successio- 
nem  in  motucoeli.  Item  illuminatiome- 
dii  est  successiva,  ut  patet  de  illumina- 
tione  diurna,  quje  consequitur  motum 
successivum  umbric  tcrra?,  et  tamen  il. 


tes,  quod  annihilato  aere  hujus  domus, 
si  in  medioponeretur  unum  grave  sim- 
plex,  et  Deus  salvaret  latera  domus  ne 
concurrerent,  et  cum  hoc  salvaret  grave 
simplex,  moveretursuccessive  in  vacuo, 
ct  hoc  propter  inclinationem  gravis  qua 
tenderet  ad  replendum  partes  superio- 
res,  et  laterales  vacui. 

Contra  ista  dicla  ponuntur  trcs  con- 


3. 


luminatio  fit  sine  resistentia  :  igitur   ad     clusiones.  Prima  est  :  Ad  vacuuni  esse  Ad  vacw 


96 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


um  esse     non  seqiiitur  contradictio,  et  ideo  non 

?Wtl    scqui-  * 

lurcontra  scquitur,  vcicuiun  est,igiiur  motus  est, 

dictio.  ,     T^      1     ,  •  I 

ct  millus  motus  est.  Probatur,  quia  ad 
nullum  impossibile  sequitur  quodlibet, 
nisi  formalitcr  implicetcontradictionem, 
sed  vacuum  non  implicat  conlradiclio- 
nem  :  ergo,  etc. 

Secundo,  quia  dc  facto  ponimus  per 
fidcm,  quod  Deus  potest  facere  vacuum, 
ita  ut  possit  annihilare  aerem  hujus  do- 
mus,  aliis  corporibus  non  mutatis  ;  sed 
nuilus  ponit,  quod  Deus  potest  facere 
duo  contradictoria  esse  sim.ul  vcra  :  igi- 
tur  si  ad  vacuum  esse  sequatur  contra- 
dictio,  ssquitur  quod  possibile  est,  quod 
in  bona  consequentia  antecedens  sit  ve- 
rum,  et  consequens  impossibile. 

Secunda  conclusio.  Posito  quod  va- 
cuum  esset  ,  corpora  circumstanlia  non 
dilalarent  se,  nec  concurrerent  subito 
ad  replendum  vacuum.  Probatur,  quia 
si  ita  esset,  sequcretur  quod  coelum  jam 
esset  rarefactum  in  infinitum  ;  conse- 
quens  est  impossibile,  1.  Ca^li,  text.lQ. 
et  inde.  Consequentia  probatur,  quia 
extra  coelum  non  est  aHquod  corpus,cui 
conjungatur  coelum  :  igitur  de  faclo  coe- 
lum  raretiet  per  totum  spatium,  in  quo 
extra  coelum  potest  essecorpus. 
4.  Secundo,  quia  quodlibet  ens  naturale 

plus  appetit  sui  permanontiam,  quam 
conjungi  cum  alio  corpore  :  igitur  si 
esset  vacuum,  non  esset  necesse  corpora 
circumstantia  concurrere  ad  replendum 
vacuum.  Consequentia  probatur,  quia 
multa  sunt  corpora,  qua3  per  rarefactio- 
nem  ,  et  dilatationem  tendunt  ad  non 
esse,  ut  patet  de  corporibus,  qua^  sibi 
delerniinant  certum  gradum  densitatis; 
ideo  si  plus  appetant  permanere,  quam 
sic  rarefieri  propter  replere  vacuum,  sc- 
quitur  qucd  non  rarefient.  Antecedens 
probalur,  quia  quodlibct  diligit  se  per- 
nianere  quantum  potest,  ut   palet  p©r 


Commentatorem  1.  hujus,  comm.  81. 
igitur  si  plus  appetersnt  rarerieri,quam 
permanere,  jam  appeterent  plus,  quani 
possent  appetere,  quod  est  impossibile. 
Terlio,  quia  multa  sunt  corpora,  quce 
non  sunt  rarefaclibilia  ;  igitur  si  inter 
latera  hujusmodi  corporum  fieret  va- 
cuum,  illa  corpora  lateralia  nonconcur- 
rerent  per  rarefactionem.  Ex  isto  sequi- 
tur,  quod  si  in  vacuo  poneretur  unum 
grave  simplex,  quod  ipsum  non  move- 
retur  successive  ex  eo,  quod  tenderet 
per  rarefactionem  ad  replendum  va- 
cuum.  Patet  :  quia  multa  sunt  gravia, 
qua3  propter  quamcumque  potentiam 
vacui  nullo  modo  rarefiunt,  verum  (^) 
esl  tamcn  quod  aliqua  sunt  fluxibilis 
natiirse,  ut  aer,  et  aqua,  qua3  rarefierent 
usque  ad  certum  gradum,  ne  fieret  va- 
cuum. 

rr,     ,.  ,      •  •,  j  Gravesin 

lcrtia  conclusio,  posito  quod  vacuum  piex  m 
esset,  si  grave  simplex  moveretur  in  eo,  Zrvacw 
ipsum  moveretur  subito,  exceptis  ali-  *"<^c^**"'' 
quibus  casibus,  qui  dicentur.  Probatur 
conclusio,  quia  omnis  (b)  motus  est  se- 
cuiidum  proportionem  potentire  motoris 
ad  resistentiam  moti  :  igitur  ubi  est  ali- 
qua  potentia  sine  resistentia,  potentia  in 
infinitum  potest  movere  suum  mobile  ; 
scd  in  vacuo  nulla  estresistentia  ;  igitur 
infinita  velocitate  movebit,  ct  per  conse- 
quens  subito.  Minor  patet  ex  pr£eceden' 
tibus,  quianulla  est  resistentia  mobilis 
ad  motorem,  nec  ex  ren-isu  partium,  aut 
ex  limitalione  agentis,  et  ita  de  aliis  mo- 
dis,  qui  tacti  fuerunt  prius. 

Et  quia  ista  conclusio  ponitur  compo- 
site,  scilicet  si  grave  moveretur  in  va- 
cuo,  ipsum  moveretur  subito,  ideo  poni- 
tur  ista  conclusio  quarta  :  Si  vacuum 
esset  nullam  grave  ("^)  simplex  positum 
in  ipso  moveretur,  imo  ubicumque  po- 
ncretur,  ibi  quiesceret.  .Probulur,  quia 
omnis  motus  aiicujus  gravis  est  ut  sub- 


i 


QU.ESTIO    XII 


97 


sitleviorl,  et  levis,  ut  supersit  gravio-  sequaliterde  gravitate,  ideo  qua  ratione 

ri  :  sed  in  vacuo  nulium  esset  leve,  cui  moveretur  ad  unam  partem,  eadem  ra- 

subesse   grave    appeteret,  nec  aliquod  tione  ad  aliam.  Respondelur,  quod  talis 

grave,  cui  leve  appeteret  superesse  ;  igi-  spiia?ra  non  moveretur  ex  se  sine  motore 

tur  in  vacuo,  si  esset,  nullus  fieret  mo-  extrinseco:  quia  si  sic,  jam  moveretur 

tus  alicujus  gravis,  vel  levis.  Mtijor  pa-  subito,  et  partes  ipsius  penetrarent  se  ; 

tet  per  experientiam,   quia   grave  non  sed  talis  sphasra  potest  moveri  a  motore 

quiescit,  aut  descendit  ex  eo,  quod  est  extrinseco,  quantaecumque  esset  modicae 

in  tali  situ  respeclu  coeli,  scilicet  ex  eo  virtutis. 

quod  tantum  distat,  vel  tantum  propin-         Tertio  dubitatur,  posito   quod   super 

quatur  ad  coelum,  quia  aqua  descen-  aliquam  superficiem  planam  aeque  dis- 

dens  quiescitin  aliquo  situ,  in  quo  nunc  tantem  a  centro  ponerentur  dua3  spha)- 

est  aqua,  per  quem  tamen  situm  mo-  ra3  terras  simplicis  in    vacuo,  quarum 


vcrelur,  si  inillo  esset  aer,  el  ista  major 
potest  probari  porplures  experientias  : 
et  minor  notaest,  quia  hoc  intclligimus 
pcr  vacuum.  Patet  igilur,  si  vacuum  es- 
set,quo(l  in  illo  nullus  fieret  motus  natu- 
ralis  gravis,  vel  levis.  Et  notandum, 
quod  quia  nunquam  expertum  est,quod 
ficret  in  vacuo,  ideo  posito  quod  esset 
vacuum,  nullus  scit  quid  sequatur,  ideo 
pra3dicta3  qusestiones  posila)  sunt  verisi- 
militer  coniecturando. 

Sed  circa  pra^dicta  dubitatur,  conces- 
80,  quod  per  vacuum  polcst  moveri  gra- 
ve,  vel  leve  ,  utrum  semper  subito  mo- 
verenlur  :  rcspondelur,  quod  non  sem- 
pcr.Lndoposilo  quod  esset  unum  grave, 
cujus  una  parsessctab  una  parle  ccntri, 
et  allera  ab  alia,  tunc  illud  grave  dcs. 
cenderct  successivc,  quia  una  pars  csset 
rcsistentia  altcrius.  Ilem,  in  alio  casu.ut 
si  essct  aliquod  composituni  cx  tcrra,  ct 


una  esset  major,  scilicetyl,  et  alia  mi- 
nor,  scilicet  B,  ufrum  aeque  facile  esset 
movere  unam,  sicut  et  reliquam  :res- 
pondeturquodsic,  quia  quEelibet  earum 
a  quantacumque  potentia  mota,  potest 
moveri,sed  tamen  a  nulla  potentia  pos- 
sunt  amb«  moveri  asquc  velociter.  Pri- 
muni  probatur  :  quia  ex  quo  qua^Iibet 
illiirum  terrarum  est  sphasrica  ,  igitur 
quailibet  tangit  planum  in  puncto  :  igi- 
tur  ab  una  parte  illius  puncti  est  tantum 
de  gravitate,  quantum  ab  alia  parte  ,  et 
per  consequens  potenlia  est  «qualis  re- 
sistenlia3  :  igitur  quilibet  excessus  addi- 
tus  potest  movere.  Secundum  probatur, 
quia  in  majori  spheera  signctur  gravita- 
tis  mota  in  una  mediotate,  ut  duo,  et 
gravitas  resistitiva,  ut  c///o,  et  potentia 
seu  excessus  additus,  ut  unum  ;  tunc 
tota  potentia  mo!a  se  liabet  ad  rcsisten- 
tiam  in  sesquiallera  proportione.  Tunc 


aere,  et  ponerctur  in  loco  sphainD  ignis     de  minori  sph^era  signetur  una  medie 
vacuo,  tunc  descenderet  usquc  ad  locum 
aeris  subito,  scd  dc  loco  acris  deorsum 
successive. 

Serundum  dubium  est,  posito   quod 
Deus  suppleret  difTerentias  locorum  in 


tas,  ut  unum,  et  medietas  resistitiva  ut 
itnu7n,  itcm  cxcessus  additus  abextrin- 
seco  ut  unum  :  igitur  exc3ssus  minoris 
spha^raD  proveniet  a  proportionc  dupla, 
quaaest  major  sesquialtera  ;  igitur  velo- 
vacuo,  tunc  posito  quod  una  sphaara  ter-  citatcs  erunt  iniEquales. 
ra?  simplicis  ponerctur  in  centro  terras,  Kx  istis  patet,  quod  si  in  vacuo  grave 
utrum  ibi  moveretur  circulariter  :  ar-  siniplex  ponoretur  in  ajquilibra,  ipsum 
guitur  quod.non  ;  quia   undique    est     haberet  resistcntiam  ex  contra  appenso, 


Tom.  111  • 


98 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


vacuo. 


differenter  tamen  quam  in  pleno  :  quia 
in  vacuo  quilibet  excessus  unius  super 
alterum  sufficeret  ad  faciendum  motum  ; 
sed  in  pleno  non  quilibet  sufficeret  prop- 
ter  resistentiam  medii  :  et  hocde  primo. 
Quantum  ad  secundum,  de  motu  mixti 
Gravemix-  [^  yacuo  :  dico  ouod  in  proposito  intelli- 
veretur  in  gimus  pcr  mixtum  illud  quod  determi- 
nat  sibi   omnes   qualitates   primas    in 
gradu  citra  summum,  et  cum  hoc  de- 
terminat  sibi  qualitates  motivas  remis- 
sas  per  contrarium,  ut  gravitatem  re- 
missam  per  aliquos  gradus  levitatis,  et 
e  contra  :  vel  saltem  per  mixtum   intel- 
ligitur  aggregatum  ex  gravi  et  levi,  ut 
si  infra  partes  gravis  contineatur  aliquod 
corpus  leve.  Tunc  dicitur  primodemotu 
locali,  quod  mixtum  ex  omnibus  elemen- 
tis  si  moveretur  in   vacuo,   moveretur 
successive,  quia  tunc  haberet  resisten- 
tiam  intrinsecam.  Secundo,  quod  si  es- 
set  mixtum  ex  aliquibus  tantum,  tunc 
in  aliquo  looc  moveretur  subito,  ut  mix- 
tum  ex  terra,  et  aere  moveretur  subito 
inlocoignis.  Deindedemotu  alteratio- 
nis  dico,  quod  in  vacuo  nullapotestfieri 
alteratio  ab  extrinseco  remoto,  quia  non 


loco :  tamen  tenendo  quod  Deus  suppleat 
differentias  locorum  in  vacuo,  tunc  dico 
quod  grave  simplex  movebitur  subito,si 
non  detineatur  aliunde. 

Ad  secundam  dicitur,  quod  motusnon 
est  fmis  gravis,  sed  locus  deorsum  ;  ideo 
grave  positum  in  vacuo,  subito  acquire- 
ret  illum  locum. 

Ad  tertiam,  si  intelligamus  per  op- 
time,  velocius,  concedo,  quod  per  va- 
cuum  in  infinitum  velociter  moveretur. 
Ad  quartam  dico,  quod  Aristoteli  suf- 
ficit,  quod  terra  illius  mundi  inclinare- 
tur  ad  terram  istius,  sed  non  oportet, 
quod  moveretur  ad  istam  terram. 

Ad  quintam,  concedo  quod  illumina- 
tio  fit  cum  resistentia  non  immediate, 
sed  mediate,  quia  consequitur  motum, 
qui  estcum  resistentia. 

Ad  sextam,  de  motu  coeli  dico,  quod 
ille  motus  est  voluntarius,  nec  ibi  re- 
quiritur  resistentia  ad   successionem. 

Ad  ultimam,  dictum  est  in  secundo 
articulo. 

ANNOTATIONES 


er 


(a)  Verum  est  tamen,  quod  aliqua  sunt 
essetmedium  susceptivum  actionis  ;  et  fiuxibilis  na^Mrw,elc.  Nota  quod  si  esset  ?,f/,W 
ideo  in  vacuo  non  posset  fieri  visio.  Et 
dico  notabiliter  remoto,  quia  ab  extrin- 
seco  immediato  bene  potest  fieri  altera- 
tio.  Similiter  ab  intrinseco  potest  fieri 
alteratio.  Ex  quibus  sequitur,  quod  in 
vacuo  possunt  fieri  motus  consequentes 
alterationem  intrinsecam,  iit  nutritio, 
augmentatio,  rarefactio,  condensatio,  et 
consimiles  motus.  Item  in  vacuo  potest 
fieri  motus  progressivus  animalium,  mo- 
tus  projectorum,  et  hoc  per  impetum 
tantum  in  protracto  ab  impellente.  Et 
per  ista  potest  indicari  de  aliis  motibus. 
Ad  rationes  :  Ad  primam  dico,  quod 
grave  existens  in  vacuo,  nec  est  in  loco 
naturali,  nec  innaturali,  quia  non  est  in 


vacuum,  nullo  posito  miraculo  alio,  quam  ^f^,^"''' 
vacuo  in  concavo  Lunse,  cceli  nuUo  niodo  cuum. 
concurrerenl  ad  replendum  illud,  quia 
suaple  natura  sunt  incorruptibiles  :  et  ta- 
men  concurrere  non  possent  sine  rarefac- 
tione,nerelinquerent  vacuum  locum  suum, 
quod  esset  miraculum  majus  quam  illud 
de  vacuo.  Caeterum  cum  aer,  et  aqua  sinl 
mobiles,  etrarefactibiles,  minus  repugnat 
naturae,  quod  ascendant,  quam  ut  detur 
vacuum  ;  atque  adeo,  posilo  vacuo,  rare- 
ficrent  usque  ad  summam  raritalem,  sub 
qua  possunt  conservari,  ut  repleant  quam 
maximum  possunt  vacuum,  non  tanien  (ut 
hic  dicit  Scotus)  adeo  rarefierent,  quous- 
quc  corrumpanlur  :  nam  si  corrumperen- 
lur,  plus  vacui  maneret ;  nisi  dicas  quod 


QU^STIO  XII  99 

converlerenlur  in  rarissimum  ignem,  qui  tas  minor  :  et  ubi  virtus  moventis  resisten- 

poleril  majorem  locum  replere  :  sed  pro-  liam  non  superat,  aul  secundura  certum 

fecto  propter  vacuum  non  est  admitten-  excessum  a  natura  slatutum  eamdem  non 

dum,  quod  unum  totum  elementum  cor-  excedit,  motus  nullus  efficitur.  Unde  tribus 

rump  itur  :  maxime  quia  per  solam  rare-  tantum  modis  ex  ipso  Aristotele  ostendit 

fictionem,    sine     aliqua    alteratione,     et  Averroes  resistentiam  inveniri  posse,  aut 

inflammatione,  non  videtur  quomodo  aqua  ex  parte  mobilis  et  medii,  ut  in  animali- 

convertatur  in  ignem,  imo  ncque  in  ae-  bus,  quse    in  pleno  moventur,  in  quibus 


onlro- 

sia  cle 

cetiio- 

causa 

•nier 

'rroem, 

Avcm- 

tm. 


10. 


rem. 

(b)  Omnis  motus  esl  secundum  propoiHio- 
nem  potenliae  motoris,  etc.  Nota  quod  de 
causa  successionis  in  motu  fuit  allercatio, 
atque  contentio  inler  Averroem,  et  Avem- 
pacem,  ut  patel  in  islo  4.  cap.  de  vacuo. 
Nam,  Avempr;ces  vir  doctissimus,  et  Aver- 
rois  praeceptor,  credidit  successionem  in 
motu  provenire  non  ex  resistentia  medii, 
sed  potius  ex  resislentia  mobilis  ad  moto- 
rem,  scilicet  ex  virtute  moventis  majore, 
vel  minore:et  si  ex  medii  resistentia  suma- 
lur  in  motu  successio,  hoc  est  tmtum  per 
accidens  ;  et  ideo  dicebat  rationem  illam 
Aristoleliscaptiosamesse  etfallacem  ;  quia 
propositio  illa,  qualis  est  proportio  medii 
ad  mrd.Km  in  spissitudine,  et  subtililate, 
tal:s  cst  proportio  motus  ad  motum  in  velo- 
citale,  et  tarditate,  est  falsa  ;  quia  alias 
nonesset  molus  in  tempore,  nisi  ex  resis- 
lentiamedii,  atque  adeo  si  non  esset  me- 
dium  resistens,  motus  esset  in  instanti, 
quod  conslat  esse  falsum  :  quia  corpora 
ccrlestia  moverentur  in  instanti,  cum  m 
eorum  molibus  non  sit  medium  rcsistens 
in  quo,  vel  per  quod  moveantur. 

Averroes  autem  vull  rationem  Aristote- 
lis  demonstrationem  esse  efficacissimam, 
et  contra  Avcmpacem  dicit,  quod  omnis 
molus  est  continuus,  et  quod  hajc  conti- 
nu.itio  non  polest  esse  ex  sola  virtule  mo- 
venlis,  ut  Avempaces  scnsit,  nisi  etiam 
fuerit  aliqua  resistentin,  quam  virtus  mo- 
ventis  supeicl,  ita  ut  secundum  illam  ra- 
tionem  proporlionis,  secundum  quam  vir- 
tus  moventis  resistcntiam  superat,  motus 
quoque  fial  velox  ;  alque  adeo  in  his  mo- 
tibus,  in  quibusesl  major  proporlio  resis- 
lenli;e,  esl  etiam  major  velocitas,  et  ubi 
proportio  reoisleutia;  niinor,eliam  et  veloci- 


corpus,  quod  est  actu,  et  medium  quod 
est  plenum,  animae  moventi  resistit.  Aut 
ex  parlo  mobilis  tantum,  ul  in  animalibus, 
si  moverenlur  in  vacuo,  in  quibus  non  me- 
dium,  quod  est  inane,  sed  solum  animalis 
corpus  animae  moventi  resistit  ;  et  in  cor- 
poribus  coelestibus,  in  quibus  ipsum  coe- 
lum  molum  sine  medio  animoe  movenli 
resistit  ratione  situs  contrarii,  quem  habet 
ad  motum  intentum  a  motore  :  nam  pri- 
mum  mobile  non  movetur  in  inslanti  ab 
Intelligentia  ,  quia  par:em,  quam  modo 
habot  inOriente,  intendit  Intelligentia  mo- 
vere  ad  Occidentem :  et  propter  continuita- 
lem  partium  orbis,  non  potest  fieri  in  ins- 
tanti.  Tertio,  ex  parte  medii  tantum,  ut  in 
elemenlis,qua3  moventur  in  pleno,  quorum 
maleria,  qua3  actu  non  est,  sed  facullate 
tantum,  formae  moventi  resistere  non  po- 
test  ;  sed  medium  solum  est  illud,  quod 
resistit. 

Scotus  vero  in  2.  disl.  2,  qusest.  9.  ad  \i. 
quartum  principale,  et  in  4.  dist.  4^.qusest.  causasuc- 
5.  artic.  2.  dicit  quod  successio  in  rrotu  f^**'"»'* 
causatur  propter  resistentiam  mobilis  ad 
motorem,  et  ipsius  mobilis  ad  medium  in- 
ter  ipsum,  et  terminum  :  verbi  gratia, 
virtus  motivalapidis  movet  ipsum  lapidcm 
deorsum,  lapis  ipsc  est  mobile,  el  facit  re- 
sistentiam  virluti  motivae  lapidis  :  quia 
corpus  lapidis,  ut  comparatur  virtuti  fini- 
ta3  et  limitata?,  non  polest  esse  in  instanti 
a  tali  virlute  de  loco"  sursum  in  locum 
deorsum  ;  atque  adeo  lapis  ul  comparatur 
tali  virtuti,  transit  successive  pcr  omnia 
raedia  usquead  centrum  ;  atque  ita  omnia 
illa  media  inter  terminum  a  quo,  et  termi- 
num  ad  quem,  faciunt  sibi  resistentiam  : 
cam  ita  sint  inter  se  ordinata,  ut  talo  mo- 
bile,  cumparatum   tali  virtuli,  non  possit 


100 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


simul,  et  in  inslanli  transire  omnia  illa 
media,  alque  adeo  successio  in  tUi  motu 
causatur  ex  resistentia  mobilis  ad  molo- 
rem,  et  ex  resislentia  mediorum  ad  mobi- 
le.Et  in  quarto  loco  supra  relato  sub  lillera 


lala,  longa,  et  profunda,  et  ab  omni  sub- 
slantia,  et  sensibili  qualilate  separata,  ut 
fidesCalholica  ponil  quantitalem  in  sanc- 
tissimo  Eucliaristiie  Sacramento  sine  omni 
substanlia  corporea,  in  qua  sil  ut  in  sub- 


Zy,  inquit,  quod  omnes  illae  causoe  tactae  a  jocto,  i ta  Deus  eflicere  posset  quantilalem 
CommenLalore,  qnarlo  Physicorum  cap.  de  sine  omni  qualilato,  et  subslantia.  Et  hu- 
vact^o,  mobilis  ad  motorem,  et  mobilis  ad     jusmodi  quantitatem  separatamreceptivam 


Vacui   si- 
g7iificatio  - 
nes  xuyit 
tres. 


medium,  et  medii  ad  moventem  reducun- 
tur  finaliter  ;  sicul  alias  tetigi  (scilicel  in 
2.  ubi  supra)  ad  imperfeclionem  virlulis 
agentis,  proptcr  quam  imperfectionem  po- 
test  sibi  mobile  resistere  non  absolule,  sed 
ul  respicit  terminos,  et  medium  per  quod 
transferendum  est  a  termino  in  terminum. 
(c)  Sivacincm  esset,  nulluni  grave  sim- 
plex,  etc.  Nota  quod  secundum  Philoso- 
phum,  m  isto  quarlo  cap.  de  vacuo,  tres 
sunt  vacui  significationes  :  Uno  modo,  va- 
cuum  significal  illud,  quod  nihil  est.  Se- 
cundo  modo  significat,  in  quo  non  est  cor. 
pus  sensibile  :  et  istis  duobus  modis  acci- 
pitur  vacuum  transumptive  :  quia   verum 


corporis  aliqui  antiquorum  dixerunl  esse 
vacuum. 

Nota  secundo,  quod  talis  quanlitas  se- 
parata  duobus  modis  potest  intelligi,  quod 
esset  receptiva  corporis :  uno  modo  quod 
cederct  corpori  naturali,  sed  ingredienle 
naturali  corpore,  staret  simul  adaequate 
cum  illo,  atque  immobiliter  maneret  ;  et  in 
hunc  modum  posuerunt  antiqui  quantila- 
tem  separatam  esse  vacuum.  Alio  modo 
poLest  inlelligi,  quod  illa  quanlitas  cede- 
ret  corpori  naturali ;  et  ita  loqiiiLur  Aristo- 
teles,  in  hoc  qnarlo  text.  76.  de  quantilale 
posiiiva,  quando  dicit,  quod  sola  quanlitas 
lacit  distare,  ut  si  corpuscubumseparatum 


13. 

Quantila 
separati 

(luplirilr. 

intellig 

pole^t, 

quod  ii 

recepti 

corporii 


vacuum  non  est  illud,  in  quo  nihil  est.quia      ab  omni  sulxslantia,  et  ab  omni  qualitate 


sic  punclum  esset  vacuum  :  nec  vertim 
vacuum  est  illud,  in  quo  non  est  corpus 
sensibile,  quia  sic  locus  in  quo  esl  aer, 
esset  vacuum.  Tertio  modo  accipilur  va- 
cuum  pro  spatio  receptivo  corporis  natura. 
lis,  privato  tamen  corpore  naturali,  eL   hoc 


sensibili,  ponerelur  in  aqua,  faceret  tan- 
tum  dc  aqua  distare,  quantum  esl  corpus 
cubum. 

Nota  Lertio,  quod  (ponendo  vacuum  esse 
spalium  non  repletum  corpore,  sed  in  eo 
esse  quanLum  quanlitaLem  separatam,  si- 


polest  dupliciter  intelligi  :  uno  modo,  quod      cutponebant  antiqui,  sic   lamen  quod   illa3 
in  illo  spatio  nec    siL  corpus  naturale,  nec      dimensiones  non  cederent  corpori,  vel  mo- 


quantitas  separata.  Secundo,  quod  in  illo 
spatio  sitquanLitas  separaLa,  sed  essetque- 
madmodum  erat  ante  mundi  crealioncm  , 
vel  nunc  extra  coelum  :  et  isto  modo  nunc 
Doclores  disputant  de  va-^uo.  Sed  isLe  in- 
tellectus  contradicLionem  involvit,  scilicet 
quod  sit  aliquod  recepLivum  corporis  ca. 
rens  omni  quantiLate,  quia  essel  ponere 
quantum  sine  quantiLale  :  nihil  enim  po- 
test  recipere  quanlum  nisi  quantum,  aL- 
que  adeo,  ut  conjicio  ex  ipso  Aristolelo, 
nullus  antiquorum  iLa  po5uit  vacuum  in- 
tra  universum,  tametsi  aliqure  ejus  ratio- 
nes  militenl  quoque  advcrsus  lioc  gcnus 
vacui.  Secundus  intellecLus  est  minus  im- 
possibilis,  scilicel  quod  sil  aliqua  quantitas 


bili,)  tunc  invacuo  nuUo  modo  posset  esse 
moLus  :  quia  nonpotest  dari  peneLratio  di- 
mensionum.Modo  anLiqui  dicebant  corpora 
physica  penetraLive  moveri  per  illas,  sicut 
corpora  gloriosa  movebuntur  per  coelum  : 
hasque  dimensiones  dicebant  esse  locum, 
uLsupra  exposuimus,  qu?e  cum  haberent 
in  se  corpus  Physicum,  penetraiive  erant 
lo^-us  plonus  ;  cum  autem  oumi  corpore 
carerenl,  erant  vacuum  :  sed  esto  quod 
ilhi;  dimensiones  cederent,  et  cum  hoc  ali- 
qua  n  resisteuLi  un  mobili  facerent,  lunc 
eti;un  Pliilo^ophus  concederet  in  vacuo 
povso  fieri  moLu.n  ;  negau  lo  vero  dimen- 
sioiic^  faccro  resislenliam,  sed  tanlum  ce- 
derv^  mobili,  ut  ponebanl  anliqui,  dubium 


QU^STIO  XII 


101 


1*. 

loius  du- 
iiliciter 
abet  suc- 
is^ionem. 


est,  an  in  vaciio  possit  esse  motus  ?  et 
Arislololes  coiilra  anliquos  probat  quod 
Hon. 

Nota  quarlo,  quod  motus  duplicem  ha- 
bet  succe.ssioneiu  :  una  est  successio  essen- 
tialis  ;  altera  est  succcssio  accidentalis. 
Successio  essenlialis  competit  motui  ex  di- 


etaquam  ;  causatur  ergo  velocilas  acciden- 
lalis  ex  subtilitale  pleni  ,  et  tarditas  ex  ip- 
sius  densitate,  alquo  adeo  molu,  factus  in 
vacuo  non  est  neque  tardus,  neque  velox. 
Ex  liis  sequitur  primo,  quod  (cum  suc- 
cessio  essentialis  possitesseseque  invacuo, 
sicut  in  pleno,  cum  vacuum  sit  aeque  divi- 


visibilitate  spalii  seu  medii,  jierquod  mo-  sibile  in  partes,  sicut  plenum)  motus  fac- 

bile   movetur  ;  sed   successio  accidentalis  tus  in  vacuo  esset  proportionabilis  motui 

compelit  molui  ex  aliqua  qualitale  super-  facto  in   pleno,   loquendo  de  successione 

addita    spatio  sive  medio,  quae  est  raritas,  essentiali ;   sed   loquendo  de    successione 

vel   densitas,  qune  sunt  qualitales  conse-  accidenlali,  hoc  est,  de  velocitate,  et  tardi- 

quenles  calidum,   et    frigidum,   ut    dicit  lale  superaddita,  cum  nulla  talis  sit  in  va- 

Commentator,7.  fhysic.  comm.  15.  et  penes  cao,  motus  factus  in  vacuo  non  polest  pro- 


istas  qualifates  medium  esl  promotivum.vel 
impedilivum  molus,  id  est,  penes  subtilita- 
tem  medium  promovet,  et  penes  densitatem 
impedit  ipsum  motum,  et  ratione  istarum 
qualitalum,seucondilionumaccidentaIium, 


portionari  motui  facto  in  pleno,  quia   nihil 
ad  aliquid,nuUa  cst  proportio. 

Secundo,  sequilur  quod  si  anliqui  posue- 
runt  motum  causari  in  vacuo,  et  non  velo- 
citatem  motus  ;  Aristoteles  nihil   haberet 


quae  superaddunlur  spatio  seu  medio,  mo-     conlra   eos,  quod   esset  inconveniens,  quia 


tus  habet  successionem  accidentalem,  scili- 
cet  velocitatem,  et  tarditatem  ;  licet  a 
spatio,  et  medio  habeat  successionem  es- 
sentialem.et  essentialem  velocitalem.prout 
hsec  sunt  quanta,  scilicet  spatium,  et  me- 
dii(m. 


non  haberet,  nisi  quod  motus  factus  in  va- 
cuo  non  proportionaretur  motui  facto  in 
pleno  in  velocitate,  et  tarditate,  quod  uti- 
que  verum  est.  Sed  non  probaret  contra 
eos,  quod  motus  factus  in  vacuo  non  ^ro- 
portionaretur  molui  facto  in  pleno  in  suc- 


Nola  quinto,  quod  motus  factus  in  pleno     cessione  essentiali.  Verum,  si  antiqui  ne- 


habetutramquesuccessionem  ;essentialem, 
quatenus  spatium  est  divisibile,  et  acci- 
dentalem,  quatenus  spatium  est  rarum,vel 
densum.  At  motus  factus  in  vacuo,  si  va- 
cuum  cedere  posset,  id  est,  si  illae  dimen- 
siones  separala?  cedorent  mobili,  ut  pone- 
bantantiqui  ex  divisibilitate  spatii,  habe- 
retdivisibilitatem,  et  successionem  essen- 
tialem,  sed  nullam  velocitatem,  vel  tardita- 
lem  superadditam  haberet,  quia  in  vacuo 
nulla  est  qualilas  :  ideo  in  vacuo  non  cau- 


dum  po^uissent  motum  fieri  in  vacuo 
quantum  ad  essentialem  successionem,  sed 
etiam  quantum  ad  successionem  acoiden- 
talera,  tunc  ratio  Aristotelis  concludit  con- 
tra  eos,quod  illi  motusfacli.unus  in  vacuo, 
et  alter  in  pleno,  essent  proportionabiles  in 
velocitate,  et  tamen  vacuum,  et  plenum 
non  essent  proportionabilia  in  subtilitate, 
et  densitate,  qua?  sunt  causne  volocitatis,  et 
tardilatis  in  motu.  Modo  impossibile  est, 
quod  proportionenlur  motus  in  velocitate, 


satur  motus,  ncc  velox  nec  tardus,  quia     et  spatia  non  proporlionentur  in  sublili- 


amota  causa,  amovelur  effectus  :  el  causa 
velocitatis,  et  tarditatis,  est  raritas,  et  den- 
sitas,  quae  non  sunt  in  vacuo.  Nam  succes- 
sio  accidentalis,  ut  jam  diximus,  quoe  est 
velocitas,  vel  larditas  in  motu,  non  causa- 
tur  ex  divisibilitate  spatii,  quia  si  spatia 


late  :  quiaimpossibile  est,  quod  proportio- 
nentur  effectus,  nisi  proportionentur,  et 
causae. 

Tertio,  sequiturquod  antiquis  ponenti- 
bus  in  vacuo  motum  prKcise  in  ratione  qua 
motus,  non  est  impossibilo  molum  in  va- 


essent  aequalia,  molus  facti  in  ipsis  essent  cuo  esse  ocqualem  motui  facto  in  pleno, 
acque  veloces,  vel  ffique  tardi,  quod  estfal-  hoc  est,  fieri  in  aequali  tempore  cum  motu, 
sum  ,  ulpatetde  motibusfaclis  per  aerem,     qui   fit  in  pleno  ;  quia  medium  vacuum 


16. 


102  LIB.  IV.  PIIYSICORUM 

polest  oequari  medio  pleno  inquanlum  est  unum  altero  sit  gravius,  vel  levius  ;  velo- 

ratio,  seu  causa  successionis  essenlialis  in  ciu>  onim  movebilur  sursura,  quod  levius 

motu.  Si  ambo  mecHa  sint,  verbi  gratia,  est,  quam  quod  minus  leve  :  et    deorsum, 

decem  cubitorum,  alque  adeo  si  aliquod  quodestgravius,  quam  quod  minus  grave. 

plenum  acciperelur  in  tali  proportione,  ia  Secundo,  ex  parte  spatii  resistentis;  rainus 

quali   accipit  Philosophus  ad   motum  fac-  enim  resisLit  aer,  quam  aqu3  ;  quare   mo- 

lum  in  vacuo,  stando  semper  in  succes-  tus    per  aerera,  coeteris   paribus,  velocior 

sione  essentiali,    illud  plenuni   acceptum  est,  quam   motus  per  aquam.   Tertio,  ra- 

esset  omnino  ncutrum,  id  est,  nec  rarum,  tione  situs  ;  pars  euini  orbis,  quoe  esl  in 

nec  densum,  sallem  ut  sic  nullam   daret  Orienle,   resislit  parti,  quue  est   in    Occi- 

qualitatem  accidentalem   motui,  sicut  nec  denle,  ut  non  possit  esse  simul  in  eodem 

vacuum,  atque   ila   illi  molus  non  essent  situ,  et  sic  non   polesL  iu  instanti   moveri 

neque  Lardi,   neque  veloces.   Philosoplms  orbis  Lunse. 

ergo  conLra  antiquos  habet,  quod  cum  va-         lloc  sLante,  dico  quod  moLus  per  vacuum  3^g^|'^",„ 

cuum  nullam  habeat  qualitatera  acciden-  necessario  fieret  in  tempore.   Quod  palel  m  vacuc 

lalem,  ultra  succeosionera  essentialem  non  primo,  ex  parte  mobilis  ;  sit  enim  corpus  f-i  in  icm- 

tribuit  moLui  velociLatem  ;  quia  si  sic,  pos-  mobile  in  vacuo  LripoJale,   LerLia  pedaliLas     P^'"*- 

seL  aliquod  medium  plenum  dari  sequale,  non  posset  devenire  ad  locum  primae,  nisi 

et  tunc  per  medium   plenum,  et  vacuum  prius  esset  in  loco  mediae ;   sed  hoc  prius 

fieret  motus  in  tanto  tempore,  quantum  et  posterius  non  poLest  esse  sine  tempore  : 

lempus  corresponderet  illiconditioni  acci-  ergo,  etc.  Item,  suppono  quod  esset  una 

dentali  motus,  quod  est  impossibile  :  quia  hasla  magna  attixa  in   teira;  et  suppono, 

secundum  hoc  media  essent  iraproporlio-  quod,  stanle  vacuo  a  coelo  usque  ad  ter- 

nabilia,  hoc  est,si  illi  motus  essent  propor-  ram,  aliquis  lapis  moveretur  sic  a  capiLe 

lion^biles  in  velocilaLe,  eliam  media,  id  lanceae,  et  aliquis    alius    lapis    ejusdem 

est,  vacuum  et  plenum  essent  proportiona-  quanLiLaLis,  et  gravitaLis,  et  figurse  incipe- 

bilia  in   subLiliLaLe,  quod  esL  irapossibile.  reL  etiara  siniul  moveri  a  medio  islius  has- 

Quia  ergo  anLiqui  dicebanL  niotum   in  va-  tae  ;  Lunc  quosro  an  ille  lapis,  qui  movetur 

cuo  esse  Larduni  et  velocem,  ideo   rationes  a  medio  Iancea3  sit  prius  in  lerra,  quam 

Aristotelis  concIudunL  conLra  illos,  de  tar-  ille,  qui  movetur  a  capite,  vel  simul.  Non 

ditate,  elvelocilate  motus  ;  et  probat  quod  siinul,  quoniara,  quando  lapis,  qui  move- 

talis  motus  non  possit  esseneque   lardus,  tur  acapite,  esL  ubi  erat  lapis  alLer,   puta 

neque  velox.  Caeterum,  ejus  rationes  non  in  medio,  lapis  qui  erat  in  medio,  vel  ali- 

concludunt  simpliciter  motum  non  posse  quid  transivit,  vel  niliil ;  si  nihil.crgo  non 

esse  in  vacuo  sub  ea  ratione,  qua  moLus,  simul  inceperunt  moveri,  quod  est  contra 

et  liaBC  dicta  sunt,  ponendo   vacuum  esse  supposilum,   ergo  aliquid   transivit :  ergo 

spatium  separatum.  prius  est  in  terra,  quam  aUer.  Sed  ubi  est 

.  ^  Sed  dubium  est,  ponendo  vacuum  esse  prius  et  posterius,  ibi  est  successio;  ergo, 

coacavitaLera  alicujus  lcci,  in  qua  prorsus  etc.  Secundo  probaLur,  citius  ascendil  le- 

nuUum  sit  corpus,  neque  Physicura,  neque  vius,  et  citius  descendit  gravius ;  sed  si  in 

Matheraalicura,  ut  si  Deus  deslrueret  ele-  vacuo  esset  motus  in  instanti,   tum  aeque 

menta  omnia,  nihilque  remanereL  intra  or-  ciLo  descendereL  lana,  quara  plumbum,  et 

bes  coelesles,  utrum   per    illud    spatium  aeque  cito  ascenderet  terra,   quam  ignis. 

Tnrdiias,  iuaue  posset  fieri  moLus.  Pro  cujus  solu-  TerLio,  probaLur  sic  :  Si  in  hac  aula,  verbi 

fnmoiV'^^  tione  observandum  est,  tarditalem,  seu  ve-  gratia,  acqualis  est  distantia  a  tecto  ad  pa- 

tr:pii,:i     locilatemmotustriplici  ex  causa  provenire  viraentura,  si  sit  plenum  tale  spitium,    ac 

causapro-  _,  .  ...  ,  ...  .     .  ,     . 

ve^iir^pos-  possc  :  Pnmo,  ex    parte    ipsius    mobilis,  si  sit  vacuum  ;  sed  si  motus  m  vacuo  fieret 

*""'*       quando  scilicet  mobilia  diversa  sunt,  ita  ul  in  instanti,  non  esset  talis  oequaiis  distan- 


QUvESTIO  XIII 


103 


lia  :  impossibile  enim  est  naturaliter,  quod 
talis  dislantia  in  inslanti  Iranseatur ;  ergo 
molus  in  vacuonon  potest  fieri  in  instanli. 
Ex  his  patet  ad  primam  rationem  Aris- 
lolelis  ;  concedo  enim  nullam  esse  propor- 
tionem  inter  vacuum  et  plenum,  neque 
inter  resistentiam  vacui,  et  pleni ;  nego 
tamen  quod  fiat  motus  in  instanti  :  quam- 


qucnst.  1.  et  2.  Compluten. cZupu^  20.  qucest.  1.  et 
2.  Ruvius  qucest.  2.  Roccus  q.  8.  Aversa  to7n.  1. 
qucest.  27.  sect.  8. 


Arguitur  primo  quod  sic,  per  expe- 

rientias  aliquas  :  Primo,  quia   vitrum 

plenum  aqua,  aut  vino,  tantum  continet 

de  moneta  noviter  facta,  quantum   con- 

.     .         ,.  „     .,  „^„^„„      tineret  si  non   esset  vinum,   aut  aqua ; 

vis  enim  m  spatio  vacuo  non  sit  corpus,      <•  "'-'^x  •>  -^      •> 

quodresistat,esttamen  aliunde  ratio,  ut  quod  non  esset  nisi  in   vino,   aut  aqua 

supra  diximus,  quse  facit  motum  esse  suc-  essent  vacuitates  in  quibus  reciperetur . 

cessivum.  Et  si  dicas  :  ergo  ratio  Aristote-  Secundo,  quia  vas   plenum  cineribus 

lis  non  valet  contra  antiquos,  siquidem  el  tantum  recipiet  de  aqua,  quantum  face- 

ipsi  potuissent  respondere  alia  ex   parte  ret  si  non   essent    cineres  ;    quod  non 


motum  esse  successivum,  quamvis  daretur 
vacuum,  ut  ipsi  asserebant :  atque  ita  male 
inferebat  pro  inconvenienti  ex  vacuo  dato 
motum  per  ipsum  fieri  in  instanti.  Respon- 
deo,  AristoLelem  optime  procedere  conLra 
antiquos  putanles  in  ipsomet  vacuo  esse 
resi.>tentiam  :  quia  illi  ponebant  vacuum 
illud  diraensionatum,  asserebanlque  ex 
parte  dimensionum  esse  resistentiam.ita  ut 
motus  per  tale  vacuum  fieret  in  tempore  : 
Aristoteles  autem  illa  ratione,  et  aliis 
hanc  sententiam  rejecit.  Unde  nec  illo  va- 
cuo  dimensionalo,  nec  in  isto,  quod  ex  casu 
ponimus,  aliqua  est  resistentia  ad  motum ; 
sed  aliunde  provenit  resislentia,  ut  supra 
diximu-^,  antiqui  autem  Philosophi  solam, 
quam  ex  parle  dimensionum  falso  existi- 
mabant  esse,  ponebant,  et  sic  optime  conlra 
illos  sequebatur  motum  fieri  in  instanti, 
quod  falsum  est.  Vel  dicas,  et  melius,  sicut 
annotaLum  est  supra,  annolatione  quarla, 
et  quinta. 


QUyESTIO  XIII 


Uh^um  possibile  sit  esse  vacuum 


Aristot.  4.  Physic.  cap.  8.  et  9.  Averrces  et  reliqui 
interpretris  it^id.  D.  Thoni.  lecl.  9.  et  sequent . ki- 
bert.  Majiu.  Iracl.  2.qua?st.b.  ei  seq ue7il.  Scolas 
in  4.  dist.  43.  qucesi.4.  a7-t.  2.  el  quodl.  Ii.a7't. 
2.  Canonic.4.  l^hysic.  qucest.  4.  Conimbric.  cap.9 


esset  nisi  intra  cineres  essent  vacui- 
tates  receptivae  aquae. 

Tertio,  quia  dolium  continet  tantum 
de  vino  cum  utribus,  quantum  contine- 
ret  sine  utribus ;  quod  non  esset  nisi 
utres  reciperentur  in  vacuo . 

Quarto,  arguiturratione  :  et  sint  duo 
corpora  perfecte  plana  sibi  invicem  im- 
mediata  ;  et  sic  superius  A,  et  inferius 
B,  tunc  per  chordam  affixam  centro 
ipsius  A,  separetur  A  a  i?,  tunc  geque 
cito,  sicutuna  pars  A  separabitur  a  B, 
agque  cito  et  reliqua.  Tunc  igitur  imme- 
diate  post  hozA,  secundum  se,  et  quam- 
libet  partem  sui  distabit  a  5,tuncigitur 
vel  immediate  post  hoc,  aer  ingrediens 
replebittotum  spatium  inter  A  et  B^ 
vel  non;  si  non,  habeturpropositum;  si 
sic,  igitur  motus  localis  ipsius  aeris 
factus  est  subito,  quod  est  impossibile, 
ut  patet  6.  hujus. 

Quinto,  quia  condensatio,  et  rarefactio 
sunt  possibiles  :  igitur  possibile  est  va- 
cuum  esse.  Antecedens  patet  ad  expe- 
rientiam.  Consequentia  probatur;  quia 
in  condensatione  partes  circumferen- 
tiales  appropinquantur  partibus  centra- 
libus,  et  e  contra  in  rarefactione  elon- 
gantur  a  centralibus ;  tunc  igitur  in 
rarefactione  partes  circumferentiales, 
vel  recipiuntur  in  pleno,  vel  in  vacuo  : 


104 


UB,    IV.   PIIYSICOKUM 


2. 


siinpleno,  tunc  corpora  penetrabunt 
se,  quod  est  impossibile  ;  si  in  vacuo, 
habetur  proposilum. 

Sexto,vacuum  inlelligitur  ;  igilur  va- 
cuum  est.  Antecedens  palet,  quia  de 
ipso  estscientia.  Consequentiaprobatur; 


piicem  imaginationem  deloco,  est  eliam 
duplex  imaginatio  dc  vacuo  :  nam  ut 
paluit  in  principio  liujus  quarli,  aliqui 
imaginantur  locum  esse  spatium  sepa- 
ratum  ;  ideo  si  imaginetur  tolus  mun- 
dus  annihilari,    lotum    spatium,    quod 


dd  vuctio. 


quia  intellectus  est  virtuspassiva,  etnon  isti  imaginantur  mundum  occupare,  di- 

potestmoveri  nisi  ab  ente.  cerelur  esse  locus  nmndi.  Sed  alii   po- 

Septimo,  arguiturper  locum  a   parte  nunt  lucum  esse  terminum   conlinentis. 

totius,  in  modo  ad   suum  totum  ;   quia  Et  ita  proportionaHter  est  duplex   ima- 

sequitur,   aliqiiid    cst  vacuiim  riiio  ;  ginatio  de  vacuo;   una   j^onit,  quod  va- 

igitur  aliquid  est  vacuum:    quia  ista  cuum  sit    spalium    separatum ;  et    sic 

determinatio  t'/?iM?7i  non  est  diminuens.  vacuum  esse  ahquid,    implicat  contra- 

Oppositum  arguilurper  Aristolelem /«  dictionem.   Alio    modo  imaginatur  va- 

isto  guarto  tractatu  a  text.  6'i:.    usquQ  cuum  esse   superficiem    corporis  conti- 

ad  text.  86.  Prirno  notandum,  qiiod  per  nentis  privatam  contento,  sicut  si  lotus 

easdem  rationes,  quibus    probatur  va-  aer  liujus  domus  esset   annihihitus,    la- 


cuum  esse,  potest  probari  phira  corpora 
essesimul,  vel  saltem  per  aliquas  illa- 
rum,  ut  patet  de  illis  rationibus,  quas 
ducunt  ad  hoc  inconveniens ;  scihcet 
quod  vel  vacuumest,  vel  plura  corpora 
sunt  simul. 
An  piura  Idco  notandum,  quod  corporum  quaa- 
corpura    ^^^w  suut  quorum  unum  natum   est  in- 

jiossint  es-  ^ 

se  in  eo-  formare  rehquum,  vel  ambo  tertiumi ;  ut 

dem  loco. 

materia  et  forma,  albedo  et  cahditas. 
Aha  sunt  quorum  nullum  natum  est  in- 
formare  reliquum,  nec  ambo  nata  sunt 
informare  tertium  ;  ut  homo,  et  asinus. 
Modo  plura  corpora,  quorum  unum  na- 


3. 


teribus  domus  manentibus  ut  nunc,  tunc 
superficies  interior  hujus  domus  dice- 
retur  essc  vacuum. 

Nunc  ponuntur  conclusiones.  Prima 
conclusio:  Impossibile  est  aliquod  va- 
cuum  separatum  esse.  Probatur,  quia 
si  essel  aliquod  vacuum  separatum,  tunc 
sequeretur,  quod  aliquod  esset  perpe- 
tuum.  seu  coajlernum  ipsi  Peo ;  quod 
Deus  non  posset  augmentare,  nec  anni- 
hilare,  nec  diminuere,  nec  alio  modo 
vai-iare  ;  consequens  est  falsum,  et  ini- 
possibile,  quia  omne  aliud  a  Deo  est 
causatum  ab  ipso,  et  ab  ipso  dependens, 
tum  est  informare  reliquum,  vel  ambo  et  per  consequens  mutabile  ab  ipso  Deo. 
tertium,  bene  possunt  esse  simul  ;  sed  Secundo,  sequeretur  quod  plura  cor- 
de  aliis  corporibus,  quorum  neulrum  pora  cssent  simul ;  consequens  est  im- 
natum  est  informare  reliquum,  nec  am-  possibile  de  illis  corporibus,  quorum 
bo  tertium,hoc  est  impossibile.  unumnonestnatum  informarereliquum, 

Secundo  notandum,  quod  hoc  nomen     nec  ambo  terhum.  Gonsequentia  proba- 
vacuume^i  noiwQn   privativum,    et  si-     turquiailludspaliumseparatumestaique 


inxaQina- 


gnificat  tantum,  quantum  hsec  oratio. 
locus  non  replelus  corpore ;  et  ideo 
quando  dicitur,  vacuuni  cst  locus  non 
replelus  corpore,  ibi  sumitur  esse  pro 
significare. 

Terlio  notandum,  quod  secundumdu- 


longum,  a^que  latum,  et  leque  profun- 
dum,  sicut  corpus,  quod  in  ipso  reci- 
pitur  :  et  pcr  consequens  ipsum  est 
corpus,  etnon  ceditcorpori  recepto,  imo 
stat  simul  cum  ipso  ;  igitur  plura  cor- 
pora  stant  simul. 


QU^STIO  XIII  105 

Tertio,  sequeretur  quod    esset  aliqua     tunc  corpus  coeleste  cedit  sibi,  et  est  flu- 

dimensio  separata  :  consequens  est  im-     xibile,  vel  plura  corpora  erunt   simul, 

possibile,  quia  apud  cognoscenlem  esse     quorum  ulrumque  est  impossibile.  Res- 

'idecen- accidentis    implicat    contradictionem*,     pondetur,  quod  illa  imaginatioestfalsa, 

ac.  hu-  accidens  esse  sine    subjecto,    ut  patuit     quag  ponit  unani  partem  epicycli   super 

hbn.  pj^i^^^Q  hujus,    text.  36.  Consequentia     deferentem,  imo  totus  epicyclus  debet 

probatur,  quia  in  vacuo  separato  essent     imaginari  infra  orbem,  in  quo  est  epicy- 

dimensiones   quemadmodum  in  corpo-     clus. 

ribus  naturalibus.  Item,   potest  induci  in  elementis,  et 

Quarto,  si  esset  aliquod  vacuum  se-  in  istis  inferioribus,  quia  ubi  dicimus 
paratum,  hoc  esset  praicipue  propter  esse  aerem,  ibi  est  plenum,  de  quo  ta- 
motum  localem  :  sed  propter  hoc  non,  men  antiqui  niagis  dubitaverunt,  utpa- 
quia  in  vacuoseparato,  si  esset,  nullus  tet  per  vesicas  repletas  aere,  et  deciara- 
fieret  motus  localis,  ex  quo   nulla  esset     tur  in  textu. 

differentiapartium  situs,   ratione  cujus         Secundo,  probatur  per  experientias, 
fieret  motus,de  una  parte  illius  spatii  ad     qua^ponuntur  in  tractatu  de  inani,    et 

aliam  parteni.  vacuo  :  quia  corpora  naturalia  moven- 
^-           Quarto,  si  sit  aliquod  tale  spatium  se-     tur  contra  naturales  inclinationes  suas, 

paratum ;  tunc  verum  est  dicere,  quod  ne  fiat  vacuum.   Prima  experientia  (b) 

spatium  separatum  est,  et  non   est  ali-  est  de  aqua  ascendenteadextinguendum 

quid,  nec  aliqua,  nec  substantia,  nec  ac-  candelam   coopertam  urinali.   Secunda 

cidens.  Item,  concedere  quod  hujusmodi  experientia  ;  si  fiat  vas  habens  duas  ti- 

vacuum  est  quantum,et  «quale  corpori,  bias,  unam  longiorem  altera,  et  brevior 

quod  recipitur,  et  tamen  ipsum  nec  est  ponatur  in  aqua,  tunc  perbrachiumlon- 

ens,  nec  entiu,  quod    est  impossibile,  gius  extrahatur  aer,  aqua  ascendet  per 

quia  quantum,  et  oiquale  non  dicitur  tibiam  breviorem  :  quod  tamen  non   fa- 

nisi  de  entibus.  ceret  nisi  ad  prohibendum  ne  fiat  va- 

Secunda  conclusio.   NuIIa   superficies  cuum.    Tertia    experientia    est,     quod 

corporis  continentis,  (a)  nec  aliquod  con-  grave  existens  sursum  non   impeditum, 

tinens  est  vacuum,   imo  quilibet   locus  non  descendet  ne  fiat  vacuum  ;  igitur  in 

est  repletus  corpore.  Probatur,  (indu-  istis  inferioribus  per  agens  naturale  non 

cendo  in  corporibus  mundi  :    nam  in  est  possibile  vacuum  esse.   Antecedens 

coelo  non  est  vacuum  inter  stellas,  nam  probatur,  quia  si  sit  unum  vas   habens 

stellae  uniformiter  moventur,)  quod  non  multa  foramina  parva  subtus,  et    unum 

est  bene   possibile  salvare   uniformita-  foramen  magnum  supra,tunc  si  illud  vas 

tem  motus,  nisi  slellas  sint  fixa)  in  ali-  repleatur  aqua,  et  foramen  superius  sit 

quo  corpore  solido,  ct  per   consequens  obstructum,  non  descendet  aqua  per  fo- 

ibi  non  est  vacuum.  Eodem  modo  potest  ramina  inferiora  ;  quod  non  essetnisi  ad 

induci  in  sphceris  Planetarum,   in   qui-  prohibendum  vacuum.  Quarto,  videmus 

bus  nullum  est  vacuum.  Etsi  objiciatur  quod  elementa  levia  descendunt  deor- 

de  epicyclis,  quia  medietas  epicycli   su-  sum,  ut  patet  de  aere,  qui  descendit   in 

pra  deferentem,  quando  movetur,    vel  fossione  puteorum. 
recipitur  in  pleno,  vel  in  vacuo  :   si  in         Contra  istam  conclusionem  arguitur, 

vacuo,  habetur  propositum;  si  in  pleno,  et  sit  unum  corpus  concavum   perfecte 


106 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


sph£ericum  undique  uniforme  grossitie 
et  robore,  ut  esset  de  ciialvbe  ,  et  sit  il- 
lud  corpus  repletum  aere  ;  tunc  pona- 
tur  illud  corpus  sic  repletum  in  aqua, 
vel  in  aliquo,  quod  intense  frigefacit ; 
tunc  aer  interclusus  in  isto  vase,  conden- 
sabitur,  quia  frigefiet,  etad  frigefaclio- 
nem  consequetur  condensatio  :  igitur 
occupabit  minorem  locum  quam  ante,et 
per  consequens  manebit  vacuum.  Res- 
pondetur,  quod  impossibile  est  aerem  in 
illo  corpore  condensari  a  frigido,  quan- 
tumcumque  intenso,  nisi  frangaturillud 
vas,  aut  inipso  sit  aliquod  foramen,per 
quod  in  ipso  sit  introitus  alterius  corpo- 
ris. 

Tertia  conclusio.  Licet  per  potentiam 
naturalem  («)  non  sit  possibile  vacuum 
esse,  tamen  per  potentiam  supernatura- 
lem,  ut  per  divinam,  hoc  est  possibile, 
quia  si  Deus  faceret  vacuum,  nescire- 
mus  quid  inde  sequeretur,  quia  non  est 
expertum,  ut  dictum  fuit  prius. 

Ad  rationes  :  Ad  primam  dico,  quod 
hoc  est  pro  tanto,  quia  moneta  nova  ha- 
bet  in  se  caliditatem,  et  valde  intensam 
siccitatem,  virtute  quarum  resolvit 
aquam. 

Ad  secundam  consimiliter ;  quia  ci- 
neres  consumunt  aquam,  et  e  contra, 
aqua  consumit  cineres  ;  et  ideo  stant  in 
minori  loco  quam  prius. 

Ad  tertiam,  de  dolio  cum  utribus, 
credo,  quod  hoc  sit  falsum,  nisi  utres 
sint  de  tali  materia,  quod  multum  con- 
sumant  de  vino. 

Ad  quartam,  respondetur,  quod  im- 
possibile  est  duo  corpora  perfecte  plana 
essesibi  invicem  conjuncta,  et  ideo  di- 
cit  Aristoteles  in  2.  de  Anima,  text. 
113.  quod  impossibile  est  duo  corpora 
se  invicem  tangere  in  aere,  nisi  sit  aer 
intermedius,  nec  etiam  in  aqua  ,  nisi  sit 
aqua  intermedia  ;  et  ideo  casus   non  est 


possibilisnaturaliter  ;  sed  si  admittatur 
casus,tunc  dico  quod  (d)  impossibile  est 
superficiem  unius  levari  a  superficie  al- 
terius,nisi  oblique,  et  ideo  superius  cor- 
pus  non  posset  trahi  asqualiter  ab  infe- 
riori. 

Ad  quintam,  concediturantecedens,et 
negatur  consequentia.  De  modoconden- 
sationis,  et  rarefactionis  dicetur  in  alia 
qusestione. 

Ad  sextam,  consequentia  non  valet, 
quia  ex  cognitionibus  rerum,  quae  sunt, 
intellectus  potestelicere  cognitiones  non 
entium,  imo  etiam  impossibilium  esse, 
scilicet  per  discursum,  et  ratiocinatio- 
nem,  ut  habet  videri  3.  de  Anima. 

Ad  septimam  ;  negatur  consequentia, 
nec  est  ibi  locus  a  parte  in  modo  affirma- 
tive,  sed  negative  :  quia,  ut  dicebam 
prius,  hoc  nomen  vacuum  est  nomen 
privativum  :  modo  ille  locus  non  valet 
negative. 

ANNOTATIONES 

(a)  NiUla  superficies  corporis  continentls, 
nec  aliquod  corpus  continens  est  vacuum. 
Nota,  quod  Arisloteles  1.  Meteororum  cap. 
2.  dicit,  quod  oportet  hunc  mundum  infe- 
riorem  conliguum  esse  lationibus  superio- 
ribus,  ut  inde  tola  ejus  virtus  gubernetur. 
Ex  quo  sequitur  per  naLuralem  potentiam, 
vacuum  dari  non  posse  :  nam  contiguitas 
partium  universi  est  maxime  necessaria  ad 
naturalem  rerum  inferiorum  conservatio- 
nem  ;  si  autem  daretur  vacuum,  non  esset 
hujusmodi  contiguitas,  atque  adeo  nec  re- 
rum  inferiorum  conservatio  :  et  ratio  slat 
in  hoc,  quod  cum  agens,  et  patiens  in  na- 
tura,  vel  per  se,  vcl  per  aliud  sint  appro- 
ximata,  sequitur  quod  si  aliquid  debeat 
inferius  conservari  virtute  alicujus  Plane- 
tse,  oportetquod  Planeta  primo  disponat,  et 
alteret  aerem,  quod  fieri  haud  posset,  si 
darelur  vacuum. 

(b)  Prima  experientia  est  de  aqua  ascen- 


10     I 


QU^STIO  XIII 


107 


dente,  etc.  Nola,  quod  ex  istis  experientiis 
apparet,  quod  non  potest  corpus  ingredi, 
nisi  aliud  egrediolur,  et  e  contra  :  quare 
si  extreina  vasis,  seu  loci  sint  debilia,  sta- 
tim  junguntur,  ne  detur  vacuum  ;  quod 
apparet  in  utre,  et  in  aere.  Si  vero  cxtrema 
sintfortia,  corpus  nequit  egredi,  nisi  alia 
ingrediantur,  et  e  contra  ;  et  ad  egressum 
fit  magnus  impetus,  et  rumpituraliquando 
continens  :  quare  siKpe  rumpuntur  bom- 
barda3,  quia^non  ita  facile  ab  aere  repleri 
possunt  igne  fortissime  egrediente.  Ilinc 
etiam  apparet,  quare  si  detur  vas  aqua 
plenum,  cujus  supremumforamen  clausum 
sit,  inferiusque  aperiatur,  aqua  non  des- 
cendet  per  illud  :  quia  tunc  daretur  va- 
cuum  juxta  latera  vasis  superiora,  eo  quod 
difficuller  potest  ibi  aliud  corpus  intrare 
aqua  effusa.  Apparet  etiam,  quod  motus 
rei  gravis  sursum,  levisque  deorsum  ad 
evitandum  vacuum,  non  violentus,  sed  na- 
turalis  est,  non  solum  ut  aliqui  dicunt 
secundum  naturam  universalem,  et  com' 
munem,  quia  bonum  commune  prrepon- 
derat  particulari  ,  sed  etiam  secundum 
particularem  naturam  hujus  gravis,  vel 
hujus  levis  :  cujus  ratio  est  ,  quia  Deus  ad 
rerum  conservationem  contulitillis  appeti- 
lum  ad  mutuam  conjunctionem,  ne  detur 
vacuum  ;  estque  hujusmodi  appetitus  in 
omnibus  rebus  ita  vigens,  quod  nulla  alia 
vi  naturali  prorsus  impediri  valet  :  et  hoc 
intendit  Aristoteles  illis  verbis  :  Oportet 
mundum  inferiorem  esse  conligunm,  etc.  Si 
enim  res  non  essent  contigure,  coelorliniin- 
fluxum  non  reciperent.  Quamvis  ergo  gra- 
vitas  sit  quantitas  inclinans  rem  gra- 
vem  ad  motum  deorsum,  et  levitas  ad  mo- 
lum  sursum,  fortior  tamen  est  hijusmodi 
appetitus  ad  evitandum  vacuum,  et  ad 
contiguitatem  :  quando  ergo  res  sic  moven- 
tur,  secundum  particularem  earum  natu- 
ram  moventur,  et  sic  motus  non  violentus, 
sed  naturalis  est. 

(c)  Licel  per  potentiam  nat^iralem,  etc. 
Nota,  quod  haec  conclusio  non  intelligitur 
de  vacuo  secundum  antiquorum  sensum, 
asserentium  vacuum  esse  spatium  illud 


dimensionatum,  quem  locum  appellabant 
corpore  non  replelum  ;  sed  intelligilur  de 
vacuo,  quod  est  spatium  interceptum  inler 
aliquas  superficies  nullo  prorsus  corpore 
repletum  ;  ut  si  Deus  destrueret  elementa 
omnia,  nihilque  remaneret  intra  orbes  coe- 
lestes,  spatium  illud  vacuumesset,  et  quod 
tale  vacuum  per  absolutam  Dei  potentiam 
dabile  sit,  patet.  Quia  sicut  Deus  creavit 
coelos,  intra  quos  posuit  elementa,  potuit 
eliam  illos  creare  vacuos  sine  elemenlis  ; 
et  raodo  quodcumque  corpus  intra  illos 
existens  annihilare  valet,  cum  Deus  possit 
quaecumque  creat  absoluta,  et  essentialiter 
distincLa,  quorum  unum  non  dependet  ab 
alio,  separare,  et  separatim  conservare,  et 
unum  conservare  omnibus  aliisannihilatis, 
et  corruptis  :  sed  coelum  et  ista  inferiora 
sic  se  habent,  quod  sunt  essentialiter  dis- 
tincta,  et  coelum  ab  istis  inferioribus  non 
dependet ;  non  videtur  ergo  impossibile- 
quin  Deus  posset  facere,  quod  a  terra  us, 
que  ad  coelum  non  esset  aer,  nec  ignis,  nec 
aliquod  aliud  corpus,  et  si  Deus  hoc  face- 
rct,  remaneretvacuum  infra  coelum,  cum 
remaneret  spalium  non  repletum  corpore, 
aptum  natum  repleri. 
(d)  Dico  quod  impossibile  est  superficiem 
unius  levari,  etc.  Nota,  quod  casu  illo  ad- 
misso,quia,  etsi  naturaliter  nonpotestfieri 
tanta  copulalio,  quin  aqua,  vel  aer  me- 
dient,  nihilominus  nulla  est  repugnanlia, 
quinDeus  id  possit  facere.  Idcircoadmisso 
casu,  respondet  Paulus  Venetus,  quod  si 
tabula  illa  incipit  elevari  per^ultimum  non 
esse,  immediate  post  illud  aer  subito  mo- 
tus  replebil  totum  spatium.  Sed  salva  re- 
verentia  gravissimi  Doctoris,  crederem  hoc 
fieri  non  posse.alias  daretur  motus  subitus 
aeris  per  magnum  spalium,  quod  repugnat 
naturae  rerum,  ut  videbimus  in  6.  hujus. 
Ideo  inquit  Joannes  Canonicus,  quod  natu- 
raliter  non  posset  tabula  superior  dimo- 
veriab  inferiori,  si  sequaliter  undique  ele- 
varetur,  sed  superior  Iraheret  sibi  affixam 
inferiorem,  quemadmodum  aerem  altrac- 
tum  a  fistula  sequitur  sursum  aqua.  El  hu- 
jus  rei  testimonium  est,   quod  si  quadra- 


12 


108 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


tum  corpus  planissimumsuperponasaquse, 
non  poleris  uniformissiine  elevare  sine  ali- 
qua  violenlia,  el  si  elevelur,  parLes  cenlra- 
les  corporis  plani  in.^^iequetur  aqua  per  tan- 
tum  spatium,  per  quanlum  polest  aer  locum 
illum  alLingere  et  replere  ;  et  voIenLi  ex- 
periri  hoc  erit  manifesLum.  Si  vero  ex  una 
parle  incipias  elevare,  nulla  estdifficultas, 
quia  lunc  celerrime  peneLraL  velocis^imus 
aer. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Sunt  auiem  (1)  quidam .  Hoc  est  sex- 

Text.79.     tum  capitulum  hujus  tractatus,    in  quo 

Philosophus  ostendit  vacuum  non    esse 

imbibilum,  seu  immixtum   corporibus, 

et  dividitur ;  quia  primo  recitat  opinio- 

nem  antiquorum  cum  ratione  ipsorum. 

Secundo  improbat  positionem  ipsorum  : 

et  tertio  solvit  suam  rationem.  Secunda 

ibi  :  Si  igitur  raruiu.  Tertia  ibi  :  Quo- 

niam  autem.    Positio    antiquorum  (a) 

erat,   quod   in   corporibus    naturalibus 

essent  qua^dam  vacuitates,  ut  pori  omni 

corpore  privati ;  quia  nisi  ita    esset,  se- 

queretur,  quod  non  posset  fieri  conden- 

satio  ;  consequens  est  falsum.  Et  conse- 

quentia  probatur  :  quia  in  condensatione, 

partes  circumferentiales  approximantur 

centralibus  partibus ;    tunc   igitur,   vel 

recipiunturin  pleno,  et  tunc  penetrant 

se  invicem  :  vel  in    vacuo,  et   habetur 

propositum.  Falsitas  consequentis   pro- 

batur  dupliciter  :  Primo,  quia  nisi  esset 

condensatio  non  posset  fieri    motus   lo- 

calis,  quia  illud  in  quo  fit  motus   cedit 

mobili ;  iunc  vel  alicubi  fit  condensatio  , 

vel  tandem  oportet  coelum   expelii.  Se- 

cundo,  quia  si  ex  aere   fiat  aqua,   tunc 

materia,  quas  priuserat  subforma  aeris, 

jam  est  condensata   sub  minori   quan- 

titate,  nisi  dicatur,  quod    alibi  tantum 

de  aere  generatur  aqua  ;  quod    non  ap- 

paret  necessarium  ;  ideo  oportet  conce- 

dere  fieri  condensationem. 


Si  igitur  (2)  rarwn.  Hic  improbat :  Text.  i 
und-3  sciendum,  quod  sic  ponentes  erant 
bipartiti :  unde  quidam  (b)  posuerunt 
poros  vacuos  in  corporibus  ;  aiii  autera 
posuerunt  i^)  corpora  esse  commixta 
ex  pleno,  et  vacuo.  Primo,  improbat 
primum  modum.  Secundo,  secundum 
ibi. 

Si  vero  non  separahile.  Contra  pri-  ^^'' 
mum  arguitur,  quia  si  ita  esset,  seque- 
retur,  quod  vacuum  esset  dimensio 
separata,  qua?  reciperet  aliam  dimen- 
sionem  in  se ,  quod  est  falsum ;  qufa 
tunc  dimensiones  penetrarent  se.  Simi- 
liter  etiam  tunc  dimensio  separata  esset 
locus,  quod  est  improbatum  prius. 

Si  vero  (3)  non  separabile.  Improbat  T«xt.  g 
secundum  modum  quinque  rationibus. 
Secunda  ibi  :  Deinde  causam  motus. 
Tertia  ibi:  A/^-w^gwa/iYer.  Quarta  ibi  : 
Amplius.  Quinta  ibi  :  Et  manifestum. 
Prima  ratio,  quia  si  ita  csset,  tunc  se- 
queretur,  quod  vacuum  non  esset  causa 
omnis  motus  localis  ;  consequens  est 
falsum,  utipsi  ponebant,  quia  dicebant, 
si  vacuum  non  est,  motus  localis  non 
est.  Gonsequentia  probatur  :  quia  per 
eos  vacuum  esset  causa  raritatis,  et  ra- 
ritas  causa  levitatis,  et  levitas  causa 
motus  sursum  ,et  per  consequens  vacuum 
esset  causa  solius  motus  sursum.  Se- 
cundo,  sequeretur  (d)  quod  vacuum  non 
esset  causa  motus  localis  tanquam  illud, 
in  quo  fieret  motus,  sed  tanquam  illud, 
quod  simul  ferreturcum  mobiIi,et  esset 
causa  molus.  Tertio,  sequeretur,  quod 
vacuum  moveretur  localiter,  quod  est 
falsum  :  quia  lunc  vacui  esset  locus. 
Item,  cura  vacuum  non  sit  corpus,  non 
apparet  qualiter  moveretur.  Conse- 
quent  a  probatur,  quia  moto  corpore, 
moventur  omnia  ex  quibus  est  corpus; 
modo  per  te  corpus  componitur  ex  va- 
cuo  tanquam  ex  parte  ;  ergo.  Quarto  (4)  .^^^^ 


QUiESTIO  XIII 


109 


sequereturquod  nulla  esset  causa  motus 
deorsum  :  quia  si  esset  aliqua,  maxime 
esset  plenum,  ex  quo  vacuum  est  causa 
motus  sursum  ;  sed  hoc  non,  quia   tunc 
nihil  esset  simplex  leve,  nisi  purum  va- 
cuum.  Quinto,  soqueretur  quod  vacuum 
moveretursubito  localiter,  quod  est  im- 
possibile.    Et   consequentia  probatur  : 
quia  nulla  est  proportio  vacui  adplenum 
in  raritate,  et  densitate  ;  igitur  nec  mo- 
tus  unius  ad  motumalterius  :  sed  motus 
pleni  sursum  fit  successive ,  igitur  mo- 
tus  vacui  fit  subito. 
^•g^        Quoniam  (6)  autem .    Ilic   solvit   ra- 
tionein  prius  adductam  ;  et  primo  repe- 
tit  eam.  Secundo  solvit  ibi :  Nos  autem 
rf^cimz/s.Primapars  legendaestde  verbo 
ad  verbum,  sicut  prima  pars  capituli. 
•^*'        Nos  autem  {(j)   dicimus.    Hic  solvit 
dictam  rationcm  ;    et  primo  prasmittit 
quatuor  suppositiones.  Secundoapplicat 
eas  ad   solutionem   dictce  rationis  ;   et 
tertio  declarat    suam     solutionem    per 
exempla.Secunda  ibi:  Est  aw^em.Tertia 
ibi:  Manifestum  autemest.  Prima  sup- 
positio  est,  quod  eadem  est  materiacon- 
trariorum,   ut   eadem  est  materia  qure 
primoestcaiida,etposteafrigida.Secunda 
siipposit!0,quodexeo  quodest  in  potenlia 
tale  ,vel  tantum,  fit  actutale,  vel  tantum 
sine  adventu  alicujiis  abextrinseco,quod 
actu  est  tale,  vel  tantum.  Patet,  quia  for- 
mae,  et  dispositiones  non  eveniunt  passo 
ab  extrinseco,  scd  educunturdepotenlia 
materias  per  agens.   Tertia   suppositio, 
quod  materianon  est  separabilis  a   dis- 
positionibus   eductis    de   potentia   ma- 
terije.  Et  quarta,  quod  materia  est  altera 
natura  ab  hujusmodi  dispositionibus  ; 
tunc  rcpetit   primam  suppositionem,  et 
palet  in  littera. 
}^-  Est  autem.  Hic  solvit  <tictam    ratio- 

r  aj.t- nem.  Ubi  notandum,    quod   antiqui  po- 
^densa-  ncbant  duplicem  inodum,  quo  possibile 

ont. 


est  fieri  condensationem  :  Prima  opinio 
(e)  posuit,  quodin  corpore  condensabiii, 
sunt  quidam  pori  vacui,  in  quoscedunt 
partes  circumferentialescorporis,  quod 
condensatur  :  et  ideo  ponebant,  quod  in 
aere  essent  duplices  partes,quarumquae- 
dam  essent  quarum  quaelibetpars  est  aer, 
sed  est  vacuum.  Alia  opinioposuit,  quod 
in  rarefactione  est  elongatio  partium  cor- 
porisper  adventum  vacui  ab  extrinseco, 
sed  in  condensatione  est  approximatio 
partiumper  recessum  vacui  ab  illo  cor- 
\)OVQ.TuncponitAristotelessolutionem, 
quasest  contraria  istis  duabus  opinioni- 
bus,dicens,quod  nec  est  ibi  vacuum  in- 
terclusum,  nec  vacuum  adveniens  ab 
extrinseco,  sed  materia,  quo3  prius  erat 
actu  magna,  et  in  potentia  parva,  sit 
postea  actu  parva,  sineadventu  alicujus 
vacuitatis  abextrinseco,  sine  etiam  vacuo 
intercluso  inter  partes  mobilis  :  quia 
totum  corpus  est  continuum  per  priva- 
tionem  vacuitatis. 

Manifestum  autem  est.  Hic  declarat 
solutionem  per  exempla,  et  sunt  qua- 
tuor  :  et  quinto  repetit  tertium,  et  sexto 
rccapitulat.  Secundum  ibi :  Sic  et  ex 
calido.  Tertium  ibi  ;  Sicut  neque  majo- 
ris.  Quartum  ibi :  Nequc  est  accipere. 
Quintum  ibi  ;  Quare  magnitudo ,  et 
parvitas.  Sextum  ibi ;  Ex  dictis.  Pri- 
mum  exemplum  est,  qiiando  ex  aqua 
fiet  aer,  eadem  materia,  quge  prius  fuit 
sub  forma  aquae,  et  sub  magnitudine 
aquag,  illa  eadem  non  accipiens  aliquid 
ab  extrinseco  jam  est  facta  aer  ;  et  ideo 
illud  idem  quod  materia  prius  erat  in 
potentia,  nunc  facta  est  in  actu.  Secun- 
dum  cxemplum  :  (0  quia  sicut  ex  minus 
calido  debet  fieri  maofis  calidum,  eadeni 
ratione  materia,  quic  prius  in  potentia 
fuit  magis  calida,  fit  actu  magis  calida, 
sine  adventu  alicujus  majoris  caliditatis 
ab  extrinseco.  Tertium  exemplum  :  quia 


17. 


110 


LIB.  IV.  PFIYSICORUM 


portio  (  )  majoriscirculi  per  incurvatio- 
nem  potest  fieri  portio minoris  circuli  sine 
incurvatione  addita  ab  extrinseco.  Quar- 
tum  exemplum  :  quia  in  scintilla  non 
est  accipere  aliquam  partem,  in  qua  non 

id  est  lux  estcaliditas  et  albedo,sicut  etiam  non  est 
accipere  aliquam  partem  quae  estvacua: 
quiajam  illa  non  est  calida,  et  alba,  et 
sicut  est  in  omnibus  istis  exemplis,  ita 
etiam  est  de  raro,  et  denso  ;  quod  den- 
sum  potest  fieri  rarum  sine  adventu  va- 
cuitatis  ab  extrinseco,   et  e  contra  sine 

Text.  85.  expulsione  vacuitatis.  Quare  (7)  et  mag- 
nitudo,  recolligit  tertium  exemplum 
applicando  ad  propositum.  Et  tunc  ibi  : 
Ex  (8)  dictis,  recapitulat  quod  ex  dictis 
manifestum  est,  quod  vacuum  non  est 
aliquod  corpus  separatum,  nec  etiam 
commixtum  corporibus,  nisi  aliquis  ve- 
lit  abuti  boc  nomine  vacuum. 


Text.   86. 


18. 


m  crid  de 
vacuo 


ANNOTATIONES 

(a)  Posilin  antiquorum  erat  etc.  Nota,quod 
prseter  Anaxagoramdicenlemvacuum  esse, 
el  pragter  opinionem  Pylhagorfe  ponentem 
vacuum  spatium  separatum  a  corporibus  ; 
Opinio  De-  fuil  lerlia  opinio  Deinocrili,  ct  quorumdam 
aliorum  dicentium  vacuum  esse  corporibus 
imbibilum,  et  lioc  propler  raretactionem,et 
condensationem  ;  putabant  enim  quod  se- 
cunduin  quod  vacui  plus,  minusve  esset  in 
corpore,  rarius  esset,  aul  densius,  ut  spon- 
gia.aut  pumex  essel  rarior.quia  plus  habet 
vacui  ;  lignum  vero  aut  lapis  minus,  quia 
minus  habet  vacui.  Sublnta  aulem  raritale, 
et  dcnsitalererum,  duo  inferebant  absurda: 
Primum  inferebat  Xuthus  Philosophus,  ex 
motu  locali,  nempe,  quod  non  contingeret 
aliquid  movcri  localiLor  motureclo,  nisi  to- 
tum  universum  moverelur  :  corpus  enim, 
quod  movetur  motu  reclo,  pellit  aliud  cor- 
pus  sibi  oequale  extra  suum  locum,  et  sic 
deinccps,  quousque  coelum  pellatur  sur- 
8um.  Nam  si  aer  a  loco,  quem  corpus  mo- 
tum  intrat,  nou  condensaretur  cum  cir- 
cumstanti,  necesseest  ut  ille  moveat  alium 


aerem,  et  ille  alium  usque  ad  coelum,quod 
proinde  motu  illo  fluctuabit  ul  terra  com- 
movetur  aere  inlus  moto.  Alterum  incora- 
modum  inferebant  ex  generatione  :  quia 
nisi  fial  condensatio,  non  eritgenerationisi 
sequalis,  videlicet,  quod  quoties  ex  aqua, 
verbi  gratia,  generatur  aer,  necessarium  es- 
set  ex  alio  tanto  aere,  quantus  hic  gigni- 
tur,  tantumdem  aquce  alibi  generari.quan- 
tum  hic  corrumpitur.  Quando  enim  ex  aqua 
generatur  aer,  ille  aer  majorem  locum  oc- 
cupat,  quam  aqua.  ex  qua  genitus  est  , 
nam  ex  uno  pugillo  aquoe  fiunl  decem  ae- 
ris  :  ergo  vel  totum  universum  occupat 
majorem  locum,  quam  prius  ;  vel  oportet 
quod  tantumdem  de  aere  convertatur  alibi 
in  aquam.et  ista  vocatur  generatio  sequalis. 
Ad  evitandum  ergohujusmodiincommoda 
necesse  est  punere  condensationem,  et  ra- 
refactionem  circumstanlium  locorum,  at- 
quc  adeo  vacuum. 

(b)  Unde  quidam  posuerunt  poros  vacuos 
incorporibus,  elc.  Nota,  quod  quidam  po- 
nebant  vacuum  intra  corpora  commisceri, 
quemadmodum  ponebat  Pythagoras  va- 
cuum  extra  corpora  ;  nempe  quod  inter 
singulas  particulas  corporis  (quas  Democri- 
tus  appellabat  atomos)  interciperentur  spa- 
tia  situ  separata  ab  ipsis  particulis  ;  puta 
dimensiones  insensibiles  vacuas  corpore 
physico  ;  el  hic  sensus,  ut  ex  textu  Aristo- 
telis  coUigitur,  erat  intentus  a  Democrito. 

(c)  Alii  autem  posuerunt  corpora  esse  com- 
mixta,  elc.  Nota,  quod  hic  modus  dicendi 
varie  explicalur.  Nam  Philoponus  vult, 
quod  intelligeret  vacuitates  istas  in  cu- 
mulo,  verbi  gratia,granorum  milii  orbicu- 
larium,  qua?  sunt  sibi  contigua,  et  se 
tangenlia  in  punclis,  ut  sphoera  tangit 
sphcBram  ;  sed  sunt  nihilominus  vacuitates 
in  aliis  partibus,  quibus  non  se  tangunt  ; 
et  hic  modus  dicendi  differt  a  primo,  quia 
secundum  primum,  essent  talia  spatia,qu8e 
possent  recipere  alios  atomos  sirniles,  sed 
penes  secundum  non  possunt  hujusmodi 
spatia  similes  atomo>  recipcre,  ut  si  tres, 
aut  quatuor  globos  se  tangoutes  dispoua.s, 
non  posset  in  vacuilato  interceptacLliasglo- 


19. 


QU^STIO  XIII 


111 


bus  recipi.  Verum  non  videtur  ista  esse 
mens  Aristotelis.  Nam  hic  modus  dicendi 
coincideretcumsuperiori,  siquidem  admit- 
tit  vacuum  separatum,  id  est,  dimensiones 
vacuas  corpore  physico.  Atque  adeo  secun- 
dus  modus  sic  forte  venit  intelligendus, 
quod  ill  se  dimensiones  essent  simul  cons- 
persae  cum  atomis,  et  penetrativese  haben- 
tes  cum  illis  ,  ita  quod  in  corporibus  nul- 
lum  vacuum  sit  separatum  secundum  lo- 
cum  a  pleno;  sed  quaelibet  parsquiddilativa 
corporis  sil  mixta  ex  pleno,  et  vacuo,  dice- 
renturque  dimensiones  illne  vacuse  respec- 
tive  ;  ut  ubi  plus  esset  illarum,  et  minus 
atomorum,   corpus  esset  rarius  :  ubi  vero 


corpore.  Et  haec  expositio  est  secundus 
modus  dicendi,  quem  notat  hic  Scotus.  Sed 
forte  non  intelligebant  (ut  ait  Philoponus- 
nisi  quod)  raritas  fieret  per  hoc,  quod  cor 
pus,  quod  rarefit,  imbiberet  ab  extrinseco 
plures  vacuilates  ;  appellabant  enim  va- 
cuum  dimensiones  illas  Mathemalicas  abs- 
tractas  a  corpore  ;  et  quanto  plus  illarum 
erat  in  corpore,  minusque  de  corporeitate, 
erat  rarius  ;  et  e  converso.in  densitate  pel- 
lebantur  illaedimensines,  etconstringeban- 
tur  partes  corporis.Imaginabantur  enira  ra- 
refactionem  fieri  per  elongationem  partium 
corporis  naturalis  advenientibus  inler  eas 
quibusdara  vacuitatibus  :   et  condensatio- 


minus  illarum,  et  plures  atomi,  esset  den-     nem  fieriperappropinquationem  partiumin 

dictas  vacuitales  receptarum,  veluti,  cum 
spongiat  quabibiam  tumescit,  qua  pulsa, 
conslringitur  ;  el  hic  est  primus  raodus  di- 
cendi  hic  ab  Scoto  assignatus. 
(f)  Secunium  exemplum,  elc.  Nota,  quod 
exemplum  hoc  sic  est  intelligendum ;  quod 
sicut  cum  frigidura  fit  calidura,  nihil  ad- 


sius. 

(d)  Secundo  sequeretur  quod  vacuum  non 
esset  causa  molus  localis,  etc.  Nota,  quod 
Aristoleles  deducil  ad  hoc,  quod  vacuura 
non  esset  causa  molus  tanquam  locus,  sed 
tanquara  vas,  nam  locus  in  rei  veritate  est 
causa  quodammodo  finalismotusnaturalis. 


tanquam  quid  immobile  fixura  in  aliquo     ditur  substantise,  vel  materiae  subjecti ;  sed 


puncto,  in  quo  conservantur  res  naturales  : 

at  dimensiones  ista3  non  essent  locus  irarao- 

bilis,  sed  qucne  raoverentur  siraul  cura  cor- 

pore,  quasi  corpus  ipsum  deferentes,  sicuti 

utres  sursum  sublati  deferunt  secum  vi- 

num. 

(e)    Prima  opinio  posuit,  etc.   Nola,   quod 


idem  subjeclum,  quod  prius  erat  sub  una 
forma,  fit  sub  alia  ad  quam  erat  in  potentia  ; 
ita  calidum  fit  magis  calidum  per  solam 
intensionem  formoe  in  eodera  subjecto,  at- 
que  eodem  modo  rarura  fit  raagis  rarum 
per  lioc,  quod  idem  subjectum  acquirit  raa- 
jorem  Gxtensionem  ;  non  quae  venit  ab  ex- 


antiqui  censebant  (ut  hic  insinuat  Aristo-  triuseco,  sed  quoe  eJucitur  de  potentia  sui 

leles)  rarefactionem  fieri  per  hoc,  quod  rei,  subjecti.Cum  enim  ex  minus  calido  fit  ma 

quce  rarefit,  aliquid  ab  extrinseco  adveni-  gis  calidum,nulla  pars  est  calida  in  magis 

ret,  quod  fil  major  :  et  condensalionem  per  calido,  quoe  non  est  calida  inminus  calido, 

hoc,  quod  aliquid  ei  adimilur,  quo  fit  rai-  imo  ex  calido  fit  magis  calidum,   nullo 

nor.  Quod  dupliciler  exponitur  :  nam  S.  facto  calido  in   materia,   quod  rion  esset 

Tliom.  et  Paulus  Venetus,   et  alii  juniores  calidum,  quando  erat  minuscalidum. 

intoUigunl,  densitalem  ficri  secundum  an-  (g)     Quia  porlio  majoris  circuli,  etc.  Nota, 

tiquos  per  hoc,  quod  aliquae  partescorporis  quod  hoc  exempluni  potest  bifariam  intel- 

ab  exlrinseco  advenirent  ad  replendurn  va-  ligi  :  Primo  modo,  si  sphaera  solida  lignea 

cua,  quae  erant  in  corpore  ;  et  rarit  item  per  magna  arte  tornatili,  fiat  minor  ;    tunc  te- 

hoc,  quod  illa  corpora  expellerentur.   Ita  nendo  quantitatera  distingui   a  se  quanta 

quod  imaginabanlur,   rarefactionem  fieri  nova  superficies  producitur   in  actu,  quae 

per  adventum  vacui  ab  extrinseco,  quod  educitur  de  potentia  materiae.  Alio  modo  si 

comraiscetur  corpori,  atque  ita  corpus  fieri  virga  curva    faciens    magnum  circulum, 

mnjus,  gravius,   et  plenius.   Densationem  contrahatur  in   miriorem    circulum,    lunc 

vero  fieri  per  exitum  talis  vacui  ab  illo  nulla  superficies  producitur  nova    ;    fcd  so 


21, 


m 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


1. 


]Um  fil  min'~r  figura  :  utrovis  modo  fiat, 
nulla  pars  circuli  incurvatur,  quae  anlea 
non  erat  curva,  neque  aliqua  pars  incurva- 
tur,  alia  vero  non,  sed  cum  omnes  essent 
curvae  efficiuntur  magis  curvae. 


QU^STIO  XIV 

Utrum  possibile  sit  aliquid  rarefieri, 
vel  cond-msari 


Aristot.  cap.  11.  text.  84.  Simplic.  Themst.  Aver- 
roes  ibid.  Augustin.  m  categoriis,cap.  12.  D.  La- 
mascen.tn  suis  Physic.  cap.  i'l.  1>.  Thom.  lect. 
14.  et  ^.  par.  qucesi.  77.  arl.  2.  et  1.  2.  qiurst  52. 
art  2.et  2.  2.  qua'st .  2.  art.  5.  Albert.  tract.  2. 
cap.  10.  Golfredus  quodl.  12.  qu(vst.  3.  Scotus  m 
4.  dist.  12.  qucest.  4.  iVIarsil.  qti(pst.  0.  nrt.  2. 
Bassol.  qucBsl.  3.  art.  2  Hispalen.  in  2.  dist.  18. 
qucps' .  1.  lUirandus  qwvst.  1.  Capreolus  dist.  18. 
qurpst.  1.  Agenf.  qucest.  unica.  arl.  4.  Soncinas 
8.  Melaph.  quast.  21.  Gonimbric.  1.  de  general. 
cap,  1.  qucesi .  17.  Complulen.  ibid.  disp.  7. 
quoest.  2.  Roccus  4.  Physic.  qua'st.  10  ei  11. 


Arguitur  primo  quod  non  ;  quia  si 
aliquid  potest  condensari,  sequiturquod 
ex  uno  pugiilo  terras  possunt  fieri  cen- 
tum  aqua3  ;  consequens  est  falsum,  ut 
patet  secundo  de  Generatione,  text.  37. 
quia  ibidem  dicit  Philosophus  quod  ex 
uno  pugillo  terrae  solum  possuntfieri  de- 
cem  aquae,  etexuno  aqui«  decem  aeris. 
Consequentia  probatur,  posito,  quod  de- 
cempugilliterra^condensentur  ad  unum : 
quia  cum  ex  quolibet  illorum  decem 
per  se  sumptorum  possint  fieri  decem 
pugilli  aqu«3,  sequitur  quod  ex  eo  gene- 
rabuntur  centuin  pugilli  aquae. 

Secundo,  sequeretur  quod  subito  pos- 
set  fieri  motus  localis  ;  consequens  est 
impossibile,  utpatetin  istoquarto,  text. 
71.  et  (j.  hujus,  iext.  26.  Consequentia 
probatur,  quia  quando  tota  alteratio  pr^e- 
via  ad  condensationem,  est  completa  , 
tuncin  instanti  terminante  alterationem 
fit  condensatio  ;  modo  condensatio  est 
cum  molu  locali  partium  circumferentia- 
liunuid  centrales. 


Tertio,  sequeretur  quod  in  condensa- 
tione  partes  propinquius  jacerent,  quam 
prius  ;  consequensest  impossibile  ,  quia 
ante  condensationem  partes  erant  sibi  in- 
vicem  immediatce  ;  modo  nihil  potest 
esse  propinquius  alten,quam  si  esset  sibi 
immediatum.  Consequentia  probatur, 
quia  condensatio  est  appropinquatio  par- 
tium  corporis  condensati,  quia  illae  par- 
tes  jacent  in  minori  loco,  quam  prius. 

Quarto,  sequeretur  quod  aliquod  per 
se  totum  simul  rarefieret,  et  condensa- 
retur  ;  consequens  est  impossibile,  quia 
rarefactio,  et  condensatio  sunt  motus 
contrarii,  modo  impossibile  est  idem  per 
se  totum  moveri  motibus  contrariis. 

Quinto,  si  aliquid  pos.set  rarefieri  se- 
cundum  se,  et  quamlibet  partem  sui  , 
tunc  sequeretur  quod  omnes  partes  cor- 
poris  rarefacti  ab  invicem  discontinua- 
rentur  ;  consequensestimpossibile,quia 
tunc  conUnuum  esset  divisum  in  infini- 
tum.  Consequentia  probatur,  quia  tunc 
partes  ill£e  elongarentur  ab  invicem. 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem 
in  isto  4.  in  fine  iractatus  de  vacuo, 
te.xt.  84.  De  ista  quaestione  sunt  multae 
viae  respondendi:  Unaopinioposuit,quod 
condensatio  fit  per  ingressum  par-  de^cnm 
corporis    condensabilis  in  quas-  ^rorerac 


tium 


dam  vacuitates  interclusas  intra  partes  '*<"»*• 
corporis  condensabilis  ;  sed  rarefactiofit 
pergenerationem  hujusmodi  vacuitatum. 
Contra  istam  opinionem  possunt  adduci 
omnes  rationes,  quibus  probatum  est 
impossibile  essevacuum. 

Secunda  via  ponit,  quod  condensatio 

O 

fit  per  exitum  corporis  subtilioris  a  cor- 
pore  condensabili,  et  rarefactio  per  in- 
troituni  hujusmodi  corporis  subtilioris  ; 
sicut  apparet  despongia,  qu^econdensa- 
tur  per  expulsionem  aeris,  et  rarefit  per 
introitum  aeris,  vel  aquae.  Contra  istam 
opinionem  arguitur  :  quia  siomnis  con- 

i 


i\ 


QIT^STIO   XIV 


113 


densatio,  et  rarefaclio  fierent  per  is- 
tum  modum,  tunc  sequeretur,  quod 
nullum  esset  corpus  imiforme,  nisi  cor- 
pus  simplicissimum,  vel  subtilissimum  ; 
consequens  est  falsum  :  quiamulli  lapi- 
des,  et  metalla  sunt  corpora  uniformia. 
Consequentia  probatur  :  quia  tunc  tale 
corpus  nonposset  condensari  perexitum 
subtilioris  corporis  :  quia  in  ipso  non 
est  corpus  subtilius,  cum  sit  uniforme 
per  totum. 

Terlia  opinio  est,  quod  condensatio  fit 
per  penetrationem  partium  corporis, 
acperingressum  corporum  circumferen- 


et  in  hoc  differunt  ab  augmentatione, 
et  diminutione  :  nam  auo-mentatio  fit 
adveniente  aliquo  corporeo,  et  diminii- 
tio  recedente,ut  patet  2,deGeneratione, 
text.  38. 

Secundo,  notandum,  quod  tripliciter 
invenitur  condensatio  ;  quasdam  vio-  ^^'Sw- 
lenta,  qu<T3  fitper  solam  compressionem  '^'^*^* 
corporis  condensati,  ut  si  comprimatur 
terra.  Alio  modo,  fit  condensatio  me- 
diante  alteratione  pr^evia  sine  genera- 
tione.  Et  tertio  modo.  mediante  genera- 
tione. 

Tunc  ponuntur  conclusiones. 


Prima 

tialium  ineodemsitucumpartibuscentra-     est  ista  :  Fossibile  est  aliquid  condensari    tioncm 
libus,  etcum  noncontingat  corpusquod-     per  solam    compressionem,   nulla  alia /^/.{"con- 
libet  condensari  ,  ita  in  qualibet  specie     mutatione  facta,  quse  scilicet  sit  pra)via    '^"^^*'- 


est  dare  certum  gradum,  ultra  quod  non 
potest  condensari  aliquod  individuum  in 
illa  specie  ;  ita  similiter  contingit  cor" 
pora  se  invicem  penetrare,  sed  non  quas- 
libet,  sed  quantum  contingit  fieri  con- 
densationem  ;  et  econverso,rarefactiofit 
per  exitum  unius  partic corporis  conden- 


ad  illam  condensationem.  Probatur,quia 
nisi  ita  esset,  sequeretur  quod  nullus 
posset  fieri  motus  localis  rectus  ;  conse- 
quens  est  contra  experientiam,  et  con- 
sequentia  probatur  :  quia  medium,  in 
quo  fit  hujusmodi  motus,  cedit  mobili, 
aliter  esset  penetratio  corporum.  Tunc 


sati  ab  alia  parte.  Sed  contra  istam  opi-     igitur,  vel  cedit  condensando  per  com- 


nioncm  arguitur,  quia  tunc  sequeretur, 
quod  aer  non  posset  rarefieri,  cujus  nulla 
pars  penetraret  aliam  partem  ;  conse- 
quens  est  falsum  :  quia  ex  illo  aere 
potest  fieri  ignis.  Gonsequentia  proba- 
tur  :  quia  rarefactio  fit  solum  per  exitum 


pressionem  mobilis,  et  habetur  propo- 
situm,  aut  unum  aliud  corpus  cedit 
illi,  et  tertium  illi,  et  sic  usque  acl  coe- 
lum,  quod  est  impossibile  ;  quia  vel  coe- 
lum  cederet,  aut  illud  corpus  cedens  pe- 
netraret  corpus  coeli,  quorum  utrumque 


unius   partis  rarefactibilis   corporis  ab  est  impossibile. 

alia  parte,  quae  se  invicem   penetrabant  Secunda  conclusio.  Possibile  est  ali- 

prius.  Secundo,  quia  si  duocorporapos-  quod  corpus  condensari   per  alteratio- 

sent  se  invicempenetraresic  perconden-  nem  sinegeneratione.  Probatur,  quia  si 

sationem,sequereturquodeademratione  capiatur  phialavitrea,et  calefiat  inigne; 

tria,  vel  quatuor,  imoinfmita,  ut  probat  deindeponaturstatim  osphialae  inaqua, 

Aristoteles  m  isto  4.  text.  55.  cum  culo  sursum,  apparebit  manifeste, 

Istis  dimissis,  notandum,  quod   con-  quod  aer  condensatur  per  alterationem 

4  ■ 

ien^ia-  dcnsalio  ('^)  dicitur,    quando   aliqvod  a  frigido,  et  quantum   aer  condensatur, 

!o  qud  eorpiis  fit  minus  sine  recessu  alicujus  tantum  ascendit  aqua,  ne  fiat    vacuum . 

partis  ab   eo  ;  et  rarefactio   dicitur,  Secunda  experientia  est,   si  supra  pu- 

quando  aliquod  corpus  fit  majus    non  teum  bullientem,  a  quo  elevantur  fumi, 

adveniente  aliquo  alio  ab  extrinseco ;  ponatur  unum  corpus  .'"rigidum,  ut  la- 


Tora.  ni. 


114 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


pis,  vel  metallum,  illi  fumi  converten- 
tur  in  aquam.  Terlio  paiei  in  d.  et  2. 
Meteororiim,  text.  26,  et  27.  ubi  per 
hoc,  quod  aer  inspissatur  a  frigiditate, 
dantur  causas  plurium  impressionum. 

Tertia  conclusio.  Possibile  est  fieri 
condensationem  mediante  alteratione 
praevia,  et  generatione.  Probatur  ; 
quia  aliter  sequeretur,  quod  ex  ele- 
mento  rariori  non  posset  fieri  elemen- 
tum  densius,  quod  est  falsum,  ut  pa- 
tet  2.  de  Generatione.  Sed  dubitatur 
primo  de  modo  condensationis,  qualiter 
fiat,  scilicet  per  corporum  penetratio- 
nem,  aut  alio  modo.  Respondetur  quod 
(b)  condensatio  fit  per  hoc,  quod  partes 
propinquius  jacent,  quam  prius ;  et  lioc 
non  est  verum  de  partibus  immediatis  ; 
sed  quajlibet  partes  mediata3  propin- 
quiusjacent,  quam  ante  ;  et  ideoquibus- 
cumque  duobus  punctis  signatis  in  cor- 
pore  condensato,  illa  sunt  ad  invicem 
propinquiora,  quam  erant  prius  ante 
condensationem. 

Secundo  dubitatur  :  an  percondensa- 
tionem  aliquid  deperditur,  vel  non  ;  (et 
eodem  modo  dubitaretur,  an  per  rare- 
factionem  aliquid  acquiratur.)  Respon- 
detur  diversimode  secundum  diversita- 
tem  opinantium  de  quantitate.  Quod 
si  quantitas  ponatur  res  distincta  a  sub- 
stantia  et  qualitate,  ita  ut  quantitas  sit 
dimensio,  mediante  qua  aliquid  est  ex- 
tensum,  sicut  albedo  est  qualitas,  me- 
diante  qua  aliquid  est  album,  tunc 
dicendum  est,  quod  in  rarefactione  ac- 
quiritur  nova  quantitas,  et  in  conden- 
satione  deperditur.  Sed  si  ponatur  quod 
omnis  quantitas  sit  substantia,  vel  qua- 
litas,  tunc  non  est  necesse  quod  in  con- 
densatione  aliquid  deperdatur,  aut  quod 
in  rarefactionealiquid  acquiratur. 

Et  si  objiciatur,  supposito,quod  quan- 
titas  sit  res  distincta,  et   aliquod   cor- 


pus  rarefiat  ad  duplum  ;  scquitur  quod 
duo  corpora  erunt  simul,  scilicet,  quan- 
titas  pra3exislens,  et  quantitas  dc  novo 
adveniens  :  quia  si  alicubi  esset  quan- 
titas  prasexistens,  ubi  non  esset  super- 
veniens,  jamillud  corpus  secundum  se 
totum  non  fuisset  rarefactum.Responde- 
tur  altero  (c)  duorum  modorum,  scilicet, 
quod  vel  in  rarefactione  est  continue  alia, 
etalia  quantitas  :  vel  concedendo,  quod 
illcD  quantitates  simul  manent,  et  tunc 
dicitur,  quod  impossibile  est  plura  cor- 
poraesse  simul,  qujB  non  faciant  majo- 
remextensionem,  quamante-,  sedsi  fa- 
ciant  majorem  extensionem,  non  est  in- 
conveniens, 

Ad  rationes:  Ad  primam  dicitur,quod 
Aristoteles  in  2.  de  Generatione,  text. 
37.  intelligit  quod  ex  uno  pugillo  terrte 
existenlis  in  sua  naturali  dispositione, 
fiant  decem  aqua3  :  et  potest  dici,  quod 
terra  non  potest  in  tantum   condensari. 

Ad  secundam,  negatur  consequentia. 
Ad  probationem  dico,  quod  non  fit  con- 
densatio  solum  in  instanti  terminante 
alterationem,  sed  successivefit  conden- 
satio,  quemadmodum  et  successive  fit 
alteratio,  quam  consequilur. 

Ad  tertiam,  concedo  de  partibus  me- 
diatis,  et  non  immediatis. 

Ad  quartam,  negatur  consequentia. 
Unde  si  aliqua  columna  in  tantum  ra- 
refieret  secundum  longum,  inquantum 
contraheretur  secundum  latum,  ct  pro- 
fundum,  non  diceretur  proprie  rare- 
fieri,  nec  etiam  condensari ;  sed  conti- 
nue  maneret  tantum  quantum  erat  ante, 
et  ideodicitur  quod  casusest  impossibi- 
lis. 

Ad  quintam,  negatur  consequentia  ; 
sed  corpus  rarefit  ex  eo,  quod  corporis 
immcdiata3  partes  plus  distant  quam 
prius. 


QU^STIO  XIV 


115 


ANNOTATIONES 

(a)    Condensatio  dicilur,  quando   aliquod 

ra-  corpus,  etc.  Nota  primo,  quod  quidam  sunl 

m    opinali  condensationem,  et  rarefaclionera 

1*.  non  distingui  a  densitate  et  raritate;etquod 

t-  ■  raritas,  et  densitas  non  distinguunturacor- 

et  poreraro,  et  denso.  Quod  sic  probabant  ;  si 

"'   rarilas  distinguatur  a  corpore  raro,  et  den- 

sitas  a  corporedenso,oporlet  quodsint  qua- 

litales,vel  quantilates  ;  non  sunt  quantita- 

tes,  quia  tunc  quanlitas  de  genere  Quantita- 

tisreciperetaliamquantitatem;  quodsicopi- 

nantes,  negant ;  nec  sunt  qualitates  tolaliter 

distinctse,  quia  impossibile  est  aliquid  idem 

numero  transire  de  minori  quantitate  in  ma- 

jorem.nisi  aliquid  rarefiat;  et  non  potest 

rareficri,nisiperraritalem:et  tamenaliquid 

bene  de  mincri  potcst  fieri  majus,  sine  hoc 

quod  recipiat  aliquam  qualitatem  omnino 

distinctam  ab  eo  cujus  est.  Sed  contra  hanc 

sentenliam  sic  arguo  :  impossibile  est  duo 

contraria  esse  eadem  ;   rarum,  et  densum 

sunt  contraria,  ergononsunt  eadem.  Major 

patet  :  quia  alias  sequeretur  quod   termi- 

nusaquo,  et  terminus  ad  quem  motus  in 

eodem  se  compalerentur,  et  per  consequens 

idem  posset  simul  esse  in  {Qvmmoaquo,  el 

in  termino  ad  qucm.   Et  si  dicatur,  quod 

rarum,  etdensum  non  sunt  contraria  rerum, 

sed  bene  sunt  contraria  terminorum,    h?cc 

esl  fuga  ficta  :  quia  terminis  nulla  proprie- 

tas  contrariorum  convenit,  nisi  ex  sua  im- 

positione,     seu  significalionc,    quse  est  a 

voluntale  nostra.  Absurdum  autem  vide- 

lur,  quod  inter  rarum,  et  densum  nulla  sit 

contrarietas,  nisi  a  voluntate  noslra  :et  fic- 

ta  est  illa  contrarietas  vocum,  vel  rationum 

significandi,  cui  non  correspondet  funda- 

mentum  in  re.  Unde  in  vanum  laborassent 

anliqui  Philosophi,  ponentes  raritatem,  et 

densilatem  medii  esse  causam   velocilatis 

vel  tarditatis  molus  ;  si  non  sint  realiter 

nisi  ipsum  medium,  vel  termini  contrarii. 

Ideo  dico  primo,  quod  condcnsatio  potest 

bifariam  accipi :  uno  modo  communiterpro 

"■"-  omni  molu,  qui  est    a  magis  cxtenso  ad 

minus  extcnsum,  sive  fiat  per  dcperditio- 


nem  materiae,  sive  non  :  et  sic  diminutio 
est  condensatio.  Altero  modo  accipitur  pro 
molu,  qui  est  a  magis  extenso  ad  minus 
extensum  sine  deperditione  materiae;  et 
hoc  sive  praecedat  alteratio,  sive  non. 
Tertio  accipitur  propriissime  promotu,  qui  Rarefac- 

tio     surni- 

est  a  magis  extenso  ad  minus  extensum,  tur  tripU- 
sine  deperditione  materioe  et  prrecedente  ^^^^^' 
alteratione,  qute  est  frigefactio.  Etsimiliter 
rarefactio  potestaccipi  tripliciler:  unomodo 
communiter  pro  omni  motu,  qui  est  a  minus 
extenso  admagis  extensum,  sive  addatur 
nova  materia,  sive  non.  Secundo  modo  pro- 
prie  pro  tali  molu  sine  additione  novse  ma- 
teriae,  et  hoc  sive  prcecedente  alteratione, 
sive  non.  Terlio  propriissime,  pro  motu  a 
minus  extenso  ad  magis  extensum,  sine 
additione  novae  materiae,  et  mediante  alte- 
ratione,  quae  est  calefactio. 

Dico  secundo,  quod  in  rarefactione  pro-  ^lion/lunt 
prie  dicta  considcrandae  sunt  tres  mutatio-  "'^^  muia- 

tiones. 

nes:  Prima  est  mutalio  localis  partium  aeris, 
vel  alterius  corporis  rarefactibilis.  Secunda 
est  mutatio  localis,  qua3  est  elongatio  par- 
tium  rarefactibilium  ab  invicem.  Tertia  est 
per  quam  acquiritur  major  extensio  cor- 
poris  rarefactibilis. 

Uico  tertio,  quod  in  rarefactione  propriis-  10. 
sime  dicla  concurrunt  quatuor  mutationes: 
Prima  est  calefactio  rarefactibilis,  quae  pro 
termino  habet  caliditatem.  Secunda  est  ra- 
refactio,  quae  pro  termino  habet  raritatem. 
Tertia  est  augmentatio  communiter  dicla, 
quoehabet  pro  termino  majorem  quantita- 
tem,  vel  majoremextensionem  quantitatis. 
Quarta  est  mutatio  localis,  partes  enim 
rarefactibilis  acquirunt  alium,  et  alium 
situm, 

Ex  his  sequiturprimo,  quod  condensatio 
est  motus  ad  densitatem,  et  rarcfactio  ad 
raritatem,  raritas  autem,  et  densitas  quali- 
lales  sunt;  diciturque,  ran<??i  quod  parum 
materiic  sub  quantitate  multum  extensa  con- 
tinct :  dcnsutiivero,  quod  mullum  de  mate- 
ria,  sub  quantitate  iiarum  extcnsa  conlinct. 
Major  aulem  extensio,  quao  invenitui  inra- 
reiaclioneutrum  sit  quanlilas  dc  novo  ac- 
quisita  nccno,  est  maxima  dubitatio. 


116 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 


11. 


Secundo,  sequilur  quod  rarefaclio  pro- 
venil  a  calorc,  calefactio  enim  est  causa  ra- 
refaclionis,  el  frigefaclio  densalionis,motus 
eliam  localis  est  causa  condensationis ;  ex 
nimia  enim  partium  compressione  fit  ali- 
quando  densatio,  atque  ita  aer,  ex  venlo- 
rum  motu  condensatur,  quo  cessante  ra- 
refit. 

()    Condensatio  fil  per  hoc,  qnod  parles     dicta  sunt,  etc.  Iste  esl  tertiustractatus 
proptnquiHS  jacent,  etc.  Nola,   quod  per     hujus  quarti  libri.in  quo  Philosophus  de- 


tuream  sequi.  Cseterum  qure  sit  Scoti  sen- 
tentia  circa  hanc  materiam,  annotavi  in 
qusest.S.  hicjusprimi,et  in  4.  sent.tom.  1. 
dislinct.  12.  quxst.  4.  art.  4.  vide  ibi. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Consequens  atftem  (I)  esf  adea,quce 


Texl 


condensationem  partes  non  efficiuntur  sibi 
propinquiores,  quam  ante,  in  ordine  ad  se 
invicem,  quia  semper  sunt  conlinuae ;  sed 
inordinead  locum,  et  similiter  per  rarefac- 
tionem  parlesefficiuntur  distantiores  in  or- 
dine  ad  locum,et  non  in  ordine  ad  se.  Nam 
in  rarefactione  non  acquiritur  nova  quan- 
litas,neque  in  condensationedeperditur,sed 
acquiriturnovusmodus  quantitatis,hoc  est, 
novus  ordo  partium  ad  partes  loci.  Et  ex 


terminat  de  tempore,  et  dividitur  in  sex 
capitula:  In  primo  disputat  de  esse,  et 
quidditate  temporis,  et  ipsius  nunc.  In 
secundo  inquirit  definitionem,  quid  sit 
tempus.  In  tertio  assignat  propi"ietates 
temporis.  In  quarlo  determinat  de  tem- 
pore  per  comparalionem  ad  illa,  qu.ne 
sunt  in  tempore.  In  quinto  completur 
determinatio  de  quantitate  temporis.  Et 


hoc  sequiturprimo,  quodrarefactio  non  est     in  sexto  ostendit,  qualiter   tempus  est, 
augmentatio,nequecondensatioestdiminu-     et  qualiter  tempus  est  unum.  Secundum 


tio:  quia  augmentatio  est  per  se  motus  ad 
quantitatem,utvult  Aristoteles  5  Physico- 
rum,  text.  18.  Rarefactio  autem  nonest  per 
se  motus  ad  quantitatem,  sed  per  acci- 
dens,  ut  docet  Scotus  in  4.  d.  12.  quxst.  4. 
in  fine.  Motus  autem  specificantur  a  termino 
pcr  se  ad  quem,  et  non  a  termino  per  acci- 
dens.  Secundo,  sequitur  quod  rarefactio, 
et  densatio  sunt  motus  ad  raritatem  et  den- 
sitatem,  quse  sunt  qualitates  et  secundario 
ad  diversum   modum  quantitatis.    Prima 


ibi  :  Accipienduni  est  autem.  Terlium 
ibi  :  Manifestum  est  autem.  Quartum 
ibi  :  Quoniam  autem  tempus  est  men- 
sura. Quintum  ibi  :  Tpsum  autem  nunc. 
Et  sextum  ibi  ;  Dignum  autem  consi- 
deratione  est.Prlmo  pra^mittit  intentum: 
secundo  prosequitur  ibi  :  Quod  igituv 
omnino  non  sit.  Dicit  quod  consequen- 
ter  postquam  determinatum  est  de  loco, 
et  de  vacuo,  nunc   determinandum  cst 


pars  hujus  consectariiest  Scoti  loco  proxime  de  tempore  :  et  subjungit  ordinem,  quod 

relato;  et  secunda  estetiara  de  ejus  menle.  primo  determinandum  est  de  ipso    se- 

(c)    Respondelur  altero  duorum  molorum,  cundum  rationes  extraneas,  id  est,   dia- 

etc.  Nota  quod  Scotus  hic  tangit  duplicem  lecticas,  et  probabiles,  et  postea  inquire- 


modum  dicendi  de  rarefactiono,  quorum 
unus  est  Henrici  Gandavcn.  et  Marsilii,  qui 
opinati  sunt,  quod  in  rarefactione  acquiri- 
tur  una  totalis  quantitas,  et  corrumpitur 
tota  priBcedens ;  et  per  consequens  in  rare- 
factione  est  continue  alia,  et  alia  quantitas. 
Altera  est  opinio  Buridani,  quam  aliqui  di- 
cunt  essc  etiam  Scoti,  quae  affirmat,  quod 
in  r.irefactione  acquiritur  nova  pars  quan- 
tilatis  sine  corruptione  proccedentis :  et  certe 
Scotus  hic,  et  supra  lib.  1.  quaest.  8.   vide- 


tur    vcritas,    scilicet    quse    sit    natura 
tamporis. 

Quod  igitur  (2)  omnino  non  sit.  Hic 
prosequitur,  et  primo  disputat  deesseTexS 
ipsius  temporis,  et  ipsius  nunc.  Sccundo 
dc  quantitate  lemporis,  ibi :  Quid  autem 
est  tempus.  Item,  primo  dispulat  de  esse 
temporis.  Secu ndo  de  <?sse  ipsius  nunc, 
ibi  :  Amplius  autem.  Primo  probat  du- 
pliciter,  quod  tempus  non  sit  ;  secundo 


ibi  :  Ad  hcec  aiiiem.  Prima  ratio  est, 
quia  illud  totum  non  est,  cujus  par- 
tes  non  sunt  ;  sed  partes  temporis 
non  sunt,  quia  pr^teritum  jam  tran- 
siit,  et  futurum  nondum  est ;  ergo, 
etc.  Secundo.quia  (3)  omne  totum  est  di- 
visibile  in  aliquas  partes,  quarum  omnes, 
aut  quasdam  necesse  est  esse,  si  illud 
totum  sit  ;  scd  nulla  pars  temporis  est, 
quia  si  aliqua  maximeesset  nunc  :  modo 
nnnc  est  pars  temporis,  quia  (a)  pars 
mensurat,  et  componit  suum  totum  ; 
tempus  vero  non  componitur  ex  nunc  : 
ergo,  etc. 

Amplius  auiem  (i)  ei  ipsum  nunc- 
Ilic  disputatde  esse  nunc  ;  et  primo  mo- 
vet  qua\stioncm  ;  secundo  solvit  ibi :  Si- 
quidem  semper.  Qua3stio,  quam  movet 
est  ista  :  Ulrum  nunc  quod  est  fmis  pr^e- 
teriti,  et  initium  futuri,  maneant  idem 
per  totum  tempus,  vel  continue  si(  aliud, 
et  aliud  :  et  dicit  Aristoteles  quod  istud 
non  est  facile  scire. 

Siquidem  semper.  Hic  arguit ;  et  pri- 
mo  probat,  quod  nuncnon  sit  continue 
aliud,  et  aliud.  Secundo,  quod  non  ma" 
neat  idem  per  totum  tempus,  ibi  :  At 
vero.  Prima  ratioestista,  quod  si  conti- 
nue  esset  aliud,  et  aliud  nunc,  tuncim- 
possibile  esset  duo  nunc  essc  simul,  nisi 
unum  tempus  accipiatur  pro  parte  alte- 
rius  ;  modo  consequens  est  falsum  :  quia 

unc,  vel  corrumperetur  nunc  in  eodem 
«w«c,  in  quo  est,  vel  in  pr3ecedenti,vel 


QU^STIO  XIV  117 

At  vero  neque  (3)  semper .  Probat  quod  '^^^^-  ^^ 
non  (b)  maneat  idem  nunc,  dupliciter. 
Secundo,  ibi  :  Amplius  sisimul.  Prima 
ralio  :  quia  cujuslibet  temporis  suntduo 
termini,  scilicet  i\\ionunc,  sive  duo  ins- 
tantia  ;  sed  qua^Iibet  pars  temporis  est 
tempus  ;  igiturcujuslibet  pars  temporis 
erunt  duo  instantia,  et  per  consequens 
per  nullumtem.pus  manebit  idem  nunc, 
sive  idem  instans.  Secundo  si(6)per  to-  '^"^"  ^^* 
tum  tempus  maneret  idem  nunc,  seque- 
retur,  quod  illa,  qu£e  fuissent  a  mille  an- 
nis,  simul  essent  cum  illis,  qu£e  nunc 
sunt,  vel  cum  illis,  qua3  futura  erunt  : 
verbi  gratia,  quod  Aristoteles,  et  Anti- 
christus  essent  simul,  quod  est  impossi- 
bile  ;  et  consequentia  probatur,  quia  illa 
sunt  simul,  qua3  suntin  eodem  instanti. 

Quid  (7)  auiem  est  iempus.  Hic  dis- 


15. 
Tert.  93. 

putat  de  quidditate  temporis.  Ubi  scien-  Opinio  tri- 

^  '  plex  anti- 

dum  quod  antiqui  erant  tripartiti  de  tem-  quorum, 

de  tempo- 

pore.  Quidani  posuerunt,  quod  tempus  re. 
esset  circulatio  coeli  ;  alii  autem  posue- 
runt,  quod  tempus  est  ultima  sph^era  ; 
et  alii,  quod  tempus  est  motus.  Et  primo 
Jmprobat  primam.Secundo  secundam.Et 
tertio  tertiam.  Secunda  ibi  :  Universi 
auteni.  Tcrtia  ibi  :  Posiguam  auiem. 
Primo  dicit,  quod  ab  antiquis  nihil  fuit 
manirestum,  quid  esset  tempus.  Unde 
cjuidam  posuerunt,  quod  tempus  est  cir- 
culatio  totius  coeli  ;  alii,  quod  tempus 
est  motus  •,  et  aliiquod  tempus  est  ul- 
tima  sphaBra.  Tunc   in*iprobat  primam 


^n  sequenti ;  non  in  eodem,  quia  tuncsi-     dupliciter ;  primo,  quia  quajlibet  pars  (c) 


mul  esset,  et  non  esset,  quod  est  impos- 
sibile  :  nec  in  pra^cedenti,  quia  non  po- 
test  retorqueri  ad  pra^cedens  :  nec  in 
sequenti,  quia  velin  ?iw)ic  sequenti  me- 
dialo  vel  immediato  :  non  immediato, 
quia  instantia  non  sunt  immediata  ;  si 


temporis  est  tempus,  sed  non  quailibet 
pars  circulationis  est  circulatio  :  igitur 
tempusnon  est  circulatio.  Secunda  ratio, 
quia  si  tempusesset  circulatio  coeli ,  se- 
queretur,  quod  si  plures  essent(d)  coeli, 
quod  plura  essent  tempora,  quod  estini- 


mediato  ;  igitur  nunc  illud  durabat  per  maginabile.  Sed  contra  primam  ratio- 
tempus  intermedium,  et  per  conse-  nemobjicitur  :  quianonsequitur:  ^wce- 
quens  non  continue  erat  aliud,  et  aliud.     libetpars  subsianiice  estsubsiantia,  et 


118 


LIB.IV.  PUYSICORUM 


non  qvcelibet  pars  hominis  est  homo\ 
igilur  homo  non  est  substantia,  Ideo 
dico,  quod  consequenlia  non  valet  ad 
probandum,  quod  tempus  non  sit  circu- 
latio,  sed  bene  probat,  quod  tempus  ct 
circulatio  non  sunt  convertibilia. 
16.  Universi  (8)  autem  sphcera.  Improbat 

secundam,  quae  posuit,  quod  tempusest 
spha^ra,  quia  omnia  sunt  in  ultima 
spha?ra,  et  omnia  sunt  in  tempore  :  igi- 
tur  ultima  spha^ra  est  tempus.  Dicit  Aris- 
toteles,  quod  isti  (^)  sunt  falui :  et  debet 
intelligi  non  propter  conclusionem,  quam 
ponunt,  quiailla  estprobabiiis,vel  forte 
vera,  ut  patebit  posterius,  sed  propter 
modum,  per  quem  assentiunt  conclu- 
sioni  :  quia  arguitur  ex  puris  affirmati- 
visin  secunda  figura. 

T«xt.9'.  Postquam  (9)  autem.  Improbat  ter- 
tiam,  qua3  ponit,  quod  tempus  sit  mo- 
tus  :  et  primo  improbat.  Secundo,  osten- 
dit  quod  tempus  non  sit  sine  motu,  ibi  : 
At  vero.  Primum  probat  dupliciter.  Se- 
cundoibi  :  Amplius  autem.  Prima  ratio 
est,  quod  uniuscujusque  motus,  vel  mu- 
tatio  est  in  illo,  cujus  est  motus,  vel  mu- 
tatio  ;  sed  tempus  est  idem  apud  omnes  ; 
igitur  tempus  non  est  motus,  vel  muta- 
tio.  Secundo,  quia(10)omnis  motus  est 
velox,  vel  tardus  ;  sed  nullum  tempus 
est  velox,  vel  tardum,  igitur  nullum 
tcmpus  est  motus.  Major  patet :  quia  ve- 
lox,  vel  tardum  est  passio  motus  ;  et  mi- 
nor  apparet :  quia  velox,  vel  tardum  de- 
finiuntur  tempore,  tempus  autem  (^)  non 
definitur  tempore. 
17^  At  vero  neque  (U)  sine  motione  tem- 

Text.  y?.  2ms  est.  Hic  probat,  quod  tempus  non 
gst  sine  motu.  Probatur  :  quia  sine  illo 
non  est  tempus,  quo  percepto  percipitur 
tempus,  et  quo  non  percepto  non  perci- 
pitur  tempus ;  scd  percepto  motu  perci- 
pitur  successio,  scilicet  tempus,  et  non 
percepto  niotu  non  percipitur  tcmpus  ; 


Text.  96. 


igitur  tenipus  non  estsine  motu.  Major, 
et  minor  patent  ad  experientiam  ;  quia 
quando  homo  non  percipit  motum  sen- 
sus,  vel  imaginationis,  nullo  modo  per- 
cipit  successionem  ;  quod  patet  ex  duo- 
bus:  Primo  de  illis,  de  quibus(?)narratur 
fabulosc  ,  quod  dormicrunt  in  Sardo,  id 
est,  ibi  in  illa  Civitate,  vel  Insula  GO 
annis  apud  Ileroas,  id  est,  apud  illos 
Deos,  qui  quando  expergefacti  fuerunt, 
copulabant  instans  expergefactionis  ad 
instans  in  quo  inceperant  dormire,prop- 
ter  hoc  quod  non  senserunt  interme- 
dium  ;  et  ideo,  dum  anima  non  percipit 
motum,  non  percipit  successionem,  imo 
ita  est  ac  si  manerentin  indivisibili.  Se- 
cundum  patet  :  quia  existentes  in  vehe- 
menti  delectatione  non  percipiunt  suc- 
cessionem,  quanta  est  propter  vehe- 
mentiam  delectationis  ;  sed  existentes  in 
tormentis  optime   percipiunt. 

ANNOTATIONES 

(a)  Pars  mensurat,  et  componit  sumn  to- 
tum,  etc.  Nota,  quod  pars  habet  duas  con-  j^*^ 
diliones:prior  est,quod  est  mensura  lotius,  di 
ut  binarius  est  mensura,  id  est,pars  aliqua 
senarii,  vel  pars  conslans  ex  aliquotis,  ut 
qualernarius  esL  pars  senarii.  Secunda  est, 
quod  pars  componit  totum.  Inslans  autem 
non  esl  mensura  temporis ;  non  enim  tem- 
pus  esl  magnum,  vel  parvuni,  quia  ha- 
beL  plura,  vel  pauciora  instanlia  ;  cum 
quodlibet  habeat  infinita,  nec  tempus, 
cum  sit  divisibile,  componitur  ex  inslan- 
tibus,  qua3  sunt  indivisibilia. 

(b)  Probat,  quod  nonmaneat  idem  nunc. 
Nota,  quod  )iunc  idem  est  quod  inslans;  " 
eL  quamvis  insLans  videalur  es.se  aliquid 
superius  ad  nu?ic,  quod  solum  videtur  de- 
signare  tempus  ;  nihilominus  accipit  ?iu?ic 
generaliler  pro  instanti  earaLione,  qua  est, 
vel  fuil  pra3sens. 

(o)    Quailibet  pars  tempwis  est  tei?ipus,elc. 
NoLa,  quod  hoec  ratio  est  ^tantum    probabi- 


qu 


QU/ESTIOXIV 


119 


lls.  Posset  enim  responderl  satis  esse  ad 
rationem  temporis,  quod  sit  pars  circula- 
llonls. 

(d)    Si  plures  essent  coeli,   quod  plura  es- 
sent  tempora,  etc.   Nota,  quod   Aristoteles 
per    coelum    Intelligit  universum  ;  et  est 
sensus,  si  plures  essent  coeli,   hoc  est,  si 
plures  essent  mundi,  plura  essenttempora: 
quo  supposito  videtur  in  liac  ratione  Aris- 
toleles  accipere  unum  impossibile,    vide- 
licet  plures  esse  coelos,  et  ex  illo   refert 
aliud     Impossibile,    scilicet,    plura    esse 
tempora,  atque  adeo  non  videlur  inconve- 
niens   concludere  unum    impossibile    ex 
alio.Ad  hoc  respondet  Commentator  comm. 
83.  dlcens,  quod  ista  declaratio  est  alte- 
rius  modi :  quoniam  cum  fuerintduo  com- 
plete  se  consequentia,  hoc  est  convertibili- 
ter,  et  posuerimus  aliud  esse,  ipsum  prce- 
cedens,  aut  dispositum    per    praecedens, 
necessario     sequitur     consequens,     licet 
sit  impossibile  consequens  ad  Ulam  dis- 
positionem    per    praccedens  :  verbi    gra- 
tia,  si  dies  sequitur  orlum   Solis,   mani- 
festum  est,  quod  in   quacumque  hora  po- 
nimus  Solem  oriri,  sequitur  tunc  diem  es- 
se,  licet  Solem  oriri  in  prima  hora  sit  im- 
possibile.  Similiter,  ad  volare  sequitur  ha- 
bere  alas,  licetilludposilum,  nempeuo/are 
sit  Impossibile.  Quoniam  ergo  tempus,   et 
motus  se  consequunlur,  et  adversarius  po- 
nit  tempus  esse  motum  coeli,  necesse  est,si 
posuerlmus     plures    coelos    esse,     plura 
tempora    esse,  sed  plura   tempora    esse, 
est  impossibile    :  ergo  plures    esse  coe- 
los   est    impossiblle,   atque  adeo  non  est 
necesse  tempus  esse  molum  cceli.    Vult 
ergo  Commentator,  quod  quando    aliqua 
sic  se  habent,  quod  evidenler,   et  conver- 
libiliter  unum  sequitur  ad  aliud,  sicut  ha- 
benlia  eamdem  dcfinilionem,quantumcum- 
que  accipiaturaliquod  impossibile,  et  pos- 
tea  deducatur  ad  aliquod  impossibile,  tunc 
consequens.non  sequitur  ex    impossibili, 
accepto,  aut  oportel  concludere,  quod  In 
hoc  sequitur  impossibile   ex  antecedenti, 
aut  quod  impossibile  est  illa  habcre  cam- 
dem  definilionem,  sicut  patct  In    exemplo 


Commentatoris  :  et  ideo  si  ex  islo  impos- 
sibill  non  sequatur  evidenter  plura  esse 
tempora,  et  tamen  sequitur  evidenter  ex 
isto,  et  uno  alio  posito,  scilicet,  quod  tem- 
pus  et  motus  coell  sunt  Idem,  sicut  haben- 
tiaeamdem  definitionem,  et  ideo  sequitur, 
quod  Lempus  et  motus  coell  erunt  idem, 
quod  est  impossibile  :  et  ideo  bene,  et  sub- 
tiliter  arguit  ArisLoleles,  Et  si  dicatur,  20. 
quod  ex  tali  modo  arguendi  non  contingit 
inferre  pluralitaLem  ex  pluralilate  ;  sicut 
non  sequilur,  homo  est  albus  ;  ergo  si  sint 
plura  alba,  sunt  plures  homines  ;  nec  se- 
quitur,  Intelligentia  prima  est  ens  ;  ergo 
si  sint  plura  entia,  sunt  plures  Intelligen- 
tioe  ?)rmi2?. *Respondetur,  quod  IUe  proces- 
sus  non  valeL,  nisi  supponendo  unum,  vl- 
delicet,  quod  illasint  unum  convertibill- 
ter,  et  sint  habenlla  eamdem  definitionem: 
nam  hoc  posito,  semper  continget  inferre 
pluralitalem  ex  plurallLate.  Unde  sequl- 
tur,  Homo  est  rationalis  ;  ergo  si sint  pilura 
rationalia,  suntplures  homines.  Ideo  non 
sequiLur  formaliLer,  motus  cteliesl  tempus, 
ergo  si  essent  plures  cceli,  essent  plura 
tempora  ;  nisi  posito,  quod  motus  coeli,  et 
terapus  sint  idem  convertibiliter,  habeant- 
que  eamdem   definitionem. 

(e)  Dicit  Arisioteles quod  isti  sunt  fatui  eic. 
Nota,  quod,  ul  ait  Themistius,  ex  eo  est 
manifesle  stulLa  illa  opinio,  quia  sphaera 
univorsi  est  res  permanens,  tempus  vero 
ens  successlvum  :  tum  etiam,  quia  dupli- 
citer  paralogizabant,  probando  tempus  es- 
se  sphaeram  universi  ;  primo  laborabant 
In|8equivoco  :  aequivoce  enim  sunt  corpora- 
lia  in  sphaera,  et  in  tempore  :  in  illa  enlm 
sunt  tanquam  in  loco  ;  in  hoc  vero  tan- 
quam  in  mensura  durationis.Secundo,quia 
ut  hic  dicit  Scotus,  concludebant  In  secun- 
da  figura  ex  puris  affirmativis,  ubi  me- 
diumnon  distribuitur. 

(f)  Tempus   non  definiiur  tempore.  Nota, 

qucd  tempus  nec  tardura  dicitur,  nec  ve-    Tempm 
lox :   quia  tardum,  et  velox  definlunlur  "^tardum'' 
tempore  :  velociter  enim  id  movetur,  quod  "^*^  velox, 
parvo  tempore  iongum  spatium  percurrit : 
lardc  vero,  quod    longo  tempore  transit 


120 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


parvuni,  alque  adeo  lempus  est  uniforme  cum  a  toto  in  modo  negalive  ad  suam 
ubique,  alias  non  esset  mensura  velocita-  partem  ;  et  minor  probatur  ,  quia  partes 
tis,  et  tarditatis :    tempus    vero  definitur     temporis  non  sunt  ;  igitur  nec  tempus. 


tempore,  non  enim  dicimus  dies  vernos 
longiores  esse  hiemalibus,  quia  majori 
tempore  durant  ;  quoniam  idem  e.U  pror- 
sus  essemajores  dies,  et  esse  majora  tem- 
pora,  atque  esset  idemper  idem  definire. 
(g)  De  quibus  narratur  fabuloss,quod  dor- 
mierunt  in  Sar^do.  Nota,  quod  referente 
Simplicio,  cum  capta  fuit  a  Grascis  Sardus 
Insula,  inventa  ibi  fuere  cadavera  novem 
filiorum  Ilerculis,  balsamo,  aliisque  aro- 
matibus  sic  condila,  ut  non  mortuorum, 
sed  dormientium  prorsus  imaginem  ex- 
hiberenl  :  hos  incolre  Ileroes  ^dormientes 
appellabant,  colebantque  ut  Deos  ;  horum 
autem  hic  Aristoleles  meminis^e  ait.  Phi- 
loponus  vero  commemoral  ad  hujusmodi 
ileroes  inmorefuisse  deferri  infirmos  sa- 
nitalis  gratia,  qui  cum  Da3monum  incanla- 
tionibus  tres,  aut  quatuordies  sopore  velut 
dormientes  attonili  essent,  poslea  cxcitali 
putabant  nullum  prorsus  tempus  transisse, 
sed  eadem  hora  cjepisse,  et  finisse  som- 
num.  Alii  nescio  quos  homines  ti'edecim 
millia  annorum  dormisse.  Scotu^  vero  hic 
dicit  dormisse  annos   60. 


QU.ESTIO  XV 
Utrum  tempiis  sit  motics 

Ai-istot.Aic  cap.   13.     text.  99.  Averroes,    et    iiiter- 
pretes,  j6t._  Albert.  tract.  3-  <-ap.  4.  Sotiis  in     2. 
dist.  2.qumst.2.  S-  Respondeo  i.  dist.  48.  quccst. 
2.  g.  ad  Primum  dicitur.  Bassol.  i>i2.   dist.     2. 
quwst.  1.  Gapreol.  et  Gratianus  i(!<i(/.  qu<vst.  2.  Ri- 
chardus  qmvst.  1.  art.  1.  Occhamus   qua'st.    \2. 
Ariminen.  qucest.  l.HerA-ieus  ibid.  Jandunu.s   4. 
Physic.  qwpst.  18.  Bnrle.is  iii  exposit    texlus  i02. 
Ganonic  4.  Physic.  qwfst.  'j.  art.  5.  duOiu.  3.  Or- 
bellis  in  epilom.  i.  Phijsic.  Tartareliis  quu-st .  3. 
art.  i.dub.  2.  Sotus  qwvst.  4:.  concl.^-i     Roccus 
quoist.  13.  Ruvius  ^utpsf.  4.  Gonimbiif.  cap.  14. 
qiiwst.  2. 

Arguitur  quod  non  ;  quia  quo  non 
est,  non  estmotus  ;  sedtempus  non  est; 
ergo  non  est  motus.  Major  patet  per  lo- 


Secundo,  quia  si  tempus  est  ;  vel  igi- 
tur  est  aliquando,  vel  nunquam  ;  si  ali- 
quando,igiturtempus  est  in  aliquo  tem- 
pore,  et  eadem  ratione  illud  aliud  tem- 
pus  est  inaliotempore;etperconsequcns 
in  temporibus  esset  processus  in  infini- 
tum. 

Tertio,  omne  quod  est,  est  pra3sens  : 
quia  hoc  denotat  est  de  suo  modo  signi- 
ficandi,  sed  tempus  non  est  praesens  ; 
ergo,  etc. 

Quarto,  quia  Aristoteles  in  isto  quar' 
to,  text.  95.  ponit  quod  tempus  non  est 
motus. 

Quinto,  omnis  motus  est  velox,  vel  tar- 
dus,  nullum  tempus  est  velox,  vel  tar- 
dum  :  ergo  tempus  non  est  motus.  Ma- 
jor  patet  in  sextohujm,  text.  11.  et 
inde,  et  in  4.  te.xt.  69.  et  minor  proba- 
tur,  quia  velox,  et  tardum  definiuntur 
tempore,  patet  etiam  ibi  ;  ergo. 

Sexto,  si  tempus  esset  motus,  tunc  se- 
quer6tur,quod  sinihil  moveretur,nuIlum 
esset  tempus  ;  consequens  est  falsum  : 
quia  dato,  quod  nihil  moveretur,  adhuc 
quies  illorum,  quai  quiescerent,  monsu- 
raretur  tempore,  quod  non  esset  nisi 
tempus  esset.  Consequentia  probatur, 
quia  ex  quo  omne  tempus  est  motus,  se- 
quiturex  opposito  consequentis,  quod  si 
nullus  motus  est,  nullum  est  tempus. 

Septimo,  quia  illud  non  est  tempus, 
quo  multiplicato,  nonmultiplicaturtem- 
pus  ;  sed  multiplicato  motu,  non  multi- 
plicatur  tempus  ;  ergo,  etc.  Major  est 
nota  ;  et  minor  probatur,  quia  multi 
sunt  motus,  et  tamen  impossibile  est 
plura  esse  tempora. 

Oppositum  arguitur,  illud  est  tempus, 
quod  est  mensura  motus,  secundum 
prius  et  posterius  ;  sed  motus  est  men- 


VlSlO 


QU.€5TI0  XV  121 

sura,  alicujus  motus,  ut  per  molum  coeli  quod  quaedam  suntres  mutabiles,  ut  coe-  ^^^'^^^'lHl^ 

mensuramus  omnesalios  motus  ;  igitur  lum.  ot  corpora  naturalia,  et  disposilio-  di/ferentia 

tcmpus  est  motus.  nes  '^orporum  naturalium  in  istis  infe- 

In  qua3stione,  primo  exponendum  est  rioribus.  Aii^i:  sunt  res  immutabiles,   ut 

*"*""*  quid  nominis  temporis,  et  videnda  sunt  Deus  est  omnino  immutabilis  ;  modo 

illa,  quae  secundum  omnes  conveniunt  duratio  rei  immutabilis,  estipsa  resim- 

tempori.  mutabilis,  et  cum  hoc  mensura  sua3  du- 

Secundo  praBmittendas  sunt  supposi-  rationis,  ut  Deus  est  reternitas,  qua3  est 

tiones  ;  et  tertio  ponenda)  sunt   concki-  mensura    durationis    ipsius    Dei  ;    sed 

siones  ad  qua^situm.  mensura  durationis  ipsius  rei  mutabilis, 

3.  Quantum  ad  primum,  nota  quod  per  est  alia  ab  ipsa  remutabili,licet  ejusdu- 

id  f)6V 

r,«s  «n- tempus  intelligimus  illud  quod  conve-  ratio  sit  eadem  sibi.  Hoc  pni3misso,  sunt  rmnu$ 

^      '  nienter  respondet  ad  quajstionem  qua?-  aliqua3  suppositiones  :  Pnma  est,  quod    $io,  vei 

rentem,  quando,  aut  quantum  durabit,  tempus  est  successio,  vel  non  est  sine  ne  succJ- 

vel  quantum  duravit ;  ut  si   qua^ratur,  successione  ;  et  potest  poni   categorice     *'""*' 

quando  venisti  ?  respondetur  liodie,  vel  sine  disjunctione,  quod  tempus  est  suc- 

heri  ;  vel  si  quasratur,  quantum  duravit  cessio.  Probatur  perquid  nominiSy  quia 

iste  morbus  ?  respondetur  perduosmen-  tempus  est  mensura  durationis   secun- 

ses  ;  tunc  patet,  quod  isti  termini,  heri,  dum  prius,  et  posterius,  modo  impossi- 

hodie,  mensis,  annus,  et  hujusmodi,  bile  est  quod  in  aliquo   sit  prius,  etpos- 

sunt  termini  significantes  tempus,  que-  terius  secundum   durationem,  nisi  ip- 

madmodum  dicebaturde  loco,  quod  illi  sumsitsuccessio,  velsuccessionis  ;  ergo, 

termini  significant  locum,  per  quos  con-  etc. 

venienter  respondetur   ad  qua^stionem         Secunda  suppositio,   quod   nuUa   est  Succe^sio^ 

qucerentem  ubi  ;  ita  illi  termini  sie:nifi-  successio  sinemutatione.  Probatur,  quia  ne  muia- 

cant  tempus,  per  quos  convementer  res-  mipossibile  est,  quod  sit  aliqua  succes- 

pondetur   ad   quasstionem    quierentem,  sio,  nisi  altero  duorum  modorum,   vel 

quando.  Ex  quibus  patet,  qnod  tempus  quod  una  res  succedatalteri,vel  quod  ea- 

dura-  estduratio  rei.  vel  mensura  duratio-  dcmres  sehabeatsuccessive  diversimode 

'ei  cum 

tessio-  ;iis.  Secundo,  quod  priuset  posteriusin-  secundum    diversas    dispositiones  :  et 

veniuntur  in  tempore.  Terlio,  quod  pra3-  utroque  modo  fit  mutatio  per  quid  no- 

teritum,  pra3sens,  et  futurum  sunt  par-  ininis  muiaVionisdnlum  quinto   hujus, 

testemporis.  Quarto,  quodlempusest(a)  /cx^.  71.  igitur  impossibilc  est  succes- 

successio,  sive  consistit  in  successione  :  sionem  es.se  sine   mutatione.   Secundo, 

quia  non  invenitur  prius,  el  posterius  se-  quia  eadem  res  omnino  immutabiliter  se 

cundum  durationem  in   aliquo    nisi  in  habens  in  se,  et  respectu  aliarum  rerum 

successivis,  velin  illis,  qua3  aliquo  modo  non  est  prior,  nec  posterior  secundum 

se  habent  successive,  licet  ipsa  sint  vere  durationem,  quia  nec  est  ante,  nec  post 

permanentia  ;  et  ista  sunt,  qure  non  pos-  aliam  rem  :  igitur  ad  hoc  quod  sit   suc- 

sunt  probari  de  tempore,  sed  concedun-  cessio,  necessario  requiritur  mutatio. 
turab  omnibus  convenire  tempus,  tan-         Tertia  suppositio,  quod   rei  omnino        5. 

.  ...  .  Duratio 

quam  per  se  mamfesta  de  tempore  ;  et  mimutabilis  duratio  non  est  successiva.  rei  omni- 

haecdeprimo.  Probatur  ,  quia  impossibile  est  succes-  tabiUsnon 

Quantum  ad  secundum,   notandum,  sionem  essesinemutatione  ;  sed  res  im- 


est  succes- 
siva. 


122 


LIB.  IV.  rilYSlCORUM 


mutabilis  non  potest  mutari  :  igitur  non 
potest  duraresuccessive.  Tunc  sit  prima 
conclusio  isla,  tempus  est  successivadu- 
ratio  rci  mutabilis,  sive  mensura  dura- 
tionis,  Probatur  ex  quid  nominis   tem- 
poris,  et  ex  prima  suppositionc  apparet, 
quod  tempus   est  mensura  successivae 
duralionis  alicujus  rei,  et  nonrei  immu- 
tabilis,    quia  impossibile  est  esse  suc- 
cessionem    sine   mutatione  :  igitur  est 
mensura  successiva^  durationis  rcimuta- 
bilis  ;  et  habetur  propositum. 
Tem  us        ^^^^  dubitatur,  posito  quod  res  muta- 
quid  sit.    bilis  de  facto  non  mutetur,   utrum  ejus 
successiva  duratio  possit  dici  tempus. 
Videtur  quod  non,  per  secundam  suppo- 
sitionem  :  quia  successio  nonpotcst  esse 
sinemutatione.  Respondetur,  quod  imo: 
quia  licet    duratio   illius  rei   mutabilis 
protunc,  sit  sine  mutatione,tamen  quia 
nata  est  mutari,  ideo  adhuc  ejus  dura- 
tio  successiva  potest  dici  tempus  ex  eo, 
quod   potest  esse  cum  mutatione.  Item 
alia  causa  est,  quia  licet  resilla  nonmu- 
tetur  in  se,  attamen  quia  ipsa  aliter  se 
habct  propter  mutationem  in  aliis  re- 
bus,    igitur  ejus  duratio  succes.siva  po- 
test  dici  tempus  ;  sed  sic  non  est  de   re 
omnino   immutabili,  ut  de  Deo.  Et  sic 
patet,  quod  tempus  est  successiva  du- 
ratio  rei  mutabilis,  aut  mensura  hujus- 
modi  durationis. 

Sed  adhuc  restat  difficultas,  qua?  res 
sit  hujusmodi  successiva  duratio,  vel 
successivaj  durationis  mensura  ;  et  hoc 
videbitur  partim  in  ista  quasstionc,  ct 
partimin  sequentibus:  ethocdesecundo. 
6-  Quantum  ad  tertium,  sit  prima  con- 

Tempus  ^  /,  !    r^  . 

est  motus.  clusio  :  Tcmpus  est  motus  {^).  Pro  cujus 
probatione,  supponitur  primo,  quod 
mensura,  et  mensuratum  debent  esse 
unigenea,  ct  conformia.  Probatur  indu- 
cendo  in  mcnsuris,  et  mensuralis  :  quia 
longitudo  temporis  nonmensuratur  lon- 


gitudine  linea^  eo  quod  istic  longitudi- 
nes  non  suntejusdem  generis.  Itempon- 
dus  mensuratur  pondere  :  quia  sunt 
unigenea,  et  ita  de  aliis,  et  ista  supposi- 
tio  patet  10.  Metaph.  text.  4. 

Secundo  supponitur,  quod  mensura 
debet  esse  nola,  ut  patet  in  eodem  10. et 
patet  inducendo  :  nam  mensura  lorlgitu- 
dinis  in  quantitatibusest  nota.et  famosa, 
ut  ulna  ;  et  eodem  modo  in  ponderibus, 
ut  libra,  el  sic  de  aliis.  Istis  suppositis, 
probatur  conclusio  :  quia  illud  est  teni- 
pus,  quod  est  mensura  successiva)  dura- 
tionis  reimutabilis  ;  sedmotus  est  men- 
surasuccessivjBdurationis  rei  mutabilis, 
ergo,  etc.  Major  patet  per  pnecedentem 
conclusionem  ;  etminorapparetex  prze- 
cedentibussuppositionibus  :  quia  motus, 
ethujusmodi  duratio  successiva  sunt  uni- 
genea,  scilicet  in  successione,  quia  tam 
motus  estsuccessivus,  quam  hujusmodi 
duratio.  Item  motus  est  mensura  nota, 
ut  patet  de  motu  coeli,  et  prascipue  de 
motu  Solis  :  quia  ille  motus  est  magis 
famosus  apud  multos. 

Sed  objicilur  :  quia,  ut  patuit  super 
3.  qucest.  7.  motus  est  res  permanens  : 
modo  res  permanens,  et  succes.siva 
non  sunt  unigenea  :  ergo,  etc.  Secundo, 
quia  duratio  successiva  rei  mutabilis 
est  substantia,  quia  est  idem  cum  re 
mutabili  ;  sed  motus  est  accidens,  ut 
patet  de  albificatione,  quae  est  albedo  : 
modo  substantia,  et  accidens  non  sunt 
unigenea  ;  igitur  motus  non  est  succes- 
siva  duratio  rei  mutabilis.  Respondetur, 
quod  res  permanens,  et  successiva  bene 
sunt  unigenea  in  aliquo,  scilicet  in  suc- 
cessione  secundum  durationem,ut,verbi 
gratia,  mobile  non  dicitur  motus,  nisi 
ex  eo,  quod  succcssive  se  habet  aliter, 
quam  prius,  et  tamen  mobile  est  res 
permanens  ;  ideo  res  permanens,  et  suc- 
cessiva  bene  convcniunt  in  hoc,  quod  est 


7. 


QU^STIO   XV 


]23 


successive  durare.  Et  eodcm  modo  di- 
citur  adsecundum,  quod  substantia,  et 
accidens  bene  conveniunt  in  hoc,  quod 
^^{successive  ditrare,ye\  successive  ali- 
ter  se  habere  ;  et  idco  secundum  hoc 
unum  potest  dici  mensura  alterius,  ut 
accidens  subslantioe,  vel  e  contra. 
Tempus^      Secunda   conclusio.    Tempus  est  (°) 

est  mobile 

quod  mo-  mobilc  quod  movetur.  Probatur  ex  con- 
Qucest.  7.  clusione  prascedenti,  et  una  quaest.  3. 
quia  tempus  est  motus,  utpatetperprge- 
cedentem  conclusionem  ;  sed  omnis  mo- 
tus  est  mobile,  vel  disposilio  secundum 
quam  est  molus,  ut in  motu  alterationis ; 
et  ideo  tam  motus  localis,  quam  etiam 
alteratio  potest  esse  tempus,  tamen  po- 
tius  debet  dici  motus  localis,  quia  est 
notior;  igitur  cum  motus  localissitmo- 
bile »  sequitur  quod  tempus  sit  mobile  : 
qualis  motus  sit  tempus,  et  quale  mo- 
bile,  et  quomodo,  et  de  conditionibus 
temporis ,  videbitur  postea. 

Ad  rationes  :  Ad  primam  (d)  dicitur, 
sicut  dicebatur  in  3.  Ad  secundam,  dico 
quod  est  aliquando.  Ad  probationem, 
tunc  esset  processusininfmitum  ;  nega- 
tur  consequentia  ;  sed  est  ibi  circulatio, 
nam  esse  intempore  non  est  aliud,  quam 
mensurari  tempore  ;  modounum  tempus 
bene  mensuratur  alio  tempore  ,  sicut 
motus  alterationismensuratur  motu  So- 
lis  ;  et  etiam  e  contra  duratio  motus  So- 
lis  mensuratur  quanta  est,  per  quantita- 
tem  operationis. 

Ad  tertiam,  quia  tunc  tempus  esset 
prajsens.  Goncedo  ;  quia  mobile,  quod 
movetur,  est  prsesens  ;  et  adhuc  suppo- 
sito  quod  motus  sit  ressuccessiva,cujus 
nulla  pars  potest  esse  simul  cum  alia 
parte,  adhuc  conceditur,  quodmotuses- 
set  praisens,  et  etiam  quod  tempus  esset 
pra3sens  :  quia  esse  pra3sens  non  consi- 
gnificat  instans,  sed  tempusdivisibile. 

Ad  quartam,  dico  quod  Aristoteles  in- 


telligit,  quod  tempus,  et  motus  non  sunt 
idem  convertibiliter. 

Ad  quintam,  concedo  majorem,  et  nego  ^- 
minorem  ;  nam  sicut  motus  est  velox, 
vel  tardus  ,  sic  etiam  tempus;  nam  mo- 
tus  coeli,  qui  est  tempus,  est  velox.  Ad 
probationem,negatur  consequentia :  quia 
sic  probarelur,  quod  nullus  homo  esset 
albus,  quia  album  defmitur  per  habens 
albedinem  ;  sed  nullus  homo  defmitur 
per  habens  albedinem  ;  igitur  nullus 
homo  est  albus. 

Ad  sextam,  negatur  consequentia  ; 
quia  dato,  quod  de  facto  nihil  movere- 
tur,  attamen  possibile  esset,  quod  fieret 
motus  :  et  idco  adhuc  mobile,  quod  na- 
tum  esset  moveri,  bene  esset  tempus,  et 
ideo  dicit  Aristoteles  in  isto  4.  text.  98. 
quod  dato  quod  non  sit  motus,  non  se- 
quitur  quod  non  sit  tempus  ;  sed  si  im- 
possibile  est  esse  motum,  impossibileest 
esse  tempus. 

Ad  septimam  respondetur,  quod  sicut 
motus  multiplicatur,  ita  tempus  potest 
multiplicari,  nec  est  inconveniens  plura 
tempora  esse  simul  ;  tamen  quia  omnes 
illi  motus,  qui  dicuntur  tempora,  pos- 
sunt  mensurari  uno  motu,  ideo  sufficit 
ponere  unum  tenipus,  quod  est  mensura 
omnium  aliorum. 

ANNOTATIONES 
(a)     Tempus  cst  successio,  sive  consistit  in       ^O- 

Tempusest 
successione.  Nola  ,  qiiod    teinpus  propter  valde  im- 

sui  minimam  entila'em,   est  nobis  valde     lum. 

immanifestum.  Unde  D.  Augusl.  11.    Con- 

fes.  cap.  11.  (licil,  Domine  usqite  nunc  nes- 

cio  quid  sit   tempus.  Ideo  ut  liaec  perJiffi- 

cilis   difticullas    elucescat,    dico     prinio, 

quod  lempus  non    est  sine  motu  :  qiiod 

ArisloLcIes  text.  97.  prubat,    quia  tompus 

non  cognoscimus  sine  motu  ;  cum  enim 

partes  temporis  non  sint  permanentes,  sed 

solum  habeamus  nunc  praisens,  instans  vi-    Tempus 

delicet,  quod  partes  lemporis  continuat,  et  "'"*  ^"  **" 

'         nemotu. 


12i 


LIB.    IV.  PHYSICORUM 


lempus  non  possil  cognosci,nisi  hujusmodi 
inslans  Iranseal  ;  nescimus  aulem  lale 
insLans  Lransisse  nisi  per  molum  ;  ergo 
non  cognoscimus  lcmpus  sine  moLu,  neque 
esL  sine  moLu.  Quod  auLem  ignoremus 
Lempus  Lransisse  nisi  per  moLum,  pa!cl 
iudormienLe,  qui  ignorans  moLum,  ignoraL 
Motun  non  eL  Lcmpus  Lransisse.    ILem,   neque  moLus 

est    sine  ,     •        ,  •  •,  • 

lemj/ore.  esL  sme  Lempore,  quia  non  cognosciLur  si- 
ne  Lempore ;  dalo  enim  casu,  quod  quis 
magna  dclccLaLione  sLudeal,  Lransilquidem 
Lempus,  exisLimaLque  nullum  Lransisse, 
cum  aulem  audiL  liorologium,  cognosciL 
lunc  muLum  fuisse  plusquam  putaraL. 
quia  LoL  horas  sLuduiL ;  nunquam  ergo  Lem- 
pus  esL  sine  moLu,ncque  molus  sineLempo- 
re,  alque  adeo  lempus  esL  successio,  vel  in 
successione  consisLiL. 
Tcmpus  I^ico  sccundo,  quod  Lempus  esl  quid  con- 
cst  quid    tinuum   :   quia  quod    moveLur  prius  est 

continuum  -^  ^ 

priKscns  uni  loco  sccundum  unam  parLem, 

qnam  secundum  aliam,  quod  enim  move- 

lur  a  quodam,  in  quoddam  moveLur  ;  om- 

nis  aulem  magniLudo  moveLur  :  ergo  prius 

est  prjpsens  uni  loco  secundum  unam  par- 

lem,  quam  secundum  aliam.   Tunc  ulLra, 

omnis  magniLudo  esL  conLinua  ;   ergo  in 

magnitadine  conLinua,   quando  moveLur, 

prius  esL  una  pars  prassens  uni  loco,   quam 

alia  :  ergo  eLiam  moLus,  quo  moveLur,  est 

quid    couLinuum,     quia  mobile  moveLur 

per  spaLium  conLinuum  :  ergo  eLiam  tem- 

pus  est  quid  conLinuum,  quia  tempus  non 

esL  sine  motu. 

Tempus       Ex  hoc  sequiLur,  quod  Lempus  esL  per  se 

'quaniiias   quauLiLas  ;   lum  quia  habeL  parLem  exLra 

continua.   ^■^yYlQm,  ut  prneleriLuni,  pra?sens,  et  futu- 

rum  ;  tum  quia  liabet  propriam  exLensio- 

nem,  tum  quia  tempori  conveniunt  per  se 

propripe  passiones  quanlitatis,  ut  longum,  et 

b?'eve,  et  ratio  mensurae  tempori  conveniL, 

quae  esL  raLio  quanLiLatis,  Sequitur  secundo, 

quod  Lempus  esl  per  se  quanLiLas  continua: 

quia  cjus  parLes  copulanLur  ad  unum  Ler- 

minum  communem,   nempe  ad  mmc,  uL 

palet4.  hujiis,  texl.  99. 

Ai.        (^)     Tem pus  est  molits. 'iioldi  primo,   quoJ 

Tempus     tempus  quadrupliciter  potest  capi,  scilicet 

potest  su- 


communiter  ;  eL  est  duratio  cujuscumque  mi  qua- 
enLis  durabilis  ingenerabilis,  sive  incor-  '"/'"''*''i 
rupLibilis,  eL  sic  a3vum,  el  oeLerniLris  sunt 
tcmpora.  Secundo,  proprie,  et  est  duratio 
cujuslibetdurabilis  generabilis,  et  corrup- 
tibilis  ;  et  sic  omnia  generabilia  sunt  in 
tempore,  et  solum  illa.  Tertio,  magis  pro- 
prie,  et  est  duratio  enLis  successivi.  QuarLo 
propriissime,  et  cst  duratio  primi  mobilis, 
quodesL  mensuraomniumaliorum  moLuum 
NoLa  secundo,    moLum  quinque    modis  Motus  ac- 

cipilur 

posse  accipi  :  Primo,  ut  idem  realiler  cum  qutnque 
eo,  quod  acquiritur  ;  hoc  est,  profc-rma  di-  '"^ 
minuta  fluente  de  imperfecLo  ad  pei  fecLum ; 
et  sic  est  in  eodem  Proedicamento  (  um  Ler- 
mino  ad  queni  :  nam  calefactio  iilem  est 
quod  calor  ;  et  augmenLaLio  idem  esL  quod 
quantiLas,  quia,  uL  diciLur  3.  Physic.  motus 
nihil  est  pra3ler  res,  ad  quas  csL  molus.  Se- 
cundo  modo.accipiLuruLprocediLab  agente, 
eL  sic  appellaLur  acLio,  eL  poniLur  in  proedi- 
dicamenLo  Aclionis.  TerLio modo  pio  Lrans- 
muLaLione,  per  quam  terminus  acquiritur, 
quie  Lransmutatio  recipitur  in  paLienLe,  et 
sic  diciLur  passio,  el  poniLur  in  Proedi- 
camenLo  Passionis.  QuarLo,  accipiLur  qua- 
Lenus  esL  imperfecLa  acquisiLio  termini, 
qu;e  csi  propria  consideraLio  moLus,  ut 
motus  est,  ct  sic  3.  Pliysic.  definiLur, 
Molus  est  actus  enlis  in  f.olentta  sc- 
cundum  quod  hujusmodi  ;  cL  hoc  modo 
moLus  non  poniLur  in  aliquo  Prcedica- 
nieuLo  :  quia  est  ens  imperfecLum,  et 
sic  perLinet  ad  PosLproedicamenLa.  Quin- 
to,eL  ultimomodo  potestaccipimolus,utest 
per  se  extensus  et  divisibilis,  cujus  partes 
copulnnLur  quodam  termino  communi, 
quud  6.  hiijus,  text.  24.  appellatur  mutatum 
esse,  et  in  hac  quinLa  acceptione  moLus  est 
species  QuanLiLaLis  continuae  :  nam,  ut 
dicit  Aristoteles  3.  hujus,  text.  37.  motus 
est  degenere  continuorum,  et  6.  Phijsic. 
docet  esse  divisibilem  in  infinitum,  quse 
divisiiDiliLas,  quae  esL  passio  quanLiLaLis,  si 
considereLur  uL  est  successio  quaedam  mo- 
tus  pcnes  moram  est  tempus  :  quia  lempus 
est  prius  et  posterius  motus,  quod  quideF. 
est  mora  ipsius  motus. 


QU^STIO  XV 


125 


12. 
Jotus  est 
uplex  al- 
te  eiiam 
empus. 


Tcmpus 
71011  est 
ormaliter 
motus. 


Nota  terlio,  quod  molusquidamest  com- 
munis  et  primus  ;  et  iste  est  molus  primi 
mobilis,  qui  regulat  omnem  aliummotum: 
alius  est  molus  secundus  particularis,  ut 
motus  particularium  mobilium  ;  et  cum 
tempus  consequatur  motum,  est  etiam  du- 
plex  tempus  :  quoddam  commune,et  gene- 
rale,  cujuscumque  motus  particularis  per 
assistentiam  mensura,  et  motus  primi  mo- 
bilis  mensura  per  inliDerentiam  :  quia  so- 
lum  ei  inest  tanquam  subjecto,  et  nulli  al- 
teri,  et  islud  est  tempus  correspondens 
primo  motui  primi  mobilis.  Aliud  est  tem- 
pus  speciale,  et  particularo,  quasi  speciali- 
ter,el  particulariter  sumptum,et  istud  cor- 
respondet  motui  particulari,et  sibi  existen- 
ter  inhaeret.  Ex  his: 

Dico  primo,  quod  tempus  non  est  forma- 
litermotus  :  quia  molusest  solum  in  co, 
quod  movetur,  el  ubi  movetur,  et  quando 
movetur ;  tempus  autem  ubique  est  in 
omnibus,qu[Emobilia  sunt  ;  ergo  tempus 
non  est  motus  formaliter.  Item  motus  aut 
est  velox.aut  tardus;  sed  tempus  neque 
est  velox,  neque  tardum  ,  ergo  non  estmo- 
tus.  Minor  probatur,  quia  velox  dicitur, 
quod  multum  loci  exiguo  pertransit  tem- 
pore  :  tardum  quod  magno  tempore  per- 
currit  parum  loci  ;  sed  tempus  semper  ^e 
habet  uniformiter,  cumsit  mensura  regu- 
larissima,  nullam  varietatem  admittens  ; 
alque  adeo  non  est  velox,  neque  tarduni, 
et  per  conscquens  non  est  formaliter  motus. 
Praeterea,  passio  distinguitur  formaliler  a 
subjecto;sed  tempus  est  passio  motus.Unde 
tempus  addit  supra  motum,  rcspectum  ap- 
titudinalem,nempe  numerabilitatom.  Unde 
dicit  Aristo'eles  in  hoc  4.  quod  tempus  non 
estnisi  prius  etposterius  in  motu,  secun- 
dum  quod  ipsa  numerabilia  sunt  nume- 
rata.  Item,  Aristoteles  text.  99.  ait,  Tem- 
pus  icl  qiudetn  q\iod  estmotus  esl,esseaut';m, 
id  est,  ratio  et  quidditas  alterum  est,  et  non 
motus.  Et  text.'  \3l.  nil,  Qiiod  si  non  est 
possiblis  intellectus,  qui  numeret  prius  et 
poslerius,  non  est  complila  ratio  formalis 
temporis  a  parle  rei,  sequitur,  Licct  csset 
hoc  quodaliquandoest  existcns  tempus,  ut 


si  contingit  7notum  esse,  id  est,  esse  moLus 
qui  est  idem  realiter  quod  tempus  ;  non 
ergo  distinguit  tempus  a  molu,  nisi  quid- 
ditativa  ratione.  Et  Commcntator  inquit, 
quod  tempus  et  motus  sunt  idem  subjecto, 
sed  differunt  ralione  dicentp,  quod  quid 
erat  esso. 
Dico  si.'oundo,  quod  tempus  quod  cst    in 


1.^ 

Tempus 


mrtu  primi  mobilis  subjociive  distingui-   o^oj  ^,^ 
tur  realiter  a  motibus  inferioribus,   quos    '"  '"^*'" 

*  pruiii  mo- 

mensurat.  Patet,  quiaqua^cumquoab  invi-  biiis,  dis- 

cem  separabilia  sunt,  non  sunl  idem  roali-  reaiiier  a 

ter;  sed  tempusprimum,etmolusinferiore3  .'"?"''"* 
'  '1  '  in/enori- 

sunt  hujusmodi:  quia  si  nullus  esset  motus  ^us. 
hic  inferius.adhuc  posset  coelum  moveri, 
et  per  consequcns  esset  tempus.  Similitor, 
cessante  molu  prinii  mobilis,  et  per  conso- 
quens  ejus  tempore,  adhuc  e.>set  hic  infe- 
rius  motus  ut  patet  Josuo  10.  quia  ipse 
pugnavit  stante  Sole,  et  Luna,  et  per  conse- 
quens  toto  ccelo.  Unde  D.  August  .  II. Con- 
fes.  inquit;  starite  coelo  movetur  rota  figuli, 
et  hoc  idem  probat  Scotus  in  4.  distinct.  49. 
quxst.2.  etconfirmatMr  :  quia  quandocum- 
queduo  accidentia  sunt  in  distinctis  sub- 
jectis,  sunt  distincta  realiler,  tempus  primi 
mobilis,  et  motus  in:'eriorum  sunt  hujus- 
modi  ;  ergo,  etc. 

Dico  tertio,   quod  tempus  ost   idem  rea- 
liter  cum  motu,  distmctum  tamen   ab  eo 
fonnaliter  ;  ita   ut    tempus,  quod  est  in 
motu     primi    mobilis,   non    distinguatur 
realiter  a  niotu,  in  quo  est  subjective  ;   et 
similiter  tempus  speciale  non  distmgualur 
realiter  a  molu,  in  quo  est.  11  ec  conclusio 
est  communis    consensus  Pliysicorum,  et 
eam  docet  Scotus  in  4.    disl.   48.   quxst.   ?^ 
sub  lill.  n .  %.  Al  primum   dintur,   licet  in 
2.  c^.  2.  quxst.2.  sublitt.   F.$.  Ro^ponJeD, 
videatur  aliter  sentire.  Unde  observandum 
est,  quod  de  identitate  tempjris  cum  motu 
diversimode  sentiunt  philosophantes.  Nam 
Jandunus  4.  Physic.  quxst.  18.    et  Burleus 
in  expositione  textus  102.  ex   Aver.  dicunt 
absolute  tempus  realiter  distingui  a  molu  : 
quam  sententiam  ('apreolus  in  2.  Scntent. 
dislinct.  2.  quxst.  2.  ct  Ilervacus  in  2.  dis- 
tinct.^.quxst.l.ei  quidam  alii  Thoraistarum 


Tem  ns 

est  idem 

reoliier 

cum  motu. 


126 


LIB.  IV.     PnYSIGOIlUM 


14. 


seqiiunlur,alqueGliam  ex  Scolislis.Bassolus 
in  2.dislinct.2.qu;i'st.l.el  Joannes  deMagis- 
Iris  2.l*hysic.qu;i>st.6.  dub.  3.  cui  senlenLise 
videnlur  eliam  favere  Leuclielus,  et  Gra- 
tianus  in  2.  d.  21.  qtc^rst.  2.  Alii  vero,  ut 
Joannes  Canonicus,  4.  Physic.  qusest.  b.art. 

3.  diib.  3.  et  Nicolaus  Orbellus  in  Epilomis 

4.  Physic.  tenent,  quod  sint  idem  realiter, 
et  quod  distinguanlur  furmaliter  ;  quam 
senlentiam  ex  Tliomistis  sequitur  Sotus  4. 
Physic.  quoost.4.  concl.i.  Tartaretus  vero  4. 
Physic.  quivst.  3.  art.  1.  dub.  2.  credit 
utramque  viam  esse  probabilem,  quem  se- 
cutusest  Javellus  4.  Physic.  qucesl.  20.  Cae- 
terum,  sumendo  tempus  quarto  modo,  sci- 
licet  ut  est  duratio  succcssiva  transmuta- 
tionis,  et  motum  quinto  modo  ,  tempus  est 
realiter  motus,  quia  tempus  non  est  aliud, 
quam  quantitas  succossiva ,  vel  duratio 
transmutationis  successiva^. 

(c)  Tenipus  est  mobile,  quodmovetur.  Nota, 
quod  IifTC  opinio  non  est  Scoti,  sed  Nomi- 
naliura,  ut  videre  est  apud  Occliam  in  2. 
Sentent.  quwstion.2.  Nam  sicut  tenet  tempus 
esse  molum  primi  mobilis,  et  motum  non 
dislingui  a  re  mobilita,  colligit,  quodtem- 
pus  sit  ipsum  mobile  :  et  lianc  opinionem 
sequitur  Gregorius  Ariminensis  2.  Sentent. 
d.  2.  quaost.  1.  ubi  expressius  ait,  quod  non 
solum  primum  mobile,  sed  corpus  quod- 
cumque  continue,  et  regulariler  motum, 
est  tempus.  Est  autem  Iisec  opinioexpresse 
conlra  Philosoplmm  in  isto  4.  texlic  94. 
ubi  ait,  quod  dicere  spha^ram  esse  tempus, 
stultius  est,  quam  ut  de  eo  impossibilia 
consideremus  ;  cst  etiam  contra  Scolum  in 
2.et  4.  sent.  locis  supra  relatis  ;  vide  Sco- 
tum  in  2.  d.  1.  quwst.S.  ad  quxst.  sub  litt. 
N .%.  Bespondeo. 

(d)  Ad  priinamdicitur  sicut  dicebatur  in 
3.  Nola,  quod  natura  cujuslibet  continui, 
sive  permanentis,  sive  successivi,  in  hoc 
consistit,  quod  ejus  parles  ad  aliquod  in- 
divisibile  intrinsece  copulanlur,  propter 
quod  habent  unitatem,  et  continuitatem, 
quofacto  in  actu,  vel  prdcciso,  ipsa  non 
habentultra  continuitalem.  IIoc  patet:  duoe 
cnim  partcs  lineae  copulanlur  ad  punctum. 


et  per  ipsum  habent  unitatem,  quo    prreci- 

so,  vel  facto  in  actu,  jam  essent  disconti- 

nuae  ;  hoc  etiam  patet  per  AiistoLelem  in 

Praidicamentis. 

Secundo  nota,quod  aliter  habent  esse  per- 

manentia,  et  aliter  successiva.Namperma- 

nentia  ad  eorum  actualem  existentiam  re- 

quirunt  simul  omnes  partes  actualiter  exis- 

tenles,  non  sic  autem  successiva  ;  sed  esl 

satis  ad  eorum  esse,  quod  parteseorum  sint 

ad  aliquod  indivisibile  copulatae,   et    ex 

connexione  ad  illud  habeant  existentiam  : 

non  enim  requirunt,  quod  sint  eorum  par- 

^os  simul  existenles. 

Tertio  nola,  quod   licet  instans  non  sit  ^  .1^* 

^  Qutd  re- 

^empus,  necpars  temporis  per  existentiam  ,  quiraiur. 
lamen  per  instans  actuale  tempus  dicitur  temporis. 
esse  in  actu.  Unde  non  requiritur  ad  ho?, 
quod  tempus  sit  in  actu,  nisi  quod  sit  in 
actu  aliquod  indivisibile  continuans  partem 
priorem  cum  posteriori.  Ex  his  sequitur, 
quod  licet  parles  temporis  non  sint  actuali- 
tate  permanentiae,  et  pra^sentialitatis,  sunt 
tamen  actualitate  cujusdam continuationi^, 
et  actualitate  successiva  ;  et  hoc  sufficit  in 
succcssivis.Undelicetneutra  pars  temporis 
sit  proesens,  quia,  cum  omnis  pars  temporis 
sit  prior,  vel  posterior,  prasterita,  vel  futu- 
ra  ;  tamen  tempusdicitur  praesensesse  sic, 
quod  isLa  propositio  ,  <?>np2«s?m/»?  est,  est 
vera  :  quia  actu  est  continuatio  unius  par- 
tiscumalia,  ratione  cujus  conlinuationis 
tempus  dicitur  habere  esse.  Unde  sicut  il- 
la  est  vera,  motics  est  mcnc,  licet  utraque 
pars  moLus  siL  facta,  vel  fienda  ,  tamen  ra- 
tione  realis  continuationis  unius  partis 
cum  alia  ad  mutatum  esse,  motus  dici- 
tur  nunc  esse.Observandumest  tamen,quod 
isLa  ^YO\)ii^\\,\o,tcmpjusest  nunc,\e\  motusest 
nnnc,  habet  duplicem  intellectum  :  unum, 
quod  mmc  sit  mensura  actus  designati, 
et  illo  modo  est  falsa  :  quia  motus  non 
mensuratur  instanti.  Alium  intellectum 
potest  habere,  quod  mmS  dicat  mensu- 
ram  compositionis  proedicati  cum  sub- 
joclo,  vel  hujus  veritatis  subjecti  ad 
pnicdicatum  ;  ct  isto  modo  est  vera  : 
nam   in  omni  propositione  vcra  de  prse- 


f 


QU^STIO  XVI 


127 


senli  pra3dicatum  unilur  subjeclo  pro  ins- 
tanti  indivisibili,  ita  ut  ejus  veritas  men- 
suretur  instanti  indivisibili  :  non  lamcn 
oportet  quod  actus  designatus  per  praedi- 
catum  mensuretur  indivisibili  ;  sed  ista 
stant  simul,  quod  actus  designatus  mensu- 
retur  tempore,  et  tamen,  quod  in  instanti 
prsedicatum  uniatur  subjecto  Patet  ergo, 
quod  ad  esse  temporissufficit,  quod  sit  ali- 
quod  indivisibile  continuans  unam  partem 
cum  alia  ;  ita  quod  per  esse  instantis  de- 
notetur  tempus  esse. 


QU.ESTIO  XVI 

Ulrum  tcmpus  sil  motus  coeli 

Aristot.  cap.  13.  te.vt.  97.  Averroes  et  interpreles 
ibid.  Albert.  iraci.3.  cap.  3.  D.  Thom.  lect.  il 
et  opusc.  4i.  Arimin.  2.  dist.  2.  qucest  2.  art.  1 
Capreol.  ^bid.  qucest.Z.  art.  3.  Ferrarien.  qiiwst. 
5.  Sotus  qua'st.  4  Toletus  qucest.  13.  Pererius 
lib.  12.  cap.  2.  Conimbric.  in  exposil.  cap.  11* 
Compluten.  disp.  21.  quast.  4.  cl  i^. 

Arguitur  quod  non  :  quia  tempus 
est  mensura  motus  coeli ;  igitur  tempus 
non  est  motus  coeli.  Tenet  consequentia, 
quia  idem  non  estmensura  sui  ipsius. 
Antecedens  apparet  in  isto  4.  text.  27. 
et  in  6. hiijusjext.  29. ubi  probatur,quod 
omnis  motus  mensuratur  tempore. 

Secundo,  non   cuilibet  motui   motus 


2. 


batur  ;  quia  cx  quo  mo(us  coeli  esset 
tempus,  qui  perciperent  tempus,  per- 
ciperent  niotum  coeli. 

Quarto,  quia  tempus  est  idem  coelo, 
terras,  mari,  et  ubique,  ut  dicit  Aris- 
ioielesi.hujus,  tcxt.  111.  sed  motus 
coeli  non  est  idem  ubique;  quia  quando 
aliquibus  est  ortus  Solis,  oliis  est  occa- 
sus,  et  aliquibus.hyems,  quando  aliis 
est  a^stas,  quod  non  esset  si  motus  coeli 
esset  idem  apud  omnes. 

Quarto,  sequeretur  quod  si  coelum 
non  moveretur,  nullum  esset  tempus  ; 
consequens  est  falsum,  quia  adhuc  di- 
ceretur,  quod  coelum  quievit  per  men- 
sem,  aut  per  spatium  duorum  dierum, 
aut  aliquid  hujusmodi ;  modo  dies,  et 
mensis  significant  tempus,  ergo,  etc. 
Oppositum  arguitur  per  Aristotelem  in 
isto  i.  text.  97. 

In  quc^esiione  pi\Tccden(i  visum  est,  ^'\'?*<' 
quod  tempus  est  mensura  durationis 
successiva3  rei  mutabilis  ;  et  quod  tem- 
pus  estmo(us,  et  quia  motus  est  idem 
quod  mobile,  concludebatur,  quod  tem- 
pus  esset  mobile,  scilicet  continue  mo- 
tum,  in  cujus  motu  anima  considerat 
prius,  et  posterius;  et  ideo  quia  motus 
est  mobile,  primo  videbitur,  quantum 
ad  quid   mobile  est  mensurabile  tem- 


onts 


coeli  est  ejusdem  generis   :  igitur  motus     pore.  Secundo,   quid  sit    mensura,   et 


coeli  non  est  tempus.  Antecedens  appa- 
ret,  quia  motus  localis,  et  alterationis 
sunt  diversorum  generum,  iino  sunt  ad 
invicem  incomparabiles  ;  ut  dicit  Com- 
mentator  septimo  liujus,  comrn.  30. 
Gonsequentia  probatur  ex  hoc  :  quia  qui- 
libet  motus  est  mensurabilis  tempore  ; 
et  mensura,  et  mensuratum  debent  esse 
ejusdem  generis. 

Tertio,  aliquipercipiunt  tempus,  qui 
non  percipiunt  motum  coeli  :  ergo,  etc. 
Antecedens  patet  de  existentibus  in  te- 
nebris,  vel  in  carcere.  Gonsequentia  pro- 


quid  de  ratione  mensura^.  Terlio,  de 
qua3sito,  scilicet  quis  motus  potest  dici 
tempus,  et  quis  non. 

Quantum    ad     primuin,     notandum  Opinioaii- 
quod  aliquiimaginabantur  tempus  esse  deZuuate 
quamdamsuccessionem;  unde  sicut  pu-  '^"'p^'''*- 
tabant  iocum   e.sse  spatium  separatum 
interceptum  intcr  latera  continentis,  et 
illud  spatium  nihii  e.sse  ;  et  ideo  ista  con- 
sequentia  non  valct,  tocus  est  :  igitur 
locus  est  aliquid,  secundum  ipsos  ;   it.a 
similiter  ponunt  de  tempore,  quod  tem- 
pus  sit  qua3dam  succcssio,  qu£e  omnino 


128 


LIB.  IV.  niYSICORUM 


nihil  est ;  et  ideo  non  scquitur,  tempus 
esi ;  igitur  iempus  est  aliquid  ,  vel 
aliqua  ;  et  ex  hoc  inferunt  quod  per  il- 
lud,  quod  nihil  est,  mensuramusmotus, 
et  successiones  eorum  ,  quae  sunt.  Im- 
probalio  istius  opinionis  patebit  in  se- 
quentibus,  et  per  totum  istum  tracta- 
tum  :  quia  ipsaest  simpliciter  falsa. 

Secundo,  notandum  quod  mobile  po- 
test  imnginari  mensuraritemporequan- 
tum  ad  tria:  Primo,  quantum  ad  partes 
quantitativas  mobilis  ;  et  sic  mobile  non 
mensuratur  tempore ;  sed  quantum  ad 
hoc,  mensuratur  per  aliquam  men- 
suram  nolam,  et  famosam,  ut  ulna, 
aut  aliquod  consimile.  Secundo  modo, 
potest  imaginari  mobilemensurari  tem- 
pore  quantum  ad  disposilionem,  secun- 
dum  quam  est  motus,  sicut  in  motu 
alteralionis,  quia  per  tempus  cognos- 
cimus,  quanta  qualitas  estacquisita,  vel 
deperdita  ;  el  sic  adhuc  non  inteliigitur. 
Tertio  modo  intelligilur,  quod  mobile 
mensuretur  tempore,  ita  ut  per  tcmpus 
cognoscaturquandiu  mobile  movebatur : 
quia  tempus  est  mensura  durationissuc- 
cessiva3  rei  mutabilis  ;  et  hoc  de  primo. 
Quantum  ad  secundum,  notandum 
quod  per  mensuram  non  inteliigif.ur 
aliud,  nisi  illud  mediante  quo  cognos- 
cimus  alterum  quantum  est,  ut  ulna  est 
mensura  :  quia  per  ipsam  cognoscimus 
quantusest  pannus,  aut  alia  Jongitudo. 
Ex  quo  patet,  quod  tempus  esse  men- 
surcm  motus,  non  estaliud,  quam  per 
tempus  cognoscere,  quantus  est  motus 
secundum  durationem. 
4.  Secundo  notandum,  quod  de  ratione 

^^"qlVi"    mensura3est,  quodsit(aj   ejusdem  ge- 
deej^ra-  ^'^'*'^  ^^^  mcnsurato,  ut  patet  10.  Me- 
'-^na.        taph.  texl.  4.  et  hoc  quantum  possibile 
est;velquod  simpliciter  sint   ejusdem 
gencris  mensura,  vel  mensuratum  :   vel 
quod  saltem  habeant   conditiones   cjus- 


dem  generis,  secundum  quas  unum  est 
mensura  alterius;  ut  quod  utrumque 
habeatlongitudinem,  vel  successionem, 
vel  intensionem,  laliterquod  secundum 
longitudinem,  successionem,  vel  inten- 
sionem  unius  potcrit  mcnsurari  lon- 
gitudo,  successio,  et  intensio  alterius. 

Secundo  requiritur,quod  mensura  sit 
nota:  quia  aliter  per  ipsamnon  possemus 
cognoscere  de  aliquo  quantum  esset. 
Tertiorequiritur,  quodsit  famosa,  aliter 
unus  non  posset  certificarealteri  quanta 
esset  aJiqua  res  per  ejus  mensuram,  ni- 
si  scilicetutriquemensura  esset  famosa, 
et  nola.  Quarto  requiritur,  quod  sit  in- 
variabilis,  quantum  possibiJe  est  :  quia 
si  esset  variabilis,  statim  esset  deceptio, 
judicando  de  quantitate  alterius  rei  per 
talem  mensuram.  Exquosequitur,  quod 
non  habetur  certa,  et  evidens  notitia, 
quantum  est  spatium  terrae  suppositum 
uni  gradui  coeli  :  quia  non  scilur  an  pe- 
des  hominis  cssent  majores,  quam  essent 
tempore,quo  mensurabatur,  veJ  minores, 
vcJ  a3quaJes.  Quinto  requiritur,  quod  ta- 
Jis  mcnsura  sit  minima  non  simpJiciter, 
sed  secundum  sensum,  ut  granum,  vel 
sccundum  consuetudinem,  ut  uncia  in 
ponderibus,  veJ  metreta  in  liquoribus. 
Ex  quo  patet,  quod  aliquid  esse  men- 
suratum  non  est  aJiud,  quam  cognoscere 
proportionem  ipsius  ad  mensuram  ,  qua 
mensuratur;  et  sic  patet  quid  sit  de  ra- 
tione  mensuras  :  et  Iioc  de  secundo. 

Quantum  ad  tertium,  [ponuntur  con- 
clusiones.  Frima  est  ista:  Motus  cceli  est 


5 

MotML 

caeli  tt 

tcmpus.  Probatur,  quia  iJJe  motus  est  fempui, 


tempus,per  quem  propriissime  mensu- 
ralur  duratio  ^successiva  ;  sed^Iioc  ht 
per  motum  coelij:  ergo,  etc.j>Iajor  pa- 
tet :  quia  per  tcmpus  non  intelligitur 
aliud,  quam  mcnsura  succcssiv^e  dura- 
tionis ;  et  minor  probatur  per  conditio- 
nes  mensura}  convenientes  motui  coeli  : 


QU^STIO  XVI  129 

primo  enim  molus  coeli   est  unigeneus  inducendo  in  diversis   molibus,    ut  si 

cuilibet  successivas  durationi,  et  hoc  in  qu£eratur,  quantum  duravit  lectio,  unus 

successione.  Secundo,  quia  motus  cceli  est  respondcbit  per  spatium  eundi  duas  leu- 

maximenotus,famosus,etmog'iscommu-  cades  ;  et   sic    motus   progressivus  est 

nis  omnibus,  quam  aliquis  alter   molus.  mcnsura  illius  durationis.    Item,   alter 

Tertio,  quia  motus  coeli  est  primus   mo-  potest  respondere,  quod  per  tcmpusde- 

tuum,  ut  palet  8.   hujus,  iext.  75.   et  coclionis  ponis  in  furno,  et  sic  per  mo- 

inde  ;  modo    rationabile  est,  quod  pri-  tum  alterationis  judicat  de  quantitate 

mum  in  aliquo  genere  sit  mensura  alio-  successiva^  durationis ;  et  perconsequens 

rum    ejusdem    generis.    Quarto,    quia  motusalterationis  est  tempus.  Ilem,  alii 

motus  cocli  est  invariabilis,    quia  non  certificantur,  quanta  sit  duratio  succes- 

potest  velocitari,  aut   retardari  :    modo  siva,  per  ea,  quic  consequuntur  motum, 

de  rationc  mcnsuraa  est,  quod  sit   inva-  ut  per  sonum  ,  ut  siqua^ratur,  quamdiu 

riabilis,   ut  dictum  fuit  prius.    Quinto,  legisti ;  respondetur,  per  horam  dicendi 

motus  coeii  est  minimus,  ut  patet secun-  unumnocturnum,autunum  Paternoster. 

do  Cceli,text.  28.  eM-.  Physic.  iit.  33.  SimiliterpermotumhoroIogii;etaliquan- 

et\0.  Meiaph.  text.  3.  et4.  quiaest  ve-  doper  quantitalomoperalionis  mensura- 

locissimus;  et  sic    patet,    quod   motui  mus  motum  coeli,  de  quominus  videtur, 

cceli  conveniuntplures  conditiones  mcn-  quodsitmensurabilisalio  motu.Etsicpa- 

suHL^  quam  alicui  alteri   motui,  et  per  tet,quod  quilibet  motus  alicui  cognosci- 

consequens  motus  C03li  est  tempus.  bilis  potest  esse  tempus,  cujuscumque 

Secunda  conclusio  :  Non    cognoscen-  generis  fuerit  ille  motus  ;  attameninter 

iscfph' tibus  motum  coeli,  motus  coeli  non  est  omnes  motus,  motus  coeli  propriissime 

Zs%-  tcmpus.  Probatur,  quia  de  ratione  tem-  dicitur  tempus,  eo  quod  sibi  conveniunt 

"°Jg„.  poris  et  mensurasest,  quod  sit  notum  ;  plures,    et    principaliores    conditiones 

'"*•     igilur  quibus  aliquid    non  est  nolum,  mensurae,  quam  alicui  alteri  motui. 

illud  nonest  eis  tempus,  vel  mensura.         Nunc  ad  videndum,quis  motus  cceli,       7. 

i-  .   .  1         •   .      1-1         •  .        •  1  .1-1  •     Mntus  no- 

Ex  quopatet,quod  existentibus  m  car-  vel  cujus  sphaira^motusdicatur  Tpropne  nce  spfue- 

ccre,  vel  intenebris,  motus  coelinonest  tempus,  et  cujus  non.    ponuntur  Q\ix\^^p°llf^^ 

tempus.  Secundo,  sequitur  quod,  cum  conclusiones.  Prima   est  :  Motus  nonas 

tales  percipiant   mensuram    durationis  sphajne,  quam    ponunt  Astrologi,   non 

successive,  quod  aliquis  alter  motus  a  est  lempus.   Probatur,  quia  ille  motus 

motu  coeli  cst  eis  tempus,et  ideo  sit :  non  est  tempus  qui  considerantibus  du- 

,  orn-     Tertia  conclusio  :  omnis  motus  (^)  ali-  rationes  successivas,   quantae  sunt,  est 

K"'  cui    cognoscibilis,  potest  esse  tcmpus.  minime  notus  ;  scd  inter  omnes  motus, 

Probatur  ;  omne  illud  potest  esse   tem-  motus  nona^  spluerie  est  minime  notus , 

pus,  per  quod  aliquis   potest  certificari  quia  a  mullis  negalur  aliquam  talem 

de  duratione  successiva,  quanla  est;  sed  esse,  nec  de  ipsa  potest  haberi  experien- 

perquemlibet  motum    alicui  cognosci-  tia  sensus  :  ergo,  etc. 
bilempolesl  aliquis  certificari  de  dura-         Sed  objicitur  :quiaprimuminunoquo- 

tione   successiva,    quanta    cst ;    igitur  que  genere  debet  esse  mensura  aliorum 

quilibet    motus    alicui     cognoscibilis,  ejusdem    generis ;    sed    motus  ultima3 

polest   esse     lempus.    Major  palet    ex  sphferatjestprimusmotuum,  igiturmolus 

^uiU    noiniiiis  temporia,  et  probatur,  uUimiB  sphteraj  dcbet  esso  tempus.  Uc3- 

Uat.  itt,  B 


is 


130 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


pondetur,  quod  molus  ullimcc  splui^raB 
non  estprimus  motuum,  sed  motus  to- 
talis  diurnuscoeli,  estprimus  motuum  ; 
et  illetotalismotus  principjliter  esttem- 


Ad  secundum  ct  tertiam  dictum  est 
in  quji^stione.  Ad  quartam,  tempus  est 
idem  in  coslo,  et  in  terra,  etc.  hax  cst 
impropria  locutio,  scd   debet   inlelligi, 


pus  secundum  partes,  vel  spha^ras,  qu;\3     quod  omnis  motus,  sive  sit  in  coclo,  sive 


Tempus 
est    motiis 
sphcprce 
Solis, 


sunt  maxime  not;^,  ut  patebit  per    con- 
clusiones  sequentes. 

Secunda  conclusio.  Motus  [-)  sphferas 
Solis  inter  omnes  motus  ca^Iestes,  est 
propriissime  tempus.  Probatur :  quia  mo- 
tus  sphaerie  Solis  est  maxime  notus  om- 
nibus  ;  et  estcausagenerationis  in  istis  essc  tempus 
inferioribus  ;  ut  patet.  2.  de  Generatio- 
ne,  text.  58.  ergo,  etc.  Et  Imjus  signum 
est,  quod  permotum  Solis  mensuramus 
aetates  rerum,  et  quod  nomina  signifi- 
cantia  motum  Solis  suntnomina  tempo- 
ris,  ut  annus,  mensis,  dies  ;  igitur,  etc. 

Tertia  conclusio.  Pra^ter  motum  Solis, 
motus  Luna^  propriissime  dicitur  tem- 
pus  :  quiaprasterSolem,  Luna  inler  ca3- 
tera  astracoeli  est  maxime  nota,  et  ideo 


in  terra,  est  mensurabilis  uno  et  codem 
motu,  scilicet  molu  coeli. 

Ad  quintam  respondotur,  quod  (e)  si 
coelum  non  moveretur,  dum  tamen  aliud 
moveretur,  esset  tempus  ;  sed  si  nuUus 
esset  motus,  concedendum  esset  nullum 


ANNOTATIONES 


(a)  De  7'atione  mensurx  est  quod  sil,  etc. 
Nola  quod  conditiones  mensurie  sunt  sex  : 
Prima  est,  quod  de  raLione  mensurae  csl 
prioriLas,  quia  nullum  prius  dependet  a 
pooLeriori,  sed  potius  e  conLra  :  mensura- 
tuiu  autem  dependet  a  mensura.  Secunda 
conditio  est,  quod  de  ralione  mensurffi  est 


9. 

Menm 

conditi 

ncs  su 

sex. 


aliqui  mensurant  a^tates,  et  durationes     noLoreiLas  Nam  illud,  per  quod  aliquidco- 


rerum  temporalium  por  annos,  et  men- 
ses  Lunares  ;  et  propter  hoc  dicitur  alibi, 
quod  Sol,  et  Luna  sunt  duo  luminaria  ma- 
gna,  Gen.  l. 

Ex  istis  sequitur  primo,  quod  illud 
quod  est  tempus  uni,  non  est  tem- 
pus  alteri,  et  ideo  sicut  mensura 
dicitur  ad  aliquid,  ita  etiam  tem- 
pus    dicitur     alicui  tempus.  Secundo, 


gnosclLur,  esL  noLius  illo  quod  cognoscitur; 
sed  per  mensuram  res  mensuraLa  cognos- 
citur.  TerLia  condiLio  est,  quod  de  raLione 
mensurae  est  simpIiciLas  :  quoniam  quanto 
plus  aliquid  accediL  ad  sinipliciLalem,  tanLo 
plus  habel  raLionem  mensurse.  Quarta  con- 
dlLio  est,  quod  de  raLione  mensurai  est  uni- 
formiLas,  et  regularilas  :  quoniam  nihil 
polesL  mensurari  per  illud,  quod  est  irre- 
gulare,  eL  diffornie.   QuinLa   condilio  est, 


sequitur  quod  plura    tempora  possunt     quod  de  ratione  mensurse  est  independen- 
esse  simul,  imo  de  facto  plura  tempora     tia  :  quoniam  de  ratione  prioris  ut  prius, 


sunt  simul.  Tertio,  sequitur  quod  pne- 
ter  motus  Solis,  et  Luna^,  alii  motus 
coelestes  dicuntur  tempora,  secundum 
quod  sunt  magis,  vel  minus  noti. 

Ad  rationes :  Ad  primam,  negatur 
consequentia,quia  (^i)  per  unam  parlem 
motus  coeli  minorem,  potest  numerari, 
et  mensurari  alia  pars  major,  ut  per 
diem  potest  mensurari  mensis,  et  per 
mensem  annus. 


est  independentia ;  sod  mensura  est  prior 
mensurato,  ex  prima  conditione  :  ergo,clc. 
llanc  tamen  independentiam  intelligas  non 
absolute,  ita  ul  nullo  mododependeat,quia 
sic  nulluni  creaLura  es.seL  mensura,  sed  in- 
telligas  respecLu  mensurati.  Sexta  conditio 
est,  quod  de  raLione  mensurae  est  unige- 
neitas,  quoniam,  ut  ait  Philosophus  10. 
Mctaph.  text.  4.  quodlibet  mensuratur  per 
aliquod  sui  generis  :  et  hoc  non  solum  se- 
cundum     ralionem    an:dogiiu,    ul    pcntt 


i 


QU.E STIO  XVI 


131 


Alexander.  9.  Metaph.  sed  etiam  univoca-         Ad  hoc  dico,  quod  mulaliones,  et  molus 

lionis.  non  dicunlur  fieri  simul,  quia  fiunt  in  eo- 

^   (b)    Omnis  molus  alicui  cognoscibilis    po-      dem  instanti  temporis,  vel  in  eadem  hora 

temporis  particularis,  vel  quia  intrinsece 


11. 


'ws  testesse  lempus.  Nota,  quod  cum  tempus 
consequatur  motum,  sicut  dislmguitur 
motus,  ita  et  lempus  ;  atque  adeo  si- 
cut  motus  est  duplex,  scilicet  generalis, 
qui  est  molus  piimi  mobilis  ,  et  specialis, 
qui  est  motus  istorum  inferiorum  :  ita  du- 
plex  est  lempus,   scilicet  generale,  et  est 


mensurantureadem  parte  motus,  sed  di- 
cuntur  fieri  simul,  quia  fiunt  in  eodem 
^n^^ic,  vel  in  eademliora  temporis  univer- 
salis,  et  mensurantur  eadem  parte  ipsius, 
non  quidem  intrinsece,  sed  extrinsece  : 
quando  ergo  duae  aliquae  actiones  simul 
propria  passio  primi  motus,  scilicet  primi     existunt,  et  mensurantur  eadem  parte  tem- 


mobilis  :  et  speciale,quieestpassio  motuum 
inferiorum  ;  atque  adeo  sicut  omnium  mo- 
bilium  est  unus  motus  generalis,  scilicet 
molus  diurnus  primi  mobilis,  itaest  unum 
tempus  generale  mensurans  inlrinsece 
illum  motum,  et  exlrinscce   omnes  motus 


poris  primi,  tunc  dicuntur  factii?  simul  : 
quando  vero  factae  sunt  in  alia.et  alia  parle 
temporis  primi,  tunc  dicuntur  non  esse 
factae  simul  :  Quare  non  inconvenit,  ut 
docet  liic  Scotus  in  secundo  corollario 
terliae  cjnclusionis,  esse  simul  plura  nunc, 


islorum  inferiorum,   et  de  isto    tempore  et  plures  horas,  atque  dies  particularis  mo- 

dicit  Aristoleles  quod  impossibile  est  ipsum  tus,et  temporis.  Nam  aliud  Jiunc  numero  est 

plurificari,  sicut  nec  mobilia   prima,  nec  illud,  quo  mensuralur  ??ii<<««?<m  esse  hujus 

motus  primi.  In  omni  enim  genere  enlium  mobilis,  ab  illom^«cquomensuraLur  micta- 

est  dare  unum  primum,  ad  quod  omnia  alia  tiim  esse  allerius  mobilis  ;  et  alia  hora  est , 

reducuntur.Etsicutcuilibetrei  temporaliest  qua  mensuratur  cursus  Iiorarius  Francisci 

unus  proprius  motus,  ita  etiam  est  unum  ab  illa,  quamensuraturcursushorariusAn- 

proprium  tempus  ipsum  mensurans,  et  hoc  tonii ;  ct  alius  est  dies  numero,  quo  men- 

lempus  particulare,  vel  speciale  necessario  suratur  molus  diurnus  Petri,  atque  adeo 

plurificatur,    ita  ut  ad    multiplicationem  illa  wm«c,  illae  hora?,  et  illidiessuntsimul, 

motuum  talium,  necessario  sequalur  pluri-  esto  quod  illa  mobilia  simul  mutenlur,  vel 

ficatio  lemporum;  et  hoc  non  polestfacilius  moveantur,  neque  hoc  est  contra   Aristote- 

probari,  quam  per  hoc,  quod  tempus  isto-  lem  ponentera  tantum  unura   tempus  om- 

rum  inferiorum  polest  esse    realiter,    non  nium,qu8e  sunt  in  coelo.terra,  et  mari,quia, 

existenle  tempore  primo,  sicut  patet  Josue  sicut  dixi,  Philosophus  loquitur  de   tem- 

10.  et  per  arliculum  Parisiensem  dicentem,  pore  primo,  quod   est  mensura   intrinseca 

Dicere  fjuod  cessante  motic  cxli   ignis    non  primi  raotus,etextrinseca  omnium  aliorura 

comburertt  slupam,  errorest.  Etsidicatur,  moLuum. 

si  essent  plura  tempora,  ita  ut  cuilibet  mo-  (c)    Motus  sphvrae  Solis  inter  omnes  motus 

lui  corrcsponderet  proprium   tempus,  se-  cwlestes,   est   propriissime  tempus.   Nota, 

querelur  primo,  quod  etiam  essent  plura  quod  ideo  ponilur  poLius  tempus  in  motu 

nuyic  simul,    plures   horre    siraul,    alque  primi  mobiIis,quam  in  raotu  alterius  orbis: 

eliani  plures  dies,  cum  omne  tempus  ha-  quia  orbes  proprii  planetarurasuntabOcci- 

beat  proprium  nunc  continuans  suas  partes  denle  in  Orienlem,  quoe  non  sunt  ita  velo- 

ad  invicem ;  et  esscnt  plures  moLus  uni-  ces,  nam  Luna  raovetur  in  mense,   Sol  in 


formes,  qui  durarent  per  horam,  diera,  vel 
mensera,  etc.  Sed  hoc  est  impossibile,  quia 
alias  duo  homines,  non  possent  simul  cur- 
rere,  necetiam  duie  actiones  possent  simul 
fieri,  eo  quod  non  essent  factiE  in  eodem 
instantijVel  in  eadem  hora,  sed  in  diversis. 


anno,  et  alii  aliis  teraporibus,  ut  As- 
trologia  docet  :  nec  sunt  ita  uniformes, 
neque  per  illos  dislinguuntur  dies , 
et  noctes.  Sed  primum  m.obile,  quo- 
tidie  facit  integrura  circuluni  secum  ra- 
piens  omncs  orbes.ct  ideo  raotus  illeSoIis, 


t2. 


132 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


qiio  dislinguimus  dies,  et  nocles,  est  pecu- 
liaris  primi  mobilis  ;  et  idcirco  illic  est 
tempus.  In  liac  ergo  couclusione  non  loqui- 
tur  Scolus  de  motu  proprio,  el  naturali 
splioerae  Solis,  sed  de  motu  quo  rapitur  a 
primo  mobili,  eo  quod  motus  primi  mo- 
bilis  maxime  innolescit  nobis  per  motum 
raptum  Solis,  et  ideo  Sol,  sive  cursus  ejus 
est  nobis,  ut  temporis  signum. 

(d)  per  iniam  partem  cceli  mhiorem  potest 
mimerariy  et  mensurari  alia  pars  mnjor. 
Nota  quod  tempus,  co  quod  quantitas  est, 
est  sui  mensura  passiva,  id  est,  est  men- 
surabile,  et  mensura  activa  illius  est  ista 
pars  indivisibili?,  qufe  realiter  idem  est 
cum  tempore  mensurato,  sola  intellectus 
abslractione  separata  ad  ipsummet  lempus 
mensurandum  :  sicut,  verbi  gratia,  in 
quantitate  istius  continuoe  tabuluc  possumus 
intellectu  parlem,  quK  unius  sit  palmi, 
abstraliere,  et  intellectu  hanc  retinentes, 
quantitatem  tabula^  tali  palmo  monsurare, 
secundum  quod  caeteris  partibus  tabulae 
correspondet;  et  hoc  forle  est  quod  Aristo- 
teles  ait  tempus,  sine  intellectu  non  esse. 
Quasi  dicat,  quod,  cum  tempus  seipso 
mensuretur,  adhoc  neces^e  est,  quod  in- 
tellectus  aliquam  partem  temporis  abstra- 
hat,  ut  caeteras  illa  mensuret.  Intelligen- 
dum  est  taraen  quod  illa  pars  est  temporis 
mensura  intrinseca,  aliorum  autem  extrin- 
seca.  Quemadmodum  in  ulna  lignea  si- 
gnantur  tres  pedes,  quoe  sunt  tres  tertiae  : 
illa  pars  tertia  est  intrinseca  mcnsura  illius 
lignese  bin[E,extrinseca  autem  panni,et  alio- 
rum,  quseS^tla  tertia  mensurantur;  ita  una 
hora  est  intrinseca  mcnsura  illius  motus 
coeli  (nam  vicies  quater  multiplicata  meti- 
tur  totum  circulum  diurnum),  sed  extrin- 
seca  mensura[^no3trarum  actionum. 

(e)  Quod  si  coelum  non   moverelur,   etc. 
Nota,quod  juxta  verba  Philosophi  in  hoc  4. 

13.       quies  per  accidens  mensuratur  tempore  ; 

Quiesmen-  g^Q^  gic  imaginor,  quia  eo  quod    tantus 
suralur    ^  o  >    ^  n 

tempore    motus  posset  ficri  in  tanlo  tempore,    ideo 

^dens^^'   per  hoc  quod  aufertur    motus  por   tantum 

tempus,  secundum  mensuram  motus,   qui 

posset  fleri  in  tanlo  tempore,  judicamus 


tantam  quanlitatem  essequietis,  etdicimus 
durare  quietem  per  unum  diem  :  quia 
igitur  molum  illum,  si  es  el  tempus,  men- 
suraret  per  se,  ideo  et  quies,  cujus  quan- 
titas  mensuratur  ex  quanlitate  motus,  qui 
posset  fieri  in  tanto  tempore,  dicitur  men- 
surari  tanlo  tempore,  et  hoc  est  per  acci- 
dcns  :  sicut  si  imaginaretur  vacuum,  ita  ut 
nullum  corpus  esset  infra  lalera  domus, 
cerle  tunc  dicerem  vacuum  esse  tantse 
qiiantitatis,  puta  decem  pedum  in  longi- 
tudine,  non  quodsecundam  veritatem  illud 
illam  quantitatem  liaberet,  cum  nihil  sit, 
sed  per  accidens  ;  quia  corpus  tantoe  quan- 
titatis  natum  est  in  tali  loco  recipi.  C;Tele- 
rum  non  posset  tempusmensurare  quielera 
per  accidens  nisi  per  se  mensuraretaliquera 
motum,  quia  nullo  existentemotu,  nullum 
esset  tempus,  ut  scite  hic  docet  Scolus, 


EXPOSITIO  TEXTUS 

Accipiendum  (1)  est  aulem  ,  etc . 
Hoc  est  secundum  capitulum  hujus 
tractatus  ,  in  quo  inquiritur  definitio 
temporis  ;  et  primo  facit  hoo.  Secundo 
solvitrationes,  quibus  probabatur  in  alio 
capitulo,  tempus  et  nunc  non  esse,  ibi: 
Et  moius  semper.  Item,  primo  probat 
duas  conclusiones.  Secundo  infertdefini- 
tionem  temporis,  ibi  :  Hocestenimtcm- 
pus.  Primo  ponitduas  conclusiones.  Se- 
cundam  ibi  :  At  vero  et  tempus.  Prima 
conclusio  est  ista,  quod  tempus  est  ali- 
quid  ipsius  motus.  Probatur,  qtiia  illud 
eslmotus,  vel  aliquid  ipsiusmotus,quod 
non  potest  percipi  sinc  perccptione  mo- 
tus  ;  scd  tempus  ( )  non  potest  percipi 
sine  motu,  et  non  est  motus  ,  quorum 
utrumque  probabatur  in  alio  capilulo  : 
igitur  tempus  est  aliquid  ipsiu8  molus. 

Cum  autem{2)rjuodmovetur.  Ilic  po- 
nit  secundam  conclusionem  :  et  primo 
praBmittit  tres  suppositiones.  Secundo, 
ponit  secundam  conclusionem,  ibi :  Ai 


14 


Toxl. 


Temn 
ali 
mo 


Toit  9. 


I 


QUiESTIO  XVI 


133 


po- 

)0S- 

on- 
lie 
el 
u- 


on- 
0- 

Zi- 


.0. 

d 

se- 

m 

ct 

us. 


vero,  et  tempus.  Prima  -suppositio  est, 
quod  tam  (b)  magnitudo,  quam  motus, 
quam  tempus  sunt  continua,  tamen  con- 
tinuitas  magnitudinis  prior  est  continui- 
tate  motus,  et  continuitas  temporis 
posteriorest  continuitate  motus.Secunda 
suppositio  est,  quod  in  tempore  (c)  est 
prius  et  posterius.  Probatur,  inmagni- 
tudine,  etin  motu  est  prius  etposterius  ; 
igitur  et  in  tempore,  quia  ista  se  invi- 
cem  consequuntur.  Notandum  (d)  circa 
hoc,  quod  dicit,  quod  continuitas  poste- 
rius  est  in  tempore,  quam  in  motu,  vel 
in  magnitudine  ;  quod  hoc  non  debet 
intelligi,  quantum  ad  rem,  quia  secun- 
dum  multos  eadem  res  est  magnitudo, 
motus,  et  tempus  ;  sed  intelligiturqunn- 
tum  ad  rationes,  a  quibussumuntur  ista 
nomina,  moius  et  lempus  :  quia  ratio 
secundum  quam  aliqua  res  dicitur  tem- 
pus,  pra3supponit  rationem,  secundum 
quam  eadem  res  dicitur  motus,  et  una 
est  posterior  alia.  Tertia  suppositio,quod 
prius  et  posterius  in  motu,  sunt  idem 
ens  quod  motus,  differunt  tamen  a  motu 
secundum  rationem,  et  dicit  Aristoteles 
quod  motus  est  in  quantilate,  et  prius, 
et  posterius  in  numero.  Ad  quod  intelli- 
gendum,  notandum,  quod  ad  intelligen_ 
dum  prius,  et  posterius  in  motu,oportet 
uti  ratione  distinctiva  unius  partis  ab 
alin,secundum  autem  inlellectionem  mo- 
lus  non  oportet  uti  tali  ratione  distinc- 
tionis;  ideo  propler  illamrationem  dicit 
Commenlator  quod  prius  etposteriuscst 
in  numero. 

At  vero  (3)  tempus.  Hic  ponit  secun- 
dam  conclusionem,  quod  tempus  est  ali- 
quid  ipsius  motus  secundum  prius  et 
posterius.  Probatur,  quia  secundum  il- 
lud  tempus  est  aliquid  ipsius  motus,per 
cujus  perceptioncm  in  molu,  percipitur 
tempus,  et  quod  si  non  percipiatur,  tem- 
pusnon  potestpercipi  ;  sed  percipiendo 


prius  et  posterius  in  motu,  percipitur 
tempus  ;  et  si  non  if)  percipiatur  prius, 
et  posterius,  non  percipitur  tempus  ; 
igitur  tempus  est  aliquid  ipsius  motus  se- 
cundum  prius  et  posterius.  Major  nota 
est,  et  minor  apparet  :  quia  in  motu  ve- 
hementis  delectationis  bene  percipimus 
motum,tamenpropterdeIectationem  non 
attendimus  ad  distinguendum  inter 
prius,  et  posterius  in  illo  motu  ;  ct  ideo 
non  percipimus  tempus  nisi  valde  modi- 
cum,  dato  adhuc  quod  sit  magnum  ;  et 
sic  patet,  quod  quando  percipitur  diffe- 
rentia  prioris  et  posterioris,  quod  tunc 
percipitur  ternpus,  et  quando  non,  non 
percipitur. 

Hoc  enim{A)est  tempus.  Hic  infert  de-  Ten.  lOi. 
fmitionem  temporis  ;  et  primo  ponit  de- 
fmitionem.  Secundo  infert  corollarium. 
Tertio  declarat  definitionem.  Secundum 
ibi :  Non  ergo  moius.  Tertium  ibi;  Sig- 
num  autcm.  Definitio  est  ista,  quod  tem-  Definitio 
pus  est  numerus  moius  secundum  '■^^p°^^'- 
prius,  et  postcrius.  Et  potest  sic  decla- 
rari  ex  priT^dictis,  quod  tempus  est  ali- 
quid  motus  sccundum  prius,  et  poste- 
rius,  ut  probiitum  est :  et  manifestum 
est,  quod  omuis  motus  est  mensurabi- 
lis  temporc,  vel  secundum  totum,  ut  si 
motus  sit  finitus,  vel  secunduni  partem, 
ut  si  motus  sit  infinitus  :  ideo  patet, 
quod  tcmpus  est  mensura  motus  secun- 
dum  prius,  et  posterius.  Sed  dubitatur, 
quare  Aristoteles  non  definit  tempus  per 
mensuram,  sed  per  numerum  ?  Respon- 
detur,  quod  causa  est,  quia  solemuscom- 
muniter  mensurare  alios  motus  per  mo- 
tum  corporis  coelestis  ;  et  hoc  non  potest 
esse  secundum  totum  motum  ejus,  et  se-^ 
cundum  aliquam  partem ,  cui  motus 
mensuratos  jequamus,  vel  proportiona- 
mus  ;  et  ideo  in  definitione  temporis 
ponitur  numerus,  etnon  mensura. 

Non  ergo  motus.  Infert  corollarium,      17, 


134 


LIB.  IV.  PiIYSICOllUM 


Text.   102. 


Tempus    quod  tempus  non  est  motus,  scd  nume- 

7ione-tmo-  ^  ,,...,,•■  i    •   i 

t,js,  sed    rusmotus;et  debet  mtelligi,  quod  ista 

numerus  ,    ^     . .  •       ,  •        i  t 

motus.  non  est  definitio  tenipoi-is  :  tempus  est 
motus  ;  etvidetur  lioc  explicare  in  par- 
ticula  sequenti,  quando  dicit,  Sf?(/  est 
motussecundwnnumenim,  id  cst,  est 
motus  secundum  quod  motus  est  nume- 
rus,  vel  mcnsura  alterius  motus. 

Signum  (^S)  autem.  Hicdeciarat  defi- 
nitionem,  videlicel,  quod  tempus  debeat 
esse  motus,  signum  est,  quod  sicut  nu- 
merus  dicitur  multus,  vel  paucus,  ita 
tempore  cogiioscimus  motumessemajo- 
rem,  vel  minorem.  Et  tunc  ad  oslenden- 
dum    qualis  numerus   est  tempus,    dis- 

Numerus  ^jj^o^yit  quod  duplcx  est  numerus  :   qui- 

est  duplex        o        n  jt 

dam  est  numerus  numeratus,  et  alius  nu- 

merus,    quo    numeramus  ;   et  ille  quo 

numeramus,  accipitur  aliquando  solum 

pro  actu  anima3,  et  aliquando   pro   re 

numerata,   mediante  qua   mensuramus 

aliam  rem,connotando  cum   hoc  actum 

animre  :  modo  tempus  est  talis  numerAis 

numeratus  per  animam,  mediante  quo 

mensuramus  alia,  id     est,    alios    mo- 

tus. 

Text.  103.      Etut  (6)  motus  semper.  Hic  solvit  ra- 

tiones  adductas  in  alio  capitulo  ad   pro- 

bandum  niinc,  et  tempus  non  esse  ;  et 

primo  solvit  illas  de  tempore.  Secundo, 

illas    de     nunc    ibi    :  Ipsum    autem 

nunc .    Unde    in    alio    capitulo  fact^e 

fueruntduui  rationesad  probandumtem- 

pus  non  esse,  quarum  prima  erat  :  illud 

totumnonest,cujuspartesnonsunt,etc.et 

secunda,  illud  totum  divisibile,  quod  ha- 

bet  aliquaspartes  nonest,nisi  illa3  partes 

sint,  etc.Respondetur  negando  majorem 

iitriusque  ;  quia  (f)  sicut  motus  consistit 

in  hoc,  quod  semper  est  aliud,   et  "aliud 

ipsius  motus,   ita  etiam  esse  temporis 

consistit  in  hoc,  quod  continue  est  alia, 

et  alia  pars  temporis  ;  et  qualiter  hoc 

debeat  intelligi,  tenendo  quod  motus  sit 


I 


mobile,  videbitur  in  quffislione  de  molu 
locali. 

Jpsum  (7)  aulom  nunc.  Hic  solvit  ra-  i^ 
tiones,  qua3  probant  nmic  non  essc,  et  ^"'' 
ponit  duas  conclusiones.  Secunda  ibi  : 
Sequitur  enim  ut  dictum  est  .  Prima 
conclusio  est,  quod  nunc  aliquo  modo 
manet  idem  per  totum  tempus,  quia  se- 
cundum  quod  nunc  est  ipsum  mobile, 
secundum  hoc  manet  idem.  Secunda 
conclusio  est,  c|uod  n?/«c  secundumra- 
tionem  non  manet  idem,  id  est,  secun- 
dum  denominationem  extrin.ecam. 

Senuiturenim  ut  dictuni  est .  Hicpro-  Vide 

^  traatc 

bat  dictas  conclusiones  :  quia  (•?;  sicut  se  nem 
habet  mobde  ad  motum,  ita  nunc  ad 
tempus  ;  sed  mobile  manet  idem  perto- 
tum  tempus  secundum  rem,  et  est  con- 
tinue  aliud,  et  aliud  secundum  extrin- 
secam  denominationem  :  igitur  similiter 
nunc  manet  idem  per  totum  tempus  se- 
cundum  rem,  et  est  continue  aliud,  et 
aliud,  sccundum  extrinsecam  dcnomi- 
nationem.  Major  patet :  quia  sicut  per 
mobile  cognoscimus  prius,  et  posterius 
in  motu,  ita  per  nunc  cognoscimus 
prius,  et  poslerius  in  tempore.  Minor 
etiam  patet,  quia  denominatione  extrin- 
seca,  Goriscus  denominatur  alter,  quando 
est  intheatro,  et  alter  quandoestinforo; 
et  ideo  ita  similiter  mobile,  quod  dicitur 
nw/zc,manet  idem  per  totum  tempus,  sed 
continue  dicitur  aliud,  et  aliud  extrin- 
scca  denominatione. 

ANNOTATIONES 

(a)   Tempus  non  potcsl  percipi  sine  molu. 
Nota,  quod  non  soluni  tempus  per  motum  J^^ 
cognoscimus,  veram  et  e  conversoper  lem-    w« 
pu3  molum  cognoscimus.    Quemadmodum  e  a 
enimqui  aliqua  (Julci  contemplalione,   aut 
studio  delojlalur,  eo  quod  non  senlit  labo- 
rem  motus,  non  cognoscit  quantum  tempus 
studuit  :  ita  e  contrario  infirmi,  qui  gravi- 
ter  ferunt  molum  febris,  pulanl  majus  tem- 


QU^STIOXVI 


135 


ilini/o- 
m  Iria 
nt  gc- 
a. 


20 

ius  et 
lcrius 
'priii.o 
nagni- 
diue, 
ide   iu 
11,  pos- 
w    in 
tpore. 


pus  translsse,  quam  transivit,  etideo  neu- 
Iri  bene  judicant  tempus  pcr  motum,  sed 
utrique  e  conlrario  per  lenipus  cognoscunt 
quantum  motum  passi  sunl ;  ut  cum  Iiora 
pulsat,  qui  dulciier  studet,  inlelligit  plus 
sLuduisse,  quamputarat ;  elfebricilansmi- 
noiem  molum  febris  transisse,  quam  cre- 
dijeral  :  atque  adeo,  cum  adeo  sint  con- 
juncla  tempus  et  motus,  vel  tempus  erit 
motus,  vel  aliquid  ejus,  el  cum  non  sitmo- 
tus,  nempeformaliter,  sequitur  ut  sit  ali- 
quid  ejus,  nimirum  aut  pars,  aut  passio 
ejus. 

(b)  Tam  magniliido,quam  moliis,qnamtem- 
pus  st/.nt coiili^iua.^^^iold,  quod  Iria  sunlcon- 
linuorumgonera,scilicetmagnitudo,molus, 
el  lempus  ;  verumsicutcontinuitas  magni- 
tudinis  estcausa  conlinuitalis  motus,  ita 
continuilas  motus  est  causa  continuitatis 
temporis;  verbi  gratia,  motusnonest  nisi 
transitus  ab  uno  Lermino  in  alium,  el  ideo 
molus  sequitur  magnitudinem,  id  est,  ex 
eo,  quod  mobile  attingit  priorem  partem 
spatii,  nempe  sibi  propinquiorem,  quam 
posteriorem  illicontinuam,  motus  ipse  lia- 
bet  partes  continuas  ;  et  quia  motus  est 
conlinuus,  et  tempus  est  oontinuum,  nam 
quantus  est  motus,  tantum  est  tempus. 
Primo  ergo  convenit  conlinuilas  magnitu- 
dini  ;  secundo,  motui;  terlio,  tempori. 
()  In  lempore  esl ])rii{s,':t  posl^rius.  NoLa 
quod  sicutnon  aliunde  est  actio  conLinua, 
nisiquia  magnitudo  est  continua,  et  quia, 
actio  est  conlinua  ;  aggregatum  ex  priori, 
et  posteriori,  in  quo  ratio  temporis  consis- 
tit,  est  etiamcontinuum  ;  ita  prius  et  posLe- 
rius  in  loco,  per  quem  mobilemovetur,  est 
causa  prioris  et  posterioris  in  motu,  et 
prius  et  posterius  in  uiotii  est  causa  prioris, 
et  posterioris  in  tempore ;  ila  ul  prius  et 
posterius  reporiantur  primo  in  magnitudi 
ne  ;  secundo  in  motu,  et  tertio  in  tempore : 
est  tamen  prius  et  poslerius  in  magnitu- 
dine  per  quam  mobile  movetur  secundum 
positionem  el  situm  partium.  In  magnitu- 
dineenim,  quam  liabes  onte  pedes  jacen- 
tem,  prius  et  posLerius  accipilur  rcspectu 
tui  ;  ut  quoJ  tibi  est  propinquius  sit  prius, 


quod  vero  magis  distat,  sit  poslerius.  In 
motu  vero,  quia  non  est  res  permanens,  non 
est  pcr  se  prius  et  poslerius,  positione  ; 
sed  per  respectum  ad  magnitudinem,  ut  illa 
pars  motus  sit  prior,  qua  transitur  prima 
pars  magnitudinis  ;  et  illa  posterior,  qua 
transitur  posterior  ;  in  tcmpore  autem  est 
prius  et  posterius  propterea,  quia  alterura 
sequitur  alterum,  id  est,  quia  tempus  in- 
sequitur  motum,  ct  e  converso. 
{'^^Notandum  circa  Aoc,etc.Nota  quod  Scotus 
dat  hic  modum  sustinendi  opinionem  No- 
minalium  affirmantium  tempus,  et  motum 
idem  esse  quod  mobile,  quam  tamen  in  11- 
bris  SenLentiarum  sequitur,  utdiximussu- 
pia. 

(e)  Si  non  percipialur  prius  et  posterius,  ^^* 
7ion  porcipitur  tempus.lHola  quod  Themis- 
tius  et  Philoponus  in  hunc  textum  dicunt, 
quod  dupliciter  cognoscimus  tempus  ;  sci- 
iicet  aut  cognoscendo  duo  mcnc  tanquam 
extrema  unius  successionis  ;  aut  cognos- 
ccndo  unum  7iu)ic  tanquam  terminum  pri- 
oris,  et  iniliura  posterioris  ;  nara  etiam  isto 
modo  cognoscimus  tempus,  ulpoLe  pra^te- 
ritum,  et  futurum,  adeo  quod  sensus  litte- 
rse  est,  quod  si  non  cognoscamus  vel  me- 
dium  inter  duo  )iu)ic,  vel  unum  )iunc  tan- 
quam  continuativum  prioris,  et  posterio- 
ris,  non  cognoscimus  tempus  ;  si  tamen 
cognoscamus  vel  medium  inter  duo  )iunc, 
vel  duo  exLrema  ejusdem  successionis, 
tunc  cognoscimus  tempus.  Caeterura,  si 
scntiamus  solura  )iu)ic  prcesens  absolute, 
non  considcrando,  quod  est  terminus  prcTe- 
teriti,  et  initiura  futuri,  non  cognoscimus 
tempus. 

{^)  Quiasicut  )notus  co)isistit  in  hoc,  etc. 
NoLa  quod  esse  temporis  non  est  secundura 
permanentiam  parlium  ejus  simul,  sed  esse 
ejus  consisLit  in  essendo  aliud  post  aliud  : 
nam,  ut  dictum  est,  esse  temporis  scquitur 
esse  motus,  tara  secundum  continuitatera, 
quam  secundum  prioritatem,  et  posteriori- 
tatera  ;  esseautera  motus  et  specialiter  rao- 
tus  localis,non  est  secundura  permanentiara 
partium  simul,  scd  iu  esse  aliud  postaliud ; 
non  est  tamen  totaliter  siraile  de  motu,  et 


136 


LIB.  IV.  PIIYSIGORUM 


temjiore  :  estenim  differenlia  in  hoc,  quod 

apud  diversa  molanon  esl  idem  moLus,  sed 

bene  idem  tempus, 

22         (°)  '^*<^^^^  ^^  habel  mohile  ad  motum,  elc. 

Nunciofem  ^fota,  quod  sive  quanlilas  et  puncLum  dis- 

quomodo 

sit  in  loto  tinguanlur  a  requanta,  sive  non,imagman- 
empor^.    ^^^^  ^^^^  quod  si  punctus  trabatur  per  ali- 

quam  planitiem,  vesligium  ejus  est  linea  : 
et  ideo  ad  imaginationem  ex  puncto  eodem 
numero  indivisibili  fitmagnitudo.  Et  quia 
continuitas  motusresullat  ex  continuitate 
magnitudinis,  per  quam  res  movetur,  ex 
priori  et  posleriori  in  magnitudine  cog- 
noscimus  prius,  et  posterius  in  motu  ;  eslo 
ergo  quod  id,  quod  movetur,  quod  fingi- 
tur  esse  puncLum,  siL  lapis  ;  cognoscimus 
tunc  prius,  eL  posterius  in  motu,  propterea 
quod  eadem  res  aliter,  et  aliter  se  habet  in 
diversis  partibus  spntii,  ut  existentia  mo- 
bilisin  priori  partespatiisitprius  inmotu, 
existentia  vero  in  posteriori  parte  sit  poste- 
rius.  IUud  autem  prius,  etposLeriusin  suc- 
cessione  motus  est  tompus  :  atque  adeosic- 
ut  punctum  unum  fluens  facit  magnitudi- 
nem,  ita  ad  imaginationem,  unum  nunc, 
puLa  una  eademque  exisLentia  mobilis, 
quatenus  fluens  secundum  prius,  et  posLe- 
rius,  faciL  tempus.  Sicut  ergo  tompus  se- 
quitur  motum,  ita  nunc  sequitur  mobile  : 
et  sicut  ipso  nunc  distinguimus  pnieteritum 
afuturo,  ita  ipso  mobili  distinguimus  spa- 
tium  pertransitum  a  transeundo.Undespa- 
tium,  quod  est  a  principio  sui  usque  ad 
mobile,  dicimusesse  pertransitum,  etquod 
est  a  mobili  usque  ad  finem,  esse  pertran- 
seundum.  Unde  constat,  quod  sicut  per  to- 
tum  motum  ipsum  mobile,  sive  illud,quod 
movetur  est  idem,  differens  solum  secun- 
dum  esse,  scilicet,  secundum  quod  ipsum 
est  in  alio,  et  alio  situ  ;  ita  est  idem  nunc 
in  toto  tempore  secundum  subslantiam  ; 
diversum  autem  secundum  esse,  quodquo- 
modo  debeat  intelligi,  explicandum  est. 
23  Unde  observandum  est  primo,  quod  nunc 

Ji«{l^^^*  est  minimyo  entilatis,  et  non  permanens, 
lii.aiis.    idco  cum  sumuia  difricultale  potest  mani- 
festari  quid  sit ;  el  an  unum,   vel  plura, 
nisi  compareLur    ad  aliquod  indivisibile 


pormanens,  piiLi,  ad  pimcLum,  vel  ad  mo- 
bile  :  eL  propLer  hujusmodi  difficultatem 
Philosophus  in  hoc  4.  text.  421.  loquitur 
proportionaliler  de  puncto,  ct  instanti. 

Secundo  observandiim  e.st,  quod  instans 
(ut  docet  Joan.  Gan.  4.  Physic.  quest.  6. 
artic.  3,  dub.  i.)  quantum  ad  quid  nominis 
uno  modo  dicituridem  quod  non  stans  ; 
ideo  dicitur  de  aliquo  homine,  quod  est 
instabilis.  Alio  modo  idemest,  quod  immi- 
nens  vel  appropinquans,  unde  dicitur  de 
aliquo  festo,  quod  imminet,  vel  appropin- 
quat,  vel  instat ;  et  utroque  modo  accipi- 
tur  instans :  est  eniiu  primo  modo  non 
stans,  sed  raptim  transiens,  et  est  secundo 
modo  imminens,  vel  appropinquans,  quia 
de  tempore  non  habemus  nisi  nunc. 

Tertio  observandum  est,  quod  sicut  se 
habet  punctum  in  linea,  elmutatumesse  in 
motu,  ita  instans  in  tempore  ;  horum  au- 
tem  quodlibet  habet  esse  reale,  incomple- 
tum  tamen. 

Quarto  observandum  est,  quod  inter  ins- 
tans  et  instans  debet  tempus  mediare  :  ra- 
tio  est,quia  duo  iustantia  cum  sint  indivisi- 
bilia,  non  faciunt  extensionem  :  nec  unum 
instans  additum  instanti  facit  illud  majus, 
sicutpunctum  in  lineaalteri  additum,  non 
extendit  lineam,  aut  facit  illam  majorem; 
unde  sicut  inter  qufelibet  duo  puncta  in 
linea  daturlinea,  ita  inter  quajlibet  duo 
instnntia,  datur  tempus. 

Quinto  observandum  est,  quod  inslans 
est  quxdam  mora  indivisibilis  partes  tem-  quidsit 
poris  conlinuans  inter  sese  :  idem  enim  ins- 
tans  est  hujus  Iiorse  finis,  et  sequentis 
principium,  ila  AristoLeles  inhoc  4.el  pro- 
baLur,  insLans  esL  aliquid  temporis;ergo 
aliqua  mora  :  sed  non  extensa,  quia  non 
esl  tempus  ;  ergo  indivisibilis.  Et  quod  sit 
conlinuans  partes  temporis,  patet  :  quia 
sicut  se  habet  punctum  in  lihca,  ita  instans 
in  tempore  ;  sed  punctum  continuat  partes 
lineoe  ;  ergo  et  insLans  partes  temporis. 

SexLo  observandum  e^t,  quod  instans  insiw 
nou  est  pars  temporis  :  quia  sicut  se  habet  „^74'  t 
mutalum  ess3  in  motu,  et  punctum  in  li-  P<"'''' 
nea,  ita  instans  in  tempore;  sed  mulatum 


i 


24. 
Insiiiri 


QU^STIO  XVI  137 

ease  non  est  pars  motus,  nec  puncLum   csl  niunt  qua^dam  post  alias,   et  non  simul 

pars  lineae  ;  ergo  nec  instans  est  pars  tem-  sunt  ,  sicut  esl  dispositio  in  partibus  mo- 

poris,  ergo  motus  est  pars  molus,  el  linea  tus  :  quoniam  quJBdam  inveniuntur  post 

pars  linea3  :  et  similiter  Lempus  pars  tem-  alias,  non  sunt  ergo  res  permanentes.Quod 

poris.  Nam  linea  addita  parti  linese,   facit  etiam  sit  falsum,  quod  instans  non  sit  nisi 

ninjorem  lineam,  et  parsmotusadditaparti  mobile,   ex  eo  apparet   :  quia   secundum 

motus,  facit  majorem  motum,  et    temporis  Philusophum,    inst:ms  cst  numerus   ejus, 

pars  parti  temporis  addita   majus  tempus  quod  fertur,    id  est,  ipsius  mobilis  ;  sed 

conslituit ;  sed  mntatum  esse  additum  al-  mobile  non  est  numerus  sui  ipsius.  Item, 

teri  mutato  esse  non  facit  majorem  motum ;  dicit  Aristoteles  quod  instans  continuat  par- 

et  punctum  alteri  puncto  additum  non  fa-  tes  temporis,  et  discontinuat ,  ita  ut  sit  ibi 

cit  majorem  lineam  ;  et  instans  alteri  ins-  continuatio  partium   temporis,  et   divisio  ; 

tanti  additum   non  facit  majus   tempus  ;  sed   ista  non  conveniunt  mobili.  Similiter 

ergo  nec  mw/a/wm  es.se  est  pars  motus,    nec  dicit  Philosophus  quod  non  contingit  uti 

punctum  est  pars  lineae,  neque  instans   est  uno  nunc  pro  duobus,   quia  nunc  non  per- 

pars  temporis  ;  tunc  ultra  motus  additus  manet,  sed  si  mcnc  essel  ipsum  mobile,  se- 

motui,  facit  illum  majorem,  ct   linea  ad-  queretur  quod  nunc  pcrmaneret,  et  posse- 

dita  linea3  illam  extendit,  et  similiter  tem-  mus  [uti  uno  nunc    pro    duobus.   Scotus 

pus  tempori  additum  :  ergo  et  motus  est  etiam  in  secundo  disp.  2.  quaest.  3.   opposi- 

pars  motus,  et  linea  line;e,  ettempus  tem-  tum  sentit, ut  stalim  videbimus. 
poris  est  pars.  Aureolus   in  2.   sentent.   dist.   2.   dicit, 

25.  llisobservatis,  quidam  dicunt,  quod   si-  quod  cum  tempus  non  habeat  esse  praeter 

nioNo-Qyi[  motusnon  importat  nisi  mobile,  et  tem-  animam,  imaginatur  Aristoteles  continua- 

alium 

vmdo  pus  importat  motum,  ita  hoc  nomen  ins-  tionem  temporis  esse  ab  anima,  eo  modo 

■«  ^oto  ^^^*^'  ^'^'®  ^"O^  adverbium  nunc,  non  impor-  quo   imaginatur    Mathematicus    punctum 

^por^'    lat  aliquam  rem  distinctam  sccundum  se  per  fluxum  suum  causare   lineam  ;  nam 

loLam  ab  ipso  mobili  ;  hoc  tamen  non  obs-  sicut  apud  Mathematicos  punctum  fluens 

tante,  ipsi  mobili  conveniunt  diversas  in-  causat  lineam,  sic  quod  idem   punctus  se- 

tentiones,  sive  diversa   praedicata  ;  et  hoc  cundum  substantiam  manet  idem   in  toto 

est  quod   dicit  hic  Philosophus,  «?<?jc  esse  fluxu,  et  solum  variatur    secundum  me, 

idem  secundum  esse,  ct  diversum  secun-  prout  intelligitur  esse  in  alio,  et  alio  situ  : 

^.^       dum  rationem  :  haec  est  opinio  Nomina-  ita  nunc  fluens  causat  lempus,  et  est  idem 

aiium  lium,  quam  hic  defendit  Scotus.  Ca?terum,  in  toto  fluxu  secundum  subslantiam,  diffe- 

haec  senlentia  est  conlra  Philosophum  et  rens  secundum  esse. Nam  sicut  Mathemati- 

Commentatorem  ejus  ;  tum  quia  dicit  Aris-  cus  volens  imaginari  lineim  rcctam,  ima- 

lotelcs  motum  esse  actum  mobilis,  et  esse  ginatur  fluxum  unius  puncti  in  reCT,um  : 

in  mobili  sicut  in  subjecto  ;  et  similiter  et  volens  imaginari  lineam  circularem,  ap- 

motum  essemobilis  passionem,  et  contradi-  prehendit  fluxum  puncti  circularem  ,  sic 

cit  Commentalori  S.  P/u/sic.   comment,  3.  secundum  Arislotelem  est  de  instanti  :  quo- 

iibi  dicil,  quod  molus  est  actio  motoris  in  niam  si  velim  facere  tempus  praeteritum  in 

motore,  et  non  habet  esse  nisi  inmoto.Tum  actu,  imaginabor  nunc  fluere  usque  ad  is- 

quiacontradicit  Philosopho  in   lextu  prae-  tum  prsesens  signatum  :  et  si  velim   facere 

senti  ;  ubi  dicit,  quod  sicut  motus  semper  tempus  futurumin  actu,  imaginabor  quod- 

est  alius,  et  alius,  sic  et  tempus  ;  ubi  ex-  dam  indivisibile  fluere  ab  isto  mutato  esse 

presse  vult,  quod   tempus  et  motus  sunt  semper  in  posterius,  ille  fluxus  est  ipsum 

successiva  et  continua  ;  non  sunt  ergo  res  tcmpus. 

permanentes,   sicut  illi  fingunt,   et  Coni-         Sed  haec  positio  stare  non  potest,    dicit  OpinioAu- 

inentator  dicit,  quod  partes  temporis  ve-  enim  tria  falsa:  Primum,  quod   tempus  sit  probatur. 


138 


Lin.  IV.  PIIYSIGOUUM 


ab  aiiima  :  lioc  eiiim  prselerquam  quod 
conlradiciL  Arisloleli  in  hoc  1.  lexl.  108.  ut 
probant,  sublililer  Alberlus  de  Saxonia,  et 
Joan.  Canon.  4.  Pliysic.  qucvsl.  6.  est  etiam 
arliculus  excommunicatus  Parisiisab  Epis- 
co^o  Parisiensi,   et  a    tota  universitale,  et 
ponilur  sub  94.  errore.  Secundum  falsum 
est,   quod   instans  fluat,  quia  indivisibile 
non  polest  fluere,  nec   moveri,ut  palet  6. 
Physic.  text.  86.  et  inde  :  et  imaginalionem 
Mathematicorum   credo   esse    falsam,  ncc 
Aristoteles  in  hoc  4.    loquitur    de   mcnte 
sua  ;  sed  forte  hoc   dixit  juxia  opinionem 
Matliemalicorum.   Terlium    etiam    falsum 
est,  quod  inslans  per  fluxum  causat   tem- 
pus,  quiaquod  est  lerminus  rei,  non  potesl 
esse  causa  ejus  ;  inslans  est  terminus  lem- 
poris  ;  ergo,  elc. 
27.  yEgidius  in  4.  Physic.  in  expodtione  text, 

104.  quem  sequitur  Tartaretus  4.  Physic. 
5.dicit  quod  Philosophus  per  inslanssecun- 
dum  substantiam  intellexit  mobile  :  et 
certum  est,  quod  primum  mobile  manet 
idem  in  tolo  lempore.  Et  appellat  priuium 
mobile  instans  extrinsccum,  quia  primum 
mobile  motu  suo,  etsuo  fluxu  causat  tem- 
pus.  Per  instans  vero  secundum  esse,  intel- 
lexit  indivisibilo  in  tempore,  quod  indivi- 
sibile  continuat  partes  temporis  ad  invi- 
cera  :  et  tale  inslans  non  manet  idem  in 
lolo  lempore,  sed  plura  debent  esse  in 
tempore  hujusmodi  indivisibilia.  llanc  opi- 
nionera  explicans  Solus  4.  Physic,  qua3S- 
tione  4.  ultima  dubitatione  principali,  in- 
quit,  quod  planus  sensus  Aristotelis  est, 
quod  tiuemadmodum  punctum  motum  per 
aliquam  pU.nitiem  a  Mathematicis  fingitur 
facere  lineam,  ita  existentia  mobilis  conti- 
nuo  fluens  per  omnes  morulas,  quas  mo- 
bile  facil  in  .spatio,  intelligitur  facere 
tempus.  Itaque  ipsamet  exislcntia  mobilis, 
quae  in  se  considerata  realiterest  una,  et 
eadem  numero,  considerata  ut  in  diversis 
morulis  est,  et  diciturplura  instantia  sola 
ralione  diversa:  igitursi  teneatur,  tempus 
esse  acciden.snumero  distinctum  a  mobili, 
et  motu,  solura  sunt  ponenda  inflnita  ins- 
tantia  nuraero    dislincta,  quae    conlinent 


partes   temporls,  et  instans  permanens  so- 

lum  appellanda  est  exislenlia  mobilis,  non 

quod  continuet  partes   tomporis,  sed  quod 

suo  fluxu  ad    imaginationem  inlelligitur 

facere  tempus.  Addit   tamen  ipse,  quod  si 

tempus  (ut  ipse  opinatur,  et  defendit  3. 

Physic.  quajst.  2.)  non  distinguitur  nume- 

ro  a  molu   et  mobili,  sed   solura  ad  hunc 

sensura  realiter,  quod  est  res  alterius  Prae- 

dicaraenti  a  mobili,  quam  vocat  distinctio- 

nem    formalem,  et  quidditativam  ;   tunc 

non  ust  opus  ponere  infinita  instantia  nu- 

mero  dislincta  ;  sed  ipsaraet  existentia  rao- 

bilis  sub  illa  ratione,  qua  nunc  est  in   ali- 

qua  morula,  et  momenlo,  in  qua  imme- 

diate  ante  hoc    non  fuit,  nec  immediate 

post  hoc  erit,est  nicnc  indivisibile  prxvsens, 

atque  illa  ratio  primi  mobilis,  quae  nun- 

quam  perseverat  in  eodem  loco,  et  morula, 

sed  semper  succedit,  ac  fluit  a  praeterito  in 

pr;Dsens,   et  a  prassenti   in  fulurum,   est 

tempus. 

Et  hic  (inquit)  est  planus  sensus  verbo- 
rum  Aristotelis  in  text.  104.  quod  ipsum 
nuiic  sequitur  id,  quod  fertur,  ut  tempus 
motum,  id  est,  quemadmodum  tempus  se 
habet  ad  motura,  ita  nunc  ad  mobile,  quod 
est  dicere,  quemadmodum  mobile  unum 
et  idem,  illa  ratione,  qua  est  successive,  et 
continue  in  alia  parte  spalii,  qua3  sunt  po- 
sitione,  et  situ  priores  et  posteriores,  ha- 
bet  rationem  motus  ;  ita  existentla  ipsius 
mobilis  una  et  eadem  in  alio  moraento,  et 
morula,  quoe  sunt  priores  et  posteriores 
duralione,  et  ordine  pra^teriti,  et  futuri,est 
nunc,ex  cujus  fluxu  fit  tempus. 

Javellus  4.  Physic.  qusest,  25.  alio  modo 
respondet,  quem  dicendi  modum  tangil 
eliam  Burleus  4.  Physic.  in  expositione 
text.  107.  Isti  dicunt  prirao,  quod  duplex 
est  instans  in  tempore,  scilicet  extrinse- 
cura,  et  intrinsecura  :  extrinsecura  est, 
quod  suo  fluxu  iraaginalio  causat  terapus, 
sicut  apud  Geometram  punctusextrinsecus 
causat  1  neam,  et  hoc  instans  extrinsecum 
non  est  pars  lemporis,  nec  terminus,  nec 
continuans  tempus  :  inslans  autem  inlrin- 
secum  est  illud,  quol  terminat,  continuat, 


28 


QlJ^STlO   XVI 


139 


el  dividit  Lempus,  el  csl  de  inlrinseca  ra- 

tione  lemporis.  Secundo  dicunt,  quod  nio- 

bile,  ut  est  sub  motu,  potest  bifariam  con- 

,^j   ^^^  siderari  :  Primo,   quoad   substantiam,   vel 

•sf  sub  quoad  suum  esse  substantiale  praecise.  Se- 

im  co> -cundo  quoad  esse  accidenlale,  quod  sibi 

3^«^'*    accidil,  quatenus  est  sub  motu,  prout  ali- 

ter,  et  aliter  se  habet  in  toto  molu,  ul,verbi 

gratia,  in  prima  parte  motus,est  in  hoc  ubi, 

et  in  alia  parte  in  alio  ubi.  Si  mobile  consi- 

deretur  primo  modo,  sic  est  unum,  et  idem 

in  toLo  motu,  nam  moLus  habet  uni^alem  ab 

unilate  mobilis,ut  dicitur  quinto  Physic.  at 

si  consideretur  secundo  modo,  sic  est  di- 

versa,  et  accidcnLaliter  plura,  secundum 

illa  diversa  esse  sibi    accidenlalia,  quae 

solemus  appellare  momenta,   vel   mulata 

esse. 

29,  Tertio,  dicunt  quod  illud  instans  extrin- 
secum  temporis  non  cst  subsLantia  primi 
mobilis,  nec  pura  ncgatio,  ul  aliqui  opi- 
nantur:  sed  cst  unitas  de  genere  QuanLiLa- 
lis  ipsius  mobilis,  non  secundum  subsLan- 
liam  immediate,  et  simplicilcr,  sed  unilas 
mobilis  accidentalis  prout  est  sub  forma, 
secundum  quam  est  motus,  puta  sub  ubi 
fluente.  Instantia  aulem  intrinseca  sunl 
diversa  esse  instanlis  cxtrinseci,  quia  si- 
cut  se  habent  mutata  esse  ad  ipsum  mo- 
bile,  ita  instanlia  intrinseca  ad  extrinse- 
cum  ;  mutati  esse  sunt  diversa  esse,  quoe 
accidunt  mobili,  ut  aliter,  et  aliter  se  habet 
in  motu ;  ita  et  inslantia  intrinseca  sunt 
diversaesse  instantis  extrinseci,  prout  suo 
fluxu  imaginario  causat  tempus. 

Ex  his  dicunt  ad  difficuUatem,  quod  si 
fiat  sermo  de  instanti  extrinseco,  sic  est 
tanlum  unum  secundum  subsLantiam  in 
toto  tempore  ;  si  autem  loquamur  de  ins- 
lanti  intrinseco  lerminanLe,  et  continuanLe 
tempus,  sic  non  est  unum  lantum  ;  sed 
plura  realilcr,  duo  quidem  realiLer  lermi- 
nantia  omnem  signatam  temporis  partem  : 
verbi  gratia,  in  una  hora  est  primum,  et 
ultimum  instans  ;  et  alia  sunt  infinita  in 
polenLia,  prout  hora  esl  divisibilis  in  par- 
tesinfinitas. 

30.  Jandunus  4.  Physic.  quijestione  21.  alio 


modo  imaginatus  esL  csse  unum  insLans 
secundum  subsLantiani  in  toLo  Lempore, 
cl  diversum  secundum  esse.  Dicit  namque 
quod  mobile  bifariam  considerari  polest, 
uno  modosecundum  se  ;  alio  modo  quan- 
tum  ad  suum  mutalumesse.  Mobilis  socun- 
dum  se  sumpti  cst  aliqua  mensura,  quoe 
non  poLest  esse  tenipus,  quia  tempus  est 
mcnsura  raotus.  Unde  relinquitur,  quod 
illa  mensura  sit  instans  secunda  n  sub- 
stantiam,  et  per  insLans  secundum  subslan- 
tiam  intelligit  mensuram  mobilis  secun- 
dum  se  ;  et  per  instans  secundum  esse 
intelligiL  mntatum  esse  ipsius  mobilis  se- 
cundum  actum  :  sicut  enim  idem  fluxus 
realiter  est  motus  et  tempus  ,  sic  unum  et 
idem  indivisibile  est  terminus  motus,  et 
temporis.  Unde  mutatum  esse  actu  exisLens 
in  moblli,dum  movetur  est  idem  quod  ins- 
tans  secundum  esse  :  sed  dicitur  instans  in 
habitudincad  lempus,  et  in  liabiLudine  ad 
motum,  mutatum  esse.  Et  subdit,  quod  j^jQi^njg  gg^ 
mobilis  cst  duplex  esse:  Unum  est  esse  pri-  duplex  es- 
mum,  ct  subsLantiale,  et  aliud  est  esse  ac- 
cidentale  ;  modo  constat,  quod  mobile  per 
totum  manet  unum,  et  idcm  secundum 
esse  subslanLiale  primum  ;  sed  non  manet 
unum,  et  idcm  sccundum  esse  accidcntale  , 
inio  divcrsificatursccundum  talia  esse.  Sic 
etiam  ipsum  insLans  habcL  unum  esse  sub- 
stantiale,et  aliud  esse  accidentale  ;  essuqui- 
dem  substantialeipsius  instantis  secundum 
subslanLiam,  est  ipsum  esse  id,  quod  est 
mensura  ipsius  mobilis  secundum  se  :  esse 
vcro  aocidcntalc,  est  mutatum  esse  hoc,  vel 
illud,  vel  aliquid  hujusmodi;  ita  ut  secun- 
dum  istum  virum,  idem  instans  qualenus 
est  mensura  mobilis,  secundum  esse  mobi- 
lis  subslanliale  manet  idem  secundum 
subslantiam  in  loto  tempore,  sicut  sub- 
sLantiale  esse  mobili>  idem  manet  in  toto 
motu ;  sed  non  manet  idem  secundum  esse, 
quoniam  cumdiversa  sint  esse  accidenlalia 
mobilis,  hoc  est,  diversa  mutata  esse  ,  sunl 
etiam  diversa  instantia  secundum  esse. 
Isloe  opiniones,  pra^Lcrquam  quod  multa 
falsa  dicunt,  quaj  non  est  hic  locus  impu- 
gnandi,  non  salvant  quomodo  idem  nunc 


140 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


31. 


32. 


sit  idem  sccundum  subslantiam,  ct  diver- 
sum  secundum  csse,  ut  vult  liic  Aristote- 
les. 

Idco  Burlcus,  loco  supra  relato,  inducit 
alios  tres  dicendi  modos  :  Frimus  est,  quod 
idcm  instans   numero  manet    realiler  in 
omni  differenlia  temporis  successive,  quo- 
niam  iliud  idem   instans,  quod  prius  fuit 
futurum,  postea  est  pntsens,  et  deinde  est 
praeleritum  ;  atque  ita  instans  manet  idem 
secundum  substantiam  in  omni  differcntia 
temporis  ;  sed  variatur  secundum  m?,quia 
aliud  esse   liabet,  cum  est  futurum,  quia 
tunc  Iiabet  essc  in  potentia,  et  aliud  esse 
cum  est  praesens  ;  quia  tunc  habet  e<se  in 
actu,  et  aliud  esse  liabct  cum   est  praeteri- 
tum.  II ic  modus  dicendi  potest  sic  expli- 
cari,  quod  sicut  molus  est  alius,  et  alius 
secundum  prius  et  posterius  ,  et  tamen  esl 
idem   secundum  omnes  suas  partes  ;  ita 
instans  est  aliud,  et  aliud  secundum  prius, 
el  posterius  ;  est  tamen  idem  secundum  se 
totum,  id  est,  quod  instans,  ut  est  in  alio, 
et  alio   tcmpore,  scilicet  in  proelerito,  vel 
futuro,  est  diversum  ;  manet  tamen  sem- 
per  idem  in  toto  tempore  sublata    conside- 
ratione  prioris,  et  posterioris. 

Secundus  modus  dicendi  est,  quod  idem 
instans  manet  idem  secundum  substantiam, 
id  est,  secundum  subjeclum  :  quia  omnia 
instantia  temporis  sunt  in  eodem  subjecto 
successive ;  sed  lamen  instans  variatur  se- 
cundum  esse,  hoc  est  in  entitate  :  quia 
unum  instans  non  est  idem  ens,  quod  aliud 
instans,  quamvis  succedat  sibi  in  eodem 
subjecto.  Et  potest  hic  modus  dicendi  ita 
explicari,  scilicet  quod  in  tempore  sunt 
plura  instantia  formalia  ;  realiter  tamen, 
el  subjective  est  unicum  inslans  in  toto 
tempore  :  nam  sicut  in  motu  sunt  plura 
mulala  esse  formalia,  quia  aliud  mutalum 
esse  est,  quo  nunc  moveor,  et  aliud  quo 
postea  movebor,  ita  in  tempore  aliud  ins- 
lans  formaliter  est,  quo  nunc  dicor  esse  in 
lempore,  et  aliud,  quo  postea  ;  ergo  forma- 
liter  in  tempore  sunt  plura  instantia.  Tunc 
ultra,  sicut  in  motu  est  unum  mutatum 
esse  ratione  subjecti,  quia  illud  aliud,  et 


33. 


aliud  mutatiim  esse  habet  idem  subjectum; 
ita  in  tempore,  quamvis  primum  nunc, 
sive  instans  sit  formaliter  diversum  abalio 
nunc,  subjeclive  tamen,  id  est,  ratione  sub- 
jecti,  sunt  unum  nunc  realiter  :  et  ratio 
est,  quia  sicut  in  tempore  sunt  niullae  par- 
tes,  et  tamen  tempus  est  unum  ratione  mo- 
tus  ,  ita  instantia  formaliter  sunt  plura, 
ratione  tamen  subjecti  unum. 

Tertius  modus  dicendi  est,  quod  sicut 
punctum  ductum  per  planum  facit  lineam, 
ita  instans,  quod  dicitur  primum  nunc  in 
tempore,  ductum  facit  lempus  :  est  tamen 
aliud,  et  aliud,  ut  est  prius  et  posterius, 
prseteritum  et  futurum  :  et  hic  modus  di- 
cendi  est  modus  Aureoli,  quem  supra  im- 
probavimus. 

Joannes  de  Magistris  4.  Physic.  quaest.  7. 

art.    1.    in   primo    sciendum,   difficultate 

quinta,  supponit  duo  :  Primum,quod  quoe- 

libet  pars  temporis  componitur  ex  duabus 

pariibus,  inter  quas  est  unum  instans  rea- 

le,  lealiter  continuans  illas  partes  ad  invi- 

cem,  quia  quaelibet  pars  temporis  est  tem- 

pus.  Secundo   supponit,  quod   in  distinctis 

partibus  temporis  sunt  instantia  realiler, 

et  entitative  distincta.  Patet,  quia   instantia 

corrumpuntur  ad  corruptionem  partium  in 

quibus  sunt ;  sed  una  pars  temporis  potest 

corrumpi  alia  non  corrupta  :  ergo  unum 

instans  potest  corrumpi  alio  non  corrupto  , 

et    per  consequcns  distinguitur  realiter. 

Dicit  insuper,  quod  tolum  potest  bifariam  Totwn  bi- 

sumi  :  Primo,  categorematice,  et  valet  tan-  (ffj,"^^"' 

tum  sicut  perfectum.  Secundo  syncategore- 

matice,  et  valet  idem,  quod  quoelibet  pars. 

Ex  his  tria  dicit  ad  difficultatem  ;  primum, 

quod  ista  est  vera  :  In  toto  tempore    est 

loium,  el  idem  instans  realiter,  et  entitati- 

ve  :  accipiendo  totu7n  syncategorematice. 

Patet,  quia  illa  aequipollet  huic  universali, 

in  qualibet  parle  lemporis  est    unum,   et 

idem  instans  rcaliter,  et  entitative  conti- 

nuans   partes  temporis  ;   cujus  quoelibet 

singularis  est  vera.  Secundo,  dicit  quod 

ista  est  falsa  :  ttnum  et  idem  instans  est  in 

quolibet  tempore,  quia  ly  instans  supponit 

determinate,  modo  nullum  determinatum 


mitur. 


i 


QU^STIO  XVII 


141 


instans  est  in   tolo  tempore,  Terlio,  dicit  mulatur  secundum  substantiam  in  aliud, 

quod  ulraque  illarura  e.st  falsa,  accipiendo  et  aliud  mobile  in  quavis  partespatii,  alias 

toliun  categorematice  ;  nam  sensus  esset,  deficeret  unitas  molus  ;  ita  si  instans,  vel 

quod  in  uno  lempore,  quod  est  ens  comple-  nunc  in  temporenon  esset  idcm  secundum 


tum   et  perfectum,  non  est  nisi  unum  ins- 
tans,  quod  est  falsum. 

Bonetus  6.  suse  Pliysicoe,  cap.  I.  dicit, 
quod  est  idem  nunc  secundum  substanliam 
in   toto  tempore,    accipiendo   substantiam 


rem,  quod  continuat  partes  temporis,  pra3- 
teritam  scilicet  cum  futura,  illasque  non 
distingueret,  tempusnon  esset  unum  :  ergo 
sicut  mobile  manet  idem  secundum  sub- 
stanliam  in  toto  motu,  et  ditYert  ratione,  ut 


pro  ratione  definitiva,  seu  pro  quidditate  est  in  hoc  et  illo  ubi,  atque  ita  facit  unum 
specifica,  diversum  tamen  secundum  esse,  motum,  quia  ubi  mediiim.  terminat  motum 
id  est,  secundum  singularia,  et  indivisibi-  secundum  tcbi  prius,  et  partes  ejus  distin- 
lia.  guit ;  ita  temporis  nunc  idem  manen^  se- 

Scotus  vero  in  2.  senlent.  dist.  2.  qurest.     cundum  substantiam  per  omne   tempus,  et 
2.  sub  lilt.  D.  §.  Ad  Philosoph.  dico,  dicit     differens   tantum  ratione,  ut  est  in  hac,  et 
quod,  considerando  quodcumque  nunc  in     illa  parte  tempjris,  facil  unum  tempus,  et 
tempore,  illud  poLest  considerari,  vel   se-      distinguit  partem  prceleritam  a  futura. 
cundumse,  id  est,  qaantum  ad  suam  enti- 
tatem   et  rationem  formalem  ;  et  sic  non 
comparando  ipsum,  nec  ad  futurum,  nec 
ad  praeterii.um  est  unum  in  se,  secundum 
substantiam,   ncc  a    seipso  diversum  se- 
cundum   eniitatem    :   si   vero  comparetur 
idem  7iunc  ad  pra^leritum  et  futurum,  sic 
diversificatur  secundum  diversa  esse,  quia 
ut  sic  dicitur  finis  prtEterili,  et  princlpium 
futuri.  IIoc  der'_,ratur  per  simile  ad  mo- 
bile  existens  sub  mutatione  ;  nam  mobile 
existens  sub  mutationo  (si   absolute  consi- 
deretur,  non  comparando  ipsum  ad  aliquid 
aliud)  e.st  utique  inaliquo  ibi  acquisitoper 


QU/ESTIO   XVII 

Utrum  tempus  sit  numerus  motus  secun- 
dum  prius,  et  posterius 


Aristot.  cap.  13.  lext.  102.  Averroes.  Mayron.  et 
interpretes  ziirf.  Albertus  0"act.3.  cap.  6  D.Thom. 
lecl.  17.  ranonic.4.  Physic.  qiumt.  5.  art.  1.  Go- 
nimbr.  rap.  14.  quasst.l.  Gomplut.  disp.  -21.  qucest 
4.  Ruvius  tract.l.  de  tempore  qu.  2.  Roccus  qucest. 
12. 


Arguitur  primo  quod  non  ;  quia  nu- 


motum  localem,  et  est  unum  secundum  i^ei^t-is  est  ab  anima  ;  sed  tempus  non 

substantiam,  sino  quacumque  dislinctione.  ^st  ab  anima  ;  igitur  tempus  non  est  nu- 

Si  vero  comparetur  ad  proeterilum  motum,  merus.  Major  patct  per  Aristotelem  in 

et  ad  futurum  dicitur  esso  in  priori  et  pos-  isto  4.te.xt.  131 .  ubi  ponit  quod  si  nume- 


teriori  ubi,  alque  ita  alibi,  et  alibi :  et  ratio 
est  quia,  mz//a?'iest  aliquid  ulriusque  e.\- 
tremi,  nam  quod  movetur  est  partim  in 
termino  a  quo,el  parlim  in  termino  ad 
quem  :  extrema  autem  sunt  praeteritum 
ubi,  et  futurum  ubi,  per  respectum  ad  ubi 
pra3sens,  quo  mobile  esse  intelligitur  ;  at- 
que  ita  mobile  secundum  subsLanliam  di- 


rans  non  est,  numerus  non  est.  Et  mi- 
nor  probatur,  quia  tempus  est  motus 
coeli,  quia  nuUo  modo  dependet  ab  ani- 
ma. 

Secundo,  quia  tempus  est  quantitas 
continua  ;  sedomnis  numerus  est  quan- 
titas  discreta  ,  igitur  tempus  non  est  nu- 


citur  esse  diversum,   seu  aliud,   et  aliud  "^^^"'-  ^^  tenetconsequentia,  quia  ali- 

secundum  diversa  me.  Sicut  ergo  se  habet  ^er  quantitas  continua,  esset  quantitas 

mobile  ad  molum,  ita  instans  ad  tempus  ;  discreta. 

sed  molus  ideo  est  unus,  quia  mobile  ut  Tertio,  quia  omne  tempus  est  divisi- 

esl  sub  molu,  esi  unutn  et  ido:n,  ot  non  bile  in  somper  divisibilia :  sod  numdrua 


142  LIB.  IV.  1'llYSICORLJ.M 

nonestdivisibilis  in  semper  divisibilia,  esse  mensuram  durationis   suecessivas, 

imo  in  indivisibilia,   scilicet   in  unita-  scilicet  connotando  animam  numerare 

tes  :  igitur  tempus  non  est  numerus.  motum  secundum  prius   et  posterius,  et 

Quarto,  aliquodtempus  est  infinitum,  per  motum  sic   numeralum  mensurare 

ut  patet  8.   hujus,  text.   II.  scd  nullus  aliquam  durationem  successivam.  Unde 

numerus  est  infmilus,  ut  probatum  est  isVi  iermlmnumenis  ei  tempiis  noncon- 

in  tertio  ,'  igitur  nullum  tempus  est  nu-  notant  actumanimai  :  quiaistetcrminus 

merus.  ^on  connotat,  quod  multitudo  pro  qiia 

Quinto,  sequeretur  quod  par  et  impar  supponit,  sit  actu  nunierata,  sed   quod 

essent  passiones  temporis,    et  prius  et  sit  numerabilis.  Similitcr  istc  lerminus 

posterius  essent  passiones  numeri.  Con-  tempus  non  connotat  motum  esse  actu 

sequens  est  falsum,  quia  nos  non  dici-  mensuratum,  sed  quod  sit  mensurabilis 

mus  tcmpus   est     par  vel   impar,   sed  ab  anima;  et  ideodicit  Aristoteles  4.  hu- 

sequale    vel  inajquale  :  et  patet  conse-  jus,  text.  131.  quod  si  nulia  essetanima, 

quentia  ex  quo  tcmpus  etnumerus  sunt  adhuc  bene  esset  tempus  ;  sed   si  nulla 

idem.  potnst  esse  anima,  nullum  potest  esse 

Sexto,  vel  tempus  est  numerus  numc-  tempus  ;  innuens  quod  numerus  notat 

ratus,  vel  numerus    quo  numeramus;  mensurabilitatcm,  et  non  actum  mensu- 

non  numerus  quonumeramus,  quia  ille  ratum. 
est  actus  anima?  :  modo  cum  tcmpus  sit         Ex  quibus  soquitur,  quod,  quando  di-       3. 

Tcinpus 

motus  cocli,  non  est  actus  anim?c,  nec  citur  tempus  dependere  ab  {^)  anima,  quomodo 

numerus   numeratus,  quia   dicit  Com-  non  intelligitur,  quod  illa  res,  quae  est  abanima 

mentator,  com.   20.   quod  numerus  cst  tempus,aliquomodo  dependeat  abanima 

comprehensio  numerati    motus  ;  modo  nostra,   sed  quod  iste  terminus  tempus 

hujusmodi  comprehensio  non  est  aliud,  connotatactum  animae;quiasupponit  pro 

quam  numerus  quo  numeramus.  motu,  connotando  animam  posse  per  ip- 

Septimo,  contra  illani  particulam,  se-  sumsuccessivam  durationem  mensurare, 
cundum  prius  et  po^terius  :  quia  par-         Secundo,  sequitur  quod  nunquam  per-    Temput 

tcs  quantitutiva3  nondebent  poni    in  de-  cipitur  tompus  sine  adjutorio  [^)  virtutis  ^',°,"/«rS' 

fmitione  totius  ;  sed  prius   et  posterius  interioris.  Patet,  quia  nunquam  percipi-  '^f ,  f.'^''.^ 

sunt  partes  quantitativa?  temporis  :  ideo  tur  tempus,   nisi  anima  consideret  prius 

non  debent  poni  in  definitione  temporis.  et    posterius  in    motu,    scilicet    primo 

Major  patet  7.  Melaph.  text.  33.  et  inde.  aliud,  et  postea  aliud  :  modo  hoc  non 

Opposilum  arguitur  per  Aristotclem  in  potcst  facerc  anima  sine  virtute  memo- 

isto  4.  rativa,  necetiam  sinecogitativa. 

In  quajstione,  propter  primam  ratio-         Terlio,  sequitur  quod  si  esset  aliquod 

nem,  primo  videbiturqualiter  tempuset  animal  ita  imperfectum,  quod  non  ha- 

numerus  dicuntur  esse  ab   anima.  Se-  berct  aliquo  modo  virtutem  memorati- 

cundo  videbitur  de  qu£esito.  Quantum  vam,  iliud  animal  non  posset  percipere 

ad  primum,  nolandum.quod  iste  termi-  tempus,   aut  motum,  tunc  quantum  ad 

nus  numerus  supponit  pro  multitudine  longitudinom,  et  brevitalem,  quas  anima 

connotando  ipsam  cssc  numerabilem  ab  percipitin  tempore  diversimode  propter 

anima.  Simililer  iste  terminus  tempus  diversas   passiones   anima3,    sunt   duae 

supponit  pro  molu,  connotando  motum  conclusioncs: 

I 


QU^STIO  XVII 


143 


'Aaiio      Prima  conclusio  est  ista,  quod  prop- 
judl  ter    delectationem,    et     uniformitatem 
'el"e  imaginationis,  anima   judicat    tcmpus 
'"■     esse  brevius.  Et  causa  hujus  est  :  quia 
quanto  estmajor  delectatio,  tanto  major 
est  quiefatio  imaginationis,  et   propter 
majorem  quietationem  minus  percipitur 
successio.  Secundo,  quia  nunquam  per- 
cipitur  tempus  nisi  percipiatur  motus 
imaginationis,  ut  declarat  Aristoteles  de 
dormientibus  :  igitur  quanto  minusper- 
cipitur  motus  imaginationis,  brevius  ap- 
parebit  tempus. 
4-  Ex  quo   sequitur,  quod,  cum  anima 

existens  in  delectatione  judicat  tempus 
esse  brevius,  et  non  judicat  spatium  per- 
transitum  esse  minus,  sequitur  quod 
judicat  motum,  quo  spatium  pertransi- 
tur,  esse  velocitatum. 

Secundo,  sequitur  quod  motus  unifor- 
mis  potest  apparere  alicui  difformis,  et 
continue  velocitari  proptersolum  motum 
delectationis. 

Tertic,  sequitur  quod,  cum    habens 

majorem  delectationem  judicet  tempus 

esse  brevius,  et  motum  velociorem,  se- 

quitur,  quod  qui  haberet  infinitamde- 

leclationem,  quod  judicaret  motum  fieri 

subito  ;  et  hoc  si  cognosceret  per  eum- 

dem  modum  cognoscendi,  quo  nos  co- 

gnoscimus.    Et   dico    notabiliter    istud 

propter  Deum,  qui  licet  inflnite  delecte- 

tur,  altamen  non  judicat  motum  fieri  su- 

bito. 

risiuia      Secunda  conclusio.  Tristitia  fucit  ani- 

',^'j°|^'I  mam  judicare   tempus   esse  longius   : 

*  Vise  *1'^'^  propter  imaginationis  inquietatio- 

ngiu3    nem   percipitur  major  successio  quam 

sit  in  rei  veritate. 

Ex  pra^dictis  apparet,  quod  tempus 
non  dependet  ab  anima  nostra,  nisi  so- 
lum  in  quantum  iste  terminus  tempus, 
connotat  actum  animas.  Secundo  patut, 
qualiter    tempus  percipitur  ab  anima, 


quia  mcdiante  adjutorio  virtutis  interio- 
ris.  Tcrtio,  qualiler  tempus  percipitur 
diversimode  secundum  longitudinem  et 
brevilatem  propter  aliquas  passiones 
anima3,  scilicet  propter  delectationem,et 
tristiliam.  Et  ha3C  de  primo. 

Quantum    ad   secundum,    notandum        5, 

primo  de  modo,  quo  mensuramus  mo-  mensura- 

tum  tempore  ;  quod  aliquid  mensuratur  d'upUciie>\ 

alio  dupliciter:  Uno  modo,  sicut  totuni 

mensuratur  pcr  partcm  suam,  verbi  gra- 

tia,  per  ulnam  panni  replicatam,  sa^pius 

mensuramus  tolum  pannum,  et  sic  tem- 

pus    (<=)  mensuratur   tempore,  ut    dies 

mensuratur  per  horam,  mensis  per  diem, 

annus  per  mensem,  licet  hoc  non  sit  per 

replicalionem  ejusdem  mensura?,  sicut 

est   in  magnitudinibus.  Secundo  modo 

mensuramus  aliquid  alio  corresponden- 

ter  :  verbi  gratia,  per  gradus  coeli  men- 

suramus   spatium  in  terra  ,  scilicet  in- 

quirendo  quantum    spatium    in    terra 

correspondet  uni  gradui  coeli   :  et  isto 

modo  mensuramus  motum  per  tempus, 

verbi  gi'atia,  si  aliqua  operatio  duret  per 

Cjuatuor  dies,  et  volumus  scire  quantum 

duret,  consideramus  quantum  illiusope- 

rationis  correspondetuni  parti  temporis, 

ut  uni  diei :  deinde  quantum  alteri  parti 

correspondet,    et  sic   consequenler    de 

omnibus  partibus  temporis,  quibus  du- 

rat  illa  operatio,  et  tunc  nota  quantitate 

partium  temporis,  judicamus  de  quan- 

titatc  durationis  illius  operationis. 

Ex  quo  scquitur,  quod  diversimode 
judicanms,  seu  mensuramus  longitudi- 
nem  magnitudinis,ct  longiludinem  tem- 
poris  ;  quia  in  mensurando  longitudi- 
nem  magnitudinis,  ut  pannum,  non  ad- 
vertimus  ad  discretionem  partium  men- 
sura3,  ut  ulna3,  sed  bene  advertimus  ad 
discretionem  mensurati,scilicet  panni  ; 
sed  in  mensurando  motum  quantum  du- 
rat,  distinguimus  inter  partes  mensuras, 


144 


LIB.  IV.  PIIYSIGORUM 


6. 

Temmis 
dirilurnu- 
merus  pro- 
■ptev  duas 
caums. 


scilicet  temporis,  inquirendo  quantum 
ipsius  motus  correspondet  cuilibet  parti 
temporis. 

Secundo,   notandum,  et  sequilur   ex 
prffidictis,quod('i)  tempusnotabiliter  dici 


Pro  secunda  conclusione  notandum,  Numerxu 

numeraiu 

quod  duplex  est  ( )  numerus  numeratus:  est  dupit 
Quidam    est   rerum    indivisibilium,  ut 
Intelligentiarum.  Alterest  numerus  re- 
rum  divisibilium  separatarum  ab  invi- 


tur  numerus  propter  duas  causas:  Prima     cem  loco,  ut  numerus  lapidum  :  sed  ter- 


causa  est,  quod  illa  mcnsura  convenien- 
tcr  dicitur  numerus,  secundum  quam 
in^  mensurando,  exigitur  discretio  par- 
tium  mensura3 ;  sed  in  mensurandomo- 
tum  tempore  exigitur  discretio  partium 
temporis,  utdeclaratum  est :  igitur  tem- 
pus  est  numerus.  Secunda  causa  est, 
quod  motus  coeli  principaliter  est  tcm- 
pus,  ut  patuit  prius  :  modo  cum  infmi- 
tum  tempus  sit,  ut  patet  8.  bujus,  text. 


tius  est  rerum  divisibilium  continuarum 
ad  invicifm,  ut  verbi  gratia,  sicut  nume- 
rus  graduum  cceli.  Tunc  secunda  con- 
clusio  est  isla,  quod  tempus  est  nume- 
rus  isto  tertio  modo,  quia  omnis  nu- 
merus,  quo  numeramus  tanquam  instra- 
mento,  esteliam  numerus  numeratus,  et 
non  rerum  discontinuatarum  ab  invicem, 
qiiia  est  numerus  parlium  motus  conti- 
nui,  mediante  quo  mensuramus  dura- 


Numerus 
est  triplex 


45.  per  totum  illud  tempus  non  potest  tionem  successivam. 

mensurari  motus  parvus  et  fmitus  :  ideo  Tertiaconclusio.  Tempus  est  (o)  nu- 

oportet  accipere  aliquam  partem   iliius  merus  motus  secundum  prius,  et  pos- 

temporis,  perquam  mensuremus  motus  terius.  Et  dicitur  esse  numerus  ad  dif- 

mensurabiles  et  fmitos  ;  et  ideo  ad  deno-  ferentiam  mensurae,  secundum  quam  in 

tandum  bujusmodi  discretionem  conve-  mensurando  non  exigitur  discretio  ;  hu- 

nienter  tempus  dicilur  esse  numerus.  jusmodi  mensurae  sunt  ulna,  libra,  et 

Terlio,  notandum  ad  videndum  quis  consimiles.  Et  ponitur  ibi,  nwmerws  loco 

numerus  sit   tempus,  (e)   triplex  dicitur  generis  :  et  ponitur  M,motus  tam  pro 


8. 

Definiti" 

tempon 

explicatu 


Tcmpus  est 
nuinerus 
quo  niime- 
ranms  tan- 
quam  ins- 
truruento. 


esse  numerus  :  Quidam  est  actus  anima3, 
quo  numeramus.  Aiter  qui  est  numerus 
quo  numeramus  tanquam  instrumento, 
ut  numero  fabarum  numeramus  bomi- 
nes  :  et  tertius  est  numerus  numeratus, 
ut  liomines  numerati  peranimam. 

Tunc  est  prima  conclusio,  quod  tem- 
pus  est  numcrus,   quo  numeramus  tan- 


motu,  quam  pro  illo  quod  consequitur 
motum  :  quia  omnis  duratio  successiva 
est  mensurabilis  tempore.  Deinde  poni- 
tur  ibi,  secundum  prius,  et  posterius  ; 
quia  si  alio  modo  mensuramus  motus, 
dicendo,  illi  motus  sunt  duo,  vel  illi  mo- 
tus  sunt  trcs  ,  tunc  illo  numerus  non  di- 
ceretur  tempus.  Et  sic  patet  ex  pr^edic- 


quam  instrumento.  Probaturprimo,quia     tis  qualiter  tempus  est  numerus  molus 
tempus  estnumerus,  ut  patet  ex  pra3ce-     secundum  prius,  et  posterius. 


dentibus  per  duas  causas  assignatas  ;  aut 
igilur  cst  numerus  quo  numeramus,  aut 
numerus  numeratus,  sic  quod  ipso  non 
numeramus  aliud  :  non  secundo  modo, 
quia  tempore  mensuramus  motum  :  si 
primo  modo,  cum  tcmpus  non  sit  actus 
anim[e,quo  numeramus,  sequitur  quod 
tcmpus  cst  numerus,  quo  numeramus 
tanquam  instrumento. 


Nunc  ad  rationes.  Ad  primam  dico, 
quod  numerus  non  est  ab  anima  plus- 
quam  motus,  sed  intelligitur,  quod  isti 
termini  numerus  et  tempus  connotant 
rem,pro  qua  supponunt,  esse  mensu- 
rabilem,  sive  numerabilem  per  animam. 

Ad  secundam,  concedo,  (^')  quod  quan- 
titas  continua  est  discrcta  tertio  modo  ; 
et  ideo  quantitas  conlinua  esl  numerus 


OU.-ESTIO    XVII 


145 


suarum  partium,  capiendo  numerum 
pro  numero  numerato  tertio  modo. 
(af  Ad  tcrtiam,  concedo,  quod  tempus  est 
;,'^^.  divisibile.  in  semper  divisibilia.  Etquan- 
do  dicitur,  quod  numerus  est  divisibilis 
in  indivisibilia,  respondelur,  quod  uni- 
tasnon  estindivisibilis  ;  et  ideo  quando 
solet  sic  dici,  intelligitur  istomodo,quod 
unilas,  scilicet  res  una  non  cst  divisibi- 
lis  in  plura,  quorum  quDdlibet  sit  tan- 
tum,  quantum  alterum  illorum  cst. 

Ad  quartam,  ista  potest  negari  .-  Ali- 
qiiod  iempus  esl  infniitum  ;  sed  ista 
bene  potest  concedi  :  infinitum  tempus 
est ;  quia  non  tantum  tempus  est,  quin 
majus  tempus  sit.  Et  eodem  modo  con- 
cedilur  de  numero,  quod  infinitus  nu- 
merus  est,  licet  nullus  numerus  sit  inli- 
nitus. 

Ad  quintam,  negatur  consequentia, 
quia  non  oportet,  quod  propria  passio 
superiorum  sit  propria  passio  inferio- 
rum  :  et  quod  tempus  est  par,  potest  con- 
cedi,  quia  est  suae  quatuor  quarta3  ;  et 
quod  tempus  est  impar,  quia  est  suae 
tres  tertias. 

Ad  sextam,  dicoquod  tempus  cstnu- 
merus  numeratus,  quo  numcramus  suc- 
cessionem  tanquam  instrumento,  sicut 
numero  fabarum  tanquam  instrumento 
mensuramus  homines. 

Ad  septimam,  dico  quod  licet  eadem 
res  sit  tempus  et  motus,  et  eaedem  sint 
partes  leniporis,et  motus,  altamen  se- 
cundum  aliam  rationem  illa  res  dicitur 
esse  motus,  et  sccundum  aliam  tempus  : 
modo  dico,  quod  prius,  et  posterius  po- 
nuntur  in  definitione  temporis  non  ea 
ratione  qua  sunt  partes  temporis,  sed 
secundum  illam  rationem,  qua  sunt 
partcsmolus. 


T«M.nii 


ANNOTATIONES 

(''>)    Quando    dicitiir  tempus  depcndere  ab      10. 

anima,  elc.  Nota,  quod  tempuspotestaccipi  po/«r  ocoi 

dupliciter  :  Primo  modo,ul  cstduratio  suc- ^' j^"^^"-'*' 

cessiva  molus.  Secundo  modo,  ut  est  dura- 

lio  cerla,  et  ab  intellectu  perscripta,   quo- 

modo  dividimus  lempus  in  arinum,vel  men- 

sem.Primo  modo,  eslens  reale,  quiasublata 

omni  operatione    intcllectus,   Iiabet  esse. 

Secundo  modo,  est  ens  rationis  formaliter, 

quia  ut  sic  pendet  ab  intellectu,    et  hoc 

modo  locutus  est  Aristoteles  de  tempore  in 

hoc  4,   quando  dixit  tempus  non  esse  sine 

anima.  Primo  modo  intelligiturliic  Scolus, 

cum  dicit,  quod  illa  res  qua3  est  tempus 

non  dcpendet  ab  anima  nostra.   Vel  dicas, 

quod  quando  Aristoteles  dicit  tempus  non 

esse  sine  anima,  non  intelligit,  quod  tem- 

pus  sil  ens  rationis,   sed  quod  intellectus 

est  causa  sine  qua  lempus  non  esset  men- 

sura  motus  :  quia  cnim  motus  est  enlitas 

successiva  divisibilissolum  in  partem,  quo3 

proecessit  et  quoe  fiitura  est  :  nisi  illae  par- 

tes  intelleclu    retineantur  .secundum  con- 

siderationem,   ila  ul  una  consideretur  ut 

prior,  altera    ut  posterior,   non  poterunt 

mensurari  :  hoc  tamen  non  est  causa  enti- 

tatis  temporis,   sicut  finis  movet  agens  ad 

operandum  secundum  esse  reale,  non  quod 

existal  a  parte  rei,  sed    ut  apprehensum 

per  intellectum.  Similiterdicitur  de  tempo- 

re,    quod  ipsum  secundum  esse  reale  est 

mensura     motus    :   tamen    partes     quas 

mensurat  necesse  e.st,  ut  intellectus  illas, 

ac  si  e.-senl  praesentes  consideret :   et  hoc 

est,  quod  hic  dicit  .*>colus,  quod    fempus 

connolat  actum  aniniae,  quo  anima    polest 

successivam  durationem  mensurare. 

(b)     Nunquaiii     percipitur     tcmpus    sine       n. 

aJjulorio    virtutis  interioris.   Nola,  quod   ^/'"/'"' 
•^  '    ^  potest   SH- 

tempus  potest  considerari,  vel  sumi  dupli-  »nt  dupU- 
citer  :  Unu  modo,  quanlum  ad  ejus  conli. 
nuitatem,  sive  pro  illa  conlinua  exten- 
sione  in  fluxu,et  sic  circaejuscontinu;ilio- 
nem  nihil  facit  anima.  Alio  modo  quanlura 
ad  ejus  discretionem,  praescindendo  scili- 
cel^  cl  dislinguendo  illud,  quod  praeteriitj 

in 


ciler. 


146 


LIB.  IV.  PlIYSiCOKUM 


quasi  jam  acquLsiLmn,  el  pcrlransilum, 
ab  illo  quod  fulurum  est,  el  unumquodque 
islorum  considerando  inler  lerminos  pro- 
prios  prselerili  ut  proelerili,  el  fuluri  ut 
fuluri,  non  considerando  ipsorum  connexio- 
nem  in  prsesenli  indivisibili ;  el  sic  iiabet 
naluram  discrelorum,  et  isto  modo  anima 
se  habet  ad  ista  non  solum  ut  cognita  sunt 
ab  ea,  sed  quasi  in  tali  esse  cognoscibili 
praeciso,  el  discreto  posita:  talem  cnimdis- 
cretionem,  et  praecisionem  non  liabet  nisi 
ab  anima.  Nam  cuicumque  cx  natura  rei 
non  inest  conlinuitas,  eidem  ex  natura  rei 
non  incst  discretio,  cum  sint  oppositLe  dif- 
ferentiai  quantitatis;  tcmpori  autem  ex 
natura  rei  inest  continuitas;  ergo  impos- 
sibile  est,  quod  ex  natura  rei  insit 
discrctio,  alque  adeo  discretio  accidit  tem- 
pori  ab  anima,  et  per  consequens  sine  ani- 
mve  adjutorio  non  percipitur  lempus. 
12.       (c)    L't  sic  lempus    mensuratur    lempore. 

Ptxiis      €t 

posterius  Nota,  quod  prius,  et  posteriussunt  in  tem- 

^su^Tun    P^"^^'  ^^  ^ia'^et  rationem    mensunri,   et  ut 

intempore  tcmpus  mensural  omnes  moius,   et  dura- 

liones  omnium  rorum  corporalium  :   quia 

enim  res  mensurare  non  possunms,  nisi 

peraliquam  quantitatem,qua  ulimur.ut  in- 

divisibili,et  ut  regula,sicut  triticum  modio 

metimur,    ila   illud  prius   et    posterius, 

quod  tcmpus  vocamus,partimur  per  annos 

et  annos  per  menses,  et  menses  per  dies,  et 

diem  per  Iioras  ;  et  hora  utimur   tamquam 

mensura  indivisibili ;    quamvis    enim   ut 

continuum  est,   sit   in  semper  divisibilia 

divisibilis,  tamen  ut  ea  utimur  ad  mensu- 

randum,  mensura  est  regalaris   et   indivi- 

sibilis,  quamensuramus  quemlibet  molum 

cujuslibet  rei  temporalis,   atque  successio- 

nem ,  ut  cognoscamus  quot  horas  duravit  ; 

et  similiterdie  utimur  utmensuraindivisi- 

bili,  et  regulari  ad  mensurandum  duratio- 

nem  dierum :   et  idem    dicendum  est  de 

mensibus  ctannis. 

13.       ('')     Tempus  nolabiUter    dicitur  numerus 

*'"f"*^*'  Nota  primo.  quod  idem  est  dicere,   tcmpus 

aiis.        estnumerus  motus,  et  dicerequod  estmen- 

sura  motus,    quia  metimur     motum     pe- 

prius  et  posterius  :   tempus  enim  est  du 


ratio  successiva  motus  primi  mobilis 
ut  dicitur  in  hoc  4.  cujus  esse  consistit  in 
fieri,  quare  partcs  non  sunt  simul,  sed  una 
post  aliam  :  atque  ita  realitas  motus,  quae 
praeteriit,  et  quoe  futura  est,  ut  est  in 
potentia  passiva,  ul  accipiatur  ab  inlellectu 
ad  mensurandum  durationem  prioris  et 
postcrioris  motus,  est  formaliter  tempus  ; 
quare  rc-alitas  illa  molus,  quoe  proecessit, 
et  quse  futura  est,  apprehensa  ab  inlellectu, 
mensurat  durationem  prioris  et  posterioris 
motns^cthoc  est,utdiximus,fbrmaliter  tem. 
pus ;  unde  apparet,  quod  tcmpus  est  enti- 
las  rcalis,  et  cst  realiter  mensura  molus, 
veinumerus  motus,  quod  idem  est. 

Kota  secundo,  quod  realitas,  quoe  est 
moLus  et  tempus,  est  divisibilis  secundum 
prius  etposterius  :  quaproptor  in  sehabet, 
quod  pote.4  accipiabintellectuutnumerus, 
vel  ut  mensura  talis  prioris,  et  posterioris  : 
entia  enim  successiva  solum  habent  dura- 
tionem  sccundum  prius,  etpostcrius;  quare 
talis  duratio  nec  erit  aliter  divisibilis,  nec 
mensurabilis,  nisi  secundum  prius  et  po3- 
terius.  Numcrus  ergo,quoeestquantitas  dis- 
creta,  est  mensura  numerabilium  unitate  ; 
sed  tempus  diciturnumerus  motus,quia  esl 
mensura  rei,  qute  est  mensurabilis,  vel 
numerabilis  secundum  prius  et  posterius  ; 
dicitur  ergo  tempusconvenienlernumerus, 
quia  in  mensurando  motum  tempore  cxigi- 
tur  discretio  partium  tcmporis,  ut  docel 
hic  Scotus. 

Nota  tertio,  quod  tempus,  cum  sit  quan-  Quanti 
Utas  continua,  et  non  discrcta,  oportet  ex.  <''"}*" 
plicare  quomodo  sit  numerus,  qui  esl 
quanlitas  discrcta.  Ideo  adverte,  quod  du- 
plex  est  quantilas  continua ;  qucedam  inde- 
terminata,  ut  quantitas  non  reducta  ad 
certum  numerum  et  mensuram  ,  ut  cum 
dico  lineam  absolutc,  vel  supcrficiem  :  alia 
vero  est  quantitas  determinata,  ut  quanti- 
las  rcducta  ad  certuin  numerum  et  mensu- 
ram,  ut  cum  dico  bicubitum,  Iricubitum, 
vel  iineam  triumpalmorum,veI  quatuor,et 
sic  de  aliis.  Etquia  secundumPhilosophum 
10.  Metaph.  text.  2.  prima  ratio  mensurae 
invenitur  in  quantitatediscrcta,et  transfer- 


! 


f5. 


QU^STIO  XVII  W 

tur  ad  quanlilatem  conlinuam,   liinc  est,  differenliaeoppositccquantitatemdividentes, 

quod  nunquam  quantilas  conlinua    potest  ul  patet  inPncdicamentis  capitulodeQuan- 

aliquid  mensurare,  nisi  ut  reducta  ad  cer-  tilale.    Imo  possibile  est  quod  tempus  sit 

tum  numerum  vel  mensuram  ;  sicut  linea  formaliler  et  essentialiter  continuumetdis 

absolute  non  dicitur  mensurare,  sed  linea  cretum,  sed  bene  tempus,  quod  est  essen" 

duorum  palmorum,   vel  trium,   olc.   quoe  tialiter  quantilas  conlinua,  induit  modum 

est  reducta  ad  certum  numerum,   dicilur  quanlilatis  discretne,  quia  inest  sibi  acci 

mensurare.  dentaliter  discrelio,  in  quantum  scilicet 

^  lla  proporlionabiliter  dicitur  de  tempore,  anima  inleliigit  unam   parlem,   ul  pra3ci 

?ra-  quodpotest  sumi  dupliciter  :  Uno  modo,  ut  sam  ab  alia,  modo  supra  explicalo. 

„a- est  quanlilas  indeterminata  :  alio  modo  ut  ()     Ttiplex dici/u?'  esse  iiumerus.  No[ai,[vi 

^'l^"  est  quantitas  determinala.  Primo  modo  est  plic^em  esse  numerum:  Primusestnumeru  ,  jXumeruf! 

<-^c-  ajjsolute  ipsa  successio,  adliuc  tamen  non  numerans,  et  est  inlellectus.    Secundus  est  "'  "■'/''<'•« 

ata. 

rcductaad  certumnumerum  etmensuram.  res  numeralae,  in  quibus  est  numerus,    et 

Secundo  raodo,   esi  quanlilas   reducta  ad  dicuntur  numerus  materialis.   Tertius  est 

cerlum  numerum  et  mensuram  ;   el   islo  numerus  formalis,    qui   dicitur  numorus 

niodo  tempus  est  prius  et  poslerius,  ut  nu-  numerabilis,  et  est  quanlitas  illa,  quoe  tres 

merantur  in  motu,  vel  est  ipsa  successio  sic  homines,  vel  quatuor  lapidesdenominat,  et 

numerala  :  et  ut  tempus  est  sic  quantitas  numerat  formaliler.  Nam  in  numero  inve- 

numerata,    dicitur     annus,      vel  monsis,  niuntur  unitales,  ex  quibus  compcnitur,  et 

vel  dies.  Ex  Iiis    scquilur,  quod  lempus,  ordo  inter  ipsas,  quia  non  sunt  sicut  acer- 

ut  est  quantitas   indelerminala,    non    est  vus  lapidum.  Primo,   forma,  quse  ut  sic 

aliud,  quam  successio,  et  quanlilas  conli-  resultat,  quoe  dicitur  numerus,  ex  quo  se- 

nua,  cujus  partes,  quoe  sunt    prioritas  el  quilur,  quod  numerusformalis  est    species 

poslcrioritas,  vel  projteritum    et  futurum  Quantitatis,  ut  docet  Aristoteles  in  Prspdi- 

copulantur  ad  inslans,    ut  ad     terminum  camtntis  capitulodeQuanlitate,el5.Melaph. 

communem.Secundo  sequitur,quod  tempus  tcxt.  18.  Secundo,  sequitur,  quod  numerus 

acceplum  per  modium  quantilalis  dclermi-  dicitaliquodaccidens  supra  unitatos  mate- 

nali3e    cl  mcnsuratiB,    ultra    lioc  quod  esl  riales,  ex  quibuscomponitur.  Tcrtio,sequi- 

quantitas  continua,  induit  modum  quani-  tur,  quod  numerus  est  ratio  partium  dis- 

tatis  discrctiE  :  quia  impossibile  est  quanli-  cretarumperinanentium,vel  successivarura 

latem  cerlificari  el  delerminari,  nisi  redu-  cujus  peculiaris   passio  est  numerabilitas 

calur  ad  cerlum  numerum  ;  nam    impossi-  ordine  quodam.  Probatur,   quia  numerus 

bile  esl   de  linea  certificari  quantasil,  nisi  est  quanlitasdiscreta,  qua  formaliter  qu?e- 

reducla  ad  certum  numerum  vel    monsu-  cumque  res  quantae  numeranlur  :  ergo  est 

ram,    ut  dicamus  lineam   duorum  palmo-  ratio  parliam  discretarum  permanentium, 

rum  :  ita  in  proposito,  impossibile  est  reci.  vel  successivarum.   Probo  consequentiam, 

pere  annum,  ut  est  quanlitas   determinata,  quia    tam  res   permanentes  quanlae,  quara 

nisi   reducendo   ad    cerlum  numerum  et  res  successivae  quantae  possunt  numera- 

mensuram.  Et  adverle,  quod  nolanter  dixi,  ri.   Secunda  pars  probatur,   quia  nume- 

qaod  tempus  acceptum  per  mocium  quan  rus  est  ratio  formalis,  qua  res  numeran- 

titatis  determinatae  induit  modum  quanti-  turordine  quodara  :  erj;o  numorabilitas,ut 

lalis  di.scrctae  ;  et  non  dixi,  quod  sit  quan.  dicil  potenliam  passiva  n  ad  numerari,  hoc 

litas  composita  ex  continua  el  discreta,  ut  ordine  est  ejus  passio. 

aliqui  dixerunt :  quia  impossibile  est  uni  (0    Duplex  est  numerus   numeralus.  etc. 

spcciei  detcrminati  generis  inesse  duas  op-  Nota,  quod  sicut  duplex  est  quantitas,   sci-  '     • 

positas  differentias  ejusdem  generis  divisi-  licet  quantitas  virtulis,  etquantitas  molis  : 

vas  :  modo  continuitas,  et  discretio  sun''  ita  duplex  est  numerr.s    qui  consequitur 


148 


LIB.  IV.  PHYSICOHUM 


ad  quantilalom  virlntis,  qui  fil  ad  divisio- 
neni  securuium  diversus  raliones  formales, 
et  dicilur  namerus  Iranscendentalis.  Est 
ctiam  numerus,  qui  sequitur  quantitalem 
molis,  el  nt  ad  divisionem  materice  ;  quan- 
do  enim  dividitur  continuum  fit  muUiludo, 
in  qua  consistit  numerus  pra*dicamenlalis. 

Defir)itio  {z}    Tempus  €st  numerus  motus  secundam 
eJplicaiMr  prius,  et  jjosterim.  Nota  primo,   quod  hsec 
definitio   temporis  non    debet  sic  exponi, 
tempus  est  numerus  motus,  id  est,    motus 
numeratus,  secundum  prius   et  posterius, 
sicut  aliqui  exponunt  :  sed  sic,  tempus  est 
numerus  motus,   id  est,    mensura  ipsius 
motus.  Nec  debet  intelligi,  quod  tempus 
sit  numerus  malerialiter  captus,   ut  puta 
res  numeratoe,  nec  numerus  quo  primo,  et 
per  se  numeramus,  sed  est  numerus,   quo 
numerato,    alia  numeramus,     ut  in    hac 
qua^stione  docet  Scolus  :   velut  per  ulnas 
numeratas  numeramus  alia,  ita  per  lem- 
pus  numeratum  numeramus   motum.  Sen- 
sus  ergo  definitionis  est  :   lempus  est  nu- 
merus,  quo  plus  vel  minus    discernimus 
motum  :  et  quia  molus  est  alius,  et  alius 
secundum  prius  et  posterius,  ideo  tempus 
quo    motum  numeramus,    est    numerus 
motus  secundum  prius  et  posterius. 
17.  Nota  secundo,   quod  motus    dupliciter 

^fi^L^^'  considerari  valet,  uno  modo  utliabet  prius, 

cor.sidera-  q[  posterius  respectu  spatii  :  sicut  est  mo- 
ri  potest  ,       , .  ,  .      -?  •       .      i . 

tus  localis,  vel  respectu  lormas,  si  est  alte- 

ratio,  vel  augmentalio  :  etsic  est  sola  ratio 

motus.  Alio  modo  consideratur  motus,   ut 

habet  prius  et  posterius  in  duratioue,  et 

sic  est  tempus   :   quatenus    ergo  tempus 

mensuratur   secundum     quod    durat    in 

prius  et  posterius,  est  tempus.  Unde   tem- 

pus  essentialiter  est  duratio  motus,  et  'nen- 

isura  ipsius  motus  secundum  prius  et  pos- 

erius,  ct  sic  intelligilur  ScoLus  in    4.  d. 

48.  q.  2.  quandodicit  :  tempus  ultra   mo- 

tum  (ut  motus  includit  propriam  succes- 

gioneml  nonaddil  nisi   rationem  mensurae 

tbrmaliter,  et  fundamentaliter  rationes  il- 

las,    qua3  requiruntur  ad   mensurandum, 

quce  sunt  uniformitas  seu  regulariias,et  ve- 

locitas,  eo  quod  mensura  G3t  quid   certissi- 


18 


mum  quantum  ad  reguIaritaJem,  et  mini- 
muai,  quantum  ad  velocitatera. 
(^-)  Concedo  quol  quantHas  continua  est 
discreta,  elc.  Nola,  quod  Scotus  in  P):'e'li- 
camentis,  quasst, 20.  solvendo  3.  argumen- 
tum  dicit,  quod  numerus  aliquando  tran- 
sumitur  ut  generaliter  sumatur  pro  men- 
sura,  forte  propler  hoc,  quod  ralio  mensu- 
rce  in  quanlitatibus  primo  convenit  nume- 
ro,  et  ila  ponitur  in  definitione  temporis, 
non  autem  ut  est  qunntitas  discreta,  et  est 
sequivocatio  penes  secundum  modum. 

EXPOSITIO   TEXTUS 

Et  notum  niaxime(l)hocesi ,cic.  IIoc 
cst  tertium  capilulum  hujus  tractatus, 
in  quo  Philosophus  proprietates  tempo- 
ris  assignat.  Et  dividitur,  quia  primo 
assignat  proprietatcs  ipsius  nunc.  Se-  cond 
cundo,  proprietates  temporis,  ibi :  Qaod  "" 
igilur  tempus. l^nmum  dividitur  in  sex, 
secundumscx  conditiones.  Sccunda  ibi: 
rnanifestum  autem.  Tertia  ibi  :  Etcon- 
tinuam.  Quarta  ibi:  Secl  cum  s?7.Quinta 
ibi  :  Et  adhuc.  Sexta  ibi :  Secundiim 
quidem.  Prima  conditio,  quod  nunce?,[ 
notius,  quam  sit  motus.  Probatur,  quia  vide 
illud  est  notius  motu,  per  quod  motus  „^ 
cognoscitur  ;  sed  per  nuac,  scilicet  per '"^'■' 
mobile,cui  est  idem  ipsum  ?m/2C, cognos- 
cimus  motum  ;  igitur  nunc  est  notius 
motu.  iMajor  nota  est :  ct  minor  patet, 
quia  per  hoc,  quod  mobile  prius  et  pos- 
terius  est  alibi,  ct  alibi,  cognoscimus 
motum.  Et  tunc  concluditconclusionem 
uUimain  alterius  capituli,  scilicet,  quod 
nunc  manet  idem  secundum  esscntiam 
per  totum  tempus,  licetsit  aliud,  etaliud 
sccundum  extrinsecam  dcnomlnatio- 
nem. 

Manifcsium  est  autem.  IIIc  ponit  se- 
cundam  proprietatem,  scilicet,  quod  si 
lempus  (»)  noii  sit,  nuac  non  est.  Et  e 
contra,  si  nunc  non  sit,  tempusnon  erit. 
Probatur,  quia  nunc  se  habet  ad  tem- 


QUilESTIO  XVII 


149 


pus,  sicut  mobile  ad  motuni,  ot  unitas 
ad  numerum  :  modo  mobile  non  potest 
essc  sinc  motu,  nec  e  contra,  et  nume- 
rus  non  potest  esse  sine  unitate,  et  per 
consequenssi  tempus  noncsi, nunc  non 
est,  et  si  Jiunc  non  est,  tcmpus  non  est. 

'•  Et  continuum  icmpus  cst.  Tertia  pro- 

prietas,  quod  (^)  simile  est  de  niinc  ad 
tempus,  sicut  de  puncto  ad  lineam:  quia 
sicut  linea  continuatur  per  puncta,  ita 
etioni  tempus  continuatur  per7n/nc,sci- 
licet  per  instantia,  et  divisio  temporis 
fit  perinstans. 

106-  Sed  cum  (2)  sic  quidem.  Quarta  pro- 
prietas  est  difTerentia  inter  punctum  et 
mniCy  quia  exquo  dictum  est  jam,  quod 
simile  sit  dc  puncto,  et  nunc.  Et  ideo  ne 
crcdatur,  quod  sit  omnino  simile,  dicit 
Aristoteles  quod  punctus  et  nunc  diffe- 
runt  inhoc,  quod  propter  suipermanen- 
tiam  potest  bis  sumiidemnumeropunc- 
tus,  et  pluriesnumerari ;  sed  idem  nunc 
non  potest  bis  sumi,  quia  mobiie  conti- 
nue  motum  non  est  pluries  in  eodem 
loco  praicise,  scilicet  a?quali  :  modo  iste 
terminus  nunc  supponit  pro  mobili  con- 
tinue  moto,  connotando  ipsum  esse  in 
loco  sibi  ffiquali  praicise. 

:.  io7.  Et  adhuc  (3)  manifestum  est.  Quinta 
proprielas,quod nunc  nonest  pars  tempo- 
ris.  Probatur,  quia  punctus  nonest  pars 
linere,  nec  mutatum  esse  pars  motus  , 
quia  jam  linea  componeretur  ex  punc- 
tis  ;  igitur  nunc  non  est  pars  temporis. 

!0.  Secundum  quidem  tenninus.  Sexta 

proprielas,  quod  ipsi  7iunc  ^^)  non  con- 
venit  ratio  temporis,  scilicet  mensurare, 
secundum  quod  est  terminus  temporis; 
sed  sibi  convenit  ratio  mensurie,  secun- 
dum  quodaii(]uidnumeralur  poripsum, 
sicut  tempusest  mensura  omnium  tem- 
poralium,  ita  nunc  est  mensura  om- 
nium  momenlorum. 

prieta-     Quod  igitur  tempus.    Hic    assignat 


proprietates  temporis :  et  sunl  sex:  Prima 
est,  quod  tempus  est  continuum.  Proba- 
tur,  quia  tempus  est  mensura  motus  se- 
cundum  prius  et  poslerius  ;  igitur  tem- 
pus  est  continuum.  Tenet  consequentia, 
quia  motus  est  continuus;  igiturnon  po- 
test  mensurari,  nisi  per  continuum. 

Minimus  {\)autcm  7iumer  us.Secunda 
proprietas  est,  quodin  tempore  estquo- 
dammodo  dare  minimum,  et  quodam- 
modo  non  ;  quia  ea  ratione,  qua  tempus 
est  numerus,  in  tempore  est  dare  mini- 
mum,  quia  minor  numerus  estbinarius, 
et  minimum  simpliciter  in  numero  est 
unitas,  ut  in  numero  annorum  unusan- 
nus;  sed  secundumquod  tempusestcon- 
tinuum,  non  est  dare  minimum  in  tem- 
pore,  imo  est  divisibile  in  semper  di- 
visibilia. 

Manifeslum  (5)  aulem  es^.Terliapro- 
prietas,  quod  tempus  non  (^^)  est  velox, 
neque  tardum.  Probatur,  quia  velox  et 
tardum,  non  altribuuntur  motui  nisi  ea 
ratione  qua  motusest  mensurabilis  tem- 
pore,  modo  ea  ratione,  qua  motus  est 
tempus,  motus  non  estmensurabilis,  sed 
mensura  ;  igitur  tempus  non  est  velox, 
vel  tardum,  sed  tempus  bene  dicitur 
multum  vel  parvum,  eo  quod  estnume- 
rus;  et  diciturlongum  velbrcve,eo  quod 
est  continuum. 

Et  idem  {QJeiiam  ubique.  Quarla  pro- 
prietas,  quod  eorum  (^)  quas  simulsunt, 
est  idem  tempus  ;  et  eorum  quae  non 
suntsimul,  nonestidem  tempus  :  sicut 
illorum  quaj  pertransita  sunt,  et  eorum 
quae  sunt,  non  est  idem  tempus,  sed  om- 
nium  simul  exislentiura  est  idem  tem- 
pus,  quia  tempus  est  mensura  extrin- 
seca  :  modo  diversorum  bene  potest  esse 
eadem  mensura  extrinseca. 

Amplius  {l)autem  ut  contingit.  Quin- 
ta  proprietas,  quod  (f)  sicut  contingit 
motum  iterari,  ita  etiam  contingit  idera 


tes  (empo- 
ris. 


Text.  108. 


Vide   cori' 
iradictio- 
nem    Zi- 
marcB. 


21. 
Teit    109. 


Text.   ilQk 


Text.  111. 


150 


LIB.  IV.  PllYSIGOUUM 


22. 
Text.  112. 


tcmpus  ilerari,  ut  aulnnnuini,  ver,  iiye- 
iiieni,et  jDstaiem  ;  et  ijeljet  inlelligi  vere, 
id  est  consimilo,  quaiiLuni  ad  proprieta- 
tes,  et  conditioncs  rerum  existentium  iii 
temporc  ;  ut  si  uno  vere  conlingat  clc- 
menta  esse  vcntosa  et  sicca,  possibile 
esl  quod  iterum  alio  vere  sintconsimilcs 
dispositiones  ;  et  lioc  est  pro  tanto,  quia 
tempus  est  motus  ca>li,  quem  contingit 
redire  consimilem. 

A"o)i  solum  (8)  autem.  Sexta  proprie- 
tas,  quod  non  soluin  lempore  mensura- 
mus  motum,  imo  etiam  motu  quan- 
doque  mcnsuramus  tempus.  Probatur, 
quia  motu  mensurare  teinpus  non  cst 
aliud,  nisipercognitionem  motus,quan- 
tus  esl,  cognoscerc,  quantum   est  tem- 

Vidc   coTi^ 

iradictio-  pus,   sed  sic  accidit  :  ergo,   etc.   Proba- 

nem  Zi-    .  ... 

marce  tur,  quia  sicut  numcro  cquorumcognos- 
cimus  quot  sunt  equi,  ita  e  converso 
primo  per  unum  equum,  deinde  per 
alium,  et  sic  consequenter  devenimus  in 
rationein  distinctam  multitudinis,  co- 
gnoscendc  quanta  multitudo  est.  Secun- 
do  (9)  palet,  quia  motus  (°)  magnitudo, 
et  tempusseinvicemconsequunturquan- 
tum  ad  magnitudinem,  et  divisionem  : 
igiturnotaquantitateunius,  scilicettem- 
poris,  cognoscetur  quantitas  alterius,  et 
econtra.  Tertio,  patet  ad  experientiam, 
quia  motu  horologii  cognoscimus  quanti- 
tatem  temporis,  ut  quota  hora  est.  Quar- 
to,  quia  operariicognoscentespervisum» 
quantitatem  sun3  operationis,  quando 
non  vident  Solem,  ex  quantitate  sua)  ope" 
rationis,  arguunt  quantilatem  temporis, 
et  judicant  quantum  tempus  est  transac- 
tum. 

ANNOTATIONES 


23.       (a)    Si  tcmpiis  non  sit,  nunc  non  cst.  hola, 

tempus  di-  quod  1'atio  Uujus  est,  quia  nunc  el  leinpus 

g""j,^^^g'^.  dicuntur  ad  couvertentiam,  sicul  mobilc, 

tiam.       et  motus  :  ut  enim  scquitur,  motns  est  ; 


Text.   113 


ergo  mobile  movctnr ;  et  e  converso,  63l 
mobile  in  quanlum  mobile,  crgo  niotus  e^t ; 
(nam  ratio  mobilis  exercetur  in  motu)  ila 
■&Qq\x\\.\xv,  t2mpus  est;  ergo  nunc  tomporis 
e^/,  conjungens  praeLeritum  cum  futuro; 
et  e  converso  sequitur,  Instans  est,  crgo 
tcmpus  est  :  nam  mmc  connotat  conlinua- 
tionem  pra^teriti  cum  futuro. 

C^)  Simile  cst  de  nunc  ad  tcmpus  ,  sicut 
depunctoad  li?icam.  Noia,  quod  in  qua- 
tuor  comparantur  ?zu»c  temporis,  cl  mo- 
bile  :  Primum  est,  quod  nunc  sc  habel  in 
tempore,  sicut  mobile  in  motu  :  nam  sicut 
fluxus  mobilis  est  motus,  ita  fluxus  ins- 
tantis  est  teinpus.  Secundum  est,  quod 
nunc  se  habel  sicut  unitas  numeri ;  nam 
licet  prius  et  posterius  in  motu,  quae  sunt 
tempus,  sint  continua,  numerantur  tainen 
■per  modum  plurium  :  quoniam  unum 
7iunc,  puta  exlstentia  in  hac  parte  spatii, 
(juxla  opinionem  quam  hic  defendit  Sco- 
lus)  habet  se  sicut  una  unilas,  et  exislenlia 
inaliaparte,  sicutalia  unitas.  Terlium  est, 
quod  partes  temporis  conlinuantur  ipso 
mcHC ;  et  pr?elerea  quarlo,  dividuntur  ipso 
nunc,  quemadmodum  et  partes  motus  con- 
tinuantur,  et  dividuntur  quodammodo  ra- 
tione  mobilis  :  si  enim  non  esset  unum  nu- 
mero  mobile  quod  movetur,non  esset  idem 
motus,  ita  si  idem  instans  nonconjungeret 
prseteritum  cum  futuro,  non  esset  idem 
tempus.  Et  rursus,  sicut  idem  mobile  exis- 
lens  in  hoc  puncto  spatii  determinat,  et  se- 
jungit  pra3teritam,  et  futuram  partem  mo- 
tus,  ita  et  idem  mmc  discernit  elapsum 
tempus  a  futuro  :  quatenus  ergo  est  finis 
unius  et  principium  alterius,  habet  utrum- 
que,  scilicet  quod  dislingual  inter  prffiteri- 
tum  et  futurum ;  et  rursus  ex  ambobus 
faciat  unum  tempus  continuum,  quemad- 
modum  punctum  medium  magnitudinis 
utrumque  facil,  scilicet  distinguit  inter 
partem  priorem  et  posteriorem,  et  copu- 
latambas. 

(c)  Ipsi mmcnon  convcnii  ral  o  temporis, 
scilicet  mensurare.  Nota,  quod,  cum  ins- 
tans  sit  terminus  temporis,  et  sit  subjec- 
tive  in  ipso  tempore,  quod  est  in  primo  mo- 


Nunc  tt 

porit  e 

mobile  i 

quatuor 

compara 

tur. 


24. 


QU^STiO  XVII  151 

hili;  vidclurquod  non  possitessemcnsura  quis  objiocre,  quod  quemadmodum  nu- 

motuum  infcriorum.  Idco  dicit  Aristotcles  merus    denarius    in    genere]  Quantitatis, 

quod  qualenus  instans  est  tcrminus  dura-  est  idom,  quo  numeramus  decem  equos, 

tionis,  aut  conlinuativum  parlium  Cjus,  aut  dccem    lapides,   ideoque,    cum  tem- 

non  est  tempus,  sed  accidens  temporis ,  si-  pus  sit  numerus,  idem  tempus  est  praete- 

cuti  punclus  est  accidens  linei)e  :  quatenus  ritum  ct  futurum.  Rcspondet,  quod  tem- 

autcm  numcral  (id  est,  quatenusduratione  pusnonest  ut    numerus    formalis    abs- 

et  successione  motus  illius  primi  mobilis  traclus  per  intellectum,  quo  numeramus, 

mclimur  durationem  moluum  inferiorum)  sed  est  numerus  numeratus,  qui  accipitur 

illa  duratio,    et   successio  est  numerus.  secundum  prius  ct  posterius  :  quse  qui- 

Quod  si  quis  dubilet,  quod   nunc  indivisi-  dem  partcs   sunt  diversa?,  quia  instantia 

bilc  nullalenus  sit  numcrus  et  mensura,  initiativa  et  terminativa  prDelerilse  partis 

scd  duratio  ipsa  motus,  dicitur,  quod  il-  alia  sunt    ab  instantibus  futuris,    alque 

lam  duralioncm   causaliter  appellat  ?iz<7»c  adeo,  ctsi  numerus  formalis,  quo  numera- 

fluens  et  numerans  :  quia  fingitur  resul-  mus,  est  idem  centum  equorum,   et  cen- 

lare  ex  codem  mmc  fluente,  sicut  linca  ex  tum  hominum  :  niliilominus,  cum  numeri 

ductu  puncti.  Vel,  ut  hic  dicit  Scotus,quod  nunierati  sint  diversi,  puta,  equi  et  homi- 

nunc  aliud  mensurat  a  lempore  :  mcnsu-  nes,  fil,  ut  prius  et  postcrius  etiam  sint 

ral  cnim  onmia  momenla  simul  existentia.  diversa.  Nomine  numeri  formalis  non   in- 

(ti)     Tcmpus  non  cst  velox,  ncque  lardum.  telligas  animam  numerantem,   scd  objec- 

Nota,  quod  tempus  consideratur  secundum  livam  illam  rationem  numcri  per  inlellec- 

duplicem  rationem  :  Primo,  ut  est  quanti-  tum  abstractam  ab  his,  et  illis  rebus  nume- 

las  conlinua.  Secundo,  ut  per  intellcctum  ratis.  Vide  JoannemCanon.^.P/iysjc.gwa^s^ 

induit  modum  quantitatis  discreliTe ;   qua  7.  artic.  ^. 

ralionc  dicitur  numcrus.  Secundum   prio-  (f)    Sicul  contingitmotum  iterari,ita  etiam       26. 

rem  rationem  dicitur  longum  et  breve,  ii???2/)2«s.  Nota,  quod  sicut  motus,  ita  et  tem- rerfiTffim 

quce  sunt  accidentia  quantitatis  continuoe;  pus  redit  idem  in  specie,  non  tamen  idem  J^^"j  ^* 

secundum  vero  posteriorem  dicilur  mul-  numero  ;  sicut  enim  annoelapso  Sol  motus 

tum    et    paucum,   quae    sunt  accidcntia  sub  Zodiaco  ab  uno  certo  signo,  verbi  gra- 

quantitatis  discrettc.  Vclox  autem,  aut  tar-  tia,  ab  initio  arietis,quoadusque  rediret  ad 

dum  non  dicitur  nisi  illud,  quod   numera-  idem  punctum,  facit   unum   annum  ;   ita 

tur  aliqua  mensura.   Dicitur  enim  velox  modo  incipiens  ab  eodera  puncto,  rediens- 

motus,  quo  in  parvo  tempore  percurritur  que  in  idem,   sicut  facit  eumdem  motum 

magnum    spatium   :   tempus   autcm  non  in  specie,  facit  annum  specie  eumdem,nu- 

mensuratur,  sed  est  aliorum   mensura,  et  mero  vero  diversum.  Et  eodem  modo,   ut 

ideo  nonest  velox  ncque  lardum.  anno  prai^tcrito  fecit  quatuor  tempora,  ver, 

('^)    Eorum  qicm  simul  sunt,  est  idem  tem-  oeslatem,  autumnum,  et  hyemem,  facturus 

pus.  Nota,  quod  tcmpus  pnesens,  ut  dies  est  isto  anno  eadem  tempora  :   portionibus 

praesens,mensis  pra3sens,etc.  est  unumcon-  molus  per  eadem  signa  Zodiaci   distinctis, 

tinuum,  sicut   unum  lignum,  aut  unus  neinpe  ab  initio  Arietis,  usque  ad  initium 

homo ;   scd  praeteritum  et  futurum  sunt  Cancri  describitur  ver,  et  inde  usque  ad 

altera ,  id  est,  sunt  partes  distincta?  :  atque  initium  librse  a^stas,  indeque  usque  ad  ini- 

adeo  eorum,  quoe  simul  existunt,est  unum  tium  Capricorni  autumnus,  et  indc  usque 

lempus  :  eorum  autcm,  qua3  pertransie-  ad  Arietem  hyems,  ut  in  tractatu  sphoerae 

runt,  el  quce  modo  sunt,    vel  qu;\3  sunt  est  videre. 

futura,  non  est  idemtempus;  quia  prte-  (g)    Quia     majnitudo    motus    et  tempus, 

leritum  tempus,  et  prajsens,  vcl  futurum  etc.  Nam,  cognito  motu,  facilitcr  cognosci- 

sunt  tempora  diversa.     Sed    quia   pos.^et  mus  quantilatcm  vicc  ;  et  e  contra  si  co- 


152 


LIB.  IV.   PllYSICORUM 


gnoscamu.s  quaiiUi  esL  via,  facililer  (^ogno^- 
ceinus  quanlus  e.st  motus. 

EXPOSITIO    TEXTUS 


modo  quia  est,  quando  lempus  est.  Alio 

modo,  quia  dicimus  ipsum  esse  in  tem- 

pore,   qiiemadmodum  dicimus  aliquid 

esse  in  numero,  et  hoc  dupliciter  :  Uno 

^,  Quoniam  {[)  autem   lempiis.  Uoc  c^i     modo,  quia  est  in  numerotanquam  pars 

T«it.  114.  quartum  capitulum  hujus  tractatus,    in     numeri,  vel  passio  attributa  numero  : 

quo  Pliilosophus  determinat  de  tempore     et  secundo  modo  dicitur  aliquid  esse  in 

per  comparationem  ad  ea,  quas  sunt  in     numero,  quia  mensuratur  numero. 


iriplicit 


tempore.  Etprimo  ostcndit,  qualiter  mo- 
tus  est  in  tempore.  Secundo,  qualiter 
quies.  Tertio,  qujB  entia  sunt  in  tempo- 
re,  et  qua)  non.  Secundum  ibi  :   Quo- 


Quoniam  autem  numerus.  Declarat 
ista  membra,  dicens,  quod  sicut  (^)  uni- 
tas  est  in  numero  tanquam  pars,  ita 
nu7ic  est  in  tempore  tanquam  pars  in 


niarnauiemtempus.TevimniM-.Quare     toto,    quemadmodum    dicimus,     quod 


lide  con- 

tradictio- 

nem  Zi- 

tnarce. 


qucecumqKe.  Primo  pramittit  supposi- 
tionem.  Secundo  prosequitur,  ibi  :  Et 
est  motum  in  temporc  esse.  Suppositio 
est  ista,  quod  tempusest  (  )  mensura  mo- 
tus  :  et  hoc  per  istuni  modum,  quia  de 
tempore  oportet  accipere  aliquam  par- 
tem  denominatam  et  notam,  cujusmodi 
est  una  hora,  qufe  est  ortus  vigesima3 
quart<^  partis  a^quinoctialis  :  et  tunc  per 
illam  partcm  sa^pius  replicatam  mensu- 
rabimus  totum  motum,  quemadmodum 
per  cubitum  sa^pius  replicatum  mensu- 
ramus  magnitudinem. 

Et  est  motum  in  tempore  esse.  Prose- 
quitur,  et  primo  ostendit,  qualitcr  mo- 
tus,  et  res  permanentes  sunt  in  tempore. 
Et  primo  facit  hoc.  Secundo  infertcorol- 
larium  ibi :  Quoniam  autem  numerus 
tempus  est.  Prim.o  ponit  conclusiones. 
Secundo  determinat,   ibi  :  In  tempore 


dies  est  in  anno  ;  sed  aliaj  res  sunt  in 
tempore  tanquam  in  illo,  quo  mensuran- 
tur. 

Manifestu7n{3)  autem.  Ostendit,  quod 
niiiil  est  in  tempore  primo  modo,  sciH- 
cetquod  niliil  est  intempore,exeo  quod 
est,  quando  tempusest.  Probalur,  primo 
dupliciter,  quia  nihil  est  in  loco,  ex  eo 
quod  est,  quando  locusest ;  necin  motu, 
ex  eo  quod  est,  quando  motus  est;  igi- 
turnihil  est  in  tempore  ex  eo  quod  est, 
quando  tempus  est.  Gon.sequentia  tenet 
per  simile;  et  antecedens  apparet :  quia 
sic  omnia  essent  in  motu  et  in  loco. 
Secundo,  si  sic,  sequeretur,  quod  quse- 
libet  res  esset  in  quoHbet,  et  quod  coe- 
lum  esset  in  grano  miiii,  quod  est  fal- 
sum.  Etpatet  consequentia,quia  aliquid 
dicitur  esse  in  aiio,  ex  eo  quod  est, 
quando  illud  aliud  est,  modo  quodlibet 


Text.  I 


enim  esse.  Prima  conclusio  est  ista:  Mo-     est,  quando  quodlibet  aliud  est. 


Text.   llo. 


Vide   con- 
tradictin- 
nem   Zi- 
mara\ 


23. 

Aliqind 

diciiur  es- 

te  in   lem- 

pore 


tum  esse  2)  in  tcmpore  non  est  aliud, 
quam  motum  mensurari  tempore.  Se- 
cunda  esi,  quod  alias  res  amotu  esse  in 
tempore,  non  est  aliud,  quam  cs.se  ipsa- 
rum  mensurari  tempore,  ita  ut  per  tem- 
poracognoscatur,  quantum  illasunt,  vel 
quantum  durant. 


Quoniam  {i)autemestinnumero.  In- 
fert  tria  corollaria  :  Primum  est,  quod 
omne  illud  quod  est  in  tempore,  excedi- 
tur  a  tempore,  scilicet  a  duobus  extre- 
mis,  ante  et  post.  Probatur,  quia  omnia 
existentia  in  lempore,  necesse  est  conti- 
ncri  sub  tempore,sicut  omniaexistentia 


29. 
Text.l 


Vfdc  c- 

tradic  • 

nemZA  • 

rai,  . 


In  tempore  enim  esse.  Ilic  declarat  in  loco  necessc  est  contineri  sub  loco  ; 
distinguendo,  dicons,  quod  aliquid  po-  et  sicuL  locus  e.xcedit  locatum,  capiendo 
test  dici  essc  in  temporctripliciter  :uno     locum   pro   corpore    locante,  ita  etiam 


QU/ESTiO  XVII 


153 


30. 
i.  118. 


tcmpus  excedit  illuil,  quod  csl  in  tcin- 
pore.  Sccundum  corollarium  e.st,  qiiod 
entia,  qu^esunt  sub  tempore,  patiuntur 
a  tempore.  Probatur  primo,  ex  usu  lo- 
qucndi.  Unde  consuevimus  dicere,  quod 
tempus  facit  tabescere,  et  senescere  om- 
nia  qwcQ  sunt  sub  tempore,  et  est  causa 
oblivionis  ;ideo  (c)potius  solemusdicere, 
quod  tempus  est  causa  mali,quamboni. 
Secundo.  patet  corollarium,  quia  iliud, 
quod  est  per  se  causa  corruptionis  illo- 
rum  quae  sunt  sub  temporc,  est  causa 
quare  entia  subtempore  patiuntur  :  sed 
tempus  est  pcr  se  causa  corruptionis, 
quia  tempus  est  coelum  continue  motum, 
quod  alterat  res  naturales  a  dispositio- 
nibus  sibi  convenientibus,  secundum  na- 
turam,  et  tandem  facit  corruptionem. 
Tertium  corollarium,  quod  illa  qu<i3 
semper  ('')  sunt,  secundum  quodsemper 
sunt,  non  sunt  in  tempore.  Probatur 
quia  tempus  non  excedit  e.sse  ipsorum, 
nec  esse  ipsorum  est  sub  tempore  sicut 
mensuratum  sub  mensura  :  cujussignum 
est  quod  hujusmodi  nunquam  patiuntur 
a  tempore  plus,  quam  si  non  essent  in 
tempore. 

Quoniam  auiem  (5)  iempus.  Hic  os- 
tendit  qualiter  quies  est  in  tempore  ;  et 
est  ista  conclusio,  quod  quics  est  intem- 
pore  sic,  quod  mensuratur  tempore,  eo 
modo  quo  motus,  et  res  permanentes  : 
et  primo  pra^mittit,  quod  non  omne  im- 
mobile  quicscit  ;  sed  illud,  quod  priva- 


.11. 


tcmporc  ;  igitur  similiter  quies  mensu- 
ratur  tcmpore. 

Mensurabii  autem  tempus  id,  etc. 
Infert  quod  motus  et  quies,  secundum 
suas  (^)  rationes  absolutas  non  mensu- 
rantur  tempore ;  quia  per  fempiis  non 
cognoscitur,  quod  motus  est,  et  qu£e  sit 
ratio  motus  ;  sed  per  tempus  cognosci- 
mus  quantus  fuit,  scilicet  motus  et 
quies,  ita  ut  tempore  cognoscatur  quan- 
litas  durationis  motus,  et  quietis. 

Quare  (G)  q uoicumq ue  neque  moven-  ^,^^^    ,  .^ 
tu7'.  Infert,qua3  sunt  in  tempore,  et  qua3  Jmmobiua 

'  '  nonsunt 

non  :  et  est  primum  dictum,  quod  illa,  hitempve 
qu;i3  neque  moventur,  neque  quiescunt, 
non  sunt  intempore.  Probatur,  quiae.sse 
in  tempore,  est  mensurari  tempore  : 
modo  tempus  est  mensura  motus  et 
quietis.  Secundo  infert,  quodillud,  quod 
(0  nunquam  est,  non  mensuratur  tem- 
pore  :  quia  non  esse  ipsius  non  potesfc 
cxcedi  a  tempore,  eo  quod  semper  non 
est.  Tertio,  quod  ex  quotempus  est  men- 
sura  aliquorum  per  se  utmotus,  etalio- 
rum  per  accidens,  scilicet  quietis  ,  ma- 
nifestum  est,  quod  omnia  illa  quorum 
esse  mensuraturtempore,  natasuntmo- 
vcri  vcl  quiescere.  Quarto,  quod  omnia 
generabilia  et  corruptibilia,  et  univer- 
saliter  omnia,  qua?  aliquando  sunt  et 
aliquando  non  sunt,  necesse  est  esse  ip- 
sorum  mensurari  tempore.  Probatur, 
quia  tempus  excedit  esse  ipsorum,  ideo 
mensurat  ipsum.  Quinto,  quod  tempus 


tum  est  motu,  et  aptum  natum  est  mo-     est  mensuraeorum,  quasnonsunt  :verbi 

gratia,  eorum,  qua3  non  sunt,    quasdam 
sunt  futura,  et  quc-edam  sunt  prastcrita, 


veri.  Tunc  arguitur  sic  :  motus  mensu- 
ratur  tempore  ;  igitur  et  quies.  Antece- 
(lenspatuit  prius;consequentiaprobatur, 
quia  mensurari  tempore  non  est  aliud, 
quam  cognosci  per  tempus,  quanturn 
est  :  modo  motus,  etquies  suntprivative 
opposita  ;  et  privatio  cogno.scitur  per 
habitum,  sed  motus  cognoscitur  quan- 
tus  est,  pcr  tempus  ,  quia    mensuratur 


et  islarum  non  esse  mensuramus,  post- 
quam  fuerunt  :  verbi  gratia,  dicimus, 
mille  anni  sunt,  quod  Aristotelcs  fuit. 
Sexto,  quod  illorum,  qua3  semper  sunt, 
non  est  mensura  :  et  patet  pro  tanto,  quia 
esse  ipsorum  non  potest  mensurari  tem- 
pore. 


154 


LIB.  IV.   PnYslCOROM 


ANNOTATIONES 

n2.       (')     Teinpus  cst  maisura    molus.    Nola, 
Tempore  quod  (iupliciler  aligiia  mensurantur   lem- 

mcnsvran-   ^  ^ 

tur  aiiqua  pore  :   quaedam  enim   sunl  qua3  lempore 
dupliciler.  ,  ,  ,  , 

mensurantur,  non  solum  quantum  ad  suam 

existentiam  el  duralionem,  sed  etiam 
quantum  ad  id  quod  sant,  secundum  suam 
essentiam  et  quidditatem.  Quredam  vero 
quse  mensuranlur  non  quoad  qui<lditatem, 
sed  quoad  duralionem.  Alia  sunt,  qua?  neu- 
tro  modo  mensurantur  tempore,  ut  Deus  et 
Intelligentioe.  Prinii  generis  sunt  motus  ; 
tempus  enim  est  mensura  molus,  id  est, 
ejus  quidditalis,  et  ipsius  moveri,  id  est, 
durationis  motus.  Et  ratio  est,  quia  quid- 
dilas,  et  essentia  motus  est  esse  ens  suc- 
cessivum.  Est  autem  tempus  mensura  mo- 
tus,  quemadmodum  cubitus  est  mensura 
panni  vel  stadii  :  metitur  enim  unam  par- 
tem  aliquotam,  quaj  aliquoties  sumpta  fa- 
cit  totum  :  ita  tempus  mensurat  motum, 
determinando  unam  particulam  motus, 
quae  aliquotiessumpta  reddit  totum  :  velut 
una  hora  temporis  mensurat  vigesimara 
quartam  partem  motus  unius  diei,  quse  vi- 
cies  quater  multiplicata  facit  motum  tolius 
circuli  diurni.  Secundi  gencris  sunt,  qune 
non  mensurantur  tempore  secundum  quid- 
dilatem,  quia  non  sunt  entia  successiva, 
sed  permanentia,  ut  homo,lapis,  et  similia, 
nec  etiam  secundum  eorum  quantitatem. 
Nam,  quantus  sit  homo  non  mensuratur 
tempore,  sed  palmo  aut  cubito,  sed  quan- 
tum  ad  durationem.  Tempus  ergo  primo 
et  per  se  est  mensura  motus,  aliorum  au. 
lem  ratione  motus,  id  est,  'quatenus  mobi- 
lia  sunt.  Unde  quia  quidditas  hominis, 
aut  lapidis  non  est  successio,  existenlia 
aulem,  et  duralio  illorum  consistit  in  mo- 
lu  et  successione,  ratione  illius  sunt  in 
lempore. 
33 .  (h)  Sicut  unilas  est  in  numero  tanquam  pars. 
nume7o%  ^^^^^  ^^^^  vnum  repertum  in  numero  est 
dupiex.  duplex:  quoddam  est  quodconsequitur  ge- 
neraliter  omnem  numerum,   sicut  propria 

Vide  Zi-   passio  scqultur  suum  subjectum.  Ita  cnim 
mnram  in  ,  .  •■ 

tab.  lii.ii.  quamlibet  speciem  numeri  consequitursua 


propria  unitas,  sicul  propria   passiosuum 
proprium  subjectum.  Unde  sicut  unitas  in 
generali   consequitur  ens  in  generali  ;    ita 
determinata  unitas  determinatum    nume- 
rum,  et    etiam  ipsum  numerum  in  gene- 
rali,   et  haec  unitasnon  est  principium  nu- 
meri,  sed  magis  e  converso  :  quia  numerus 
est  suljjectum  talis  passionis  ;  modo  nuUa 
passio  est  principium  sui    subjecti,  cum 
sit   posterior,  sed  potius  e  converso.  Alia 
cst  unitas,  qua3  non  consequitur  sic  nume- 
rum,  sed  pra^cedit  omnem  numerum  natu- 
raliter;etha3C  al  duplex  :  Altera  estalicujus 
divisibilis,  ox  cujus  divisione  aliquo  modo 
causatur  numorus  ;   et  ista  non  est  per  so 
principium  numeri,  sed  per  accidens  :  quia 
hujusmodi  unitas  corrumpitur  ad   genera- 
tionem  numeri  :  nam  secundum  quod  con- 
tinue  crescit  numerus,  siccontinue  dccres- 
cit,  vel  corrumpitur  illud  unum,  ex   cujus 
divisione  fit  numerus.  Altera  vero  est  uni- 
tas  abstrahens  a  divisione,   et  indivisione, 
licet    utrumque  possit  sibi   accidere,   ad 
quam  terminatur  divisio  pra^cedentis  uni- 
tatis  :  et  ista  est  per  se.  Iloec  etiam  unitus 
est  aliquo  modo  numerus,  et  aliquo  modo 
non  ;  potest  dici  numerus  quatenus  nume- 
rus  sumitur  generaliter  pro  omni  mensura 
discreta  permanente,  nam  hoc  pacto  prima 
unit.TS  est  primusnumerus:  at  non  polesl  di- 
ci  numerus,quatenus  numerus  sumitur  spe- 
cialiter  pro  mensura  permanenle  divisibilj 
et  discreta :  quia  hoc  modo  accipiendo   nu- 
merum,  primus  numerus  est  numerus  bina- 
rius  ;  et  ex  hoc  intelligitur  id  quod  Philo- 
sophi  antiqui  loquenLes  de  numero,  dice- 
bant,  primum  numerum  esse  unitalem,  et 
alii  dualitatem  ;  utrique  enim  verum  dixe- 
runt,  accipiendo  numerum  diversimode,  ut 
dictum  est. 

Ex  his  dico,  quod  sicut  aliud  esl  subjec- 
tum  accidcntis,  aliud  ipsum  accidens  ,  ita 
aliud  esl  esse  intrinsecum  subjecto,  el 
aliud  accidenli  ;  vel  aliud  est  esse  par- 
tem  subjecti,  et  aliud  est  esse  partem  acci- 
dentis  ;  el  aliud  hujus,  et  aliud  illius  uni- 
las;  atqueadeo  unitas,  qua3  cst  principium 
numeri,  non  est  pars  numeri,  ut  nunierus 


/oc.  295. 

col.   3. 


34. 


QU^STIO  XVII 


^55 


est  acoidons  dcgenpre  Quanlitalis,  sed  est  niis  est  in  tcmpore,  ulpote,  cum  siLejus 

aliquid  subjecli  nunv^rinumerus  enini  esl  mensura,  imo  lempus  proprie  est  accidens 

quoJdam  accidens  fundatum  super  unila-  illius  regularissimi  moUis,  vel  saUem   pro- 

tes.sicut  unilasfundalursuperquanlilat'mi  pria  passio  ejus.  Iluic  objectioni   respondet 

conlinuim.  Quod  autem  unilas  nonsitpars  Aiisloleles  dicens,  Sempilerna  non  esse   in 

numei'i,  proI^aLur,  quia  pars  intrinseca  rei  tnnpore,   qnatenm  sempjr  sunt,    id    est, 

semper  estejusdem  generis  cum  suo   tolo,  quantum  ad  eorum  <?i-.5e,  et  durationem,  cui 

cujus  est  pars  ;  sed  unitas,  qu;E  est  princi-  non  obslat  eorum  acciden^,  id  ost,  motum 

pium  numeri,  non  semper  esL  ojusdem  ge-  coeloruni  esse   in  lompore  :  nam   quamvis 

neris  cum  ipso  numero,   quia  unitas   lapi-  ex  nalura  sua  siL  porpeLuus,   ut  lempus, 


disnon  est  ejusdem  goneris  cum  numero  : 
ergo,  etc. 

(c)  Polins  i^U'mHS  di'cr:?,  quo  l  lemjnc^i  esl 
causa  mali.  Nuta,  qucd  lemoorc  res  tabe- 
fiunL,id  est,puLretiunt  aut  nuircoscunt  cL  so- 
nescunt,el  hominesrerumubliviscunlur:  ta- 
befiunlquidem  res  inanimaLuc,senescunt  res 
omnes  animatas,  cL  liomines  rerum  oblivis- 
cuntur.  Et  quamvis  tempus  vernum  videa- 
tur  esse  causa  germinationis,  et  novitatis 
contra  senoclutem,  ac  floriditatis  arborum 
contra  tabem  ;  cum  enim  pulcliriores  sint 
adolescentes  quam  infanles,  et  pueri,  vi- 
detur  lempus  esse  incausa  ;  sapientiaeLiam 
atque  scienlia  major  est  in  sene,  quam  in 
juvene,  atque  adeo  tempus  est  scienliae 
causa  contra  oblivionem,  tamen  non  e.t 
tempus  causa  per  se  nisi  corrupLionis  :  quia 
se  solo  ex  natura  sua  est  directe  illius  cau- 
sa,  nam  eo  ipso,  quod  est  mensura  motus, 
facit  res  elongari  a  suis  principiis  :  et  per 
hunc  modum  est  perse  causa  corruptionis, 
non  obsLante,  quod  sunL  etiam  ali;c  cor- 
ruptionis  causa3,  quas  Aristoteles  non  ne. 
gat.  (^jcterum  tempus  non  est  directe  se 
solo,  et  ex  natura  sua  causa  perfecLionis, 
sed  concomiLanLer.  Nam  causa  scienLiae  non 
esL  cerLe  tempus,  sed  magisLer,  ingenium, 
eL  oxperienLia,  qua^  sunL  in   lempore  ;  oL  in 


nihilominus  quia  sua  essentia  consistit  in 
successione  prioris  eL  posterioris,  potest 
numerari  per  horas  et  dies. 
(e)  Motus,  et  quies  secundum  suas  rationes 
absohUas  non  monsurantur  lempore.  NoLa, 
quod  mobile  non  mensuratur  simpliciter 
tempore  secundum  quanlilatem  mobilis, 
sed  secundum  quantitatem  eL  duraLionem 
moLus  :  non  enim  Lempore  mensuraLur 
quiddiLas,  auLquanLilas,  auL  qualiLas  ho- 
minis,  sed  mensuraLur  quantus  sit  eorum 
moLus  auL  quies,  aut  existentia  el  dura- 
tio.  Cum  ergo  inquit  Aristoteles  quod  mo- 
tus,  et  quies  non  raensurantur  tempore  se- 
cundum  suas  rationes  absolutas  ,  vult  di- 
cere,  quod  tempus  non  mensurat  illud 
quod  movetur,  vcl  quiescit,  quantum  ad 
id,  quod  est,  neque  quantum  ad  suam 
quantiLaLem,  sed  quanLum  ad  quantitaLem 
sui  moLus  vel  quieLis. 
(*")  Ulu  Iquod  nunquam  est,non  m^ensuratur 
tempore.  Nola  quod  per  ea,  quae  nunquara 
sunt,  intelligit  Aristoteles  impossibilia,  ut 
diametrum  esse  commensurabilem  costae  : 
ha3c  autem  impossibilia  non  possunl  tem- 
pore  mensurari,  quia  nihil  est  in  tempore, 
nisi  cui  aliquando  inest  moveri,  et  hujus- 
modi.  Unde  notanLer  dictum  est,  quae  sunt 
impossiblia.   Quia    non  entium  quiedam 


huc  sensu  vulgo  fertur   tempus  mulLa  do-     sunt,  quoe  aliquando  fuerunL,  uL  Ilomerus  , 


cere,  et  pariler  generationis,  et  augnienti 
rerum,  et  pulchritudinis,  non  lempus,  sed 
Sol  cum  causis  secundis,  quoe  sunt  in  tem- 
pore,  sunt  directe  causa. 
('1)  llla  qux  semper  sunt,  secundum  quod 
setnper  sunt,  etc.  Nola,  quo  I  contra  hoc 
diclum  Aristotelis  videLur  esse,  quod  mo- 


el  talia  qaidem  raensuranLur  quidem  te:n- 
pore  ;  aliqua  erunt,  quae  nec  sunt,  nec 
fuerunt,  ut  .\ntichrisLus,  eL  ip>a  etiam 
lempore  mensurantur.  Alia  vero  sunt  quoe 
nunquam  sunt,  et  quorum  opposita  per 
semper  sunl.  DiameLrum  enim  esse  com- 
mensurabilem    costae  nunquam    est,   sed 


36. 


lus  cocli,  quamvis  sit  perpetuus,  nihilomi-     suum  oppositum  semper  est,  scilicet  dia- 


156 


LIB.  IV.  PHYSIGORUM 


niclnun  esse  cosloe  coinmensurabilem. 
Asymmelrum  enim  esse  diamelrum  sem- 
per  est,  et  non  eril  hoc  in  tcmpore  :  quia 
verilates  proposilionum  ubi  praHlicaluni 
csl  de  essenlia  subjecti,  vel  proprium  ejus, 
lioc  est,  verilates  primi  et  secundi  modi, 
sunt  sempilernte,  adeoque,  si  nullus  fuis- 
set  mundus  et  tempus,  adliuc  fuissent  ve- 
rae,  alque  ita  non  sunt  in  tempore,  sed 
sempcr  ex  necessilate  :  el  eliam  symme- 
Irum  esse  costa)  nunqiiam  erit  in  tempore, 
quia  non  est  factu  possibile.  Alia  vero  quo- 
rum  conlraria  nun  sunt  semper,  sunt  in 
lempore,  sicul  sua  contraria  ,  ut  Anticliris- 
lum  non  esse,  Lunam  non  eclipsari,  ho- 
minem  dormire,  contingunt  in  tempore, 
quia  eorum  contraria  non  semper  sunt. 


QU.ESTIO  XVIII 
Ut7  nm  cmne  ens  sit  in  tcmpore 

Arist.  c.  i4.  ff.vr.  120.  Themist.  Simpl.  Averr./i/rf. 
Alb.  Iract.  3.  c.  II.  D.Thom.  lcct.  20.  cl  opt^sc. 
4i.  Scolus  in  2.  dii^t.  2.  q.  4.rurand.  ibid.  g. 
G.  Gapreol  in  4.  dixt.  43.  art.  3.  Canoii.^.  5.  art. 
3  Fonseca  5.  Met.  c.  13.  q.  U.  sect.'o.  Conimb. 
4.  /Viys.  c.ii.  q.  3.  Compliit.  disp.  21.  q.  7.Ru- 
vius  tracl.  1.  de  tetnporc,  g.S.Roccus  4.  Physic. 
q.   lo. 

Arguitur  quod  sic  :  quia  omne  quod 
est,  est  in  priesenti  nunc,  sive  in  pra3- 
senli  instanli  ;  igitur  omne  quod  est,  est 
in  tempore.  Tenet  consequentia  :  quia 
hoc  verbirtn  est  connotat  tempus,  aliter 
non  esset  vcrum  dicere,  quod  motus  est, 
vel  quod  tempus  est. 

Secundo,  omne  quod  est,  vel  est  ali- 
quando,  vel  nunquam ;  sed  non  est  di- 
cendum  de  aliquo  quod  sit,  etquod  nun- 
quam  sit :  igiturquodlibet  quod  est,  est 
aliquando,  et per  consequens  omne  quod 
est.est  in  teinpore. 

Tertio,  omne  quod  est,  vel  est  corpo- 
reum,  vel  incorporeum ;  si  incorporeum, 
igitur  est  mobile,  igitur  vel  movetur, 
vel    quiescit  ;  sed    omnis    motus,  vel 


quies  est  raensurabilis  tempore  :  igitur 
omne  tale  corporeum  est  mensurabile 
tempore.Si  incorporeum,  igiturtaleens 
est  motor,  sed  omnis  motor  est  simul 
cum  mobili,  ut  patet  7  liujus,  text.2. 
igitur  sicut  mobilo  est  in  tempore,  itaet 
motor. 

Quarto,  si  aliquod  ens  non  esset  in 
tempore,  maxime  esset  ens  seternum, 
sicut  esset  coelum,  vel  Deus,  vel  Intelli- 
gentia,  sed  quodlibet  taleestin  tempore, 
licet  esse  ipsorum  non  sit  mensurabile 
tempore,  secundum  totam  suam  dura- 
tionem,  bene  tamen  est  mensurabile  se- 
cundum  partem  suss  durationis  ;  que- 
madmodum  dicimus,  quod  motus  coeli 
infmitus  secundum  se  totum,  non  est 
mensurabilis  tempoi-e,  sed  bene  secim- 
dum  partem  ejus.  Oppositum  arguitur 
per  Aristotelem  in  isto  quarto,  text.  120 
ubi  ponit  quod  non  omnia  entia  sunt  in 
tempore,  et  patet  per  simile  :  quia  si- 
cut  est  de  loco,  ita  et  de  tempore  ;  sed 
non  omne  ens  estin  loco,  igitur  nec  in 
tempore.  Tertio,  quia  non  omne  ens  se- 
ncscit  in  tempore  ;  igitur  non  omne  ens 
est  intempore.Tenetconsequentia  :  quia 
tempus  est  causa  senectutis,  el  corrup- 
tionis.  Antecedens  patetde  Deo,  et  Intel- 
ligentiis. 

In  quasstione,  primo  videbilur  de  di- 
versitate  entium,etnominum  significan- 
tium  durationes.  Secundo,  videbitur 
qualiter  illa  entia  sunt  in  tempore,  et 
qualiter  non.  Et  terlio,  specialiter  dice- 
tur  de  motu    et  quiete. 

Quantum  adprimum,n()tandumprimo, 
quod  sunt  aliqua  enlia  corporalia,etcor- 
ruplibilia,  quai  movenlur,  ut  homines. 
Secundo,  sunt  aliqua  perpetua,  qua3 
moventur,  ut  coelum.  Tertio,  sunt  aliqua 
corruptibilia,  quaB  quiescunt,  et  lalia 
possunt  imaginari  quiescere  quiete  infi- 
nita  aut  fmita,  quamvis  secundum  Aris- 


2 

Diviiio 

qucpslio- 
nis. 


Entiatt 

in  quadi 

pticidif, 

rentia. 


QU^STIO  XVIII 


157 


totolem  niilla  possit  esse  quios  infinita. 
Quarto,  sunt  enlia  perpetua  imrnutahi 
lia,  ut  Deus,  et  Intelligentiae,  secunduni 
Aristotelem  ;  sed  secundum  rei  verita- 
tcm  nihilest  simpliciterimmulabile,nisi 
solus  Dous  :  quia  omnia  alia  sunt  muta- 
bilia,  et  sunt  annihilabilia,  et  sunt  per- 
petua  solum  a  parte  post. 
'empus,      Secundo,  notandum  quod  iata  nomina 

vum  et 

'.erniias  tcnpiis,  xviiu,   setemitas  sunt  nomina 

rationes    .        ._  .       ,  ,.  ,  .    ,. 

in>f'can(  sigmficantia  durationes  ,  et  possunt  dis- 
tingui  isto  modo  ;  quod  tempus  (a)  si- 
gnificat  durationeni  rei  corruptibilis,  ut 
hominis  ;  sed  aevum  (b)  significat  dura- 
tionem  rei  perpetua),  qujB  movctur,  ut 
durationem  cceli  ;  sed  felernitas  (<^)  signi- 
ficat  durationem  rei  simpliciter  immobi- 
lis,  cujusmodi  est  duratio  ipsius  Dei  : 
tamen  secundum  Aristotelem  solum  sunt 
duo  genera  durationum,scilicet  tempus, 
et  a^ternitas  ;  ita  ut  duratio  rei  mutabi- 
lis  sit  temporalis,  et  duratio  rei  immu- 
tabilis  sit  asterna.  Et  hajc  de  primo. 
'•  ,.       Quantum  ad  secundum,   discurrendo 

u(F  entia 

unt  in    per  ista  entia,  dico  primo,  quod  omne 

mpore . 

ens  mutabile,  quod  non  est  perpetuum, 
est  in  tempore.  Probatur,  quia  esse  ip- 
sius  mensuratur  tcmpore,et  exceditur  a 
tempore  in  utroque  extremo. 

Secundo,  dico  quod  omne  ens  muta- 
bile,  licet  sit  perpetuum,  est  in  tempore  ; 
sed  hoc  tamen  non  est  ita  proprie  esse  in 
tempore,  sicut  res  corporalis  est  in  tem- 
pore. 

Tertio,  dico  quod  res  simpliciterirnnm- 
tabilis  non  est  in  tempore,  nisi  valde  im- 
proprie,  scilicet  capiendo  esse  m  tem- 
pore,  pro  esse,  quoniam  tempus  est. 
Patet,  quia  xtemitas  est  duratio  semper 
manens  tota  siinul  interminab ilis yWi  dicit 
Boetius,  et  ideo  vocatur  momenlum,  vel 
instans  a^ternitatis,  et  ideo  non  debet 
dici,  fuit  eterit,sed  debetdici,  quod  est. 
Ex  quo  sequitur,  quod  quando  hoc  ver- 


bume^^dicitur  deDeo,proprieIoquendo, 
non  connotat  tempus  :  verum  est  tamen 
quod  iste  modus  durandi  est  satis  diffi- 
cilis  ad  apprehendendum,  quia  difficile 
est  apprehendere,  quod  aliquid  sit  per- 
petuo,  et  tamen  sit  solum  indivisibiliter: 
et  ha3C  de  secundo. 

Quantum    ad    tertium   de   motu,    et        4. 
quiete   notandum,    quod  motus   potest  m  r<-m/>ore 

j.    .  .        ,  1       1-    •!  dupliciler. 

dici  esse  m  tempore  dupliciter  :  uno 
modo,  quia  est  proportionaliter  divisibi- 
lis  tempori ;  et  isto  modo  omnis  motus 
est  in  tempore,  et  sic  intelligitur  Aristo- 
teles  in  isto  4.  quod  omne  quod  movetur 
est  in  tempore.  Alio  modo  dicitur  esse 
in  tempore  ex  eo,  quod  est  mensurabile 
tempore,  sic  quod  per  quantitatem  tem- 
poris  nobis  notam  devenimus  in  nolitiam 
quantitatis  motus,  quoniam  prius  erat 
nobis  ignota.  Ettunc  deistomodo  scien-  ., 

^  Motus  trt' 

dum,  quod  motus  potest  mensurari  (d)  pUdterpo. 

.  .       test   men- 

tcmpore  tripliciter  :  uno  modo  intrm-  surarnem 
sece,  sicut  totum  mensuratur  per  par- 
tem.  Alio  modo  extrinsece  per  mensuram 
extrinsecam  adsequatam,  seu  per  ad£e- 
quationem  mensurae  extrinsecas,  ut  pan- 
nus  mensuratur  per  adsequationem  et 
replicationem  ulnae.  Tertio  modo  per 
mensuram  extrinsecam,  non  per  ada3- 
quationem,  sed  per  correspondentiam, 
sicut  declaratum  fuit,  quod  spatium 
terra3  mensuratur  per  gradus  coeli. 

Tunc,  primaconclusio  est,  omnis  mo- 
tus  est  in  tempore,  primo  modo  :  quia 
omnis  motus  est  proportionaliter  divisi- 
bilis  tempori  :  igitur  omnis  motus  est 
in  tempore.  Tenet  consequentia  ex  des- 
criptione  ;  et  antecedens  apparet  sexto 
hujus,  text.  37. 

Secunda  conclusio.  Non  omnis  motus 
est  in  tempore  secundo  modo,  quia  non 
omnis  molus  est  mensurabilis  tempore : 
ergo,  etc.  Tcnet  conscquentia  ex  quid 
nominis,  Et   antecedens  apparet  :  quia 


168 


LIB.  IV.  PllYSICORUM 


aliquis  est  motus  ita  parvus,  quod  p;  op- 
ter  ejus  parvitatcm  impossibiie  est  pcr 
aliquam  mensuram  ccrlifieari  de  ejus 
quantitate  ;  et  proptcr  lioc  mensura  de- 
bet  esse  minima  quantilas,  aut  mininia 


sic  in  proposito  loqui  conditionaliter,  eo 
quod  priorcm  casum  aliqui  non  admit- 
terent  sccundum  naturam,  sicut  diceba- 
tur  de  motu  locali  supcr  3. 

Aliter  respondetur,  quod  A  fuit  prius, 


5. 


duratio,    secundum   quam  alia  debent  quam  B,  non   quod   fuerit  in   tempore 

mensurari,  scilicet,  vel  minima  {'^)  sim-  priori,  sed  quia  A  fuit,  B  non  existenle  ; 

pliciter,  vcl  minima  secundum    huma-  eodem  modo  dicitur  de  C  et  D,   quod 

nam  institutioncm.  vel  consuetudinem,  fuerunl  simul,  quia  nullus  istorum  fuit, 

ut  dictum  fuitalias.  alio  non  existente.  Prima  tamen  soiutio 

^  .              Tertia  conclusio  ;  quies  non  mensura-  est  melior  :  quia    si    poneretur,    quod 

Qutesmen-  -i                    r                    '       i 

surafurai- iur  alio  modo,  quam  cssc  rei  quiesccn-  Deus  primo  crearet  yl,  et  poslea   ipsum 

cnl  mobUe    ....  .    . 

quiescens.  h^  :  XQYm  gratia,  mensurare    quietem  anniliilaret,  deinde  anniliilato /1  crearet 

mobilis  non  est  aliud,  quam  cognoscere  B,  et   postea  ipsum  anniliilaret ;  tunc 

quantitatem  temporis,  quo  illa  res  du-  qua  ratione  A  esset  ante  B,  eadem   ra- 

rat.  tionc  B  fuissetante^l  ;  quiasicut  A  fuit, 

Sed  dubitatur,  posito  per  imaginatio-  B  non  exislente,  ita  U  fuit,  A  non  exis- 

nem,  quod  Dcusantecreationemmundi,  tente  ;  et  sic  si  propter  hoc  unum  dice- 

creet  unum  Angelum,  et  postea   unum  retur  prius  altero,  unum  esset  prius  al- 

alium,  et  vocetur  primus  yl,et  secundus  tero,  et  e  contra.  Rationes  sunt  solutas 

B  ;  deinde  creetalios  duos  simul,   scili-  pcr  pr^dicta. 

cel  C  et  i)  ;  tunc   qua^ro  utrum  .4  fuit  Expliciunt  quasstiones  4-  libri  Physi- 


6. 

Vide  Sn 
tum  in 
d.  3    q.% 

al  prtr 
mum  ptit 

cipale 


prius  quam  B,  vel  non  ;  si  sic  ,  cum 
prius  sit  differentia  temporis,  sequitur 
quod  antequam  crearet  motus,  crearet 
tempus  :  igilur  tempus  nonest  motus, 
quod  est  contra  totam  determinationem 
pra3cedentem.  Item,  quasratur  utrum  C 
et  D  fuerunt  simul  ;  et  si  sic,  igitur 
idem  erat  tempus  in  quo  C  el  D  fue- 
runt  ;  et  tamen  nullus  erat  motus,  igi- 
tur  tempus  erat  antequam  esset  motus. 
Ad  islud  respondetur  dupliciter:  (f)  uno 
modo,  sicut  duratio  ipsius  A  fuit  major, 
et  prior  duratione  ipsius  B,'m  certa  pro- 
portione,  positocasu,  quod  Deus  annihi- 
laret  ambos  simul  :  quia  si  aliquod  tem- 
pus  coextit;sset6'55eistorum  Angelorum, 
quod  et  extitisset  esse  ipsius^l,  fuisset 
duplum  vel  triplum  ;  aut  in  alia  certa 
proportione  ad  tempus,  quod  coextitis- 
set  B,  si  aliquod  tempus  ei  coextitisset  ; 
et  eodcm  modo  dicerelur  de    C  et  D, 


corum. 


ANNOTATIONES 


(a)  Tempv.s  stgnifical  duratimem  rei  cor- 
rvplibilia.  Nota,  quod  lempus  est  niensu- 
ra  mobilis  et  molus.el  per  accidens  quielis, 
ut  liabeLur  4.  hujus  lexl.  c.  108.  eL  inde. 
Unde  tempus  solum  est  mensura  successi- 
vorum,  de  quo  dicit  Dionysius  lib.  de  Di- 
vinis  norainibus,  cap.  13.  tempus  vocant 
aliquid,  quod  in  generalione,  cL  corrup- 
lione,  eL  variationo  aliLer  se  habeL.  Unde 
sequiLur  primo,  (juod  tempus  nou  esL  por 
se  mensura  alicujus  ouLitalis  permaneuLis, 
quia  nulla  enLitas  permanens  potest  men- 
surari  mensura  formaliter  successiva,  lum 
quia  mcnsura  durativa  non  debot  habcre 
modum  opposilum  suo  mensurato,  men- 
sura  autem  successiva  h:ibet  madum  op- 
posilum  enli  permanenLi,  quia  successi- 
vum  el  permanens  sunL  opposita  ;  tura 
eLiara,  quia  omnis  enLiLas  essenlialiLer  ea- 


/. 

Tempus 
est  »iensU' 
ra  mobilit 
ei    molus, 
et  quielis. 


quod  ffiqualiter  duraverunt  ;  et  oportet     dem  cum  aliqua  enLilate  permanente,  esl 


QU^STIO  XVI II 


159 


riecessario  permnnens  :  quia  ideni  non  po- 
test  essG  successivum  et  permanens  :  mo- 
do  mensura  durativa,  et  duratio  sunt  ea- 
dem  essentialiicr  cum  quolibet  duralivo, 
cum  per  ejus  durationem  sit  extra  niliil,  et 
per  annihilalinnem  durationis  est  nihil  ; 
namquantum  res  durat,  tantum  cst  ens. 
Secundo,  sequitur  quoJ  tempus  potest  es- 
se  mensura  permanentis  per  accidens,  hoc 
est,  ralione  motus. 
uin  esi  (^)  -'Evum  significat  duralionem  rei  per- 
nsura  peiuce.  Nola  quod  aevum  est  mensura  cu- 

nanen-  ^ 

<»V.  juslibet  permanentis,  sive  sil  substantia, 
sive  sit  accidens,  dummodo  praescindat  a 
muLalione  quacumque  :  ita  quod  suum 
subjectum  est  a^viiernum,  de  quo  dicit 
Boetius  3.  de  Consolationo  : 

0  qui  pcrpclaa  mnndum  ralione  qxiheynaa, 
Terr<iru)n  ccelii/ue  salor,  f/ui  tempus  ob  cevo 
IreJubcSjSlabilisquc  manens,da'  cuncla  movcri. 

Ex  hoc  sequitur  primo,  quod  oranis  sub- 

stantia  mensuratur aevo.Palet  quia  non  est  ab 

a^lerno  ;    tum  quia  oet:'rnitas  proprie  debe- 

tur  Deo  :  ncc  eliam  lenipore,quia  tempus  esj, 

solum  mensura  successivorum  :  nec  etiam 

insLanti,  quia  instanti  mensurantur  solum 

durantia  per  insLons  :  ergo    omnis    sub- 

stantia  quatenus  permanens,  cl  i;t    t..slia- 

hit  a  quieLe  et  motu,  mensuraturaevo.   Sc- 

cundo,  sequilur  quod    operaliones    imnia. 

nentes  Angelorum  mensurantur  levo.  Palel 

quia  hal)ent  eumdem  m  odum  cssendi  cum 

eorum  substanlia  ,  quia  utrumque  est  per- 

maaens  :  ergo  habent  eamdem  mensuram. 

Ilem  operatio  beatifica  Angeli  mensuratur 

a^vo  :  ergo  el  quoelibet  ejus  operatio    im- 

manens,    cum   habeant  eunidem    modum 

essendi,  et  unigenca  sinl.  Antecedens  cst 

D.  AugusLirii,  et  noLanLer  dixi  operalio  im~ 

tnanena,    aaremovendum  operationes  Iran- 

seuntes,  ul  motus  localis  ejus,    el    omnes 

operationes  successionem   habentes,    quia 

hujusmodi  mensurantur  tempore. 

(c)    .£lernitas    signifi  al  durationem    rei 

9.       simpliciter  immobilis.  l^oidi  qwod  a^terniLas 

estmensura  divinae  essenlia?,  ubi  nec  est 

principium,  nec  est  finis,  de  qua   loquitur 

Boetius,  quinto  de  Consolatione,    dicens. 


rx 


j^lernitas  est  inlerminahilis  vitce  lota  &iii  ul 
et  perfecta  possessio  ;  el  subdit,  quod  nec 
a.'Lerniias,  nec  aliquid  in  aiLernilate  prie- 
teriit,  nullumque  in,  tempore  reperire 
contingit  ;  et  ideo  solus  Deus  secundum 
Theologosest  a^ternus.  Vcrum  est  Lamcn 
quod  aiLernitas  non  habet  proprie  rationem 
mensuroerespejtu  Dei,  quia  mensura  ha- 
bet  rationem  perfeclionis  et  independen- 
tis.  Undo  observa,  quod  quintuplex  est  ge-  Mensu 
nus  mensurse:una  estmensura  perfectionis,  ,-?""*'"" 
de  qua  habetur.  4.  Metaph.  quod  species  genus. 
sunt  sicut  numeri  :  quia  sicut  unus  nume- 
rusest  perfectior  alLero,  iLa  una  species  est 
alLera  perfecLior,atque  ita  perfecLius  in  uni- 
verso  est  mensura  aliorum,  ut  patet  per 
CommcntaLorem  12.  Metaph.  text.  5.  et 
per  Auctorem  de  causis.  Secunda  est  men- 
sura  causaLionis,  de  qua  dicitur  9.  Me- 
taph.  quod  scibile  cst  mensura  scienLiae, 
quia  scibile  causat  scientiam.  Tertia  cst 
mensura  coordinationis  ,  de  qua  dicitur 
10.  Metaph.  text.  7.  quod  primum  in  uno- 
quoque  genere  est  mensura  aliorum,  vo 
lut  unitas  omnium,  qua^ordin.iLur  in  ge- 
nere  quanLitatis  ;  et  ista  addit  aliquid 
supra  mensuram  perfectionis,  quia  isla  po- 
test  diccre  imperfectioncm  aliquam,  quia 
unitas  dicit  privaLionem.  Quarta  cst  mcn- 
sura  innotcscenlioe,  ut  ulna,  vel  cubiLus, 
vel  canna,  quae  est  mensura  innoLescenLioe, 
quia  per  quantitatem  ulna?,  vel  cubiLi  co- 
gnoscoquantitalem  panni.  QuinLa  est  men- 
sura  durationis,  sicut  lempus  mensurat 
motum,  et  oevum  est  mensura  Angelorum, 
et  onmjum  permanentium. 
(d)  Motus potest  mensu7\iri  temfoi^e  tri-  io. 
pliciter.  Nota  primo,  quod  in  generali  tri- 
plex  cst  genus  mensurarum,  secundum 
modum  triplicem  mensurandi  :  quia  ali- 
quando  aliquid  mensuratur  replicativc  ; 
aliquando  cxplicalive,  et  aliquando  cxpli- 
cative  et  replicalive  :  quia  interdum  men- 
suratum  excedit  mensuram,  ut  pannus 
excedit  ulnam,  et  ideo  mensuratur  por 
replicationem  :  interdum  excedit  el  excedi- 
tur,et  aliquando  ocquaLur  mensura  mcn.^u- 
ralo. 


130 


LIB.  IV.  PHYSICOUUM 


Secundo  ii' ta,  quod  Arisloleles  5.  el  10. 
Metajih.  text.  3.  ralio  monsurae  primo 
compelit  uni,  quod  est  principium  nume- 
ri,  cx  lioc  transfertur  ad  aliagenera,  ut  ii- 
lud  scilicet  sit  mensura  in  qaolibetgenere. 


tificalio.  Tertio  sequitur,  quod  mensura 
importat  triplicem  re^peclum,  unum  ad 
intelleclum,  alium  ad  lem  mensuratam,  et 
alium  ad  mensuram.Quarto,sequitur  quod 
non  omnismotus  mensuratur  tempore,tan- 


quod  liabet  rationcm  primiet  unius  in  illo      quam  per  mensuram  adcequatam,  ut   hic 


genere  ;  modo  unum  in  comparationo  ad 
numcrum  li;ibct  duplicem  rationem,  sci- 
liccl  ratiouem  mensurantis  per  replicatio- 
ncm  ct  ralionem  declurantis,  cl  causanlis 
cognitionem  de  numero,  eo  quod  habel  ra- 
tionem  principii,  quo  ipsum  numerum 
cognoscimus  :  unitas  eniin  aliquolics  sum- 
pla  adoequat  oinnem  datum  numerum, 
et  mensural  ipsum  per  unilatem,  et  sic  co- 
gnoscitur  numerus  ;  narn  pcr  unitaiem 
habet  definiri  ;  ex  ipso  ergo  uno  transfer- 
tur  lalio  mensurse  ut  sit  in  quoliJDct  ge- 
nere. 

Tertio  nota,  q\io\  ea  quoe  sunt  in  tom- 
pore  mensuranlur  a  tempore,  et  vincun- 
tur  a  tempore,  id  est,  minus  habenl  dura- 


o 


dicit  Scotus,  et  ratio  patet  in  litlera. 
(I)  Ad  isliul  respondelur  dvpUciler.  Nota, 
quod  prius,  et  poslerius  possunt  sumi  du- 
pliciler  :  Uno  modo  realiter,  formaliter,  et 
positive  ;  et  isto  modo  sunt  tempus,  et  ar- 
guunt  tempus.  Alio  modo,  quasi  modo 
imaginario  et  privativo,  et  quasi  per 
quamdam  coexistentiam  tempori  possibili, 
si  esset  ;  et  isto  modo  non  arguunt  tem- 
pus.  Unde  imaginor  sic,  quod  ante  mundi 
initium  non  fuit  prius  el  posterius,  nisi 
solum  modo  imaginalivo  et  privativo  ;  si- 
cut  diciraus  de  spatio  vacuo,  quod  dicitur 
tantam  quanlum  esset  istud,  quod  recipe- 
retur  ,  cum  lamen  nuUa  sit  ibi  quantitas 
positive.  Dicimus  etiam  quod   illud   prius 


Prius,  tt 
posleriuf 
possuntbi- 
fariam  tu 
mi. 


lionis  quam  tempus,  et  patiuntur  a  tem-     et  posterius  suntinajternilate,  non   tamen 


11, 


pore,  id  est,  allerautur  et  corrumpuntur 
tempore.  Unde  omnis  motus  successivus 
est  in  temporc,  id  est,  mensuratur  timipo- 
rc  ;  sed  non  per  adoequationem  mensuroe 
extrinsecop,  ut  hic  dicil  Scotus. 
(e)  Vel  minima  simpliciter,  etc,  Nota 
idensura  quod  mensura  est  duplex  ;  quoedam  ex 
est  (lupicx  j^yjvipa  Yei,  qutedam  a  nobis.  Mensura,quoe 
esl  ex  natura  rei,  est  qua3  est  ab  ipsa  na- 
tura,  el  non  ex  aliqua  alia  inslitutione  hu- 
mana  ;  mensura  a  nobis  dicitur,  quse 
non  mensurat  ex  nalura  rei,  sed  ex  ins- 
titutione  humana,  et  per  quamcum- 
que  mensuram  ttccipitur  nolitia  de  men- 
surato,  nam  per  illud  accipitur  notilia  de 
mensurato  per  quod  inlellectus  veridice 
certificatur  de  mensurato;  hoc  autem  ilt 
per  quamcumque  mensuram.  Ex  quo  se- 
quilur  primo,  quod  mensurare  nihil  aliud 


formaliter  cum  indivisibilis  sit,  sed  qua- 
si  virlualiter,  et  per  quamdam  coexislen- 
tiam  temporis,  siesset,  quoesi  essetcoexis- 
teret  sibi. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Ipsum  autem  (1)  nunc  est  continuatio 
tenporis.  Hoc  est  quintum  capitulum 
hujus  tractalus,  in  quo  Aristoteles  com- 
plet  determinationem  quorumdam,  de 
quibus  prsedixerat :  et  primo  de  nunc, 
et  tempore.  Secundo,  quantum  ad  hoc, 
quod  dixit  tempus  esse  causam  corrup- 
tionis  :  ct  terlio,  quantum  ad  hoc,  quod 
dixit  omnem  molum  fieri  in  tempore. 
Secundum  ibi  :  Mutatio  autein  omnis. 
Terlium  ibi  :  His  autem  nobis.  Primum 
dividitur,  quia  primo  determinat  de 
nunc  ;  secundo,  de  aliis  dictionibus  si- 


12. 
Te-.t.  2L 


est,  quam  aliquid  sccundum  quantitatem  .^       ,.,  .,  •     r 

minusnotam,  pcr  aliquam  magis  notam  gmficanlibus  tempus,  ibi  :  Ipsunautem 

certificare  et  notificare.  Secundo,  sequitur  tunc.  Primo  dicit,  quod  ipsum  nunc  (") 

quod  mensuranihil  est  aliud,  quam  intel-  sccundum  propriam  significationem  est 

leclus  de  quauLitale  rei  doterminata  cer*  continuatiO;  et  divisio  temporis  ;  sed  hoc 


i 


I 


QU^STIO  XVllI  161 

diversimode,  quiasecundumquodintel-  omne  illud  tempus  est  finitum,  cujus  ad 

ligitur  nwic  esse  idem  prajteriti,  et  fu-  prcesens  est  determinata  distantia.  Res- 

turi,  secundum  hoc  est  continuatio  tem-  pondetur  ibi  :  Sl  quick.n  semperesl  mo- 

poris;  sed   secundum  quod  intelligitur  ^w.  Primo  conditionaliter,  quod  si  mo- 

esse  finis  pra^teriti,  et  initium  futuri,  tus  sit  infinitus,  ita  ut  semper  fuerit  ali- 

secundum  hoc  est  divisio  lemporis  ;  non  quis  motus,  semper  fuit  tempus  ;  et  si 

quod  per  ipsum  fiat  actualis  separatio  non,  non  ;  quia  vel  tempus  est  motus, 

partis  temporis  a  parte,   sed  secundum  vel  consequitur  molum.  Secundo  solvit 

imaginationem  tantum  ;   et  in  hoc   est  categoriceibi,  Qiion>aii{o)autemnunc: 

similede  ««/?6'  ad  punctum,  quia  sicut  quod  tempus  nunquam  incepit,  ita  ut  "^®^*-  ''^- 

per  punctum  continuatur  linea,  et  super  ante  illud  non  fuerit  aliquod  tempus. 

ipsum  fit  divisio  Iinea3,  ita  est  de  nunc  Est  igitur  prinia  conclusio  talis.  Proba- 

ad  tempus  ;  dilferunt  tanicn,  quia  punc-  tur  :  quia  omne  tempus  finitum  ternii- 

tus  est  res  permanens  in  linea,  et  nunc  natur  ad  nunc,  etde  ratione  ipsius  nunc 

non  est  res  permanens  in  tempore.   Alio  est,  quod  sit  finis  pra^teriti,  ct  initium 

22.  (2)  modo  intelligitur  Iia3cdictio  ;?«/?cim-  futuri  ;  et  ista  ratio  debet  tractari    in  8 

proprie  pru   parvo  tempore,   quod   est  hujus. 

prope  ???/??c   proprie   acceptum  ;  et   isto         Ipsum  {Q)  autemJam.lWc  deievmimi 

modo  dicimus,  quod   Socrates  nunc  ve-  de  aliis  dictiunibus  signifwantibus  tem-  Text.^126. 

niet,  quia  satis  cito  veniet  :  sed  nun  ili-  pus  :  et  primo  de  ista  dictione  Jam,  di- 

cimus,  quodnuncest  facta///o??,  id  est,  cens,  quod  jam   significat  idem,  quod 

destructio  Troja3,  eo  quud  jam  diu  est,  «««cimproprieacceptum,  dequodictum 

quud  fuit  facta.  estprius.  Item,  iste  (7)  terminus  modo 

Ipsum  (3)  autem  tunc.  Hic  determinat  significat  tempus  propinquum  pra^senti,  '^^^^-  ^^^- 

■n.  de  aliis  (b)  dictiunibus  significantibus  et   iste   terminus    aliquando    significat 

tempus  :  et  primo  de  ista  dictione  tunc.  tempus    prteteritum   reraotum   a   pr;i!- 

Secundu  de  aliis  ibi  :  Ipswnautemjan.  sente  :  et    iste    terminus  repente  signi- 

Item,  primo  describit.    Secundo,  renKs-  ficat  tempus  ita  parvum^  quod  est  in- 

vet  dubium,  ibi  :  Sivero  nullum  tempus.  sensibile  propter  parvitatem. 
Primo  dicit,  quod /^»?c  significat  tem-         J/«/a//o  (8)  «;</em  om??/.'?.  Hiccomplct 

pus  determinalum,  cujusmodi  est  certa  determinatiunem  illiusquod  prasdixerat,  ^ide  <:on- 

distantia  ad  pra3sens /?//;?c.  Undeadhoc,  enlia  naturalia  pati  a  tempore.   Primo  ncm  zi- 

htaiiV. 

quod  dicatur  tunc,  upurtet  luqui  deali-  facit  hoc.  Secundo,  removetdubium,  ibi:  Text.  128. 

quo  tempore,  cujus  distantia  ad  pra3sens  At   vero  neque  liane.   Pro  conclusione 

estnota,  etdeterminata,  ettuac  ista  dic-  principali  supponitur,  quod  omnis  mu- 

tio  tunc,  est  relativum  identitatis  illius  tatio  est  remotiva  rei  a  sua   natura,  id 

temporis  ;  verbi  gratia,  si  dicatur,  j-am  est,  quando  res  naturalis  est  in  disposi- 

sunt  du(j  anni,  quod  Socrates  fuit  Pari-  tiune  perfectissima  sibi  conveniente  se- 

siis,  et  tunc  IMato  fuit  Romge.   ..  cundum  naturam  ;  omnis  mutatio  adve- 

2i.      Sivero  {^^)nullun  t emp > (s  est.  Eemo-  niens  sibi  removet  ipsam  ab  illa  dispo- 

vcl  dubium  :  quiasi  /?<?i6'describaturper  sitione.  Secunda  suppositio,  quod  omnia 

certam  distantiam  ad  pntsens,  tunc  se-  qua)  fiunt,   corrumpuntur  et  mutantur,  Vido  con 

r  ^  ^  •■  traaiciio- 

quilur,  quod  omne  tempus  cst  finitum,  fiunt,    corrumpuntur,    et   mutantur  in  «^"t^jr.-- 

eum  deomnitempuredicatur  iunCf  quia  tempore.  Etideoquidam  («)  antiquorum 

TQmi  Ilt.  li 


maree. 


162 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


dicebant,  tempus  esse  sapientissimum, 
80  quod  per  studium  temporale  acquiri- 
tur  cognitio,  et  scientia  :  sed  olii  dice- 
bant  esse  stultissimum,  et  indisciplina- 
bile,  eoquod  in  tempore  fit  oblivio  eorum, 
quas  prius  fuerunt  scita  ;  quasi  dicerent, 
quodtempus  potius  est  causa  oblivionis, 
et  ignoranti^e,  quam  scientia3. 
15«  Tunc  ponitur  ista  conclusio,  quod  tem- 

pus  est  magis  per  se  causa  corruptionis, 
quam  generationis.  Probatur  :  quia  in 
tempore  est  mutatio  rei  naturalis  a  dis- 
positione  quam  babet,  et  nonpotest  nm- 
tari  ad  generationem,  quia  jam  genita 
est,  sed  bene  potest  mutari  ad  corrup- 
tionem  :  igitur  tempus  potiusdebetdici 
causa  corruptionis,  quam  generationis  ; 
nisi  dicatur,  quod  per  accidens  est  causa 
generationisiilius,  quod  sequi  debetex 
corrupto.  Secundo,  declaratur  conclusio 
persignum,  quia  nunquam  videmus  ad 
aliquam  rem  naturalem  generarj  sine 
movente  manifesto  distincto  a  teniDore, 
sed  videmus  ipsas  corrumpi  per  solam 
vetustatem  in  tempore  sine  extrinseco 
corrumpente  ;  ergo,  etc.  Unde  propter 
hoc  non  attribuimus  corruptiones  illas 
tempori,  inquibus  apparet  corrumpens 
manifestum  aliuda  tempore,  cujusmodi 
est  interfectio,  combustio,  ethujusmodi. 
At  vero  rieqiie  hanc  tempus  facit.  Re- 
movet  dubium  :  quia  dictum  est,  quod 
tempus  sit  causa  corruptionis,  crederet 
aliquis,  quod  tempus  ageret  hujusmodi 
corruptiones.  Respondet  quod  non  ;  sed 
accidit  istas  corruptiones  fieri  in  tcm- 
pore  per  agentia  naturalia,  quorum  ali- 
qua  habent  in  se  principium  su^e  cor- 
ruptionis,  ut  heterogenea  :  aliqua  autcm 
alterantur  a  continente,  ut  elementa 
simplicia,  et  mixta  homogenea.Tandem 
recapitulat,  et  patet  liltera. 
Text?'l29.  ^^^^  autem  (9)  nobis.  Hic  pro])at,  quod 
omnis  motus  sit  in  tempore  dupliciter  : 


Primo,  omne  velocius,  vel  tardius  fit  in 
tempore;  sed  omnis  motus  aliquo  alio 
est  velocior  vel  tardior  :  igitur  omnis 
motus  fit  in  tempore.  Major  patet  per 
defmitiones  velocioris  et  tardioris  :  nam 
velocius  (d)  est,  quod  motu  uniformi  in 
eodem  tempore pertransit  majusspntium, 
et  tardius  e  contra  :  et  minor  apparebit 
in  6  hujus,  te.rt.  12.  et  13. 

At  vero prius  in  tcmpore  est.  Secunda 
ratio,omneprius  etposterius  e^t  intem- 
pore,  loquendo  secundum  successionem  ; 
sed  in  omni  motu  est  prius,  et  posterius  : 
igitur  omnis  motus  est  in  tempore.  Ma- 
jor  patet :  quia  prius  et  posterius  defi- 
niuntur  secundum  distanliam  ad  prae- 
sens  7?/<;?c,quod  est  terminustemporis  : 
modo  illa  quaD  defmiuntur  per  distan- 
tiam  ad  terminum  temporis,  sunt  in 
tempore,  vel  secundum  quod  partes  sunt 
in  toto,  vel  secundum  quod  mensura- 
tum  per  tempus  est  in  tempore.  Minor 
est  nota  pev  quid nominis  motua  et  mu- 
tationis  :  nam  mutari  est  aliter,  et  ali- 
ter  se  habere  secundum  prius  et  poste- 
rius. 

ANNOTATIONES 

(a)  Ipsum  nunc  secundum  propriam  si- 
gnificationem.  Nola  quod  mtnc  bifariam 
samitur  ;  Uno  modo  proprie.et  slcnunc  si- 
gnificat  indivisibile  lomporis,  et  est  ipsum 
pra3sens,  quod  est  continuatio  proeleriti 
temporis  cum  futuro,  quia  finis  proeleriti, 
et  initiuni  futuri,  sicut  ternnnus  utriusque 
communis,  copulans  actu  temporis  partes, 
atque  illa  dividens  in  potentia,  copulatque 
ut  idem  et  unum  :  dividit  autem  ut  duo, 
id  est,  quodquatenus  dividil  consideralur 
ul  duo  ;  quatenus  autem  copulat.  est  idem 
et  unum.  Et  dicit  Pliilosophus  quod  nunc 
differat  a  puncto,  quod  C(jntinuat  partes  li- 
nere,  tum  quia  punclumestnecpernianens, 
ut  linea  ipsa  :  instans  vero  est  semper 
fluens,  el  indivisibiliter  durans ;  tumetiam 


I 


QU^STIO  XVill 


163 


quia  piincLum  non  solum  in  potenlia  divi- 
dil  parLe.s,  quas  acLu  copulal,  sed  cum  aclu 
dividunLur,esl  eliam  finisin  aclu,  Lanquam 
exlrcmum  linea^,  sed  7iunc  temporis  non 
polest  esse  finis  Leraporis,  acLu  divisi,  sed 
dividit  in  potentia  per  lioc,  quod  conside- 
raLur  uL  finis  unius,  eL  principium  alLe- 
rius.  Et  ideo  licet  idem  mcnc  siL  continua- 
tivum  et  divisivum,  lioc  tamen  est  sub 
diversis  rationibus  :  nam  quatenus  dividit, 
alterum  esl,  id  esl,  consideratur  ut  duo, 
nempe  ut  finis  unius,  et  initium  alterius  ; 
sedquatenuscopulat,consideraturutunum, 
scilicel,  ut  unus  terminus  communis  utri- 
que.  Secundo  modusumitur  7innc,  quate- 
nus  significattenipus  tam  praBteritum,quam 
futurum,  sicut  quando  dicimus  de  aliquo, 
quod  veniet  nunc,  quia  vcniet  liodie,  et  de 
aliquo  quod  nunc  discessit,  id  esL,  tempore 
proximo  proeterito  :  atnon  dicimus  bcllum 
Trojanum,aut  diluvium  Thessalicum,quod 
magnam  partem  Groeciae  inundaviL,facLum 
esse  nunc,  quia  licet  tempus  belli  Trojani 
sit  continuum  prresenli,  tamennonest  pro- 
xin.um. 

(b)  I/fc  dcicnninal  de  aliis  dictionibu^, 
etc.  Nota  primo,  quod  antiqua  translatio 
liabet  alias  dictiones,  ubi  enim  trans- 
latio,  quam  sequitur  Scotus,  habet  nunc, 
antiqua  habet  instans  ;  et  ubi  tunc,  habet 
quando  ;  et  ubi;am,  habet  esse  ;  ubi  vero 
modo,  paulo  ante,  ct  ubi  olim,  pridem^  el 
antiquitus,  et  ubi  repenle,  snbito. 

Nota  secundo,  quod  olim,  aut  aliquando 
significat  tempus  terminatum  ad  aliquod 
nunc  prseteritum,  aut  futurum,  ut  si  dica- 
mus,  olim  fuit  diluvium,  olim  erit  univer- 
sale  judicium.  Sed  haec  dictioya?nsignificat 
idem,  quod  nunc  in  secunda  significatione: 
accipitur  etiam  pro  tempore  longe  prcete- 
rito,  utjam  Troja  fuit  combusta,  multis 
retro  lemporibus.  Ila^c  autem  dictio  nuper 
significat  tempus  pra^teritum,  non  tamen 
longe  ab  hoc  prae.senti,  ut  nuper  veni,  id 
est,  non  multo  ante.  Iloc  vero  adverbium 
quondam  significat  tempus  valde  proeteri- 
tum,  at  repente  significat  tempus  insensibi- 
liler  transactum,  ul  fulgur  repenle  transit. 


(c)  El  ideo  quidam  antiquorum  dicebant.  Opiniones 
Nota  quod  de  tempore  fuerunt  d\ini  opi-    "unt  d« 
niones:lJna  dicc-bat,   qiiod  lempus  esset '*"^P°'"^- 
causa  generationis   et  disciplinpc  :  altera 

quoe  fuit  cujusdam  Philosophi  Pythagorici 
dicti  Pharon,  dicebat,  quod  tempusest  ma- 
gis  causa  oblivionis  quam  scientia?,  et 
corruptionis  quam  generationis ;  et  quam- 
vis  utraque  isLarum  opinionum  habeat 
apparenLi<mi,eo  quod  omnia  et  generantur, 
el  corrumpuntur  in  tempore,  tamen  se- 
cunda  est  verior ;  et  ratio  patct  in  littera. 

(d)  Velocius  est  quod  motu  uniformi  in  e  - 
dem  tempore,  etc.  Nota  quod  notanter  dic- 
tum  est  motu  ^m^/ormijhocest^comparando 
molum  rectum  ad  motum  rectum,  et  cir- 
cularem  ad  circularem  ;  nam  si  unum  mo- 
bile  moveretur  per  chordam  ab  -l  ad  B,  et 
alterum  per  arcum  semicirculi,  licet  quod 


19. 


movetur  perchordam,citiusveniat  ad  idem 
punctum  :  non  tamen  velocius  movetur, 
quam  quod  movetur  per  arcum  :  imo,  si 
in  eodem  tempore,  quounum  transit  chor- 
dam,  aliud  transirel  arcum,  velocius  mo- 
veretur  per  arcum,  sicut  suprema  sphaera 
velocius  movetur  quam  infima,Ticet  ambae 
quolibel  die  faciant  circulum  ab  Oriente  in 
Orientem,  quia  suprema  majorem  circulum 
describit. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Dlgnum  autem  (1)  consideralione.WoQ.  20 
est  sextum  capitulum  hujus  tractatus,  in  '''"*■  ^^"' 
quo  Philosophus  ostendit  qualiter  tem- 
pus  est,  et  qualiler  est  unum  ;  et  dividi- 
tur,qaia  primo  (a)  movetduas  dubitatio- 
nes.  Secunda  ibi:  Dubitaverit  autemali- 
quis.  Primo,  movet  dubilation^s  ;  se- 
cundo  solvit,  ibi :  Aut  qula  ipsius  mo- 


164 


tus.  Primo,  solvit  primam.  Secundo, 
secundam  ibi  :  Utrum  autem  cum.  Pro 
solulione  secunda?  ponit  conclusionem, 
quod  in  omnibus  rebus  naturalilius  in- 
vonitur  tempus,  quia  in  omnibus  (}^) 
mobilibus  invenitur  tempus  ;  sed  om- 
nesres  naturales  suntmobiles:  erg"o,etc. 


LIB.  IV.  PHYSICORUM 

aliciijus  sic,  et  alicujus  non  :  et  ponit 


duas  solutiones 


secundam   ibi,    Quo-  tradicHo 


niam  autem  cst  loci  mutatlo.  Item,  pri-  "^!"  "^' 
moponil  solutionem.  Secundo  replicat  ; 
et  tertio  solvit  dubitationem.  Secundum 
il)i  :  Alterum   igitur  temjms  erit.  Ter- 
tium  ii)i  :  Si  enim  sint  hi  canes :  est  con- 


Majorpatet,  quia  omne  mobile  aut  sem-  clusio  ista,  quod  cujuslibet  motus  tem- 

per  movetur,    et  tunc  motus  ipsius  tem-  pus  est  numerus.  Probatur,omnis  motus 

pus  potest  esse  mensura  saltem  quan-  mensuratur  tempore,  ut  probatum  est 

tum  ad  partem,  si  quandoque  movetur,  prius  ;  igitur  cujuslibet  motus  tempus 

et  quandoque    quiescit,  tunc  tam  motus  est  numerus    seu  mensura,    quia  non 

ipsius,   quam  ejus  quietis  tempus  potest  intelligimus  aliud  per  tempus  esse  nu- 

esse  mensura  secundum  se  tritum   ;  et  merum  motus,  quam  quod  motus  sit  in 


minor  notaest  ex  secundo  hujus,  text.i. 

Text.  131.       Utrum  autem  cum  (2)  non  sit  anima. 

Solvit  primam   dubitationem  per  duas 

conclusiones  :  Prima  est,  si  impossibiie 


tempore,  et  mensuretur  tempore. 

Alteruni  igitur  tempus  erit.  Hic  re- 
plicat,  quod  non  cujusliljet  motus  tem- 
pus  est  numerus,  cum  simul  sint  mulli 


esset  animam    esse,  impossibile    esset  motus,  et  numerus  sit  idem  rebusnume- 

tempus  esse.Probatur  :  quia  si  {f)  impos-  ratis,  sequitur  quod  simul  erunt  diversa 

sibileesset  numeratumesse,  impossibile  tempora,  quod  est  falsum,    quia  idem 

esset  numerum,  aut  numerabile  esse  ;  est  annus  mihi,  ettibi. 


vide  oo„,  sed  omne  numerans  est  anima.  Secunda 
tradictio-  conclusio   :    IJcet  anima  non  sit,  adhuc 

nem  Zt-  ' 

tempusest,  dum  tamen  sit  possibile  ani- 
mam  esse.  Probatur,  quia  datoquod  ani- 


marcc. 


Si  enini  sint  hicanes.  Hicdictam  tiu- 
bitationem  solvit  perduas  conclusiones: 
Prima  cst,  quod  omnium  if)  motuuni 
simul  existentium,  et  «qualium  secuu- 


ma  non  sit   et  possit  esse,  adhuc  motus  dum  durationem  est  idem  tempus.  Pro- 

ille,  qui    est  tempus,  vel  qui  consequi-  batur,  quia  diversorum  secundum  spe- 

tur  tempus,  est  mensurabilis  ab  anima:  ciem,  et  separatoruin  ab  invicem,  bene 

verbs  Jiatla,  dalo  quod  nullum  combu-  est  idem  numerus  :  igitur  et  motuum 

rens  esset,  attamen  bene  esset  aliquod  simul  existentium  bene  est  idem  tem- 

combustibile  ;  sed  posito  quod   nullum  pus,  non  obstante  quod   unus   illorum 

comburens  possit  esse,tunc  nullum  com-  motuum  sit  velocior  alio,  velquod  unus 

bustibile  posset  esse,  et  sic  est  in  propo-  sit  motus  augmentationis  vel    alteratio- 

sito  :  quia  tcmpus,  Iicet('')  actu  non  nu-  nis  ,  etaltermotus  localis.  Etantecedens 


21. 
Text.  1*32. 


meretur  ab  anima,  tamen  numerabile 
est,  et  ex  eo  quod  est  numerabile,  dici- 
tur  tempus. 

Duhitaverit  (3)  autem  aliquis.  Ilic 
movet  secundam  dubilationem.  Secun- 
do,  revertiturad  declarandum  quoddam 


patet  :   qiiia  idom   est  numcrus  decem 
canum,  et  decem  equorum.  Ettenetcon- 
sequentia  :  quia  sicut  numerus  est  men- 
sura  illorum,qua3numoranlur,  ita  tem- 
pus  est  mensura  motuum. 

Secunda  conclusio  est  i.sta  :  iMotuum 


dictum  ibi  ;  Dicitur  autem  rcctc.  Dubi-  non  simul  exislenliuni  noii  est  ideni  tem- 
tatio  est  ista,  cujus  et  qualis  motustem-  pus.  Prubalur  :  quia  non  est  idcm  lem- 
pus  est  numerus,  utruni  cujuslibct,  vel     pus  prius    et  poslerius  ;  sed    motuum 


22. 


QU.^STIO  XVIII 


165 


f.  m. 

tpuscst 
us  c(e- 
Vidr, 
Iradic- 
\eni  Zi- 
ird'. 


23. 


non  simul  existentium  unus  est  prior, 
ct  aller  poslerior  :  crgo,  etc.  Notandum 
circa  liuc,  quod  Aristoteles  dicit  eum- 
dem  esse  numerum  deccmcanum,  et  de- 
cem  equorum,  (luod  ibi  non  accipitur 
numerus  pro  actu  anima:',  quia  alio  actu 
anima)  numeramus  canes,  et  alio  equos. 
iSimiliternon  accipiturpro  rebus  nume- 
ratis,  quisuntcanes  et  equi,  quia  cerlum 
estquod  nulli  canes  sunt  equi  ,  ideo  ac- 
cipituribi  numerus  pro  numero  nume- 
rato,  quo  numeramus  canes  et  equos,  ut 
si  numeremus  eos  per  digitos,  aut  fa- 
bas. 

Quonia'n  (i)  aiiteni  est  loci  niutatio. 
Hic  ponit  secundam  solutionem,  qujD 
specificat  primam  ;  et  ponitur  ista  con- 
clusio:  Tempus  est  primus  motus,  scili- 
cet  motus  circularis  coeli  ;  et  primo  eam 
probat  ratione.  Secundo,  signiset  auc- 
toritatibus  ibi  :  Quapropter  et  videtur. 
Conclusio  probatur  sic  :  quia  illud  est 
tempus,  quo  mensurantur  omnes  mo- 
tus  ;  sed  motu  coeli  mensurantur  omnes 
motus  :  igilur  motus  coeli  est  tempus. 
Major  est  nota  :  quia  lioc  fuit  probatum 
prius  esse  proprium  tempori,  ut  patet 
per  defmitionem  temporis  ;  et  minor  pa- 
tet,  quia  motus  coeli  saltem  secundum 
partem  minorem,  ut  annus  mensuratur 
per  diem,dies  per  horam,  et  si('  de  aliis. 
Similiter  patet  de  aliis  motibus,  quia 
per  lioc,  quod  cognoscitur  quantitas 
temporis  motus  coeli,  cognoscitur  quan- 
titas  durationis  aiiorum  motuum. 

Si  iijitur  priniuni  mensura .  Probat 
sccundoconclusionem  per  tria,inquilnis 
motuscoeli  convenitcum  mensura.  Unde 
de  ratione  mensura)  est,  quod  sit  pro- 
xima,  id  est,  ejusdem  generis  cum  rcbus 
mensuratis  :  verbi  gratia,  longitudo 
mensuratur  longitudine,  pondus  pon- 
dere,  et  ila  de  aliis.  Ideo  dicit  (i)  Aristo- 
teles   10.  Metaph.  text.  4.   quod  unum 


mensuratum  est  plures  mensura^  Se- 
cundo,  de  ratione  mensura)  est  quod  sit 
regularis.  Et  tertio,  quod  sit  nola,  alias 
enim  j)er  ipsam  non  posset  cognosci 
mensuratum  :  modo  ista  tria  conveniunt 
motui  coeli.  Prima,  quia  motus  cceli  est 
primus  in  genere  motuum  :  modo  ratio- 
nabile  est,  quod  primum  in  unoquoque 
genere  sit  mensura  aliorum  cjusdem  ge- 
neris.  Secundo,  quia  motus  coBli  est  re- 
gularissimus  :  quia  nec  augmentatio, 
nec  alteratio  est  adeo  regularis  sicut 
mutus  localis,  et  tamen  motus  coeli  om- 
nium  motuum  localium  est  regularissi- 
mus.  Tertio,  niotus  cocli  est  notissimus, 
scilicet  apud  omnes,  licet  apud  aliquos 
aliquis  motus  alicui  homini  sit  magis 
notus,  tamen  apud  omnes  homines  nul- 
lus  est  adeo  notus.  Ex  quibus  sequitur, 
quod  motus  coeli  est  mensura  aliorum 
motuum,  et  per  consequens  motus  coeli 
est  tempus. 

Propter  /loc  auteni.  Hic  declarat  dic-  24. 
tam  conclusionem  auctoritatibus  anti- 
quorum.  Primo,  huic  conclusioni  con- 
cordant  dicentes,  ciuod  tempus  est  mo- 
tus  sphairte,  quia  tempus  est  motus 
sphaora?  ca^Iestis,  quo  alii  motus  men- 
surantur  :  et  tempus  mensuratur  illo 
motu,  secundum  signum,  quia  propter 
lioc  quod  tempus  est  motus  circularis 
C(jeli,  dicunt  populares  res  humanas,  id 
est,  temporales,  venire  secundum  cir- 
culum,  eo  quod  mensuratur  tempore, 
oportet  quod  tempus  sit  circulus,  seu 
motus  circularis.  Et  subdit,  quod  me- 
tra,  seu  multa^  mensuras  sunt  unum 
mensuratum,  eo  quod  totum  est  sua3 
partes  :  verbi  gratia,  multge  partes  unius 
revolutionis  sunt  una  revolutio  tota,  et 
multas  ulnajsunt  una  tota  longitudo. 

JJicitur  (o)  autern  recte.  Ilic  declarat 
quoddani  dictum,  scilicet,  quod  idem  sit  "^**'*  ^^^ 
numerus  equorum    et  canum,    scilicet 


166 


LIB.  IV.  PIIYSICORUM 


25. 


26. 


decem  ;  et  lotum  slal  in  hoc,  quod  equi,  res,  qua3  est  Lempus,  est  sine  anima,  el  lioc 
el  canes  (s)  conveniunt  specie,  et  licet  esl,qu.o(i  aiil:  .yisi  hoc  gindaliqHando  exis- 
non  conveniant  specie  de  genere    Sub-     tenstempusest,utsicontingatmotume:^se, 


stantia3,tamen  bene  conveniunt  specie  de 
genere  Quantitatis  discreta3.  Explicitex- 
positio  4.  libri  Physicorum,Deo  gratias. 

ANNOTATIONES 
{^)    Primo   movct  duas  dubitationes.  Nota 


elc.  id  est,  conceditur  tempus  formaliter 
non  esse  sine  anima,  nisi  materialiter  hoc, 
id  est,  illa  res,  quoe  aliqiiando  existit  tem- 
pus,  puta  motus,  qui  est  realiter  idem 
quod  tempus,  ut  diximus  supra. 
(e      Omnium  motuum  sequalium,  el  simul 


quod  prima  dubitatio  est,  quomodo  tempus      exislentiwn  est  idem  tempm.   Nota,   quod 
sehabeatad  animam.  Secunda,  propterquid     h^cc  conseqaentianon  tenet,si  tempus  esset 


tempus  est  ubique,  scilicel  in  terra,  mari, 
et  in  coelo.  Et  nomine  terrje  intelligit  om- 
nia  terrestria,  etcunclaquoenosexperimur 
moveri;  aeris  autem  et  spha^r^Te  ignis,quo- 
rum  motas  non  experimur,  non  facit  men- 
tionem,  quia  adhuc  non  tractavit  de  eorum 
motu. 

(^)  In  omnibus  mobilibus  invenitur  tem- 
pus.  Nota  quod  huic  dicto  non  ob3tat,quod 


mensura  cujuslibet  motus  :  ergo  simul 
essent  duo  tempora  oequalia,  quia  ad  mul- 
tiplicationem  motuum  non  sequitur  mul- 
titudo  temporum.  Nec  oportet  quod  duo 
motus  habeant  duo  tempora  :  nam  diver- 
sorum  numerabilium,et  invicemsequaliuni 
secundum  multitudinem,  est  idem  nume- 
rus,  sicut  decem  canum  et  decem  equo- 
rum;  nam  et  si  hi  sint  canes,  et  illi  sint 


supra  dixerat  iej:^.  117.  Sempiterna;  et  equi,  tamen  numerus  denarius  est  idem, 
per  consequens  coclum  nou  esse  in  tem-  supple  secundum  speciem,  in  canibus  et 
pore,  quiaintelligit  illic,quantumadsuum      equis.  Ita  est  de  tempore,  quia  tempus  est 


esse  et  durationem,  hic  vero  quantum  ad 
suum  motum. 

(c)  Si  impossibile  esset  numeratum  esse, 
impossibile  esset  esse  numerum.  Nota  quod 
hoc  argumentum  procedita  p^osse  ad  esse 
in  hunc  modum:  Si  nulla  esset  possibilis 


numerus,  atque  adcolicet  in  motibus  sit 
diversitas  ex  eo,  quod  unus  sit  velox  et 
alius  tardus,  vel  quod  unus  sit  loci  muta- 
tio  et  alius  alteratio,  vel  quod  unus  fiat  in 
uno  loco,  et  alius  in  alio  loco  multura  dis- 
tanti ,  tamen  omnium  motuum  sequalium 


potentia  numerans,  nullus  esset  possibilis  et  simul  existentium  esl  idem  tempus, 
numerus,  quia  numerus  dioit  respectum  quod  intelligas  de  tempore,  quod  est 
adnumerantem;(estenim  numerusid,quod     mensura  intrinseca  primi  motus,   et  ex- 


vel  actu  numeratur,  vel  in  potentiaest  nu- 
merabile.)  ergo  si  de  facto  nulla  essel  po- 
tentia  numerans,  nuUus  esset  numerus. 
Potentia  autem  numerans  esse  nequit,  nisi 
intellectus,  cujus    est  comparare  mensu- 


trinseca  omnium  motuum  inferiorura.  Nam 
sicut  omnium  mobilium  est  unus  motus 
generalis,  nempe  motus  diurnusprimimo- 
bilis,  ita  est  unum  tempus  generale  mon- 
surans  intrinsece  illum  mo!,um,  et  extrin- 


ram  ad  monsuratum,  et  congerere  unitates      sece  motus  istorum  inferiorum  :   et  sicut 


numcri ;  et  tempus  est  numerus  nume- 
ratus ;  ergo  si  nuUus  esset  intellectus,  nul- 
lum  esset  tempus. 

(ci)  Quia  tempus,  licet  aciu  non  numerelur 
ab  anima.  Nota  quod  solutio  Aristotelis 
videtur  in  hoc  consistere,  quod  tempus  ac- 
cipiendo  formaliter,  ut  dicit  numerum,non 
esset,  nisi  intellectus  esset :  accipiendo  au- 
tem  materialiter  pro  re  quac    est    tempus, 


cujuslibet  rei  temporalis  est  unus  proprius 
motus,  ita  etiam  unum  proprium  tempus 
ipsum  mensurans  :  de  primo  tempore  in- 
telligit  hic  Philosophus  quando  ail,  quod 
impossibile  est  ipsum  multipIicari,non  de 
secundo,  ut  diximus  supra. 
(f)  Ideo  dicit  Arisloteles  10.  Melaph.  Nota 
quod.  ut  docet  Aristoteles  10.  Melaph.text. 
3.  mensura  debet  esse  congenea,    id   cst, 


potest  esse  sine  aniraa,  nani  motus  qui   est     ejusdem  rationis  cum  mensurato,   simpli- 


re>np 
habet 
11  es  co 
lionesi 
surce. 


QUyESTlO  XVI II  167 

Cissimci,  alque  nolissima  siii  generis,  quoe  signo  unilalis,  aut  idenlilalis  liaud  praedi-   tatts,  vet 

condilionesoplimecongruunUempori,quod  catur.  Exemplum  ponit  Arisloteles  in  Ma- 

niensurat  molum  primi  mobilis,  (est  enim  thematicis  de  duobus  Iriangulis,  quorum 

idem  realiterilli  motui,  alque  adeo   inler-  alter  est  sequilaterus,  alter   vero  scalenus, 

dum  tempus  mensuratur  motu,  et   motus  id  est,  inoequalium  omnium  laterum,  affir- 

tempore  :  nam  acceplo  aliquo  molu  deter-  mans,  quod  sunt  eadem  figura:   et  ratio 

minato,  sive  aliqua  parte  motus,  per  ipsam  est,   quia  figurarum  alia  circularis,    alia 

mcnsuratur  quanlitas  ipsius  motus,  et   to-  quadrangularis,  alia  triangularis,  etc.    at- 

tius  talis)  sicut  ergo  motus  primi  mobilis  que  adeo  figura  non  dividitur  immediate 

est  ejusdem  generis,  id  esl,  ejusdem  Proe-  per  has  differentias  sequilaterus,   et  sc2- 

dicamenli  cum  aliis  omnibus  molibus,  est-  lenus,  et  ideo  ratio  figuriT;  manet  eadem  in 

que  omnium  primus,  simplicissimus  atque  ambabusspeciebus:  atqueita  illi  duo  trian- 

iiotissimus,   ita  et    tempus ;    atque    adeo  guli  non  differunt  ab  invicem  in  ratione 

sicut    ille  molus    est    omnium    aliorum  figurae ;  sunt  ergo  eadem  figura.  Negamus 

mensura,  ita  omnium  motuum  numerus,  tamen  quod  sint  idem  triangulus,   propte- 

et  mensura  esl  tempus  illius  primi  mobilis,  rea  quod  triangulus  immediate  dividitur 

Quod  autem  ille  motus  sit  omnium  primus,  in  icquilaterum,  qui  appellatur  isosceles,ei 

manifestum  est,   cum  sit  omnium  causa.  alium  trium  laterum  incequalium,  qui  di- 

Quod  autem  sit  simplicissimus,  patet,  quia  cilur    gradatus,   et  alium  duorum    inoe- 

numeri  irregulares  eL  difformes,   sunl  ve-  qualium,  qui  vocatur  sca/(?n«s,  atque  adeo 

luti  compositi  ex    dissimilibus  partibus;  ratio  trianguli  non   manet  eadem   in   illis 

motus  vero  coeli  propter  suam  uniformi-  ut  contracta  per  illas  differentias  ;  et  hoc 

tatem  est  simplicissimus,  et  ideo  habet  se  est,  quod  dicit  Aristoteles    quod  illud  est 

inter  molus,  sicut  unitas    in  numero.    Et  idcm  illi,  a  quo  non  differt  differentia,   et 

quod  sit  nolissimus,  palet  ex  motu  Solis,  non  est  idem  illi  a  quo  differt  differentia   : 

per  quem  judicamus  de  duratione  nostra-  scd  isosceles  differt  differentia  trianguli  a 

rum  operationum,  ex  quo  sequitur  primo,  gradato,  et  non  differt  ab  eo  differentia  fi- 

quod  neque  alteratio,  neque  augmentatio,  gurffi,  Et    ex  lioc   sequitur,    quod  genus 

neque  generatio  erit  tempus,  quia  nullus  quandoque    pra^dicabitur    de    individuis 

istorum  motuum  (eo  quod  sunt  rerum  cor-  ejusdem  speciei,  quoe  sub  illo  continentur  : 

ruptibilium)  esse  potest  ita  continuus,  aut  nam  duo  sequilateri  non  solum  sunt  eadem 

ita  uniformis  etregularis  :  et  idem  est  ju-  figura,  sed  idem  etiam  triangulus,  non   ta- 

dicium  de  motu  locali  recto,  quia  est  ma-  mensuntidem  oequilaterus,  quia  Species 

nifeste  irregularis  :  si  cnim  est  naturalis,  materialiter    dividitur    per  diversa  indi- 

velocior  est  in  fine  quam  in  principio  ;  si  vidua,  sicut  Genusformaliler  per  suas  dif- 

vero  violentus  e  converso,  Secundo,  sequi-  ferentias.  Eodem  modo  possumus  dicere, 

lur  quod  tempus  convenit  primo  motui  ul-  quod  Petrus  et  Paulus  sunt  idem  animal, 

tima3  spha?ra},  imo  ipsum  est  talis  motus,  non  tamen  sunt  idem  homo  :  Petrus  tamen, 

modo  supra  explicato.  et  Brunellus   non  sunt  idem  animal,    ta- 

(g)    Kqui     et    catics    conveniunt     spscie.  metsi   dici  possint    idem   corpus.  Eodem 

s  re-  Nota  quod  genus  remotum  praedicatur  de  ergo  modo  motus  omnes,  scilicet  alteratio, 

1"^".    speciebus  remolis,  quoe  sunt  sub  genere  generalio,    augmentatio,  et  motus  localis 

'«^P«j  inferiori  cum  nota  unilatis,  vel  identitatis,  eodem  tempore  conveniunt,  quod  est  om- 

!  cxm  de  quibus  tamen  genus  proximum  cum  tali  nium  mensura,  licet  non  sint  idem    motus. 


uni- 


FINIS   LIBRI    QUAUTI 


1  QUINTUS 


PHYSICORUM 


EXPOSITIO  TEXTUS 
^    }■  Tv^A^^s^^WTXTiJn [l)  autdm  quod  fmns- 

Text.     1.  \    /  j 

ferliiro^/we.Me  e&i   quintiis   liber,    in 
quo  Philosophus    dcterminat  de   motu 
ipso,  quantumadejusdivisionem  in  par- 
tes  subjectivas,     et    dividitur    in    ti-es 
tractatus  :  Primus      tractatus     crst     de 
speciebus    mutationis,     et    motus.  Se- 
cundus    est    de    unitate     motus.      Et 
tertius  de  contrarietate  motuum.  Secun- 
dus  ibi  :  Post  Imc  autem  dlcamus.  Ter- 
tius  ibi  :  Amjjlius  autemdeterminandum 
est.  Primi  tractatus  sunt  tria   capitula  : 
in  primo  ostendit,  qua3  requiriintur  ad 
motum  :  in  secundo  determinat  de  spc- 
ciebus.  Secundum  ibi  :  Quoniin   autem 
omnis  transmutatio.  Tertium  ibi  :  Siigi- 
tur  Prxdicamenta.    Primum    capitulum 
dividitur  :  quia  primo  pra^mitlit  quam- 
dam  distinctionem  tam  de  mobili,  quam 
de  movente.  Secundo,  ostendit  quce  re- 
quiruntur    ad    motum.    Tertio,   movet 
dubitationem.     Quarto,    abjicit    unum 
membrum  divisionis  a   suu  considera- 
tione.  Sccundum  ilji  :    Quoniam  autem 
est  quidem.  Tertium  ibi  :  Aitamen  dubi- 
tabit  aliquis.  Qxidiriumihi:    Que  igitur 
secundum  accidens    est.   Divisio   quam 
ponit,  est  ista,   quod  illorum,   qua?    (a) 
transmutantur,  id  est,  mobilium,  quod- 
dam  est  mobile  secundum  accidens,  sci- 
licet,  quod  non  inhaeret    mobili  per  se, 
ut  albedo,  vcl  Musica,  inh<i:3rcns  mobili  ; 
aliud  est  mobile  secundum  partem,  sci- 


licet,  quod  dicitur  moveri   ex  eo,  quod 
pars  sua  movetur,  ut  dicimus  hominem 
sanari,  co  quod  digitus  suus   sanatur  : 
aliud  cst  mobile  perse,  et  primo,    quod 
secundum  se,  etquodlibet  sui  movetur  ; 
et  dilTerunt  ab  invicem  mobile  per  so,  et 
mobile  per  accidens,    quia   mobile   se- 
cundum  partem  potest  esse  mobile   per 
se,  et  primo  ;  sed  mobile  secundum  ac- 
cidens  nunquam.   Eodem  (2)  modo  dis-  Texi.  2 
tinguitur  de  movente  :   nam  quoddam 
est  movens  secundum  accidens,  ut  si  di- 
ceremus   :    musicus   sanat  ;    aliud    est 
movens  secundum    partem ,    ut    honio 
percutit,   quia  manus   sua  percutit  ;  ct 
aliud  cst  movens  per  se,  et  primo,   ut 
dicendo,  medicus  sanat. 

Oiionia  n  (3)  aiiten  est  quidem.    Hic 

^  Text.  '■ 

ostendit.quotrcquirunturad  motum.  Se_  uo\v* 
cundo,  ponit  dilTerentiam  interilla,  ibi:  '^'/.j" 
Sed  esl  mwms.Vnmvi  dicit,  quod  ad 
omnem  motum  requiruntur  movens,  ut 
patct  7  hujus.  Secundo,  mobile,  Uj; 
patet  per  defmitionem  motus  datam  in 
tertio.  Tertio,tempus,  in  quo  lit  motus, 
ut  probatum  estin  quarto.  Quartorequi- 
ritur  terminus  a  quo,  et  quinto  terminus 
ad  quem  :  nam  omnis  motus  est  a  ter- 
mino  in  terminum,  ut  calefactio  a  frigi- 
dilate  in  caliditatem. 

Sed  est  (4)  movens.  Ponit  differentiam 
intcr  ista ;  primo  inter  mobile,  et  ter-  "r"*- 
minos,    quia  mobile  denominatur  mo- 
tum,  nullus  autem  terminorum   deno- 
minatur  motus,  sed  est  illud  a  quo,  vel 


QU.ESTIO  I 


169 


inquodfit  motus.  Secundo  ponit  diffe- 
renliam  inter  terminos  motus ;  undc  mo- 
tus  determinatur  a  termino  ad  quem,  et 
non  a  termino  a  quo,  ut  mutatio,  qu^e 
est  a  caliditate  in  frigiditatem,  denomi- 
natur  frigefactio  et  non  calefactio  :  tunc 
recapitulando,  subdit  Pliilosophus  quod 
(b)  passiones,  scilicet  qualitates,  sunt 
immobiles,  ut  calor ;  et  hoc  est  verum, 
nisiad  motum  suorum  subjectorum. 
3.  Attamen    (5)    duhUahit    aliquis.    Hic 

movet  dubitationem.  Secundo,  ostendit 
qualiter  dicta  dislinctio  inveniturin  ter- 
minis  motus,  ibi  :  Est  autem  et  in  illis. 
Dubitatio  est  utrum  aliqua  passio  sit 
motus  :  verbi  gratia.,  ut  albedo.  Res- 
pondet  Philosophus  quod  non  ;  quia  di- 
cit  quod  albedo  non  est  motus,  sed 
albatio  ;  sed  per  hoc  non  vult  negare, 
quinmotus  ad  albedinem  sit  motus,  sed 
intendit,  quod  ista  non  est  quidditativa, 
alhedo  est  ynotus. 

Est  autem  et  in  illis,  Applicat  distinc- 
tionem  positam  terminis  motus :  unde 
quidam  est  terminus  motus  secundum 
partem,  ut  quando  dicimus  albiOcatio 
est  mutatio  ad  colorem,  eoquod  cst  mu- 
tatio  ad  partem  subjectivam  coloris, 
scilicet  ad  albedinem.  Alius  estterminus 
per  se,  quemadmodum  dicimus  albi- 
ficatio  est  mutatio  ad  albedinem.  Scd 
alter  est  terminus  secundum  accidens, 
ut  quemadmodum  dicimus,  quod   albi- 


monstrativa  nnn  est  determinandum  de 
aliquo  secundum  propositiones  contin- 
gentes,sed  propositiones  secundumtales 
conditiones  per  accidens,  sunt  contin- 
gentes  :  ergo,  etc.  Secunda  conclusio 
est:  Determinanduni  est  de  motu  secun- 
dum  conditiones,  qua?  per  se  competunt 
sibi.  Probatur,  quia  tales  propositiones 
sunt  necessarijB,  ut  quod  omnis  motus 
est  de  contrario  in  contrarium  ;  vel  de 
contradictorio  in  contradictorium,  et 
hoe  est  manifestum  perinductionem,  ac- 
cipiendo  contradictionem,  vel  conlrarie- 
tatem  large,  prout  se  extenditad  repu- 
gnantiam,  quns  est  mediorum  ad 
extrema  :  quia  medium  comparatum  ad 
aliquod  extremorum  habet  vicem  alte- 
rius  extremi,  utfuscum  comparatumad 
album  habot  vicem  nigri,  ete  contra. 

ANNOTATIONES 

{^)    Illoiim  quse  transmutanliir,  elc.  Nola 

primo,  ea  quoe  inoventur,   Iripliciter  mo-  {HpUcHpr 

vcri:  Per  accidens,  secundum  partem,  eL  »«oi'e«tur 

per  se  primo.  Primo,  el  per  se  aliquid  ali- 

cui  convenit,  quia  habet  causam  propriam, 

et  principium,cur  primo  illud  sibi  conve- 

niaL ;  ul  habere  tres  angulos  lequnles  duo- 

bus  reclis,  convcnit  primo  ipsi   triangulo, 

quia  triangulus  habet  in  se  causam,  quare 

hffic  affeclio  sibi   convcniat.  Per  accidens 

aulem  illud  convenit  alicui,  quod  conve- 

nit  propler  illud,  cui  primo,  et  per  secom- 

pelit :  lioc  autem  dupliciter  contingit :  aut 


4. 

Mobilia 


ficatio  est  mutatio  ad  illud,  quod  Socra-     quia  est  conjunctum  illi,  cui  primo  et  per 


tes  intelligit,  quia  accidit,  quod  albedo 
ad  quam  est  motus,  intelligatur  a  So- 
crate. 

Que  igitur  (6)  secundum  accidens  est. 
Hic  abjicit  primum  membrum  prgedictaB 
distinctionis  a  sua  consideratione;  et  ponit 
duas  conclusiones  :Primaest,  quod  non 
est  determinandum  de  motu  secuDdum 
conditiones,  quae  conveniunt  sibi  perac- 
cidens.  Probatur,  quia  in    scientia    de- 


secompoLit,  aul  quia  eliam  competiL  illi, 
lamen  propter  illud,  cui  primo  et  per  se 
compeLit  :  ut  sanari  competit  homini  per 
accidens,  quia  sanari  primo  et  per  se 
competit  ejus  pnrli ;  ct  hfec  est  divisio 
quam  hic  intendit  ArisloLcIes  dicens,  mo- 
veri  tribus  modis  posse  conLingere :  Uno 
modo  per  accidens  ;  ut  si  Musicus  movea- 
tur,  accidit  enim  mobili,  quod  sitMusicus, 
quia  mobili  conjuncla  est  Musica.  Secundo 
modo,  quia  est  pars  illius  quod   movetur. 


170 


LIB.  V.  rilYSlCORlJM 


Totum 

quomodo 

dicalur 

moveri  ad 

motum 
parCis  ? 


Tcrlio  modo,  lU  ipsum  lolum,   cui   primo  aliquam  in  aliis  parlibus,  ut,  infirmitas  et 

et  per  se  compelit  moveri,  qiiia   liabet   in  saniLas  ;  et  in  talibus,  si  pars  alicujus   to- 

se  principium  molus.  lius  moveatur  ad  talem  dispositionem,con- 

Seddubium  est,  quomodo  toLum  dicatur  ceditur   tolura  simpliciter  moveri ;    unde 

moveri  ad  molumpartis;  nam  ex   lioc   se-  corpus    diciLur  sanari,    quia  oculus,  aul 

querclur,  quod  idem  simul  posset  moveri,  tliorax  sanatur,  ut  patct  in  lexlu.  Similiter 

et  quiescere,eadom  enim  ratione,  qua  dici-  sequitur,    caput     hominis    est  infirmum, 

tur  moveri  ad  motum  unius  partis,  dicitur  ergo  homo  est  infirmus. 

quioscere  ad  quieLem  allerius;    alque  ita  {^)    Passiones,  scilicet  qualilates  sunt  im- 

scqui  vidclur  idem  simul  moveri  contra-  mobilcs.  Nota  quod  Aristoleles  1,   Physic. 

riis  moLibus,  ut  caloficri  et  frigencri  :  et  text,  6.  docuit,  in  transmulatione  quacum- 

cx  hoc  ullra,  cum  omne  quod  calefiL  in  Ler-  qiie  subjeclum  proprie  enunciari  in   reclo, 

mino  calefactionis     sit  calidum,  et   orane  ut  homo  fit  niger  ;  sed  terminus  a  guo\)TO- 

quod  frigefiL  in  termino  frigefactionis  sit  prius  explicatur  in  ablativo,  utdicimusex 

frigidum  ;  eequitur  idem  simul  posse  esse  albofit  nigrum  potius,  quam  albura  fit  ni- 


Diifosilio 
tecundum 
qvam   /il 
ri.otu!!,   est 
dvplex. 


frigidum    et  calidum,  quod  taiuen  esl  im- 
possibile. 

Tro  sulutione  noLa,  quod  duplex  est  dis- 
positio,  secundum  quam  fit  motus  :  Qua3- 
dam  est  quoe  solum  n.ta  est  inosse  uni 


grum  :  cujus  ratio  est,  quia  subjectum  ma- 
net  sub  termino  ad  quem  ;  privatio  autem 
qua3  est  terminus  a  quo  non  manet ;  et  ideo 
hic  dicit,  quod  motus  est  in  mobili  subjec- 
live,  et  non  in  specie,  id  est,  in  forma  ad 


parti  deierminata?,  uL  simiL;,s,   et  talis  dis-  quam  est  motus  :  nam  id  quod  movetur  al- 

positio  ratione  partis  denominat   loLum  ;  terum  est,  et  a  termino  a  quo,  eta  termino 

atque  adco  si  pars  moveatur  ad  talem  dis-  ad  quem,  ut  in  aqune  calefactione  tria  con- 

posilionem,  tolum  eLiam  dicitur  ad  eam  sideramus,  scilicet  frigidum,  et  c-didum, 

moveri  :  nec  sequitur,si  una  pars  non  mo-  ct  aquam,  quoe  successive  sul^jicitur  utri- 

veatur  ad  illam,  totam  quiesccre  ad  quie-  que  qualitati,  dum  aqua  ex  fngida  fit  ca- 

tem   illius,   quia    illa    pars    non  quiescit  lida.  Et  non  solum  aqua  realiter  distingui- 

quiete  opposita  tali  moLui,  cum   tali   motu  tur  a  frigiditate  et  caliditale,  sed  aqua  in 

non  sit  nata  moveri.  quantum    aqua    disLinguitur  ab  aqua  in 

Aliaest  dispositio,  quoe  potestindifferen-  quantum  frigida,  aut  in  quantum  calida, 

ler  inesse  pluribus  partibus  :  et  talis  dispo-  et  hoc  est  quod  concludit ;  Manifestum  est, 

silio  non  semper  denominat  tolum,  ex   hoc  quod  motus  in  ligno  est,   non  in  specie,  id 

quod  denominat  alleram  partem,  ideo  non  est,  id  quod  proprie  calefit,  neque  est  fri- 

oportet,  quod  si  pars   alicujus   totius  mo-  gidum,  neque  calidura  sub  tali  ratione,sed 

veatur  ad  talem  dispositionem,  concedere,  lignum.  Speciera  autera  appellat  forraam, 

quod  totum  simpliciter  ad  eam  moveatur,  el  eam,  qua^  acquiritur,  et  eam,  qujE  cor- 

sed  solum  cum  hac  determinatione,  qitx  rumpitur,  vel  subjectum  sub  tali  forma. 
est  secundumpartem;  non  enimsequiLur,si 


aliquis  dealbatursecundum  manum,  quod 
dealbetur  simpliciter,  sed  solum  secundum 
quid,  scilicet  secundum  parLem.Patet  ergo 
ex  his,  quod  non  est  necessarium  idem 
simpliciter  posse  calefieri,  et  simul  frige- 
fieri :  nec  idem  posse  esse  simul  calidum, 
et  frigidum  ;  nec  idem  moveri  simpliciler, 
el  quiescerc  quieto  opposita  tali  motui. 
Sunt  eliam  et  aliii)  dispositiones,  qua3  si 
insunt  uni  parti,  relinquunt  dispositionem 


EXPOSITIO  TEXTUS. 

Quoniamautem{yjomnis  transmutatio.        f 
Hoc  estsecundum  capitulum  hujus  trac- '^***-  ^* 
tatus,  in  quo  determinat  de   speciebus 
mutationis  :   et  primo   pra^mittit  quam- 
dam  suppositionem,  cum  una  divisione. 
Secundo  ostendit,  quod  sunt  species  mu-         ^ 
tationis.  Et  tertio,ostendit,  qua^  illarum 
specierum    sit    motus.    Secunda  ibi   : 


Quare  necesse  est  ex  iis.  Tertia  ibi:  Qiwe 
igitur  ex  non  suhjecto  est.  Siippnsitioest 
ista,  quod  omnis  miilatio  est  a  quodnm 
inquoddam.  Istud  patct  per  quid  nominis 
mutationis  :  nam  mutari  estaliter  se  ha- 
bere  prius  quam  poslerius.Tunc  est  divi- 


QIL-ESTNO  I  171 

Secundaibi  :  Quodautem  simplicitemon 
est  hoe.  Tertia  ibi  :  Quoniam  autemom- 
nis  motus.  Prima  suppositio  est,  quali- 
ter  vocentur  illae  dua3  mutationes,  qua- 
rum  una  est  ex  subjecto  in  non  subjoc- 
tum  ;  et  alia  ex  non  subjecto  in  subjec- 
faf/o «?.T  sio  ista,  quod  omnis^  mutatio,  out  est  tum,  et  dicit,  quod  mutatio  quce  est  de 
p«c<u»i,  de  subjccto  insubjectum,  aut  est  ex  sub-  non  subjecto  in  subjectum,  vocatur  ge- 
?n  Von  jecto  in  non  sul*jcctum,aut  cst  denon  sub-     neratio  ;  quaj  vero  est  de  esse  ad  non  esse, 

corruptio  :  et  utraque  {^)  est  duplex  ; 
quia  qua^dam  est  generatio  substantia?, 
et  corruptio  substantia)  ;  alia  secun- 
dum  quid,  ut  gencratio,  et  corruptioac- 
cidentis.  Secunda  suppositio,  quod  non 
ens  dicitur  muUiplicitet'  :  uno  modo  ac- 
cipitur  non  ens  pro  falso,  ut  patet  6.  Mj- 
taph.  t2xt.\.SX\Q  modo  pro  illo,  quodest 
pura  potenlia,  sic  quod  non  est  in  acLu  ; 
et  sic  dicimus,  quod  materia  prima  est 
non  ens,  scilicet  actu.  Terlio  modo  acci- 
pitur  non  ens  non  simpliciter,  sed  cum 
additione  ,  sicut  dicendo  non  album, 
non  bonum:  modo  contingit  aliquid  esse 


io7isu6- jeclo  in  subjcctum,  aut  est  de  non  sub- 
jecto  in  non  subjectum  :  et  explicat  quid 


jectum, 


Tcrio^  intelligat pcrsubjectum.Unde persubjec- 
onsub-  tuni  jion  intelligitur  illud  quod  subjici- 

turmutotioni,  sed  debet  intelligi  dispo- 

sitio  affirmativa,  ut  albedo  vel  nigredo, 

a  qua,  vel  ad  quam  fit  mutatio  ;  et  per 

non  subjectum  intelligitur  privatio  Iiu- 

jus  dispositi'^nis. 
Quare  necesse  est  ex  iis.lWc  infert  quot 

sunt    species    mutationis  :    ct   ponitur 

prima  conclusio    capiluli,  quod   solum 

sunt  species  mulationis,  ad  istum  sen- 

sum,  quod  sunt  tres  species  transmuta- 

tionis,  et  non  plures.  Probatur,  quia  non     ens  simpliciter,  et  tameu  esse   non  ens 

est  imaginabile  fieri  mutationem,   nisi     isto  modo,   quia  homo  est  ens,  et  tamen 
■h  con-  ''^liquo  dictorum  modorum  quatuor  ;  sed     est  non  albus. 
"^""'^'^.^  impossibile  est,  quod  quarto  modo  sit 

aliqua  mutatio  :  igituromnis  mutatio  est 

aliquo  dictorum  trium  modorum,  et  per 

consequens  sunt  Ires  species  mutationis, 

et  non  plures.  Major  patct,  quia  mulatio 


(iencralio 
alia  sim- 
pliciter. 

aliasecun. 

dum  id 


.Vo)i  tns 
sumilur 
'nuUiplici- 
cr. 


tm 
rcE. 


Quod{2)autem  simpliciter  non  est  hoc. 
Goncludit  qua3  species  mutationis  non 
sint  motus  ;  et  ponit  duas  conclusiones, 
qua3  sunt  secunda,  et  tertia  capituli  : 
Prima  est  ista,   quod  generatio  (<=)  non 


9 

Text.  8 


debet  fieri  inter  opposita  saltem  contra-  estmotus.  Probatur,  quia  illud  quod  ge- 

rie,  privative,  vel  contradictorie  ;  modo  neratur  non  movetur  ;   igitur  generatio 

illa  mutatio,  qure  fieret  ex  non  subjecto  non  est  motus.  Tenet  conscquentia  per 

in  non  subjoctum,  nullo  modo  fieret  in-  locum  a  conjugatis.  Antecedens   proba- 

ter  opposita,  quia  de  necessitatcopposita  tur,  quia  omne  quod  movetur  est  ens  ; 

requirunt  alterum  extremum  affirmali-  sed  nullum  quod  generaturest  ens  ;  igi- 

vum.  tur  nullum  quod  geueratur  movetur.Te- 

Qu.-B  igiCur  ex  7ion  subyecto  est.llicos-  net  consequentia  in  Camestres  :  et  ma- 

tendit,  quae  illarum  specierum  sit  motus:  jor  probatur,  quia  motus  est  actus  entis, 

etdividitur,  quia  primo  pra3mittit  duas  etc.  Et  minor  patet,   quia  quod  gcnera- 

suppositiones.  Secundo,  ostendit  quic  il-  tur  nmtatur  ad  esse  :  modo  si  esset,  frus- 

larum  specierum  non  sit  motus.  Et  ter-  tra  mutaretur  ad  esse,  quia  ut  patobit  G. 

tio,  quae  illarum  spccierum  sit  mutus.  hujus,  impossibilc   cst  alicjuid  mutari, 


Generatio 
non  esi  mo- 
tus. 


Sur/jec- 
lum  »iotus 
esL  inactu. 


172 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


Corruptio 
non  est 
motus. 


Teit.    9. 


10. 

Mohile  po- 

tcst  rjua- 

druplici- 

tcr  inove- 

ri. 


ad  lioc,  ci(l  quod  jani  ocUi  mutalum  cst, 
ct  quod  actu  habet.  Secuiida  conclusio  : 
corruptio  non  est  motus.  Probatur,  quia 
corrupiio  opponitur  generationi,  modo 
omne  quod  est  contrarium  alicui  muta- 
tiorii  vel  motui,  illud  est  mulalio,  mo- 
tus,  vel  quies  ;  sed  corruplio  non  es  ^ 
quies,  ncc  generatio  cst  motus  :  igilur 
corruplio  non  est  molus. 

Quoniam[S)  aulc'.'n  o/nnis  ))iOtus .  Ilic 
ostendit,  qua^  specierum  nmtalionis  sit 
motus  ;  et  ostendit  quod  illa  sola  mula- 
tio  est  motus,  quie  est  de  subjecto  in 
subjectum.  Probatur,quia  mutationis  so- 
lum  sunt  ircs  specics  :  una  qua3  est  de 
subjecto  in  subjecluni  ;  ei  alia  qu.e  est 
generado  ;  et  alia,  ({uaj  est  corruptij  : 
sed  nec  generatio  ,  nec  corruptio  esL 
molus,  ut  probatum  est  :  igitur  sola 
illa  mutatio  est  motus,  qua?  est  de 
subjecto  in  suijjectum.  Et  exponit  si- 
cut  prius,  quodper  subjecta  solum  intel- 
ligit  dispositiones,  aut  media  inter  con- 


movctur  ab  albcdine  ad  nigredinera.  Se- 
cunda,  de  noii  subjecto  ia  no:i  subjectum  : 
el  lioec  non  e^t  proprie  nuilatio,  quia  oai- 
nis  mutatio  debel  esse  inter  terminos  ali- 
quo  modo  oppositos,  vel  contrarie,  vel  con- 
tradictorie,  vel  privalive  :  omnis  namque 
mutatio,  aut  est  ex  conlrariis,  ul  cum  ex 
albo  liL  nigrum;  aut  ex  contradictoriis,  uL 
cum  ex  non  albo  fit  album^aut  e  converso; 
aul  inLcr  privationeni  el  kabiLum  ;  Lermini 
auiem  hujusmodi  non  opponunLur  cunLra- 
rie,  quia  inter  duo  exLrema  innniLa  non 
esL  cunLrarielas  :  quia  po.ssunL  am])0  eidem 
simul  convenire  :  lapis  enim  est  simul  non 
sanus,  cL  non  aeger,  quia,  cum  non  liabeaL 
apliLudinem  ad  Lalcs  qualiLaLes,  nec  est  sa- 
nus,  nec  a>ger  :  eL  eadem  raLionenon  oppo- 
nunLur  conlradiclorie,  nec  privalive,  quia 
ex  duobus  cunLradictoriis  semper  unum 
esL  verum,  el  alLerum  falsum,  eL  de  quo 
dicilur  liabiLus,  cL  ab  eodem  negaLur  op- 
posiia  privaLio,  et  e  contra.  TerLia,  de  non 
subjeclo  in  subjecLum,  el  Ikec  esl  genera- 
tio,  qufE  non  est  motus,  sed  subsLanLialis 
muLaLio.  EL  noLa,  quod   non  appellaL  non 


traria  ;  et  ideo  illa  mutatio,  qua3  esL  de     subjecLum,  propLerea  quod  niliil  subjicia- 


privationein  habitum,  vel  e  contra,  ita 
quod  non  sit  de  una  dispositione  aflirma- 
tiva  ad  aliam  dispositionem  affinnati- 
vam,  non  est  motus. 

ANNOTATIONES 


tur  fornia),  qua)  per  generationem  acquiri- 
Lur  (alias  esseL  creaLio,)  sed  appellaL  non 
subjecLum  illud,  quod  significaLur  sub  ne- 
gaLione  formoe.  QuarLa,  de  subjeclo  in  non 
suljjecLum,.  quse  esL  corrupLio,  quae  sicut 
generaLio  est  inLer  Lerminos  conLradicLo- 
rios. 


11. 


(<i)    Oinnis  mu!a'io,  aul  esl  de  subjecto   in  (h)    Kl  nlrarju"  eslduplex.  Nota,  quod  du- 

subjecLum.^ol?L  quadrupbciLer  aliquid  pos-  plex  esL  generaLio  ;  qmBdam  est  generaLio  Geuerc 

se  movcri  .•  Primo,  de  sulDJecto  in   subjec-  simpliciLer,   qufe   esL  ad   subsLanLiam,  eL  ' 

luni,  id  esl,  a  termino  posiLivo    ad   Lermi-  procediL  ex  non    esse   simpliciter,   id  est, 


num  positivum  :  nam  per  subjectumintel- 
ligiLur  Lerminus  MniLus,  hoc  est,  aftirma- 
tive  monsLratus,  eL  non  id  quod  utrique 
termino  sul)jiciLur  :  et  per  non  subjectum 
inLelligiLur    lerminus    negaLus,   quem    1. 


substanLiali  ad  esse  subslanliale.  Et  dici- 
tur  generalio  simpIiciLer ;  vel  quia  fiL  ex 
non  enLo  simpliciLer,  nimirum  ex  non 
subsLanLia  in  aclu  formali,  uL  cum  ex  aere 
generalur  aqua,  auL  ex  semine  animal ;  id 


Perihermenias,  appellaviL   Lerminum  infi-  quod  ibi  mancL  sub  uLroque  Lermino  esL 

niLum  :  per  sul)jecLum  ergo  debet  intelligi  sola  maleria  prima,  qua3   non  esL  ens   in 

disposiLio  posiLiva,  et  per  non   subjeclum  actu  formali,  sed  pra3cise  in  poLenLia  sub- 

privaLio   illius  disposlLionis.   Prima  ergo  jcctiva  :  auL  quia  secundum  eam  aliquid 

muLalionis  species  esLa  Lermino  posiLivoad  dicitur  lieri  simpliciter,  hoc  esL,   sine  ad- 

lerminum  positivum,   ut  quando  aliquid  diLo.   Alia  est  generatio  secundum  quid. 


i 


;qu^stio  I 


173 


'uplio 


12. 

H.<  bi- 
am  sii- 
wlest. 


qnvc  esl  ad  accidens,  etprocedil  denon  e>so 
secundum5?«'(/,ad  esse  secundum  qnidf^^ci- 
licel  ex  non  esse  lale  ad  e.">se  tale  ;  ut  cum 
ex  non  albo  fit  album.In  liac  mutalione  non 
producitur  ens  simpliciler,  id  est,  substan- 
lia,  qu-ie  e.st  ens  in  actu  formali  :  imo 
sub.stantia  perfecta,  quae  erat  sul)  termino 
a  quo,  manet  sub  termino  a  •'  quem,  atque 
adeo  voca!ur  generatio  secundum  quU, 
quia  por  eam  non  dicilur  aliquid  fieri  nisi 
cum  addito,  ut  puta,  quale,  vel  quanlujn, 
vel  aliqui']  liujusmodi.  Simililer  duplex 
est  corruplio  ;  qutedam  est  subslantialis, 
quoe  dicitur  corruptio  sinipliciter,  quia  id 
quod  manct  sub  utroque  termino  est  sola 
materia  prima,  ut  quando  aqua  corrumpi- 
tur  in  aerem,  quia  generatio  uniusest  cor- 
ruptio  alterius  :  et  quaedam  accidentalis, 
qu8e  dicitur  corruptio  sccundum  quid,  ut 
cum  ex  albo  fit  non  album,  manenteeadem 
substantia.  Et  nota,  quod  aliud  est  dicere 
ju  generatione  substantice,  quod  aqua  fiat 
ex  non  ente  simpliciter,  ut  negatio  feratur 
in  totum;  et  aliud,  quod  fiat  ex  simpliciter 
non  ente  :  nam  primus  .sensus  esl  verus  , 
quia  aqua  fil  ex  materia,  quae  non  est  ens 
simpliciter  secundum  speciem,  sed  ens  in 
potentia.  pula  aqua  in  potenlia  :  sed  tnnen 
falsum  est,  quod  materia  sit  sirapliciter 
non  ens,  quia  est  ens  exislens  extra  cau- 
sam,  et  intellectum. 

(c)  Gewratio  non  e^t  motus.  Nola,  quod 
motus  bifariam  sumi  polest :  unomodoge- 
neraliter,  ut  se  extendit  ad  mu'ationem 
quamcumque,  et  hocmodo  definitur  terlio 
hujus.  Alio  modo  sumitur  specialiter  pro 
mutUione  succe.ssiva,  quai  est  de  subjecto 
in  subjectum,  id  est,  de  forma  positiva  in 
forniam  positivam,  et  sic  accipit  rnotum 
Arisl.oteles  in  hoc  quinto  .  el  Iioc  m^^do  ge- 
neratio,  et  corruptio  non  STiiit  mo!us,  eo 
quod  non  sunl  de  sul^jecto  iii  subjectum, 
ita  ut  subjectum  sil  unum  individuum 
demonstratum  in  utrisqae  extremis  eju-;- 
dem  raotus,  in  quo  sibi  invicem  suc- 
cedunt  conlraria ,  quomodo  fit  in  nioLu 
alteruLionis.  Unde  si  Deus  creareL  aliquid 
succeisivo,  qujmvis  illa  crGalio   es^G.  ma- 


tatio  successiva,  tamen  non  esset  motu 
proprie  dictus  ex  eo,  quod  non  esset  ex  ali- 
quo  subjecto  pra3supposito.  Ex  quo  sequi- 
tur,  quod  de  ratione  motus  est,  qu;jd  ha- 
be  t  pro  subjecto  ens  completum,  el  quod 
sit  inler  terminos  positivos  oppoutos  con- 
trarie,  ul  album  et  nigrum  :  et  tandem, 
quod  fiat  successive,  eL  in  tempare  :  modo 
generationi  deficit  primum  ,  quia  subjec- 
tum  generationis  est  materia  prima  :  defi- 
cit  etiam  secundum,  quia  Lerminus  «  quo 
generationis  est  privatio:  deficitet  terlium, 
quia  generatio  fit  in  instanti ;  est  ergo  ge- 
neratio  muLatio  haliens  pei'  se  terminum 
a'l  quem,  a  quo  specificatur. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Si  igitnr  ( 1 )  P/'tedica)Hen ta  divisa  sunt.  ^3 
Hoc  est  tcrtiuni  copituluni,  in  quo  phi- Texi.u. 
io.suphus  determinat  de  speciebus  niotus  : 
et  prinio  proponit  in  quibus  est  motus. 
Secundo  ostendit  in  quibusnon  e.st  mo- 
tus  :  et  tertio  regreditur  ad  ostenden- 
dum,  quod  in  illis  est  motus,  de  quibus 
proposuit  ante.  Secundum  ibi  :  Secnn- 
dum  Substantiani  auieni.  Tertium  ibi : 
Qnoniani  ante.n  neque  snbstanti  e.  Primo 
dicit,  quodex  quo  sunt  plura  PnDdica- 
menta,  ut  dictum  est  in  3.  lib.  Physic. 
te.rt.  3.  et  ;3.  Metaph.  tert.  \\.  de 
quibus  enumerataliqua  inlittera^necesse 
est,  quod  in  tribus  Praxlicamentis  inve_ 
niatur  motus,  scilicet  in  Quantitale , 
Quaiitate,  etUbi. 

Secunduju  (2)  substanliani  autcni.  Hic  ^ext  11 
Gstendit  in  quibus  non  est  motus  :  et 
primo  ostendit,  quod  ad  Substantiam 
non  est  motus.  Secundo,  (juod  nec  ad 
Ad  aliquid.  Terlio,  quod  nec  in  Aclione, 
nec  in  Passione.  Sccundum  ibi :  Xcqueel 
quod  ad  aliquid.  Tertiuni  ibi  :  Xiujne 
aijentis,antpaticntis.  Prima  conclusioest 
(piod  ad  Subsiantiamnonestmotus.  Pro- 
batur  :  quia  omnis  motus  estdecontrario  gj a"*.sub'! 
incontrarium,utpatuitinpra}cedenti  ca-  "*"*'«'"• 


174 


LIB.  V.  PllYSIGOUUM 


pitiilo  ;  sed  Substantiamihil  cst  contra- 
riuni  ,  igitur  ad  Subslantiam  non  cst 
motus.  Sed  objicitur,  prinio  de  niotu 
cooli,  qui  est  ab  eodeni  in  ideni.  Secun- 
do,  quia  in  Prjedicanienlis  dicitur,  quod 
quantitati  nihil  est  contrariuni  :  igitur 
si  ad  Substantiani  non  fit  niotus,  co 
quod  Substantite  niliil  cst  contrariuni, 
sequitur  quod  ad  quantitalcni  non  est 
motus  :  quia  quautilati  nihil  est  contra- 
rium.  De  istis,  ct  aliis  diflicuUalibus 
circa  istani  ralioneni  videbitur  in  qua?s- 
tionibus. 

Xeqiij  ci  ([11011  adaliriiiid.Voini  secun 
3/om*  «on  dani  conclusionem,  quod  in  .1.'/  M   (di- 

est  in   ail 

aiiquid.     qiii  '  nou  cst  niolus.   Probatur,  quia  ad 

illud  non  est  motus  (}uud   acquiritur   in 

aliiiuo  quiescenle  ;  sad  Ad  afiqidd,   seu 

relatio  ac([uiriturinaliquo,ipsoquiescen- 

^e  ;  igitur  in ///'/  aliquidwoix  est  motus. 

Major  patct,  (iuia  illa  lispositio,   ad  quam 

est  motus,  si  acquiratur  in    aliquo,    ne- 

cesse  est  illud,  in  quo  acquiritur  moveri 

secundum  illam  dispositionem.    Et   mi- 

nor  probatur  :  nam  si  Socratcs  nunc  sit 

dexter  Platoni,  et  Plato  moveatur  quies- 

cente  Socrate,  tun(,-  Socrates  elficilur   si- 

nister,  ipso  non  moto. 

,,  ,  Neqiie  aienlis,   aut  pulientis.    Ponit 

Molus  r.on  i  ■)  '  i 

est  ad  ac-  tcrliam  con  •iiisionem.  Secundo  declarat 

ttonein.  et 

paxsio'H7n  majorem'Sua3  probalionis  ibi  :  Primnni 
qnidem.  Tertia  conclusio  est  ista  :  Ad  ac- 
tionem,  et  passionem  C^)  noa  est  motus. 
J^robatur,  (pua  ad  nullum  motum  est 
niotus  ;  sed  onmis  actio  est  motus,  vel 
mutatio  :  igiturad  nullam  actionem,  vel 
passionem  est  motus  ;  tt  hujus  ralionis 
Aristoteles  supponit  minorem. 

Primuni  quideni.  Hle  probat  majorem 
dicta^  rationis  :  et  primo  ostendit  quali- 
ter  ad  aliquid,  vel  in  aliquo  potest  esse 
motus  diversimode.  Secundo  de  unoquo- 

jVo<u«  ^Mo  que  ponit  conclusioncs  ibi  :  Scd  neque 

ponsit  au'  ^'■'^c  possibilc  est.  Dicit  igitur,  quod  ad 
indtufh , 


motmn  esse  motum  potcst  inlclligi  du- 
pliciter  :  uno  modo  quod  motus  sit  sub- 
jectuni  motus,  ut  quemadmodum  move 
turdealbo  in  nigrum,  aut  calefit,  vel 
frigefit  ;  ita  etiam  motus  moveatur,  aut 
calefiat,  aut  frigefiat.  Alio  modo,  quod 
ad  motum  sit  motus  tanquam  ad  ter- 
ndnum,  ita  ut  unus  motus  sit  terminus 
alierius. 

Sed  neque  (3)  hoc  possibile  cst.  Hic 
ponit  conclusiones  ;  et  primo  ostendit, 
quod  ad  motum  non  (c)  est  motus  tan- 
quam  ad  ternnnum  :  secundo  oslendit, 
quod  ad  motum  non  est  motus  tanquam 
ad  subjoctum  :  el  tertio  ostendit,  quali- 
tcr  ad  molum  sit  motus,  Secundum  ibi  : 
Ainplius  ejusdeni  cst.  Tertium  ibi  :  Om- 
nino  autem,  quoniam  movctur  omne. 
Est  igitur  conclusio  quarta  :  ad  motum 
non  est  motus  tanquam  ad  terminum. 
Probatur  qu.adrupliciter :  Primo,  in- 
ductione  :  quia  generatio  nonest  ad  mo- 
tum  aliquem  tanquam  ad  terminum, 
imo  est  ad  rem  permanentem,  scilicet 
ad  essc  alicujus  rei  :  et  similiter  corrup- 
tioest  ad  non  csse  alicujus  rei,  et  ita  in- 
ducendo  in  aliis  motibus,  et  mutationi- 
bus. 

Similitcr  autem.  Secunda  ratio  est:  si 
motus  esset  motus  tanquam  termini, 
tunc  esset  processus  in  infmitum  in  mu- 
tationibus  :  nam  si  sanatio  esset  ad 
aliam,  eadem  ralione,  illa  aliaadaliam  , 
et  sic  in  inilnitum  ,  et  per  consequens 
qu£e  mutarentur  unica  mutatione,  mu- 
tarentur  ad  quamlibet,  quod  est  impos- 
sibile  ;  quia  aliquando  contingit  mo- 
bile  quiescere. 

Et  amplius.  Tertia  ratio,  quia  si  una 
mutatio  sit  ad  aliam  mutationem  tan- 
quam  ad  terminum,  tunc  non  posset  esse 
ad  quamlibet  indifferenter,  scd  deter- 
minate  ad  suam  oppositam,  ut  sanatlo 
ad  a^gritudinem,  igitur  cum  sanatio  sit 


15. 
Text.  12. 


11. 


OU.tSTlO  I 


175 


ad  sanilatem  tanquam  a<l  tcrminum,  et 
cum  hoc  per  te  est  ad  asgrotationem, 
cujus  terminus  est  aegritudo,  igitur  sa- 
natio  simul  est  ad  sanitatem,  et  aegritu- 
dinem,  sicut  ad  terminos  contrarios, 
quod  est  impossibile. 

Lt.  13.  Amplms  (4)  autem.  Ponit  quartam 
rationem  :  quia  si  mutatio  esset  ad  mu- 
tationem,  (d)  et  illa  ad  aliam,sequeretur 
quod  nulla  esset  mutatio  ;  consequens 
implicat,  scilicetquodaliqua  sit  mutatio 
ad  aliam  mutationem,  et  tamen  quod 
nulla  sit  mutatio.  Consequentia  proba- 
tur  :  quia  si  una  sit  mutatioad  aliam,  et 
illa  ad  aliam,  et  sic  in  infinitum,  tunc 
sunt  illa3  infmittc  mutationes  ordinata? 
ad  invicem  :  igitur  cum  infmitis  non  sit 
dare  primum,  neque  ultimum,  sequitur 
quod  non  est  dare  aliquod  intermedium. 

17.  AmpUus  (o)   ejusdcm  est  motus.  liic 

prubat  quintam  conclusionem,  scilicet, 
quod  ad  motum  non  sit  motus,  nec  ad 
mutationem  mutatio  tanquam  ad  subjec- 
tum.  Probatur  quinque  rationibus.  Se- 
cunda  ibi  :  Amplius  oportet.  Tertiaibi: 
Et  rursus  aliquid.  Quarta  ibi  :  Simul 
autem,  et  quomodo  erit  ?  Quinta  ibi  : 
Amplius  sit  res  speciest?iotus.  Prima  ra- 
tio  est :  quia  si  motus  esset  subjectum 
motus,  sequeretur  quod  motus  esset  sub- 
jectum  corruptionis  :  consequensest  fal- 
sum,  quia  tunc  motuni  quiesceret,et  il- 
lud  quod  generatur  corrumperetur,  quod 
est  falsum.  Gonsequentia  probatur,  quia 
motus,  et  quies  opponuntur  privative,  et 
per  consequens  habent  fieri  circa  idem. 

»■  15.  Ainplius  (6)  oportet.  Secunda  ratio, 
quia  videmus  in  omni  motu,  quod  est 
subjectum  motus,  esse  allerum  a  motu, 
ut  homo,  qui  movetur,  aut  corpus,  aut 
aliquid  hujusmodi. 

t.  16.  2i/  rursus  (7)  aliquid.  Tertia  ratio, 
quia  si  motus  esset  subjectum  motus, 
eadem  ratione  illius  alterius  motus  essct 


aliud  subjectum,  et  sic  in  infinitum,  quod 

est  impossibile,    quia  tunc  esscnt  motus 

infiniti  ad  invicem  ordinati. 

Simulautem,  et  quomodo  erit.  Quarta 

ratio,  sequcretur  quod  doctrinatio  esset 

subjectum  doctrinationis,   et  generatio 

subjectuin  generationis  :  consequens  est 

falsum,  quia  idem  non  est  subjectum  sui 

ipsius,  etiam  quia  anima  est  subjectum 

doctrinationis.  Et  consequentia  proba- 

tur,  quia  non  videtur  cujus  alterius  mo- 

tus  doctrinatio  possit  esse   subjeclum, 

quam  doctrinationis. 

Amplius    si  (8)  tres    species    motus.       !><■ 
...  ..  .   ',  \  .  Text    17. 

Qumta  ratio,  quia  tres  sunt  species  mo- 
tus,  ut  dictum  fuit  prius  ;  tunc  quaero 
utrum  quilibetillorum  indifferenterpos- 
sit  esse  subjectum  alterius,  vel  unus 
motus  detcrminatus  alterius  molus  de- 
terminati,  et  utrumque  apparet  impossi- 
bile. 

Omnino  nutem  quoniim  nijvetur  omne. 
Ilic  oslendit  qualiter  possil  coiicedi,  quod 
ad  motum  sit  motus,  dicens,  quod  tri- 
pliciter  dicitur  aliquid  moveri,  ut  dic- 
tum  fuit  in  principio  hujus  quinti:  Uno 
modo,  secundum  partem.  Secundo  modo 
secundum  accidens.  Tertio  modo  per  sc, 
et  primo.  Tunc  dicit,  quod  si  aliquo 
modo  debeat  concedi,  quod  mutatio  sit 
subjectum  mutationis,  hccest  secundum 
accidens  :  modo  de  iliis,  qua3  compctens 
mobili  secundum  accidens,  non  est  nos- 
tra  consideratio,  ideo  dimissa  erant 
prius. 

Quoniam  autem  (9)  neque  substantix.  jg, 

liic  oslendit  in  quibus  generibus  invcni-  "^**^''  ^^' 
tur  motus  :  et  primo  facit  hoc.  Secundo, 
ostendit  qualiter  in  unoquoque  illorum 
generum  motusinvcnitur.  Tertio,  redu- 
cit  motum,  qui  est  de  minus  ad  magis, 
vel  e  contra  in  eadem  specie  ad  motum, 
qui  est  de  contrario  in  contrarium  :  et 
quarto,   detcrminat  de  immobili,    quod 


176 


LIB.  V.  PHYSICORUM 


iVor?««^  oppQnitur  niotui.Secundum  ibi  :  Motus 

taiitumad 


Quaniita-  iqitur  secuiidum   qualitatem.    Terdum 

tem,    Qua-  .,  .       ,  .  .       ^ 

litatem,  et  ibi  :  Qu.v  autem  m  specte.  Quarium  ibj : 
Immobileautemest.  Est  igitur  sexta  con- 
clusio  ista,  quod  solum  in  Quantitate, 
Qualitate,  et  Ubi  invenitur  motus.  Pro- 


20. 


men  commune  ;  vocatur  tamen  latio,  sed 
lioc  est  improprie,  quia  proprie  lo- 
quendo  latio  solum  dicitur  de  illo,  quod 
movetur  motu  veliitionis,  sicut  quando 
homo  movelur  in  navi. 

Que  (10)  autem  in  eadem  specie.  Hic  Xext.  19. 
batur,  quia  in  istis  generibus  est  per-  reducit  motum,  qui  est  de  minus  ad  ma- 
fectacontrarietas  :  igiturcumomnis  mo-  gis,  vel  e  contra  in  eadem  specie,  ad 
tus  sit  de  conlrario  in  contrarium,  se-  motum  de  contrario  in  contrarium  :  et 
quilur  quod  in  quolibct  islorum  gene-  ponitur  ista  conclusio,  quod  omnis  mo- 
rum  invenialur  motus,  et  non  invenitur  tus,  qui  est  de  minus  ad  magis,  vel  e 
i:i  aliis  Pra^dicamt^ntis,  utprobatum  cst  contra,  est  de  contrario  in  contrarium. 
prius  ;  igitursulum  invonilur  iu  istis.  Probatur,  quia  illud  dicitur  minus  lale, 
Sed  (a  dubilatur,  quare  non  faeit  mon-  quod  magis  habet  de  contrario  ;  et  ma- 
tionem  de  Silu,  Habitu,  et  Quando  ?  Res-  gis  tale,  quod  minus  habet  de  contrario  ; 
pondetur  de  Situ,  quod  pro  tauto  non  fa-  igitur  omnis  motus,  qui  est  de  minus 
cit  mentioncm  de  Situ,  eo  quod  Situs  ad  magis,  vel  e  contra  in  eadem  specie 
non  acquiritur  vel  deperditur,  nisi  con-  est  de  contrario  in  contrarium. 
secutive  ad  aliquem  motum  localem  ;  et  Immohile  auteni  est.  HIc  determinat 
ideo  licet  in  illistribus  generibus  ropc-  de  immobili,  dicens,  quod  aliquid  ^\(i\-  immobiie 
riatur  motus,  tamen  motus  reperti  in 
istis  Iribusgeiieribus  sunt  consecuti  ad 
aUa  genera.  Item  de  Habitu,  quia  Ilabi- 
tus  est  corum,  qu;i:'  sunt  adjacentia  cir- 
ca  corpus,  aut  circa  partes  corporis,  <iui 
non  acquiritur  nisi  consecutione  ad  ali- 
quem  motum  iocalem,    necctiamdeper- 


21. 
mot 

tur    immobile    tripliciter  :  uno    modo,  w;iL"'' "" 
quia  omnino  impossibile  est  ipsum  mo- 


vori,  vel  mutari  ;  et  sic  Deus  est  om- 
nino  immobilis.  Alio  inodo  dicitur  im- 
mobile,  quod  vix  movetur,  vel  in  nmlto 
tempore  parum  movetur,  aut  quod  inci- 
pit  moveri  ;  et  tale  non  dicitur  proprie 
ditur.  Item,  Quando  est  tempus  :  modo     iiimiobile,  sed  graviter   mobile.    Tertio 


tempusost  motus,  ut  patet  4  /lujus,  ct 
ad  rnotum  non  est  motus,  ut  jam  pro- 
batum  est. 

Motus  i'jiliir  secundu:)).  quaiitaie  n. 
Kic  (1)  ostenditqualiter  in  quolibet  dic- 
torum  trium  generum  invenitur  motus, 
dicens,  quod  motus  ad-  qualitatem  ap- 
propriato  nomine  vocatur  alteratio  ;  et 
dico  iiotanter  appropriato.,  quia  quilibet 
molus  dicilur  ab  aliter  so  habere,  et  sic 
est  nomen  coniniune  cuilibet  motui,  li- 
cet  appi-opiietur   motui  ad  Qualitatem. 


modo  dicituriminobile,  quod  aptum  na- 
tum  est  moveri,  et  de  facto  non  ino- 
vetur,  scilicet  in  mensura,  qua  natum 
est  nioveri  ;  et  hoc  tangit  per  hoc,  quod 
dicit.  Tunc  cum  aptum  natura  est,  et  ubi 
et  quomodo,  et  dicit  tunc  pro  tanto , 
quia  licet  coelum  non  moveatur  in  ins- 
tanti,  eo  quod  in  tans  non  est  mensura, 
({ua  ccjelumnatu  :iestmoveri,etquiaterra 
non  est  locus,  in  quo  coelum  natum  est 
moveri  :  cl  dio  isic  ad  denotandumqua- 
litatem  motus,   et  ideo  licet  ccelum  non 


l^ 


Sedmotus  ad  Quantifatem  non  nomina-  moveaturmotu  rccto,  propter  hoc  tamen 

tur  uno  nomine,  sed  denuiuinatur  aug-  non  sequitur  quod  quiescata  motu  rec- 

luentati.j    vel  diminutio.  Motus  autem  to  ,  quia   non  est    nalum    moveri   tali 

Becunjum  locum,  non  habet  aliquod  no-  motu, 


QU/ESTIO  I 


177 


ANNOTATIONES 

22.  (*)  In  ad  aliquid  non  cst  motus.  Nota 
oium  es-  prifQo,  quod  aliquo  Pra?dicamentoesse  per 
lopradi-  se  molum  potest  inlelligi  dupliciler  ;  uno 

amenlo  ,  .  ,    .  ...  i   , 

ifarimn  modo,  ut  Loec  delerminalio  per  se,  deter- 
i////.'^*    minet  motum,   et   sic  in  omni  Praedica- 
mento  est  per  sc  motus,  cujus  entitas  est 
successive  acquisibilis.Alio  modo  sic,quod 
determinet  esse,  ct  ita  in  illo  Proedica- 
mento  est  per  se  motus,  cujus  entitas  gra- 
lia  sui,  et  non  alicujus  alterius,  terrainat 
molum.  Secundo,  nota  quod  aliquid   dici- 
rminare  tur  pcr  se  terminare  motum  duplicitcr  ; 
Itciter'  '^'^^  inodo  pcr  se  primo,   adeo  quod   non 
itivgii.  praesupponit  necessario  aliquid  aliud   ter- 
minare  illura  motum,  vel  alterum.  Alio 
modo  per  se  secundo  ;  et  sic  illud   tcrmi- 
nat  aliquem  motum,  quod  nihil  aliud  quam 
ipsum  terminat,  tamen  necessario  praisup- 
ponit  aliquid  aliud   terrainare  illum  mo- 
tum  :  sicut  similitudo  per  se  secundo  ler- 
minat  assimilationem,  nihil  enim  terminat 
assimilalionem,    nisi  similitudo  ;    tamen 
ipsa  non  potest  eam  terminarc,  nisi  aliqua 
qualitas  prius  terminaverit  aliquam  alle- 
rationera  ;  cum  cnim  similitudosilrelatio, 
necessario  pra^supponit  suum  fundamen- 
tum,  quod  est  qualitas. 

Nota  tertio,quod  ad  hoc,quod  aliquid  per 
se  primo  terminet  motum,  tria  requirun- 
tur :  Primo,  quod  terminet  illum  motum 
inlrinsece,  et  ideo  locus  non  terminat  mo- 
lum  localem  per  se  primo,  sed  ubi.  Se- 
cundo  rcquiritur,  quod  ratione  sui,  et  non 
ratione  cujuscumque  sibi  accidentis,  ter- 
minct  motum,  aliter  enim  terminarct  per 
accidcns,  et  non  per  se.  Terlio  requirilur, 
quod  non  necessario  praesupponat  aliquam 
aliam  mutalionem  lerminari  ad  aliquem 
lerminum. 
23.  Ex  his  sequilur  primo,  quod  cumrelatio 

non  suscipiat  magis  et  minus,  nec  h  ibeat 
contrarium,  nisi  gratia  fundamenli,  vel 
termini,  quod  ncc  cliam  lerminat  pcr  se 
motum,  gratiasui,  sed  solum  ratione  fun- 
damenti  vel  lermini,  cum  ipsa  non  pos- 
Sit  in  aliquo  de  novo  acquiri,  nisi  prius 
toa.  111, 


aliqua  forma  absoluta  terminet  aliquem 
motum. 

Secundo  sequilur,  quod  licet  ad  relatio- 
nem  non  sit  per  se  primomotus,  utex  dic- 
tis  jam  palet,  est  tamen  bene  per  accidens : 
acciditenim,  quod  moveturde  albo  in  ni- 
grum,  quod  ipsum  fiat  simile,  vel  dissi- 
mile  alteri.  Et  si  dicas,  quod  Scotus  hic  di- 
cit,  quod  illud  quod  movetur  ad  relalio- 
nem  transmutatur  se  quiesccnte,  ergo  quod 
acquiritrelalionem  de  novoquiescit,  etnon 
mutatur,  nec  per  se  nec  per  accidens. 
Dico,  quod  Scotus,  et  Commenlator,  cujus 
sunt  verba,  non  intelliguntaliquid  simpli- 
citer  quicscere,  et  cum  hoc  ad  relalionem 
transmulari  (  quia  hoc  contradictionem 
involvit)  sed  intelligunt,  quod  illud,  quod 
transmutatur  ad  relationcm,  quiescit,  id 
est,  non  moveturdenecessitate,  mutatione, 
quJE  est  ad  forraam  absolutam,  id  est,  non 
movetur  ad  se,  licet  moveatur  ad  alterum, 
de  quo  infra. 

(b)  Ad  Aclionem  et  Passionem  non  est  m)-       *, 
tus.  Nota,  quod  non  videlur  bona   conse-  Ad  aciio- 
qucntia  :  Ad  motum  7ion  cst  pcr  se  motus,  patsionem 
errjo  ad  actionem,  el  passionem  non  est  per    ""^*  "' 
se  motus,  nam  hoec  consequcnlia  ex  hoc  vi- 
dctur  tenere,  quod  actio  et  passiosunt  mo- 
tus,  quod  est  conlra  Aristolelem  in  3.  hu- 
jus.  Dicuntaliqui,  |quod  htec  consequentia 
tenet  ex  hoc,  quod  actio,  et  passio  sunt  mo- 
tus  saltemmaterialiler,  licet  non  sint  mo- 
tus  formaliler.  Sed  hoc  non  valet,  quia  ac- 
tio,  et  passio  malerialiter  nihil  aliud  est, 
quam  forma  fluens,  et  ad  illam  bene  estmo- 
tus  :  sed  si  accipiantur  formaliter,   mani- 
festum  cst,  quod  ipsa  non  sunt  motus.  Ideo 
dicunt  alii,  quod  praedicta  consequentia  le- 
net  pcr  locum  a  simili :  nameadem  est  ra- 
tio,  quare  ad  actionem,  et  passionem  non 
est  motus,  et  quare  ad  motum  non  est  mo- 
tus  ;  ad  hcc  enim  quod  aliquid  sit  subjec- 
tum,  el  tenninus  motus,   requiritur,  quod 
in  se  sit  quoddam  perraanens  potens  esse 
sub  quiele,   quantum   est  ex  parte  sui  : 
modo  sicut  raotus  non  esl  perraanens,   sed 
quoddara  successivura,   ila  nec  actio,  nec 
passio  ;  consistunt  enim  inquadam  succes- 


motus. 


178 


LIB.  V.  PHYSICORUM 


26. 


sione.  Possel  eliam  dici,  quod  praedicla 
consequenlia  lenel  per  locum  a  majori,  si 
enim  moLus  non  est  motus,  nec  a  fortiori 
aclionis,  el  passionis  erit  molus,  eo  quod 
per  quemlibel  motumconsequitur  acLio  et 
passio  ;  si  ergo  ad  actionem,  et  passionem 
esset  motus,  etiani  motus  esset  motus. 

(c)  Ad  motum  non  est  molus  tanquam  ad 
terminum.  Nota,  quod  seusus  liujus  conclu- 
sionis  est,  quod  molus  non  acquiritur  per 
moLum,  neque  muLaLio  per  mulationem  ; 
et  ralio  est,  quia  omnis  muLalio  procedil  in 
suis  terminis  per  se,  alque  adeo,  posiLo  ter- 
mino  ad  quem  estmoLus  per  se,  non  requi- 
ritur  alia  mutatio  habens  alios  terminos  ; 
et  si  dabitur,  hoc  eril  per  accidens.  Hoec 
deductio  paLeL,  quia  Lali  Lermino  unius  mo- 
tus,  vel  mutalionis  acquisito,  polest  quies- 
cere  mobile,  atque  ita  non  esL  per  se  mo- 
tus,  neque  rauLaLio  ad  motum,  et  ad  muta- 
tionem. 

(d)  Si  mutatio  esset  ad  mulalionem,  nulla 
esset  mutatio.  NoLa,  quod  hoec  consequen- 
lia  exGO  tenet,  quia  res  dum  fit,  nondum 
est;  si  ergo  nioLus  fiL  per  molum,  ergo 
dum  fiL,  nondum  esL.  Tunc  ullra,  ille  alius 
moLus  quo  fiebat,  si  per  alium  fiL.nondum 
est,  dum  fit,  et  parilerde  infinitis  ;  quare 
nullus  est,  quia  non  datur  primus  moLus, 
quo  moLus  fiaL,  cum  quilibet  fiaL  per  mo- 
tum  :  nullus  ergo  erit  motus. 

Nota  secundo,  quod  sequenles  rationes, 
quse  habentur  a  text.  14.  usque  ad  17. 
communiter  adducuntur  ab  expositoribus 
ad  probandum,  quod  ad  moLum  non  sil 
moLus,  ul  ad  Lerminum  :  ScoLusautemuLi- 
tur  eis  ad  probandum,  quod  non  sit  motus 
ad  motum  tanquam  ad  subjecLum,  id  est, 
quod  motus  non  possit  esse  subjectum  mo- 
tus,  nec  mutaLio  muLalionis,  eL  est  satis  sub- 
tilis  deducLio,  et  ut  credo  magis  ad  aures 
Aristotelis. 

(e)  Sed  dubitatur,  quare  non  fac  il  mentio- 
nem  de  Situ,  etc.  Nota,  quod  ex  eo  Aristo- 
teles  non  probat  moLum  non  esse  ad  quaiido, 
quia  quando  acquiriLur  in  aliquo  sine  sui 
mutatione  ex  sola  adjacenLia  temporis ;  nara 
tempus  est  mensura  motus,  molus  aulem 


in  acLione  et  passioiie  consisLit,  aLque  adeo 
osLenso,  quod  ad  acLionem  eL  passionem 
non  esL  moLus,  facile  ostendiLur,  quod  ad 
ipsum  quando  non  esL  moLus.  SimiliLer, 
non  probal  Philosophus,  quod  ad  HabiLum 
non  sit  motus,  quia  sicut  relatio  potest  ac- 
quiri  in  aliquo  sine  sui  muLaLione,  ita  el 
Ilabitus ;  probalo  ergo,  quod  ad  relatio- 
nem  non  est  motus,  facile  probatur,  quod 
ad  liabilum  non  sil  molus.  El  quia  siLus 
non  acquiriLur  de  novo,  nisi  per  molum 
localem,  certum  est  autem,  quod  moLus 
localis  non  esL  per  se  ad  siLum,  sed  so- 
lum  per  accidens,  ideo  cerLum  est,  quod 
ad  siLum  non  esL  per  se  moLus.  Nec  valel 
dicere,  quod  ubi  acquiriLur  in  aliquo,  ex 
sola  adjacenLia  alterius,  et  alterius  super- 
ficici  sine  sui  mutatione  :  ergo  nec  ad  ubi 
erit  per  se  moLus.  AnLecedens  palel,  sup- 
posiLo,  quod  superficiem  turris  B.  Virgi- 
nis  circumdet  alia,  etalia  superficies  aeris, 
ipsa  immobili  permanente,  acquiritur 
alius,  et  alius  respecLus  ubicanlis,  ad  ubi- 
catum  seu  locanLis  ad  locaLum,  cum  fun- 
damenLura  ejus,  scilicet  superficies  aeris 
locanLis  sit  aliud,  et  aliud.  Hoc,  inquam, 
non  obstat,  quianon  est  similedcr6i,  el 
aliis  Prsedicamentis  respecLivis  :  nara  Ubi 
non  polesL  acquiri  in  aliquo  sine  mutalione 
locali  sui  vel  alLerius,  eL  esL  terminus  per 
se  primus  ipsius  muLaLionis,  nonestaulem 
sic  de  aliis  PrjedicamenLis. 
(f)  Hic  oslendit,  qualiter  in  quolibet  dicto- 
rum  trium  genemm,  etc.  NoLa,  quod  si 
sumaraus  moLura  in  communi,  in  quan- 
tura  comprehenditsubse  tamraoLus,  quara 
inslantaneas  mutationes,  quatuor  habet 
sub  se  species,  scllicet  generationem  et 
corrupLiouem  ad  subsLanLiam  augmenta- 
tionem  et  diminutionem  ad  quantiLatem; 
alLerationemadqualiLaLem,  eL  moLura  loca- 
lem  ad  wii :  nam  raoLus  sumiL  denomina- 
tionem  a  terminoacZ  quem:  modo  quatuor 
sunt  Praedicamenta,  quae  sunt  termini  mo- 
tus  seu  raulaLionis,  scilicet  Substantia, 
Quanlilas,  QualiLas,  et  Ubi.  Si  autem  su- 
matur  molus  presse,quatenus  liabel  tres 
illas  conditiones,   quas  assignat    Philoso- 


27. 


QU.^^STK)  I 


179 


phus  in  hoc  5.  text.  3.  et  quas  nos  su- 
pra  relulimus  in  3.  annotatione ad  secun- 
dujn  cap.  Folum  habet  Iresspecies,  adquas 
est  per  se  molus,  videlicet  Quanlitatem, 
Qualilalem,  et  Ubi. 


provenit  successio  propter  partes  quan- 
litativas  subjecti. 

Quinto,  arguitur  per  definitionem  nio- 
tus,  quia  moius  cstacliis  entis  in  potcn- 
iia,  sccunduin  qiiod  inpotcntia,  sed  ge- 
neratio  cst  actus,  etc.  quia  est  actus  ge- 
nerabilis,  secundum  quod  general)ile  ; 
sed  gcneratio  estmotus  adsubstantism: 
ergo,  etc. 

Sexto,  nisi  sic,  hocesset  in  proposito, 
quia  substontiasnihil  esset  contrarium  ; 
sed  propter  hcc  ncin,  quia  in  unoquoque 
genere  est  una  prima  contrarietas,  ut 
patet  10.  Metaph.  tcxt.  12.  modo  Sub- 
stantia  est  quoddam  Genus,  igitur  Sub- 
stantiaa  aliquid  est  contrarium. 

Opposilum  arguitur  per  Aristotelem 

in  isto  quinto,  icxt.  10.  et  probatur  ra- 

tione,  quia  omnis  motus  est  de  (a)  affir- 

mato  in  affirmatum  ;  sed  nulla  mutatio 

ad  substantiam,  est  de  affirmato  inaffir- 

matum,  nam  generatio  est  ad  affirma- 

tum,  sed  non  de  affirmato,  et  e  contrade 

busmotum,  inducit  de  generatione,  quae     corruptione  ;  ergo,  etc. 

est  motus  ad  substantiam.  Secundo,  illud  quod  movetur,   est  ; 

Tertio,  quia  motus  est  generatio  par-     sed  illud  quod  generatur  non  est :  igitur 

tispostparlcm  cjnsperfectionis,  adquam     quod  generatur  non  movetur,  et  per  con- 


QU.ESTIO  I 
Ulrum  ad  substantiam  sit  motus 

Arisl.  /tic  text.  10.  P.  Thom.  5.  Pliysic.  cap.  2. 
Averroes,  et  omnes  interpretes  ilidcm.  yEgidius 
Romanus  in  5.  Phys.  lect .  3.  Flandria  in  11. 
Meiaph.  q.  ullima.  art.  1.  Conimbric.  in  5.  Phy- 
sic.q.  1.  Complulen.  ,■•/«;;.  ^12.  Physic.  q.  S. 
Hurlado  rfi.^75  11.  P/iysic.  sfc^  11.  Aversa  tom. 
1.  Philosoph.  qiitrst.  2ti.  scc(.  1.  Fuentes  5. 
P/iysic.  (jiKrsi.  "2.  diffic.  1.  art .  1.  Ruvius  ibid. 
cap.  'i.  qucest.  unica  par.  2. 

Ahguitur  quod  sic,  per  Aristotelem  in 
Postprapdicamentis,  qui  enumerando 
species  motus  numerat  generalionem. 

Secundo,  patet  per  Aristotelem  3, 
hujiis,  qui  declarans  definitionem  mo- 
tus  per  inductionem  in  divei  sis  generi- 


mobile  tendit  donec perficiatur,  ei  sit  in 
actu  /igitur  motusest  generatio.  Ante- 
cedens  apparet  per  Commentatorem  3. 
hujus,  qui  sic  definit  motum.  Tenetcon- 
sequenlia,  quia  genus  positum  in  defini- 
tione  alicujus  debet  praedicari  de  definito; 
modo  ad  istam  :  jnotus  cst  gcneratio,  se- 
quitur  per  conversionem,  iyitur genera- 
tio  est  motus. 

Quarto,  onmis  mutatio  successiva,  qua 
subjectum  se  habet  aliler  quam  prius, 
est  motus  ;  sed  generatio  est  hujus- 
modi  :  ergo,  etc.  Majorpatet  :  quia  mo- 
t)(?;*^  estaliter,  et  aliter  se  habere   quam 


.^. 


scquens  generatio  non  est  motus  ;  modo 
si  sd  subslontiam  esset  aliquis  motus, 
maxime  esset  gcneratio  :  igitur  ad  sub- 
stantiam  non  est  aliquis  motus. 

Notandum,  quod  motus  accipitur  tri- 
pliciter  :  unomodo  pro  omni  mutatione,  ■*^o.'"«  a^- 

r  r  7       cipltur 

sive  sit  subila,  sive  successiva,  sive  sit  tripUdter. 
in  subjecto  in  actu,  sivesitin  subjectoin 
potentia  :  et  isto  modo  isti  termini  mo' 
tus,  et  mutatio  cunvertunlur.  Alio  modo 
accipiturmotus  proomni  mutalione  suc- 
cessiva  ;  sive  sitin  subjecto  in  actu,  sive 
in  potentia  :  et  isto  modo  definit  Aristo- 
teles  motum  in  3  .  hujus,  et  etiam  isto 


prius,  et  ideo  quod  prius  et  posterius  modo  sumitmotum  inPostprfedicamen- 
aliter  se  habet,  movetur  ;  et  minor  pro-  tis,  ubi  distinguit  species  motus.  Terlio 
batur  :  quia  in  generatione  substunliali     modo,  sumiturmotus  propriissime,  pro 


i80 


LIR.  V.  PIIYSIGORUM 


i. 


mutatione  successiva  facta  in  subjecto 
in  actu  de  termino  a  quo  positivo,  ad 
terminum  ad  quem  "^o&iiivum,  et  sic  ca- 
pit  Aristoteles  motum  in  isto  qninto, 
text.X'^.  quando  probat,  quod  solum  m 
tribus  Generibus  invenitur  motus,  scili- 
cet  in  Quantitate,  Qualitate,  et  Ubi :  et 
sic  isti  termini  motus  et  mutatio  se  ha- 
bent  sicut  superius  et  inferius  :  nam 
omnis  motus,  est  mutatio,  et  non  e  con- 
tra. 
Secundo  notandum,  quod  mutatio  ad 
Generatio,  substautiam,  ut   ffcneratio  et  C°)  corrup- 

et  cortup-  '  o  \  /  r 

tio  diffc-  tio.differunt  ab  aliis  motibus  :  nam  per 

runt  ab  .  .  ,  , 

aiiis  moii-  generationcm  mutan  respondetur  ad 
"*'  interrogationem  factam  per  quid  est :  sed 
per  alios  motus,  vel  mutationes  mutari 
respondetur  non  ad  quid  est,  sed  solum 
ad  quale,  vel  ad  quantum,  aut  ad  ubi, 
veladaliquid  hujusmodi.  Secundo  per 
generationem  mutatur  nomen  et  defini- 
tio,  sed  per  alios  motusnon,  sed  solum 
mutatur  pnedicatum  accidentale,  quod 
prius  verificabatur.  Tertio,  quod  de  ra- 
tione  generationis  est,  quod  sit  ad  ter- 
minum  ad quem,  nihil  connotando  de 
termino  a  quo^  et  e  contra,  de  ratione 
corruptionis  est,  quod  sit  a  termino  a 
quo,  nihil  connotando  de  termino  ad 
quem  ;  sed  de  ratione  aliorum  motuum, 
ut  alterationis  et  augmentationis  est, 
quod  sint  aterminis  a  qu'bus^  ad  termi- 
nos  ai  quos.  Quarto  differunt,  quod  in 
mutatione  substantiali  non  est  aliquod 
subjectum  in  actu  manens  idem  ante 
mutationem,  etpost,  sed  solum  in  poten- 
tia,  ut  materia  prima  ;  sed  in  aiiis  moti- 
bus  manet  idem  subjectum  in  actu  post, 
et  ante. 

Tunc  ponuntur  conclusiones.  Prima 
est  :  Nulla  mulatio,  in  qua  solum  est 
successio  propter  partes  quantitativas 
subjecti,  est  motus.  Probatur  :  quiaomni 
motu  aliquid  movetur  primo  ;  sod  in  tali 


mutatione,  in  qua  tota  successio  prove- 
nit  propter  partesquantitativas  subjecti, 
niliil  movetur  primo  :  igiturtalis  nmta- 
tionon  estmotus.  Major  probatur,  quia 
omne  quod  movetur,  autmovetur  primo, 
vel  non  primo  :  si  non  primo  moveatur, 
hoc  est,  pro  tanto,  quod  aliqua  pars  ejiis 
movetur  primo,  a  qua  totum  denomina- 
tur  moveri  non  primo.  Et  minor  patet, 
quia  illud  subjectum,  inquo  est  succes- 
sio  propter  partes  quanlitativas,  vel  ip- 
sum  totum  movetur  primo,  vel  aliqua 
pars  ejus  :  non  ipsum  totum,  quia  jam 
esset  completa  mutatio,  vel  nondum  in- 
ciperet  :  si  aliqua  pars  ejus,  tunc  vel 
pars  illa,  in  qua  dispositio  secundum 
quam  est  motus,  esset  introducta,  vel 
alia  pars,  in  qua  est  introducenda.  Non 
primo  modo,  quia  illa  pars  non  movetur, 
sed  jam  mota  est,  quia  habet  terminum 
ad  quem  motus  :  nec  secundo  modo, 
quia  illa  pars  non  mutatur,  sed  est  mu- 
tanda  ,  etper  consequens  sequitur,  quod 
tali  mutatione,  in  qua  provenit  succes- 
sio  propter  partcs  quantitativas  subjecli, 
nihil  movetur  ;  sed  omni  motu  aliquid 
movetur  :  igitur  nulla  talis  mutatio  est 
motus. 

Secundo,  quia  si  per  aliquod  tale  sub- 
jcctum  continue  induceretur  caliditas 
summa  tota  simul  in  eadem  parte  sub- 
jecti,  successive  tamen  secundum  partes 
quantitativas  subjecti  ;  tunc  illud  sub- 
jectum  mutaretur,  et  tamen  non  move- 
retur  ;  quia  si  sic,  moveretur  secundum 
caliditatem,  scd  lioc  est  falsum  :  quia 
nulla  parsillius  subjecti  est  prius  minus 
calida,  et  postea  magis. 

Tertio  sequcretur,  quod  illuminatio 
consequens  umbram  terrae  esset  verus 
motus  ;  sed  hoc  est  falsum,  quia  omnis 
verus  motus  de  sui  natura  est  successi- 
vus,  ettamen  illa  mutatio,  scilicet  illu- 
minationis,  quantum  est  ex  natura  sua, 


i 


QU^STIO  I 


181 


7. 

tnuta- 
mc  ad 
^slan- 
m  non 
succes- 
secun- 
i   gra- 
formce 


\us  non 
adsub- 
itiam, 


esset  subita.  Secunda  consequentia  pro- 
batur,  quia  in  illa  mutatione  estsucces- 
sio  propter  partes  quantitativassubjecti. 
Contra  primam  rationem  objicitur,  quia 
per  eamdem  rationem  potest  probari, 
quod  nihil  moveretur,  quia  non  totum 
mobile,  per  quod  fit  mutatio  :  quia  una 
pars  ejus  est  mutata,  et  alia  mutanda, 
et  per  consequens,  cum  nulla  pars  ejus 
de  facto  mutetur,  sequitur  quod  iilud 
subjectum  non  mutatur,  vel  saltem  illa 
ratio  probat  evidenter,  quod  nihil  muta- 
tur  primo.  Respondetur,  quod  non  est 
simile  de  motu,  et  mutatione  :  quia  non 
est  inconveniens  concedere,  quod  nihil 
movetur  primo.  Tamen  aliler  potest  dici, 
quod  in  toto  tempore,  in  quo  fit  mutatio, 
illud  subjectum  mutalur  primo  :  quia 
secundum  se,  et  quamlibet  partem  sui, 
licet  secundum  niillam  ejus  partem  mu- 
tetur  simul,  imo  successive  per  par- 
tem  post  partem. 

Secunda  conclusio.  In  mutatione  (c) 
ad  substantiam  non  est  successio,  se- 
cundum  gradus  formfe,  sed  solum  se- 
cundum  partes  quanlitativas  subjecti. 
Probatur,  quia  nulla  forma  substantialis, 
secundum  quam  est  mutatio,  suscipit 
magis  et  minus  :  igitur  in  nuUa  muta- 
tione  secundum  substantiam  provenit 
successio  propter  gradus  formje.  Gonse- 
quentia  tenet ,  et  probatur  antecedens, 
quia  si  substanlia  susciperet  magis  et 
minus,  hoc  esset  consecutive  ad  inten- 
sionem,  et  remissionem  primarum  qua- 
litatum  ;  sed  propter  hoc  non,  ut  po- 
test  induci  per  experientiam  in  multis  : 
quia  aer  ia  hj-eme  est  multo  frigidior, 
quam  calidus,  et  per  consequens  potius 
esset  aqua,  quam  aer.  Item,  ferrum  igni- 
tum  potius  esset  ignis  quam  ferrum, 
et  ita  de  aliis. 

Terliaconclusio.  Ad  substantiam  non 
est  molus.  Probatur,  quia  in  mutatione 


ad  substantiam  tota  successio  provenit 
propter  partes  quantitativas  subjecti : 
igitur  nulla  mutatio  ad  substantiam  est 
motus.  Antecedens  apparet  per  prasce- 
dentem  conclusionem  :  et  consequentia 
tenet  per  primam.  Secundo,  quia  illa 
mutatio  non  est  motus,  qure  de  sui  na- 
tura  non  est  successiva,  sed  tota  ejus 
successio  provcnit  consecutive  ad  alios 
motus ;  sed  mutatio  ad  substantiam  de 
sui  naturanon  est  successiva,  sed  ex  eo 
solo  est  successiva,  quia  consequitur 
motum  successivum  ;  ergo,  etc.  Major 
palet,  quia  de  ratione  motus  est,  quod 
sit  successivus.  Et  minor  probatur,quia 
si  caliditas  summa  esset  simul  intro- 
ducta  in  totum  subjectum,  ita  quod  non 
prius  in  una  parte  quam  in  alia,  tunc 
subitointroduceretur  forma  substantia- 
lis  ignis  :  sed  ex  quo  nunc  de  facto  in- 
troducitur  caliditas  successive  secun- 
dum  partes  subjecti,  ita  etiam  succes- 
sive  introducitur  forma  substantialis 
ignis.  Et  sic  patet,  quod  ad  substantiam 
non  estmotus,  scilicetaccipiendo  motum 
tertio  modo  prius  dicto. 

Ad  rationes,  omnes  soIuta3  sunt  pcr 
distinctionem.  Ad  ultimam  dico,  quod 
Aristoteles  10.  Metaph.  text.  12.  acci- 
pit  contrarietatem  large,  prout  se  exten- 
dit  ad  oppositionem,  qua3  est  inter  pri- 
vationem,  et  habitum. 

ANNOTATIONES 

(a)     Omnis  motiis  est  de  afp.rmalo  in  affir- 

mattim.  Nota,  conlrarietatem  requiri  inter  Contrarie- 

tas   requi- 

terminos  motus  proprie  dicli,  qua3  non  in-  ritur  tnter 
venilur  in  substantia  :  requirilurenimesse  niotus?^2i 
duo  extrema  affirmativa,  quoe  inter  se  ita 
distent,  ut  habeant  per  se,  et  exnalura  sua 
lalitudinem  quamdam,  ralione  cujus  ab 
uno  ad  allerum  possit  esse  successio  ;  cum- 
que  substantiae  non  sint  divisibiles,  quia 
quantum  de  se  est,  in  instanli  inlroducl 


8. 


182 


LIB.    V.  PIIYSIGORUM 


Alteraiio 
quid   sit. 


possunt,  ideo  carcnt  lali  laliUidine,  ralione 
cujus  ab  um  in  aliam  Iransitus  successi- 
vusfieri  possit. 

(b)    Generatio   ct   corniplio    differnnt  ab 
aliismot.bus.  Nola,  quocl  aHeratio  est   mit- 
tatio  siibjecti  sensi  nlispermanentis  in  suis 
affectibus  :    verbi    gralia,    quando   homo 
Iransit  desano  in  segrum,  manet  idcm  ho- 
mo,  mulatur  vero  secundum  affectus,   id 
est,  a  sanitate  in  [cgritudinem.  Ex  quo  duo 
colligimtur  :  primum,  quod  alteratio  fit  in 
qualitatibus  accidentalibus,  quod  insinuat 
Aristoteles  in  Postprxdicamentis ,   cap.  de 
motu,  ubi  dicil,  secundum  omnes  affectio- 
nes  accidit  nobis  alterari,  et  in  hoc  5.  cap. 
2.  ubi  loquilur  de  hujusmodi  qualitatibus, 
Bi^.  Metaphys.  text.    18.   cap.    de  Qiialit . 
Secundum,  quod  sequitur,  est  quod   sub- 
jectum  allerationis  dicitur  sensibile,    ad 
differentiam  materine  primse,  quoe  quamvis 
sit  subjectum,   non  tamen  est  sensibile  : 
quod  docuit  Aristoleles  I.  Physic.   cup.   7. 
et  2,  de  Anima,  cap.  6.  text.  63.  numerans 
universa  sensibilia,  asserens  in  triplici  esse 
differentia,   videlicet,   sensibilia    propria, 
quoe  unico  senliuntur  sensu,  ut  sonus,  qui 
solo  auditu  sentitur  ;  sensibiliacommunia, 
quse  pluribus  sensibus  cognoscuntur,    ut 
magnitudo  et  motus  :  et  sensibilia  per  ac- 
cidens,  ut  quselibet  substantia,   qua3   ra- 
tione  accidenlium  sensibilis  est  :  materia 
autem  prima  nullo  istorum  modorum  sen- 
sibilis  est. 
Nota  secundo,  qwodGeneratioest  7nutatio 
Generatio-  hujus  totius  in  hoc    tolum  eodem  subjecto 
^^^iio.'^'  PGrmanente.^SommQ  totius  intelligitur  per- 
fecta  substantia,  quae  mutatur  in  aliam  to- 
tam    prima    corrupta  ;     manente  eodem 
subjecto,  id  est,  eadem  materia  prima  ma- 
nente  sub  utraque  forma  :  estque  sensus, 
Generatio  est  transmutatio  unius  perfcctoe 
substantia3  in  alteram  perfectam  substan- 
tiam,  nulla  substantia  manente  eadem  nu- 
merosub  utroque  extremo  transmulationis, 
licet  maneat  aliqua  imperfecta  substantia 
inutrcque  extremo.  Ilfcc  definitio  genera- 
tionis  dcsumitur  ab  Aristotele  in  hoc  cap. 
text.  7.  ubi  &\c\iq\iodGeneratio  estmutatio 


9. 


de  non  esse  ad  esse,  etcorruplio  e  contra  : 
sed  omne  quod  generatur,  ex  aliquo  cor- 
rupto  generatur,  quia  generatio  unius  esl 
corruptio  alterius,  ut  dicitur,  primode  Ge- 
neratione  :  ergo  impossihile  est,  quod  in 
generatione  permaneat  idem  subjectum 
sensibile,  et  eadem  perfecla  substantia  ;  et 
hoc  est,  quod  dicit  hic  Scotus,  quod  per 
generationemmutatur  nomen  et  definitio, 
el  quod  in  mutatione  substantiali  non  est 
aliquod  subjectum  in  actu  manens  idem 
ante  mutationem,  et  posl. 

Ex  hoc  sequitur  primo,  quod  alteratio 
differt  a  generatione  ex  parte  subjecti,  quia 
subjectum  alteralionis  est  ens  in  actu,  et 
substanlia  completa  ;  subjectum  vero  ge- 
nerationis  est  ens  in  potentia,  ut  materia 
prima. 

Secundo,  sequitur  quod  generatio  differt 
ab  alteratione  ex  parle  termini  ad  quem, 
quia  terminus  ad  quem  generationis  est  ens 
simpliciter,  et  substantia  completa  ;  ter- 
minus  autem  ad  quem  alterationis  est  ens 
secundum  quid,  ut  docet  Aristoteies  7.  Me- 
taph.  text.  7,  et  deinde,  ubi  dicit,  quod  ip- 
sum  quid  est,  id  est,  prima  substantia,  est 
ensin  actu  atque  simpliciter,  caetera  vero 
ex  eo  dicuntur  enlia,  quia  entis  entia  sunt, 
id  est,  qualitates  aut  quantitates. 

Tertio,  sequitur  qaod  generatio,  et  alte- 
ralio  differunt  ex  parte  mutationum  :  quia 
generationem  immediate  praecedit  aliqua 
alteratio,  quae  disponat  subjectum  ad  ge- 
nerationem ;  sed  secus  est  in  alteratione, 
quia  aliqua  alteratiofitsine  dispositione. 
(c)  In  miUatione  ad  substanliam  non  est 
successio  secundum  gradus  forma».  Nola, 
quod  praeter  discrimen,  quod  est  interge- 
nerationem  et  alterationem,  causans  diffe- 
rentiam  essentialem  inter  illas,  ut  scilicet 
termini  ad  quos  sint  diversi,  inler  genera- 
tionem,  ct  alios  motus  datur  aliud  discri- 
men,  videlicet,  quod  ca^leri  denominant 
subjectum  ;  generatio  vero  denominat  ter- 
minum.  Item,qaod  terminus  a  quo  in  moli. 
bus,  est  positivus  et  contrarius,  ut  ex  ni- 
gro  fit  album;  in  generalione  vero  est  pri- 
valivus  et  contradictorius,  ut  ex  non  ho- 


10 


QU.12STI0  II 


183 


mine  gencralur  homo,  et  ex  non  leonc  leo. 
Assignalur  etiamaliud  discrimen,  videli- 
cel,  quod  molus  fiunl  in  lcmpore,  genera- 
tio  vero  in  instanti  ;  et  hoc  discrimen  ve- 
rene  assignetur  examinandum  venit,  quam 
difficultatem  explicat  Scotus  in  sequenti 
qufestione,  et  etiam  nos  ibidem.eam  expli- 
cabimus. 


cie  specialissima.  Proprie  ergo  magis,  et 
minus  accipiuntur  in  forma  ejusdem  spe- 
ciei. 

Nola  quinlo,  quod  majus  et  minus,  et 
magis  et  m/nus,  differunt  et  conveniunt. 
Conveniunt  quidem  dupliciter:  Primo.quia 
utrumque  est  comparatio  quajdam.  Se- 
cundo,  quia  utrobique  est  comparatio   dis- 


*■  .  Pro  nunc,  nota  secundo,  quod  substantia  quiparantia?,  qmcoritur  ex  disquiparantia 
riam  pole?t  accipi  dupliciter  :  uno  n.odo  quan-  et  difformitate  terminorum.  Sed  differunt 
lum  ad  proprium  modum  essendi,  qui  est  quintupliciter  :  Primo,  quia  majns  et  mi- 
esse  per  se  et  noninalio,  qui  quidem  mo-  nus  important  comparalionem  unius  ad 
dus  non  est  positivus,  sed  negativus  ;  et  unum  prcecise  in  se  ;  sed  magis  et  minus 
quantum  ad  hoc  subslantia  non  suscipit  important  comparationem  unius  ad  unum, 
magis  nec  minus,  nec  infra  eamdem  spe-  non  prjBcise  in  se,  sed  in  comparatione  ali- 
ciem,  nec  in  diversis  :  et  hoc  modo  pytest  cujus  tertii,  quod  participant,  puta  alicu- 
intelligi    Philosophus    in    Proedicamentis,     jus  fornioe.  Secundo,  quia  wia<7S    el  minus 

sunt  adverbia,  et  ideo  distinguuntur  sicut 
modi  \  ^e&majvs  elminus  sunt  nomina  , 
ideoaccipiuntur  non  modaliter,  sed  nomi- 
naliler,  el  significant  formas,   et  non  mo- 


12. 

Mijus  et 
mi7ws  et 
magis    it  ■ 
minus  dif- 
ferunl  el 
conve- 
7iiunl. 


qui  dicil  substantiam  non  suscipere  magis, 
et  minus.  Alio  modo  polest  accipi  substan. 
tia  quantum  ad  enlitatem  substratam  huic 
modo  essendi  :  et  isto  modo  est  dubium, 
utrum  sul)stantia  infra  eamdem  speri-"m      dos  formas.  Terlio,   quia  tnagis  et     minus 


habeat  latitudinem  graduum,  secundum 
quos  suscipiat  magis  et  minus. 
^"*  Nota  tertio,  quod  gradus  idem  est,  quod 
Isit.  gressus  :  dicitur  enim  'dgmdior,  graleris, 
et  ex  hoc  transumitiir  ad  plura  alia  ;  quia 
secundum  istos  gressus  ilur  de  uno  loco  ad 


non  dicuntur  de  formaparticipaLa  ,  sed  ma- 
gis  de  ipsis  participantibus  ;  sed  majiis  et 
mimus  e  contra.  Quarto,  quia  magis  et  mi- 
nus  sumuntur  penes  intensionem,et  remis- 
sionem  formoe  ;  sed  majus  et  minus  pe- 
nes  extensionem,  et  intensionem.    Quinto, 


alium  ;  ita  etiam  quodammodo    per  istos     quia  magis  semper  prassupponit  majus  in 


)ara- 
0  est 


gradus  mobile  sive  forma    gradilur    quo- 
dammodo  de  uno  gradu  in  alium  :  dubium 
est  ergo  an  forma  substantialis  habeat  hu- 
jusmodi  gradus  secundum  quos  successive 
acquiratur. 
Nota  quarlo,  quod  comparationum  qujE- 
plex.  dam  est  abusiva,  ut  cum  dicitur,   lux  est 
clarior   tenebris  :   quaedam  est  excessiva, 
ut  cum  dicitur,  infinitum  est  majus  finito: 
quaidam  est  a?qnivoca,  ut  cum  dicitur,  so- 
nus  esl  acutior  sapore  :   qua^dam  analoga, 
ut  cum  dicitur,  quod  substantia    est  per 
fectius  ens,  quam  accidens  :  et  ista  analo- 
gia  non  loUit  omnino  univocationem  Me- 
taphysicam    :   quiedam    est    tmivoca,    ut 
cum  dicitur,   unum    ons  est  albius  alio, 
et  hfcc  est  propric  comparatio  secundum 
formam  unius  spcciei,  de  qua    dicitur  7. 
hujus,  lext.  31.  quod  comparalio  fitin  spe- 


forma,  et  non  e  converso  ,  sicut  patet  de 
quanlitate.  Ex  his  facilecoUigi  potest,quod 
substantia  non  habet  in  entitale  sua  gra- 
dus,  secundum  quos  suscipiatma^^s  et  yni- 
nus  ;  atque  adeo  productio  formge  substan- 
tialis  est  in  instanti,  nam  alias  generatio 
non  distingueretur  a  raotu  proprie  dicto, 
quod  cst  contra  Philosophum  in  hoc  5. 


QU.^^STIO  II 


Ulrum  omnis  mutatio  ad  subslanliam  sit 
successim 

Vide  Suarem  disp.  49.  Met.  sect.  4.  Flandr.  11. 
Metaph.  qu.  11  arl....Ite)n ai\xclores  citatos  quwst. 
1.  el  5.  hujus  libri. 

.\aGuiTURquod  non  :  Iquiaomnis  mu- 
tatio,  quae  cst  tcrminus  mutationis  divi- 


184 


LIB,  V.   PHYSICORUM 


sibilis  et  successivff',  est  indivisibilis  et 
subila  ;  sed  mutotio  ad  substantiam  est 
terminus  mulationis  divisibilis  et  suc- 
cessivas  :  igitur  mutatio  ad  substantiam 
est  subita  ct  indivisibilis.  Major  proba- 
tur,  quia  si  mutationis  divisibilis  termi- 
nus  esset  divisibilis,  jam  ilJius  termini 
esset  alter  terminus,  et  sic  in  infmitum. 
Et  minor  patet,  quia  omnis  mutatio  ad 
substantiam  est  terminus  alterationis, 
qufe  est  divisibilis  mutatio. 

Secundo,  omnis  mutatio  inter  contra- 
dictoria  est  subita  et  indivisibilis  ;  sed 
omnis  mutatio  ad  substantiam  esl  muta- 
tio  inter  contradictoria  :  ergo,  etc.  Ma- 
jor  probatur  :  quia  contradictio  est  op- 
positio,  cujus  secundum  se  non  est  dare 
medium,  ut  patet  primo  Posteriorum, 
text.  13.  et  5.  Physic.  text.  2G.  et  4. 
Metapli.  text.  22.  Et  minor  patet  :  quia 
mutatio  ad  substantiam  est  generatio, 
vel  corruptio,  et  utraque  est  contradicto- 
ria,  scilicet  inter  esse  et  non  esse. 

Tertio,  quia  cujuslibet  rei,  quae  de 
novo  generatur,est  dareprimum  instans 
sui  esse  ,  ut  in  generatione  Socratis  est 
dare  unum  instans,  in  quo  verum  est 
dicere  ;  nunc  Socndes  esf,  et  nunquam 
ante  hoc  fuit,  ut  patet  8.  hujus,  text. 
63.  igitur  mutatio  ad  substantiam  est 
subita.  Tenet  consequentia  :  quia  ex  quo 
substantia  nunc  est,  et  nunquam  ante 
hoc  fuit,  sequitur  quod  subito  sit  facta 
mutatio  de  non  essed.&  esse. 

Quarto,  quia  in  substantiis  est  dare 
minimum  naturale,  ut  patet  primo  hu- 
jus,  text.  36.  igitur  illud  minimum  ge- 
neratur  subito,  quia  si  generaretur  suc- 
cessive,  prius  esset  genita  mcdietas, 
quam  totum ;  et  per  consequens  esset 
dare  minus  minimo,  quod  est  impossi- 
bile. 

Quinto.nulla  substantia  suscipit  ma- 
gis  et  miaus  ;  nec  alicui  substantije  est 


aliquod  contrarium  :  igitur  nulla  muta- 
tio  ad  substantiam  est  successiva.  Tenet 
consequentia  :  quia  tota  causa  succes- 
sionis  est  conlrarietas,  vel  susceptio  ma- 
gis  et  minus.  Antecedens  patet  in  Prae- 
dicamentis. 

Oppositumarguitur  per  experientiam: 
quia  successive  generatur  ignis  in  li- 
gno,  vel  in  candela,  quia  primo  in  una 
parte,  et  consequenter  in  alia. 

Notandum,  quod  omnis  mutatio  ad 
substantiam  vel  est  generatio,  vel  cor- 
ruptio,  et  istae  sunt  naturales  ;  vel  crea- 
tio,  et  ista  est  supernaturalis,  et  miracu- 
losa  :  unde  creatio  si  sit  rei  indivisibilis, 
tunc  est  subita  ;  si  rei  divisibilis,  tunc 
est  subita  vel  successiva,  secundum 
quod  placet  Creatori  ;  et  ideo  de  ipsa 
non  plus  ad  pra3sens. 

Secundo,  notandum  quod  in  muta- 
tione  ad  substantiam  (*)  potest  imaginari 
successio  provenire  tripliciter  :  Primo, 
propter  gradus  formae,  secundum  quam 
est  rnutatio,  ut  primo  introducatur  in 
subjecto  remissus  gradus  albedinis, 
quam  intensus.  Secundo,  propter  partes 
quantitativas  subjecti  ;  ut  primo  intro- 
ducatur  caliditas  in  partem  propinquam 
passi,  quam  in  remotam  ab  agente.  Et 
tertio  modo  potest  provenire  successio 
utroque  modo. 

Tunc  ponuntur  conclueiones.  Prima 
est :  In  mutatione  ad  (b)  substantiam 
non  provenit  successio  propter  gradus 
formae.  Probatur,  quia  nulla  substantia 
suscipit  magis  et  minus  :  igitur  in  mu- 
tatione  ad  substantiam  non  provenit 
successio  propter  gradus  formae,  secun- 
dum  quam  est  mutatio.  Consequentia 
nota  est ;  et  antecedens  probatur  :  quia 
termini  de  Prcedicamento  SubstantijB, 
quae  sunt  substanti*  specialissimae,  non 
ponuntur  cum  istis  adverbiis  mngis  et 
minus,  (et  loquor  de  terminis  concretis, 


3- 

Succetsh 

in    mutai 
tione  a 
siibstan 
tiam  ex 

tribus  pi 
venire 
potest. 


In  mu 
tione  i 
substa 
tiam  7J 
proven 
success 
propte 
gradu 

forma. 


\ 


QUi€:STIO  II  185 

ut  homo,  equus,  et  hujusmodi)  quia  noc  prius  disponit  partem   sibi  propinquam 

etiam    abstracta  aliorum  generum  po-  passi   quam     remotam,  et   per  conse- 

nuntur  cum  hujusmodi  adverbiis  :  verbi  quens  prius  introducit  formam  in  par- 

gratia,  ut  patet  de  istis  tcrminis  albedo,  tem  propinquam    quam  remotam  :  quia 

nigredo.  Dico  eliam  noi-MWiQV  species  nunquam  introducitur    forma,    nisi   in 

specialissimie,  quia    concreta   aliorum  subjecto  disposito.  Et  antecedens   appa- 

generum,  quas  non  sunt  species  spccia-  ret  ex  praecedenti  conclusione. 

lissima;,  non  ponuntur  cum   hujusmodi  Contra  primam  conclusionem  argui-       3. 

adverbiis  :  verbi  gratia,   non    dicimus,  tur:Primo,auctoritate  Commentatoris  3. 

quod  aliquid   sit  magis    quale,  quam  Cali,  comm.  07.  ubi  ex  intentione  pro- 

aliud,  nec    etiam  convenienter  dicitur  bat,  quod  in  generatione  elementorum 

aliquid  esse  magis  coloratum  alio.  provenit  successio  propter  gradus  for- 

^           Secunda  concIusio.NuIla  qualitascon-  m».  Probatur  :  quia  nisi  ita  esset,   se- 

veniens,  (<^)  et  naturalis  alicui   subjecto  queretur  quod  ignis  posset  stare   sine 

agitinillud  subjectum,  nisi    reducendo  caliditate.  Consequens  est  impossibile. 

ipsum  ad  qualitatem  propriam.  et  natu-  Probatur    consequentia  :  quia  remisso 

ralem  :  et  ista  conclusio  ponitur   prop-  uno  gradu  caliditatis  ignis,  quaero  an 

ter  sequentem.  Probatur,  quia  frigiditas  remittatur  aliquid   formae  substantialis 

aquae  nunquam  agitin  aquam,  nisi  aqua  ignis,  vel  nihil  :  si  aliquid,  habetur  pro- 

fuerit  extra  suam  dispositionem  natura-  positum  :  si  nihil,  contra  ;  quia   eadem 

lem  :  quia  sisic  ,  tunc  agit  in  ipsam,  ut  ratione  potest  remitti  alter  gradus  sibi 

reducatur  ad  qualitatem  convenientem,  gequalis  sine  hoc,  quod   aliquid    formae 

etnaturalem.  Nec  valet  instantia,  quae  remittatur,  et  eadem  ratione  tertius   et 

fieret  de  helerogeneis,  quae  habent  in  se  quartus,  cum  omnessint  ejusdem  ratio- 

principium  intrinsecum  suae   alteratio-  nis  :  igitur  stabit  forma  ignis,  tota  cali- 

nis  :  quia  ut  patet  2.  hujus,  text.  3.  he-  ditate  remissa,  et  habetur   consequens. 

terogcneum  non  agit  in  se   primo,    sed  Secundo,sequereturquodmixtum  non 

una  pars  agit  in  aliam  partem,  ut  cor  in  esset  plus  mixtum,  quam  simplex   ele- 

cerebrum,  vel  e  contra.   Ex  quo  patet,  mentum.   Consequens  est  impossibile  : 

quod  omnis  corruptio  est  ab  extrinseco,  quia  jam  non  diceretur  mixtum.   Proba- 

et  ideo  cum   omnis  corruptio  ('i)  unius  tur  consequentia  :    quia  in  mixto,   vel 

sit  generatio  alterius,  sequitur  quod  om-  manent  form^e  elementorum,   vel  non  : 

nis  generatio  fiat  ab  extrinseco.  Et  tenet  si  sic,  et  non  maneant  sub  esse  intenso, 

consequentia  per  hoc,  quia  ab  eodem  de-  quia  jam  mixtum  esset  formaliter  ignis, 

sinit  esse  corruptio,a  quo  fit  generatum.  et  formaliter  aqua  ;  igitur  oportet,  quod 

Tertia  conclusio.  Omnis  mutatio  ad  manent  sub  esse   remisso.   Si  dicatur, 

Jtaiw  ' 

siib-  substantiam  est  successiva,scilicet  prop-  quod  non  maneant  in  mixto ,  tunc  sequi- 

iucces-  ter  partes  quantitativas  subjecti,  sive  il-  tur,  quod  mixtum  non  esset  plus  mix- 

pa'r°S  lius,  quod   generatur.   Probatur  :   quia  tum,  quamsimplex  elementum,  et  habe- 

7ubjec.  omnis  generatio  fit  a   principio  extrin-  tur  consequens.  Ista^  sunt  rationes  Gom- 

'*•       secp,  et  etiam  omnis  corruptio,  scilicet  mentatoris. 

substantiai  :   igitur  omnis  mutatio  ad  Tertio,  propriae  passiones    elemento-        - 

substantiam  fit  successive.    Consequen-  rum  intenduntur  ,  et  remittuntur  :   igi- 

tia  probatur  :  quia  agens   extrinsecum  tur  et  formse  substantiales  eorum.  Tenet 


18- 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


consequenliu  :  quia  sicut  forma  substan- 
tialis  liominis  non  suscipit  magis  cl  mi- 
nus,  nec  eliam  propria  passio  liominis 
consequens  formam  liominis.  Unde  non 
dicimus,  quod  unus  homo  sit  magis  ri- 
sibilis  quam  altcr.  Antecedens  patet  : 
quia  propria^  passiones  elementorum 
sunt  calefacere,  et  frigefacere  ;  modo  ali- 
quid  calefit  magis,  et  aliquid  minus,  et 
ita  de  frigefacere. 

Ad  isla  respondetur.  Adprimum,  nc- 
gatur  consequentia  ;  ad  probalionem 
dico,  quod,  remissouno  gradu  calidita- 
tis,  non  lemittitur  forma  substanlialis 
ignis  ;  nec  adhuc  remissu  uno  alio  ;  sed 
sic  remittendo  (^)  est  devenire  ad  unam 
caliditatem  ita  parvam  in  intensione, 
quod  sub  ipsa  non  potest  slare  forma 
ignis,  licet  bene  sub  qualibet  majori  :  et 
quando  dicitur,  illi  gradus  sunt  ejusdem 
rationis,  concedo  ;  sed  propter  hoc  non 
sequitur,  quod  si  remisso  uno  gradu, 
maneat  forma  substantialis  ignis,  quod 
etiam  remisso  alio,  maneat  :  verum  est 
tamen,  quod  si  ille,  qui  secundo  remit- 
titur,  fuisset  primo  remissus,  primo  ma- 
nente  grodu,  adhuc  staret  forma  ignis 
sicut  prius. 

Ad  secundum,  concedo  consequens  ; 
quod  mixtum  non  est(f)  substantialiter 
mixtum,ex  eo  quod  in  eo  maneant  for- 
mee  substantiales  elementorum  ;  sed  ex 
eo,  quod  determinet  sibi  quamlibet  pri- 
marum  qualitatum  in  gradu  circa  sum- 
mum. 

Ad  tertium,  negatur  antecedens.  Ad 
probationem  dico,  quod  proprise  passio- 
nes(?)  elementorum  non  sunt  calefacere, 
et  frigefaccre,  absolute  loquendo  ;  sed 
propria  passio  ignis  est  intensissime  cale- 
facere  ;  aquje  summe  frigefacere,  et  ita 
de  aliis.  Ad  auctoritatem  Commentatoris 
in  proposito  non  est  credendum  sibi,quia 
alibi  contradicit. 


Contra  sccundam  et  tertiam  conclu- 
siones  objicitur,  quia  aliquod  subjectum 
subito,  et  totum  simul  alteratur  :  igitur 
per  aliquod  subjectum  totum  simul  po- 
test  introduci  forma  substantialis.  Tenet 
consequenlia  :  quia  alterationem  conse- 
quitur  generatio,  et  corruptio  substan- 
tialis.  Et  antecedens  probatur  per  Aris- 
totelem  in  lib.  de  Sensu,  et  Sensato. 

Secundo,  quia  aliqua  est  generatio  ab 
intrinseco  :  ergo,  etc.Antecedens  proba- 
tur  in  illis,  qua^  generantur  ex  semine  : 
quia  in  semine  est  virtus  generativa, 
qufe  vocatur  seminalis  virtus. 

Tertio,  patetper  Aristotelem  1.  Meteo- 
rorum,  qui  ponit,  quod  generatio  semi- 
nalis  fit  ab  intrinseco. 

Respondctur,  ad  primum  negatur  an- 
tecedens  ;  videlicet,  quod  aliquod  sub- 
jectum  alteretur  subito,  et  totum  si- 
mul  ;  sed  Aristoteles  intelligit,  quod  in 
alteratione  subjecti  ab  extrinseco  non 
est  successio  secundum  partes  approxi- 
matas  asque  agenti. 

Ad  secundum,  et  tertium  simililer, 
dicitur  quod  aliqua  generatio  fit  ab  in- 
trinseco  ;  sed  illud  principium  intrinse- 
cum  non  sufficit  ad  generandum  "sine 
adjutorio  principii  extrinseci  ,  ut  virtus 
in  semine  non  sufficit  ad  producendum 
foetum  sine  calore  extrinseco  matris  ;  et 
illud  principium  extrinsecum  plus  juvat 
in  una  parte,  quam  in  alia  ;  et  ideo  dicit 
Aristoteles  de  Partibus  animaIium,quod 
cor  inter  partes  animalis,  primo  vivit, 
et  ultimo  corrumpitur. 

Ad  rationes  principales.  Ad  primam 
negatur  major.  Sed  Commentator  po- 
nens  eam  sic  intelligit  non  quod  sit 
simpliciter  indivisibilis,  sed  cum  addi- 
tione,  scilicetindivisibiiis  secundum  ra- 
tiones  forma^  :  quia  in  mutatione  sub- 
s'anliali  non  provenit  successio  perhu- 
jusmoili  gradus. 


QII.ESTIO  II 


187 


3. 

••alio 
t  con- 
riri 
citer. 


mera- 
:  po- 
repe- 
tri- 
suc- 
o- 


Ad  secuiidam,  negatur  major  :  quia 
per  idem  probarelur,  quod  alteratio  es- 
sctsubita  :  quiaest  mutatio  inter  album, 
et  non  album,  inter  qu;\3  non  cadit  me- 
dium. 

Ad  tertiam,  conceditur  antecedens  in 
rebus  permanentibus  ;  et  negatur  con- 
sequentia,  quialicot  sit  dare  primum 
instans  esse  rei  permanentis,  tamen  res 
illa  priusacquirebatur  per  partem  ante 
partem. 

Ad  quarlam,  negatur  antecedens  ;  sed 
bene  est  dare  minimum  potens  per  sc 
subsistere  longo  tempore,  et  hoc  dice- 
batursuper  primum. 

Ad  quintam,  dico  quod  licet  substan- 
tia  non  suscipiat  magis  et  minus,  nec 
substantiie  sit  aliquid  contrarium  ,  at- 
tamen  in  mutatione  substantiali  prove- 
nitsuccessio  propter  partes  subjecti,  11- 
cet  non  propter  gradus  forma?. 

ANNOTATIONES 

(a)  Ad  substantiam  polest  imaginari  suc- 
_  cessio  proveni7'e  tripliciter.  Nota,  quod  ge- 
neralio  potest  duplicilor  considerari  :  uno 
modo  pro  alteratione  praevia  disponenle 
subjectum  ad  formJE  substanlialis  suscep- 
tionem,  alque  ita  est  motus  proprie  dictus. 
Alio  modo  pro  introductione  formse  sub- 
slanlialis  in  maleria  ,  et  sic  non  est  motus, 
sed  subita  mulatio  ;  et  eodem  modo  potest 
dici  de  corruptione. 

Nota  secundo,  quod  in  generationibus 
subslanliarum  potest  reperiri  triplex  suc- 
cessio  :  Prima  esl  in  qualitatibus  formae 
corrumpendffi.  Secunda  in  generalione  ali- 
cujus  compositi  ex  diversis  membris,  in 
animali  enim  prius  generalur  cor,  quam 
alia  membra  minus  principalia.  Tertia, 
quando  forma  substantialis  prius  inlrodu- 
citur  in  parle  propinqua  agenli  quam  re- 
mola  ;  et  Iioc  modo  quoedam  sunt  formJB 
substanlialcs,qu;p  partibiliter  acquiruntur, 
sic  quod  una  pars  prius  acquiritur  quam 
alia  ,  sicut  patet  in  generatione  ignis  in 


materia  aeris  :  nam  quando  ex  aere  gene- 
ratur  ignis  ,  primo  inducilur  forma  ignis 
in  una  parle  malerioe,  deinde  in  alia,  et 
sic  successive  :  nam  in  illa  parle  maleriae 
primo  inducitur  forma  ignis.quae  prius 
disponilur  ad  susceptionem  formse,  el  quae 
est  ad  formam  ignis  magis  disposita  ;  illa 
autem  pars,  quae  est  propinquior  igni  ge- 
neranti,  priusnaturaliler  disponilur  quam 
parsremolior,alqaeadeo  inilla  prius  nalu- 
raliter  introducitur  forma  iguis.  lloc  tamen 
non  obstante,  quaelibet  ejus  pars  acqui'-itur 
in  instanli,  et  ideo  licet  aliquae  generatio- 
nes,  vel  corruptiones  suljslantiales  possint 
fieri  successive,  modo  praeexposito,  tamen 
propler  lioc  non  sunt  molus  proprie  dicti, 
eo  quod  non  sunt  desubjecto  in  subjectum, 
vel  ab  affirmato  in  affirmalum  ,  cum  nul- 
lum  sit  indivicluum  demonstratum  sub 
utriusque  terminis  ejusdem  motus  :  et 
lioec  annolatio  facit  etiam  pro  secunda  con- 
clusione. 

(•j)  In  mutatione  ad  substantiam  non  pro- 
venit  succ^ssio  propter  gradus  formse.  Nota, 
quod  inler  Pliilosophos  dubium  est  de  for- 
mis  substanlialibus,  utrum  possintintendi, 
vel  remitli  :  nam  Gommenlator  suslinet, 
quod  saltem  formoe  substantiales  imperfec- 
tae,  sicut  sunt  formoe  elemenlorum,  pos- 
sunt  bene  inlendi  et  rcmitli.  Alii  vero  sus- 
linent  lioc  idem  in  aliis  formis,  ut  Ganoni- 
cus  5.  Pliysic.  qmestione  2.  arliculo  1.  et 
Tarlarelus  in  Praedicamentis,  cap.  de  Sub- 
stanlia,  et  alii  Scotistse,  imo  Scotus  ipse  de 
hoc  copiose  dispulat  8.  Metaph.  9.  Unde 
quidam  modernus,  scilicet  Ludovicus  Le- 
mosius  in  Gommenlariis  supcr  librum 
primum  de  morbismedendisGaIeni,quaest. 
7.  tenet  hanc  conclusionem :  Generatio  fit 
in  lempore,  et  non  instanti  ;  cujus  sensus 
est,  forma  substantialis  acquiritur,  aut 
deperditur  successu  temporis,  habetque 
quosdam  gradus,  qui  successive  acquirun- 
tur  sicut  qualilates,  quae  per  motum  ac- 
quiruntur. 

Probatur  hoec  senlenlia  primo  ex  Arislo- 
tele  lib.  4,  Physic.  cap.  14.  dicento,  omnis 
mutatio  in  quani  cadit  comparatio  celerita- 


11. 


188 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


tis  aut  tarditatis,  fit  in  tempore  ;  sed  in 
generalione  cadil  hujusmodi  comparatio 
ex  eodem  Aristotele  7.  Pliys.  c.  4.  ergo, 
etc. 

Secundo,  probatur  ex  6.  Pliys.  cap.  5. 
et  6.  ubi  Arisloteles  demonslrans  motus 
divisibilitatem,  ostendit  divisionem  nomi- 
nalim  in  generalione,  et  corruptione  ra- 
tione  lemporis,  in  quo  fiunt  :  ergo  genera- 
tio,  et  corruptio  in  tempore  fiunt. 
11  Tertio,  probatur  ex  Arislolele  lib.  2.  de 

Generalione  animalium,  capile  3.  ubi  di- 
cit,  quod  partes  animse  non  simul  acqui- 
runtur,  sed  primo  pars  vegetaliva,  deinde 
sensitiva,  et  demum  rationalis  :ergo  homi- 
nis  generatio  fit  acquirendo  successive 
formam  propriam. 

Quarto  probatur,  si  forma  substantialis 
non  acquiratur  successive,  non  fiet  mulatio 
ad  formam  subslantialem  nisi  per  acci- 
dens  ,  et  per  consequens  generatio  non  erit 
mulalio  per  se  ;  hoc  autem  est  contra  Aris- 
tolelem  in  5.  Physic.  cap.  1.  Et  sequela 
probatur,  non  fit  mulatio  per  se  ad  illam 
rem,  ad  quam  fluxus  antecedens  terminum 
ad  quem  primo,  et  per  se  non  perlinet  ;  sed 
nuUa  alleratio  polest  primo,  et  per  se  per- 
tinere  ad  formam  substantialem,  sed  ad 
qualitatem  est  omnis  alteratio  primo,  et 
per  se  :  ergo  si  universus  fluxus  antecc- 
dens  formam  subsLantialem  est  tantum  al- 
teralio,  talis  fluxus  antecedens  formam 
substantialem  non  pertinel  primo,  et  per 
se,  ad  formam  substanlialem  ,  et  per  con- 
sequens  pertinebit  per  accidens  ad  talem 
formam,  alque  adeo  ad  illam  non  erit  mu- 
tatio  perse,  sed  per  accidens. 

Ullimo  probatur,  Arisloteles  lib.  1.  de 
Generalione,  cap.  4.  docet  differre  genera- 
tionem  ab  alleratione  in  hoc,  quod  in  alte- 
ratione  manet  subjectum  sensibile,  et  idem 
mutatur  in  suis  effectibus  ;  in  generalione 
aulem,  praeparatione  scilicet  materioe,  qua3 
formam  substantialem  antecedit,  non  per- 
manet  subjcctum  sensibile  idem,  sed  ne- 
cessarium  esL  corrurapi  ;  sed  illa  praepara- 
tio  materise,  quae  in  tempore  fit,  est  gene- 
ratio  et  non  alLeratio  :  ergo  generatio  fit 


in  tempore.  Minor  probatur  :  quando  ex 
somine  fit  animal,  necesse  est  corrumpatur 
semen  in  aliam  rem  :  ergo  illa  muLatio  se- 
minis  non  est  alLeraLio,  sed  generaLio  res- 
pecLu  formse  subslantialis,  quse  acquiritur. 
Et  quod  illa  pra^paralio  materiae  non  sit 
alleraLio,  sed  generaLio,  inde  paLet,  quia 
quondo  natura  aliquid  generat,  aut  inten- 
dit  generare  formam  subslanLialem,  aut 
non  :  si  inLendit,  ergo  dato,  quod  pruepa- 
ratio  materiae  sit  alteratio,  imprudenter 
facit,  siquidem  Lantum  quaerit  muLaLiones, 
ex  quibus  primo,  et  per  se  formae  acciden- 
tales  emergere  possint,  ex  quibus  forma 
subsLanLialis  non  possil  nisi  per  accidens 
nasci. 

Ex  his  elicit,  quod  mutalio,  qua  dispo- 
nitur  materia  ad  formam  subsLantialem, 
estgcncraLio  simpliciter,  habens  propter  se 
termino  formam  subsLantialem.  Secundo, 
elicit  mutaLionem  illam  instantaneam,  qua 
forma  substanlialis  in  matcriam  introduci- 
tur,  sive  introductionem  ipsius  formoe, 
dici  potius  ullimum  generatum  esse,quam 
gencrationem,  sicuL  in  fine  motus  dicitur 
mulatum  esse.  Et  si  conLra  illum  objicias 
ex  octavo  McLiph,  capitulo  tertio,  rerum 
essentias  in  indivisibili  consistere  sicuLi 
numerum,  cui  si  addas  uniLaLem  vel  de- 
mas,  speciem  varias  ;  si  ergo  rei  subsLanLia 
fiercL  successivo,  illi  aliquid  adderelur,  et 
non  consisteret  in  indivisibili.  Respondet, 
in  hoc  esse  verum,  rerum  essenlias  in  indi- 
visibili  positas  esse,  quod  scilicet,  neque 
unus  homoestmagis  homo  quam  alter,  ne- 
que  una  albedo,  est  magis  albedo  quam  al- 
lera;si  tamenmagis  el  minus  dicat  plures, 
seu  pauciores  habere  numeros,  tunc  non  con- 
sistunt  in  indivisibili,  non  solum  acciden- 
tia,  sed  et  substanlise  ;  verbi  gratia,  ho- 
mo  in  primo  mense  suse  generationis  est 
minus  homo  quam  in  secundo,  el  in  quar- 
to  est  magis  quam  in  tertio.  Unde  dislin- 
guit  inter  acquirere  formam,  et  generatio- 
nem  :  forma  enim,  inquit,  in  instanti  ac- 
quiritur,  generatio  vero  in  tempore,  et  suc- 
cessive  fil. 
Opposita  sententia  est  doclrina  Peripate- 


QU^STIO  II 


189 


tica,  et  communis  in  omni  schola  doclissi- 
morum  virorum,  scilicet,  quod  generalio 
sit  mulalio  instantanea,  et  non  successivn. 
Et  probalur  ex  Aristotele  in  isto  5.  text.  8. 
el  9.  ubi  dicit,  quod  impossibile  est,  quod 
generatio  ct  corrupliosint  molus.  sed  sunt 
mutaliones,  quia  secundum  conlradictio- 
nem  tiunt,  scilicel  ex  non  subjecto  in  sub- 
jectum  :  ex  qua  auctoritate  sic  arguitur  : 
Impossibile  est  quod  generalio  sit  molus, 
ergo  impossibile  est,  quod  sit  id,  quod  est 
de  essentia  motus  ;  sed  de  ratione  et  essen- 
lia  motus  est  successio  :  ergo  impossibile 
est,  quod  generatio  sit  successiva.  Restat 
modo  rationes  ejus  diluere. 

Ad  auctoritatem  7.  Phys.  c.  4.  lext.  34. 
ubi  Aristoteles  comparat  in  velocitate,  et 
tarditale,  etc.  dico,  quod  generatio  du 
pliciter  accipi  polest :  Primomodo  propriis- 
sime,  pro  acquisilione  scilicet  formae  sub- 
stantialis,  et  sic,  cum  sit  instantanea  mula- 
tio,  una  non  est  velocior  alia.  Secundo  mo- 
do,  pro  alteratione  praevia  ad  generationem 
simul  cumgeneratione,  et  in  hoc  sensu  ac- 
cipit  Aristoteles  ;  velocius  enim  generatur 
masculus  quara  fcemina  in  hominibus, 
nam  homo  generatur  40  diebus,  foemina 
vero  60,  propler  majorem  calorem  in  mas- 
culo,  ct  id  ipsum  apparet  in  aliis  semini- 
bus  arborum,  quia  propter  diversas  tempe- 
ries  potest  hujusmodi  praevia  alteratio  vc- 
locius  fieri,  et  sic  substantialis  forma  citius 
introduci. 

Ad  secundam  auclorilalem  6.  Physic. 
cap.  6.  text.  59.  quoc  clarius  videtur  loqui 
contra  nos.  Sic  enim  ait  Aristoteles  :  Ne- 
cesse  est  id  quocl  fit,  factum  esse,  et  id  quol 
faclum  est,  necesse  est  fieri  prius,  et  ait, 
semper  enim  est  ipso  corrumpi  corruptum 
esse  prius,  ipso  autem  con^uptum  esse  cor- 
rumpi.  Respondetur  secundum  S.  Thomam, 
Toletum  ct  alios,  quod  Aristoteles  accipit 
hic  generationem  pro  prseviis  mutationi- 
bus  et  alterationibus,  quGC  continuantur 
cum  generatione  ;  Scolus  vero  ibidem  di- 
cit,  quod  in  generatione  formae  substantia- 
lis  non  est  successio,  secundum  gradus 
*ormae,  sed  solum  secundum  partes  quan- 


titativas  subjecti  :  quia  prius  in  una  parle 
subjecti  introducitur  forma,  quam  in  alia^ 
et  eodem  modo  exponil  |illud  de  7.  Physic. 

Posset  etiam  dici,  notando  verba  Aristo- 
telis,  quoe  ibi  in  6.  interponit,  scilicet,quoe- 
cumque  divisibilia,  et  continua  sunt,  ut 
alia  sit  consideratio  generalionis  subslan- 
tise  in  homogeneis,  et  alia  in  heterogeneis  ; 
in  illis  id  quod  generatur  tempore,  quo 
forma  extenditur  permateriam,  secundum 
eamdem  rationem  generatum  est  secun- 
dum  partem;  et  sicquando  fortna  ignisex- 
tenditur  per  maleriam  anle  quemlibet 
ignem  genitum,  generabatur  ignis,  et  ante 
qaodlihel  gcnerari  cral  ignis  genilus  atten- 
la  successione  penes  parles  quantitativas 
materiae.  In  heterogeneisautemsecus,  quia 
secundum  parles  generatur  :  prius  enim 
generatur  cor  quam  caeterae  partes,  et  sic 
in  istis  partibus,  cum  non  sint  infinitoe, 
aliqua  prius  generatur,  antequam  nulla 
generabatur.  Sed  nihilominus  dicendum 
est,  quod  semper  praecedit  alteratio  quam- 
libel  etiam  partialem  generationem,  et  sic 
accipiendo  generationem,  est  divisibilis, 
non  autem  accepta  pro  ipsa  formoe  intro- 
ductione  :  quamvis  enimextrinsece  altera- 
tio  non  terminetur  ad  substantiam,  sed 
ad  qualitatem,'sati3  esl  quod  extrinsece 
terminetur  ad  illam,  ut  nomine  generatio- 
nis  potiatur. 

Ad  auctoritatem  de  Gcneratione  anima- 
lium,  respondetur,  quod  generatio  anima- 
lis  totalis  fit  praecedentibus  partialibus  ge- 
nerationibus  partium  heterogenearum,  quae 
quidem,  ul  supra  dicebamus,  suas  habenl 
partiales  formas  substantiales  mixtionis  : 
quoelibet  autem  illarum  in  inslanti  intro- 
ducitur  in  materia  prius  disposita  per  al- 
lerationem,  atque  ita  nunquam  datur,quod 
generatio  sit  successiva. 

Ad  rationem  respondetur,  concedendo 
quod  primo  et  per  se  alteratio  non  habot 
pro  lermino  formam  substantialem,  sed 
accidentalem  ;  concedendo  etiam,  quod 
universus  fluxus  successivus  antecedens 
formam  substantialem,  est  tanlum  altera- 
lio  ;  non  tamen  inde  sequitur,  quod  per 


16. 


190 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


accidens  acquiralur  formasubstanlialis.Se- 

querelur  quidcm,  si  nulla  alia  esset  muta- 

tio  per  se  ad  formam  substantialem,  et  hoc 

sibi  restabat  probandum  ;  est  tamen  mula- 

lio  per  se  ad  illam,  videlicet  generatio,qua3 

est  mulatio  instantanea,  per  quam  acquiri- 

tur  per  se  forma  subslantialis. 

17  Ad  ultimam  rationem,  respondetur  quod 

illa   praeparatio   materia?  e  l  alleratio,  et 

quidem  natura  per  alterationem  intrinsece 

non  intendit  formam  substantialem,   sed 

accidentalem  ;   per  generationem    autem 

per  se  intendit  formam  substantialem   : 

pra^mittit  autem  illas  dispositiones  per  ac- 

cidens,  ut  tantum  disponat  materiam,  qua 

disposita,   possit   introducere   formam.  Si 

enim  agens  naturale  dispositam  inveniret 

materiam,  prius  produceret  formam    sub- 

stantialem,  el  sic  ignis  prius  igniret  quam 

calefaceret. 

Aciio  esf   /c\    i\uUa  qualilas  conveniens,  et  naluralis 
dvplex.     ^     .     .  ,  .     ,  - ,  , 

agil  in  proprium  subjeclum.  ^ota  primo, 

quod  duplex  esl  actio  :  quredam  est  uni- 

voca,  et  qusedam  est  ffiquivoca.  Actio  uni- 

voca  est,  qua  agens  producit  formam  sibi 

similem   in  specie,   cum  forma  sua,  qua 

agil,   ul  cuni  Iiomo  gencrathominem,  et 

calidumgcnerat  calidum.  Actiovero  aequi- 

voca  est,  qua  agens  generat  formam  speci- 

fice  disLinctam  a  forma,  perquam  agit. 

Agens.  et       Nota    secundo,  quod    agens   et   patiens 

latiensdu-  possunt  bifariam  sumi  :  uno  modo  f..rma- 
pUnlersu-  ^  ,  .,.■•,• 

mipossunt  uier,  et  sic  non  solum  suntdissimilia  spe- 

cle,  sed  etiam  genere  ;  et  hoc  modo  non  in- 

lelligit   Philosophus  1.    de      Generatione, 

quando  dicit,  quod  agens  et  patiens  sub 

eodem  genere  reponuntur,  quia  sunl  con- 

traria.  Alio  modo  possunt  sumi  pro  mate- 

riali  scu    pro  denominatis,   et  sic  ea  dif- 

fcrre  specie  poLest  inlelligi  dupliciter:  uno 

modo    specie    essentiali,   sicut    homo,   et 

equus  ;  el  hoc  modo  non  oportet  quod  dif- 

ferant  specie.  Secundo  modo,  specie  acci- 

dentali,  ut  corpus  calidum  et  corpusfrigi- 

dum.  Tertio,  quia  sunt  dissimilia  in  gra- 

dibus  ejusdem  speciei,  ut   corpus  habens 

Ires  gradus,  et  corpus  habens  sex  :  talia 

enim    quodammodo  contrariantur,    quia 


unum  se  habet,  ut  magis  perfectum  quam 
aliud. 

Nota  terlio,  quod  non  est  in"onveniens 
aliqua  essesimilia  secundum  aliquas  qua- 
litates  ,  et  dissimilia  secimdum  alias.  Ideo, 
cum  quaeritur,  utrum  qualitas  similis  agat 
in  aliam  qualitatem  sibi  similem,  vel 
utrum  subjectum  alicui  simile,  agat  in 
suum  simile  secundum  suam  qualitalem, 
secundum  quam  est  ci  simile,  non  debet 
intelligi,  quod  secundum  qualitalem  dissi- 
milem  fiat  actio,  de  Iioc  enim  non  est  du- 
bium,  sed  supposito,  quod  aliquse  sint  dis- 
similes  et  aliae  similes  ,  quaeritur  utrum 
acLio  fiat  secundum  qualitates  similes. 

Nota  quarto,  quod  agens  naturale  agitin  At, 
quantum  est  in  actu.  Quod  tripliciler  in-  J7> 
telligi  potest :  Primo  in  actu  formali,  ut  "''^' 
quando  id  quod  formaliter  est  calidum,  ca- 
lefacit.  Socundo  modo,  virtualiter,  utquan- 
doaliquid  habet  virtulem  ad  producendum 
id,  quod  formaliter  non  habet,  ut  Sol  vir- 
tualiter  est  calidus,  quia  poLest  producere 
calorem,  quo  formaliter  caret.  Tertio  modo 
dicitur  aliquid  in  actu  eminenti:ie,  quo 
pacto  Deus  continet  omnia,  nullaque  est 
perfectio  in  creatis,  quae  emiiientius  non 
sit  in  Deo. 

Nota  quinto,  quod  mullis  modis  contin- 
git  agere.  Primo  modo  id  dicitur  agere,  Aye' 
quod  movet  localiter.  Secundo,  quod  gene-  ^[^] 
rat  et  corrumpit.  Tertio,  quod  alterat  se- 
cundum  qualitates  sensibiles  sive  primas, 
sive  secundas.  QuarLo,  quod  auget,  seu 
movet  motu  augmentationis.  Ullimo,  quod 
secundum  animam  operatur,  sentiendo  et 
intelligendo. 

Nota  sexto,  aliquid  posse  Iripliciter  mo- 
veri,  et  movere,  scilicet,  per  accidens,  per 
parLem,  eL  secundum  se  tolum,  quffidivisio 
in  superioribus  exposita  est. 

Ex  his  dico  primo,  quod  in  motu  locali 
aliquid  potest  se  movere  per  accidens,  per 
partem,  et  secunduin  se  totum.  Per  acci- 
dens,  patet  de  anima,  quia  in  animalil)us 
movet  se  per  accidens,  dum  movet  per  se 
corpus  :  de  secundo,  patet  de  animalibus, 
quse  dicuntur  movero  se  ipsa  secundum 


QU/ESTIO  II  191 

animain  tanquam  per  parLem,  quae  movet  dum  se  totum  au^elur,  id  est,  secundum 

corpus  :  lerlio,  palet  de  gravi  el  levi,qu8e  omnes  suas  parles  formales,   scilicet,  quia 

secundum  se  tolum  moventur  a  seipsis  ;  in  omnibus  est  virlus  augendi,  et  receptiva 

ut  docet  Scotus  in  2.  Sent.  dist.  2.  q.  10.  augmeali. 

Dicosecundo,  in  generatione  niliil  se  per  Dico  septimo,  quod  idem  potest  agere  in 

accidens,  aut  secundum  se  lotum  generat,  seipsum   actione  perfectiva,   et  directa,  et 

quamvis  per  partes  se  generet.  Prima  pars  de  per  se  :  nam  intellectus  in  seipso  pro- 

probalur    :    quia    generatione    acquiritur  ducit  actum  intelligendi,  et  volunlasactum 

simpliciler  esse,  et  quod  generat  debet  lia-  volendi, 

bere  esse  simpliciter,  nihil  autem  potest  (dj    Corrupiio  unius  est  generatio  alierius.        22 

esse  -et  non  esse  simpliciter.  Secunda  pars  Nota  primo,  quod  generatio  subslantialis  unius^^quo- 

patet  in  nutritione,  quoe  dicitur  partialis  est  forma  substanlialis  genita,  et  comiptio  ^^^uJil 

generatio.  Idem  de  corruptione  dicendum  substanlialis  est  forma  substmlialis.  qaa3  aiteriut. 

est :  nihil  enim  potest  agere  per  se  et  di-  corrumpilur;  modo  non  est  possibile  raate- 

recle  in  seipsum,   actionecorruptiva  ;  sed  riam  esse  sine  forma  substantiali,  atque 

bene  per  accidens,  et  gratia  parlis.  adeo    recedente    una    foriua    substantiali, 

Dico  lerlio,  quod  idem    potest  seipsum  necesso  est  aliam  produci,   nam  duae  for- 

per  accidens  allerare,    quia  videlicet,  alte-  moe  nequeunt  eamdem    infonnare   mate- 

rat  per  se  id,  ad  cujus  alterationem  allera-  riam  :  igitur  quando  una  formaacquiritur, 

tur.  IIoc  palet  in  anima,  quae  dum  corpus  alia  deperditur.  Unde  sequitur,  quod  cor- 

alterat  calefaciendo    el   infrigidando,   per  ruplio  uniusformoe,  alterius  est  generalio, 

accidens  ipsa  alteratur.  licet  non  semper  e  contra.  Primum  patet  : 

Dico  quarto,  quod  idem  secundum  se  to-  quia  si  una  forma  a  materia  expulsa,  alia 

tum  non  alterat  scipsum  :  idemenim  pror-  non  generaretur   et  introduceretur,  mane- 

sus  non  calefacit,  et  calefil,   quia,  quod  al-  ret  maleria  sine  forma,  quod  cst  naturali- 

lerat,  debet  habere  formani  actu,   et  quod  ler  impo^sibile.  Secundum  probatur  :  quia 

alteratur,  debet  carere  illa  ;    sed  impossi-  quando    homo    moritur,    inlroducilur  in 

bile  est,  quod  idem  sic  habeat    et  non  ha-  matGria  forma    cadavoris,    et  tamen   non 

beat  eamdem  formim.  Opposilum  hujus  corrumpitur  forma  hominis,  scilicet  ani- 

conclusionis  quibusdam   probabilissimum  ma  rationalis,  quia  incorruptibilis    et   ira- 

videlur,  atque  etiara  mihi  ,  quia  satis  est  mortalisest. 

habere  calorem  :   verbi  gr.itia,    virtuali-  Nota    secundo,    quoi    in  hac  proposi- 

ter,  carereque  illo  formaliter,  atque  ita  ip-  tione,  generatio  unius    est  corruplio    al- 

sura  totum  caletieri  a  se  toto.  ^er/ws,  potest  esse  duplex   prcnedicatio,  sci- 

Dico  quinto,  quod  simile  potestagere  in  licet  formalis,ita  ut  propositio  significet  il- 

sibi  simile  secundumaliaraqualitatemsibi  lud  esse,  pro  quo  supponit  subjectum,   et 

dissirailera,  vel  in  specie,  velin  gradu  in-  pro  quo  supponit  praedicalum  :   el  praedi- 

tensionis;  idera  taraen  non  poLest  agere  in  catio  consecutiva,  ita  ut  propositio  signifi- 

sibi  similesecundumgradura.etqualitatem  cet  illud,  pro  quo  supponit  subjectum,   se- 

sibi  sirailem,  et  hoc  loquendo  de  actione  qui  ad  illud  pro  quosupponit  praedicatura. 

proprie  dicta  et  reali,   qnve  est  secundura  In  primo  sensu  haec  propositio  negativa  est 

qualitates  primas  contrarias,  et  etiara  lo-  vera,  tiulla  generatio  unius    est  corruplio 

quendo  de  actione  directa  el  non  reflexa  :  alteriu<i.E[  in  secundo  sensu  generatio  sub- 

et  in  hocsensu  intelligitur  conclusioScoti.  stantialis  unius  est  universaliter  corruptio 

Dico  sexto  ,  in  augraentatione  idera    se  aUeriu>,  scilicet  consecutive  et   concorai- 

auget  secundum  partera  :  quia  anima  au-  tanler,  quia  oporlet  quod    generationein 

get,  et  virtus  augmentativa,  et  corpus  au-  substanlialem  concoinitetur  corruptio,  et 

getur.  Potestetiam  dici,  quod  idem  secun-  oportet  corruplionom  substanlialem   gene- 


192 


LIB.  V.  PIIYSIGORUM 


ralionem  sequi.  Nam  si  quando  comimpi- 
lurformasubstanlialis,  quam    nune  habet 
maleria,  non  generaretur  alia,  talis  malc- 
ria  maneret  sine  forma  substanliali  :  et  si 
quando  generatur  forma   substantialis   in 
materia,  forma  substantialis  non  corrum- 
peretur,  sub  qua  modo  est,  essent  simul 
plures  forma3  substantiales    in    maleria, 
quod  est  impossibile.  Vide  Scotum  in  2.  d. 


Dico  secundo,  quod  in  accidentibus  per- 
manenlibus,  quae  non  liabent  contrarium, 
non  est  necesse  quod  generatio  unius  sit 
corruptio  alierius,  ut  produclio  luminis 
nuUius  est  corruplio. 

Dico  tertio,  quod  in  accidentibus,  a  quo- 
rum  utroque  potest  subjectum  denudari 
(  itaqueneutrum  neque  ejus  medium  ne- 
cesse  inest  subjecto,  ut  scientia  et  error  ) 
generalio  unius  nonest  corruplio  alterius, 


l.q.3  ad  lertium  principale, 

23            Ex  lioc  seauitur,  in  senlenlia  Aristotelis  polest  homo  esse  neque  sic  sciens,  neque 

Aristote-  generationes  esse  perpetuas,  quia  data  qua.  sic  ignorans,  neque  aliquo  medio  modo  se 

da<ur  uri- cumque  generotione,  fuit  pra^cedens  cor-  habens,  constato  ex  his  extremis  :   atque 

T7ia,  nec    j-uptio  ;  et  per  consequens  jam  aliud  primo  adeo  quando  fit  sciens  non   corrumpitur 

niraiio      genitum,  et  alia  prior  generatio,  et  sic   m  aliud. 

infinitum  :  et  similiter  in  posterum  quamli-  Dico  quarto,  quod  in  accidentibus  haben- 

bet  corruptionem  subsecuLuram  esse  gene-  tibus  contrarium,  a  quibus  subjecluni  non 

rationem  in  perpeluum,  adeoquesecundum  potesl  denudari,  generalio  unius  est  cor- 

ejus  opinionem  nonest  dabilis  prima,   nec  ruptio  alterius,  el  e  contra  ;  ut  genita  sani- 


ultima  generalio. 


tate,  corrumpitur  aegritudo,  et  e  contra,  et 


A  cciden-      Nota  lertio,  quod  in  accidentibus  non  est     ad  generationemalbedinissequiturcorrup- 
'  dup*iZ;V"  propositio  universaliler  vera.  Nam  duplicia     tio  nigredinis,  vel  alicujus  medii  coloris. 


^**^"'^""'"  sunt  accidentia;  quaedam  enim  sunt  acci- 
dentia  successiva,  sicut  sunt  motus,  et  tem- 
pus,  quorum  esss  consistit  in  continuo  fieri 
aliud,  et  aliud.  Aliasunt  accidentia  naturae 
permanentis  ;  et  istorum  qusedam  non  ha- 
bent  contrarium,  sicut  lux,  visio,  actus  in- 
lelligendi,  et  multa   talia.  Quaedam   sunt, 


Dicoquinto,quodin  generatione  acciden- 
lium,  quando  comproducuntur  simul  cum 
substantia,  tunc  quia  ad  generationera 
mixii  generanlur,  eorum  generatio  nullius 
est  corruptio  ;  utquando  cum  mixto  produ- 
cuntur  colores,  et  odores.  Ex  dictis  coUi- 
gere  licet,  quare  quaidam  dicanlur  simpli- 


quoe  Iiabenl  contrarium,ut  sanitas  el  segri-     citer  generari,  aut  corrumpi ;  quoedam  vero 


24. 


tudo,  albedo  et  nigredo,  dulcedo  et  amari- 
ludo,  etc.  et  haec  sunt  duplicia :  nam  quse- 
dam  sunt  a  quibussubjectumnonpotestde- 
nudari  ;  alia  vero  sunl  a  quorum  utroque 
potest  subjectum  denudari. 
Ex  hoc,  dico  primo  quod  loquendo  de  ac- 


secundum  quid,  quia  secundum  omnes, 
motus  denominantur  a  termino,  et  termi- 
norum  quidam  sunt  substantiaj,  quidam 
accidentia  ;  substantioe  autem  sunt  simpli- 
ter  entia,  ideo  earum  produclioest  simpli- 
citer  generatio  ;  accidentia  vero  sunt  entia 


cidentibus,  sicut  esse  talium  eotin  conlinuo     secundum  quid,  ideo  eorum  generatio  est 


fieti,  ita  et  in  conlinno  corrmnpi  ;  etita  vi- 
detur  quod  in  talibus  idem  sunt  esse,  ficri, 
et  cornimpi ;  atque  itaverum  est,  quod  in 
eis  generatio  sit  corruptio  ;  nec  tamen  in  eis 
verum  est  in  praEdicatione  formali,  quod 
generatio  unius'sit  corruptio  allerius  :  imo 
generatio  unius  est  corruptio  ejusdem, 
cum  in  talibus  universaliter  generatio  uni- 
us  sit  corruptio    alterius    concomitanter. 


secundum  quid.  Observa  tamen  ex  Scoto  in 
1.  dist.  3.  quaest.  6.  quod  accidens  est  ter- 
minus  mutationis  et  alterationis,  non  la- 
men  productionis  :  et  ratio  est,  quia  muta- 
lio  est  per  semutabilis,  et  alteratio  est  per 
se  allerabilis,  et  motus  mobilis  :  illud  au- 
tem  proprie  alteratur  et  mulatur,  quod  de 
non  tali  fit  tale,  ut  quod  de  non  albo,  fil 
album  :  forma  ergo,  qua  fit  tale,  non  mu- 


quia  non  esl  dabilo  primum,  aut  ultimum     tatur,  sed  subjectum  ;  ipsa  vero  forma  esl 
in  ipsis.  terminus  mulalionis,  productio  aulem  est 


QU/ESTIO  II 


193 


solius  termini,  qui  per  produclionem  acqui-      quod  pul;U  formas  elementorum  subslan- 


rilur.  Cum  ergo  torma  non  habeal  proprie 
esse,  sed  sit  illud,  quo  compositum  liabet 
esse,  igilur  ipsa  non  dicitur  produci,  ne- 
que  terminus  produclionis,  sed  tanlum 
composilum,  quod  liabet  esse  per  produc- 
lionem  :  el  lioc  de  rigore,  et  proprie  lo- 
quendo. 

(e)  Sed  si:  remillendo,  esl  devenire  ad 
iinam  calidilatem  ilaparvam.  etc.  Nola, 
quod  corpora  non  vivenlia,  via  corruptio- 
nis,    terminanlur   terminis    extrinsecis  in 


tiales  remitti  et  intendi  pos^e,  sicuL  et 
qualitales  :  quare  confiletur  elementa  in 
mixlo  tbrmaliler  mnnere,  eorum  aulem 
formoesunt  remissae. 

Scotus  vero   in  2.  distincl.  15.  qua^sl.   1. 
sic  explicat  mixlionem    et    modum,   quo  ^^'^^'^ 

'  '    ^         quoinodo 

elemenla  sunl  in  mixlo  ;  dicilque  quod   in      fiat. 
omni  genere  est  invenire  medium,  quod 
cum  extremis  convenial,  ut  in  coloribus 
rubor  inler  albedinem  et  nigredinem  ;  non 
quidem   laliler,  quod   albedo    et  nigredo 


qualitaliljus  :  quia  alias  res  substanliales  sint   partes  actuales  ruboris  ;  quia  rubor 

do^^inerenl  esse  per  ultimum  sui  esss,  quod  esl  simplex  qualitas  sicut  albedo,  alque  ila 

est  absurdum.  (lorrumpatur  enim,     verbi  isla  compositio  r;on  est   nisi  convcnientia 

graLij;  aer  per  diminutionem  bumiditalis,  naturalis  medii  cum  exlremis,  non  extremi 

non  dnbiUir  minima  Iiumidilas,  qua;  sit  ad   extremum  :  ila  simililer  forma  mixLi 

minimum   temperamentum,  sub  quo  aer  dicitur  continereolementorum  formas,  non 

conservari  poLesL,  quia  tunc  lalis  minima  quia  illas  conlineat  aclu,  sedquia  naturali- 

humidilas  esset  uILimum  esse  aeris,  si  am-  j^erhabeL  convenienliam  cum  illis.  Secundo, 

plius  diminaaLur     talis  IiumidiLas  :   erit  hoc  ipsum   explicat  ArisloLeles,   dicit  for- 

Q\nm  yQvwm  i}i\Q,eYe,  nuncestminima  linmi-  mam  mixLi  esse   perfecLiorem  formis  ele- 

ditas,   el  posl  hoc  non  eril  :  eL    similiLer,  menLorum    ;   omne    auLem    imperfecLum 

niinc  est  aer,  el  post  hoc  non  erit  :  quod  est  continetur  virLualiter  in  suo   perfecliori  ; 

desinere  esse  per  ultimum  sui  esse,  quod  formtTC    ergo  elemenLorum    virLualiler  in 


non  esL  dicendum  :  daLur  ergo  maxima  hu. 
midiLas  sub  qua  non  aer  conservaLur,  uL  sic 
via  corrupLionis  LermineLur  aer,  el  reliqua 
corpora  vivenLia  Lerminis  exLrinsecis,  quod 
est  desinere  esse  per  primum  non  esse,  il- 
lud  inslans  enim  medium  Iransmulationis, 
quod  est  primum  essc  rei,  quye  generatur, 
est  primum  non  esserci,qua3  corrumpitur. 
IIiuc  sunt  diffusius  explicala  in  prirao  hu. 
jus,  in  annotationibus  qutts;..  12.  cL  lo.vide 
ibi. 

(t)  Mixlum  non  esl  subslantialiler  mix- 
lumexeo,  etc.  Nola,  quod  Aviccnna  opina- 
tus  esl  elemenla  formaliter  manere  in  mix- 
lo,  quamvis  divisa  in  minulissimas  partes, 
qualitales  lamen  eleniefltorum  sunLin  ipso 
niixlo  remissae,  el  lemperatae.  Quam  sen- 
lentiam  secuti  sunt  Albertus  Magiuis  tract 
6.  cap.  5.  .Ijndunus  4.  Physic.  qutustione 
4.  el  alii,  qui  diversimode  eam  explicant, 
ut  videre  est  apud  ToIeLum,  de  GeneraLio- 
ne,  lib.  2.  Eamdem  sententiam  defendit 
Averroes,  qui  ab  Avicenna  differt  in  hoc, 
totii.  in. 


forma  mixti  :  sicut  enim  ibrma  animne 
vtgeLalivae  ,  ei  sensiLivae  eminenter  ,  et 
virtualiter  conlinenLur  in  inLellecliva  , 
laliLer  quod  inLellecLiva  cxerceaL  ope- 
rationes  aliarum,  iLa  cLiam  formae  ele- 
menLorum  sunt  virLualiLer  in  forma 
niixLi,  quia  habet  operaLiones  consimiles 
operationibus  elemontorum  ;  ideo  post- 
quam  ArisLoLeles  dixit  quod  elementa  ma- 
neiiL  in  mixto,  subjunxit;  salvaLur  enira 
virlus  eorum  :  quia  virluLes  elementorum 
sunt  virLualiLer  in  forma  mixli.  IIicc  sen- 
LcnLia  Scoti  esl  etianiD.  Thomas  lib.  2.  de 
Generat.  text.  94.  et  1.  parL.  quKst.  76.art. 
4.  quamsecuLi  sunt  .'Egidius,  Marsilius,  et 
Albertus  de  Saxonia. 

Observa  tamen,  quod  esl  discriraen  in- 
ter  Thomislas  et  Scotum,  an  dispositio 
qualitaliva  ad  raixti  forraam  necessaria, 
(quam  vocant  teraperieni,  seu  complexio- 
nem)  sit  forma  composiLa,  videlicet  qua- 
luor  qualilales  elementorum  ad  temperiera 
redaclae,  an  unica  siraplcx   qualitas  ex  il- 

19 


£8 


194 


Lir,.  V.  PIIYSICOIUIM 


19. 


lisresultans,  aliaque    qualuor  eminenter 
conlinens,  eLabipsisdislincta,  ut  rubc:lo, 
quae  esl  distincla  qualitas  ab  albodine,  el 
nigredine,  quas  quodammodo  continet.Nam 
TUomistoe,  asserunt,  quod  !emperiesilla  e:st 
combinalio  qualuor  qualilatum  primarum, 
ila  scilicet,  quod  quatiior  qualitates    e\c- 
mentorum  sinl  formaliter  in  mixto,  quam- 
vis  temperatffi  el  remissre.  Et  hoec  senten- 
lia  partitur  m  duas  ;  nam  quidam   eorum 
asserunt,  quod  qualiH^es  esedem  numero, 
quce  erant  in  elemenli^cum  eorum  formn, 
corrupUc  sunt ,  aliteque  ejusdem  speciei 
in  mixto  cum  ejus  forina  inlroducta).   IIu- 
jussententiajestJavellus.  Alii  autem,   ul 
Marsilius  et  Toletus,  tenenl  quod  ipsi^meL 
qualitalesquffieranl   in  elemcnLi^,   poolea 
manenl  in  mixLo,  quamvis  ingradu  reuns- 
so,  ila  ul  temperies  illa    sit  composila  ex 
quatuor  qualitatibus  remissis. 

Scotus  vero  in2.  dist.  15.  qucesL.  1.  asse- 
riL  temperamenlum  esse  unam  simplicem 
qaalitalcm,  qu;r  virtualitcr  oL  cminenier 
continetquatuorprimasqualitates ;  el  quod 
ipsa?  primie  qualitates  non  formaliter,  sed 
virtualiter  tanlum  manent  in  mixto.Ex  Ins 
inlelligere  facile  potes,  quomodo  mixtum 
determinat  sibi  quamlibet  primarum  qua- 
litatum  citra  summum,   ut   hic  dicit  Sco- 

lus. 

(g)    ProprUo  pns^iuupx   olcmenlorum  non 
simt  calefacers,  etc  NoLa,   quod   li*c  res- 
ponsio  non  esl  vera,  noc  ad  aures  Doctoris: 
non  est  quidera  vera,  quia  gradus  non  va- 
riat  rationera  formDO  ;    ergo  si   calefacsre 
non  esl  passio  ignis,  n?c  summe  calefacere; 
tum  eliam,  quia,  ut  dicit  Scotus,  qua3stione 
ultima  Universalium,   in    responsione  ad 
primum  principale,  qualitales  elemento- 
rumnonsunt  eorum  passiones.   Et  ralio 
est,  quia  impossibile  est  subjectum  esse 
sineproprio,  velsubopposito  proprii,   vel 
eliam  inlelligi  sub  ejus  opposito;modo  ele- 
menta  nedum  inLelligi  possunL  sine    repu- 
gnanlia  intellectus  sub  oppositis  qualiti- 
lum  primarum,  sed  realitsr  esse  sub  oppo- 
silis  earum,  ut  patet  in   transmulationibus 
elemenlorum  ad  invicem  :  n:nn  cum  gene- 


ratur  ignis  ox  aqun,  prius  alteraLur  aqua 
ad  caliditatem,  removendo  successive  ejus 
fria-iditatem,    manente  adlmc  a^que    sub- 
stantia,  in  quam  ab  agente  nalurali  caluU- 
tas  inducitur,  quiB  esl  opposita  suae  quali- 
tati  primoe,  cujusmodi  est  frigiditas,   qua 
generetur  ignis,  cum  generatio  siL   termi- 
nus  alterationis  secundum  Philosoplium,  el 
CommenLaLorem  in  pluribus  locis.  Ex  lioc 
igitur  manifesLe  appareL,   quod   frigidiLas 
non  siL  proprium  ipsius  aqua?,  el  similiLer 
dicendum  est  de  alii^.Vide  Scolum  in  Posl- 
prffidicamenLis,  cap.  de  oppouLione,  qvuBSl. 
4.  qua  qu-m-iL,  uLrum  po^sibile  siL  aliquod 
eontrariorum  deLerminaLe  inesse  a  natiira, 
in  soluLione  lerlii  princip.\lis. 


QU.ESTIO  III 

Utrum  iii  (ina.ilUale  sit  molus 

A.-lst.  hic  lext.  IS.  Aver.co.-.  l'J.  D-  Thom.  /c-c/. 
4  n-Ao  in  Dlalogo  Euliupho,  ct  vi  Ta-elcto. 
Gal.  /<b.  1.  .1/er  c.  0.  Alb.  Ma-.  5.  Phnslc. 
truct  1  c.  S.  Vales.  controv.  29.  ad  Ti/ron. 
Comnlut.  disp.  22.  Phu^.  q.2.  i  2.  ^yxh.  1>LJ> 
Phy-.  c.  2.  q.  unica.  Fueates  5.  Ph>js.q.  2.  </(/- 
^c.   I.  cirt.  1. 

Arguitur  quod  non  :  quia   in  motu 
aliquid  movetur  primo  ;  S3d   mutatione 
ad  quantitatem  niliil   movetur   priino  : 
io-iiur  mutatio  ad  quantitatem   nou   est 
inotus.  Major  paluit  prius.  Et  minor  pro- 
batur,   quia  vel  augmentatur    pra^exis- 
tens    vei   superveniens  :  non   piveexis- 
tcns,   quia    illud   non   est   majus    post 
augmentationem   quam   ante  :  nec  su- 
pcrveniens,    quia  illud  ante  non   erat. 
Secundo,  quantitas  non  suscipit  ma- 
gjs  et  minus;igiturad   ipsam  non  est 
motus.  Tenct  consequcntia:  quia  in  illis, 
(jua^  non  suscipiunt  magis   et  miuus, 
tota  successio  provcnit  propter   partes 
quantitativas;   inodo  successio  propter 
partes  quanlitativas  nonsufticitad  mo- 
tum,  ut  probatum  fuit  prius. 


QIJ/ESTIO  III 


195 


Tertio,  omnis  mutatioestde  contrario 
in  contrariuni;  sed  quantitati  niliil  est 
conlrariuni ;  ergo,  etc. 

Quarto,  nullum  aggregatum  ex  di- 
versis  motibus  est  aliquis  motus  simplex 
et  unus ;  sed  augmcntatio  est  hujus- 
modi :  ergo,  etc.  Major  nota  est.  Et  riii- 
nor  probatur,  quia  ad  augmentationem 
requiruntur  motus    localis  nutrimenti, 


neat  idem,  vel  non,  et  post  etiam  simi- 
liter  inquirendo,  an  qua^libet  pars  aucti 
sit  aucta.  Item   qualiter    potest  salvari 
augmentatio  sine  penetratione  ?Sed  ista 
perlinent  ad  librum  de  Generatione.  Op- 
positum  arguitur  per  Aristotelem  inislo 
quinlo,  text.  18.  qui  ponit  niutum  esse 
in  tribu.s  generibus. 
Notantlum,  quod  ad   motuin  proprie 
ejus    decoctio,    consequentor    extensio     dictum  requiruntur  aliqute  conditiones.   ^"'J',j'.\l'^ 
qua?dam,   sive  rarefactio  ;  et   per  con-     Prima  est,  quod  acquisibile  per  motum,  p/f»^'';?"»- 
sequcns  nuUus  unus  motusest  augmen-     per  se  et  de  nalura  sua  sit  acquisibile     tim, 
tatio,  sed   ao-o-reoatum  ex   diversis;    et     successive  et  non  subito,  ita  quod  non 
pcr  consequens  augmentatio    non   est     possit   totum    simul  acquiri.    Secunda 
motus.  •       conditio,  quod  illud  cui  fit   acquisitio, 

Quinto,  augmentatio  est  ideni,    quod     vel    deperditin,    maneat   idem    ante  et 
motuslocalis;  igitur  pra^er  motus,   qui     post,   ita    quod  acquisitio,    vel  deper- 

ditio  fiat  alicui  manenli  idem.  Tertia 
conditio  ut  illud  sit  acquisibile  sibi 
per  motum  sui  ipsius,  et  non  ad 
motum  alterius ;  et  propter  hoc  po- 
nit  Aristnteles  quod  in  (k/  aliquld  wuw 
est  motus,  quia  pra^dicata  de  ad  ali- 
Sexto,  arguitur  de  dindnutione,  quia  «//^/</  mutantur  de  aliquo  non  propter 
onmis  motus  est  acquisitivus,  sed  di-  inututionem  sui  ipsius,  sed  propter  mu- 
minutio  nonest  acquisitiva  :  igitui'  non  tationem  factam  in  aliquo  alio.  Quarta 
est  motus.  Major  palet  :  quia  in  li«(C  est  conditin,  quod  motus  ille  sit  de  termino 
diflerentia  inter  mufationem  etmolum;  pusitivo  ad  terminum  positivum,  inter 
quia  omnis  motus  ad  qualitatem  est  ac-  quos  terminos  est  distantia  inedia;  et 
quisilivus  uniusqualitalis,  licet  sit  de-  ista  sequitur  ex  pra?cedenti  conditione, 
perditivus  allerius  :  tt  simililer  motus  quia  nisi  sit  distanlia,  secundum  ({uam 
localis  est  acquisitivus,  ut  iiolum  est.  Et  posset  fieri  successio,  tunc  non  repugna- 
confirmatur,  quia  in  diminutione  non  re!  ninlui.  (piod  pi>sset  fieri  subito  ct  in 
apparet  aliqua  mutatio,  nisi  corruplio,  instanti  ;  et  tnlis  distantia  terminorum 
aut  remotio  alicujusparva3  partis  ;  modo  vocatur  conlrarietas,  quas  in  qualitati- 
corruplio,  cum  sit  a  substantia,  non  est  bus  iion  est  distantia  secundum  si- 
motus,  nec  reactio  est  motus  distinctus  tum,  sed  secundum  gradus  qualitatis. 
a  motu  locali.  Secundo,  notandum  quod  augmenta-       ^ 

Seplimo,  quantitas  est  ajtcrna,  utdicit     tio   accipitur   multipliciter  :  Uno  modo  ^"i"'*'''V*f- 

'  '    '  1  r  ^jy  arctpi- 

Commentator  in  libro  de  Substantia  or-     pro  quacumf|uemaiorationequantitatis,  lur  tnHins 

^  .  modis. 

bis  :  igiturad  quantitatem    non  est  mo-  sive  fiat  adveniente  aliquo,  sme  non  :  et 

tus  alius  a  motu  locali,  quia  in  aHernis  sic  rarefactio  dicitur  augmentatio,  el  ta- 

non  potestcsseacquisitio.nec  deperditio.  lis  non  est  nd  quantitatem,  imo  ad  (jua- 

Cctavo,  potest  quceri  an   auctum   ma-  lilalrm  ;  cujcs  signum  est,  quod  per  ra- 


sunt  ad  k^j/.  etad  qualitatem,  non  opor- 
tet  ponere  motum  dislinctum,  qui  sif  ad 
quantitafein.  Anlecedens  probatur,  quia 
illiid  quod  augmentatur,  mulat  locum, 
etoccupat  majorem  locuui,  quam  antc  : 
io-ilur  nutrimentum  movelur  localiler. 


196 


LIB.  V.  PHYSICORUM 


refaclionem  miitantur  pra^dicla  de  ge-  bilis  successive  alicui,  scilicet,  viventi 
ncre  Qualitatis,  iit  rarum,  densum  de  manenti  eidempor  mutationem  viveuli3, 
illo,  quod  sic  augmentalur.   Alio  modo     et  non  alicujus  alterius  :  igitur  adquan- 


accipitur  augmentatio  pro  majoralione 
quantitatismediante  aliquo  adveniente  , 
et  lioc  multipliciter  ;  uuo  modo  per  ag- 
gregationem,  ut  cuniulus  lapidum  dici- 
tur  augmentari  per  appositionem  lapi- 
dum.  Tertio  modo,  per  continuationem, 
ut  quando  aqua  apponitur  aqu  e.  Quarto 
modo,  per  generationem,  utquando  ig- 


tilatem  estmotus.Majorpatet  par  condi- 
tiones  prius  positas.  Et  minor  'proljatur, 
quia  impossil^ile  est  aliquid  sul)ito  mu- 
tari  de  minori  quantitate  ad  majorem. 
Secunda  concliisio  :  Inijusmodi  aug- 
mentatio  polest  fieri  secundum  quodli- 
bet  genus  Quanlitatis;  quia  potest  lleri 
tam  sccundum  longum,   quam  laium. 


Aitr/men- 
tulio  potesl 
ficn  secun- 
(him  c/uod- 
lihet  (jenus 
quuii:i'.u- 
tis. 


nis  augmentatur  per  appositionem  com-  vel  profuudum. 

bustibilium.  Quinto,  quando  auctum  est  Gontra  ista  arguitur  primo  :  quia  :id  il- 

continue  aliud  et  aliud.  utquando  prop-  lud  non  est  motus,  quod  non  acquiritur 

ter  augmentum  potentia3,  vel    diminu-  nisi  consecutione,  ct  ex  consequonti   ad 

tionem   resistentia^,  continue  est  alia,  et  alios  motus  ;  sed  quantitas  non  acquiri- 

aliaproportio,  et  continue  major,  et  ma-  tur  nisiex  consequenti  ad  alios  motus  : 

jor.  Et  istis   modis  non  accipitur   aug-  igitur  ad  quantitatem   non  est  molus. 


mentatioin  proposito  :  quia  sic  augmen- 
tatio  non  est  aiiud  quam  motus  localis, 
vel  alteratio  ;  autgeneratio  vel  corrup- 
tio.  Sexto  modoaccipitur  (^^)  augmenta- 


lAIajor  patet :  quia  per  eamdem  majorem 
pnil)at  Aristotcles  in  littcra,  quod  in  ad 
aliquid  non  est  motus.  Et  minor  proba- 
tur,  quia  augmentatio  non  fit  nisi  conse- 


tio  pro  majoratione  quantitatis  viventis  cuiive  ad  alterationem,  ad  molum  loca- 

facta,  adveniente  aliquo,  scilicet  nutri-  lem,  et  generationem  et  corruplionem. 

mento,  virtute  animie,  mediantc  calore  Secundo,  quia  non  minus  csset  aug- 

naiurali  ;  et  sic  accipitur  in  proposito.  montatio  motus,   si  tantum  deperditur 

Etad  talem  augmentationem  requirun-  alj  una  parte  viventis,  quantum  acquiri- 

tur  aliqui  motus,vel  mutationes  :  Primo,  tur  ab  alia,  qua:'  nunc  fit  de  facto,    quo- 

enim  requirituralteratio,  scilicet  decoc-  niam  nihil   deperditur,   sed   si    tantum 

tio    nutrimenti.    Secundo,  motus    loca-  deperditur  ab  una  pai'te,   quantum    ac- 

lis  nutrimenli  decocti  ad  mendjra.  Ter-  quiritur  al)  alia,  nonessot  augmentatio, 

tio,  corruptio  substanlialis  nutrimenti.  eo  quud  niliil  augmentaretur  :  quia  ma- 

Et  quarto,ilIam  (b)  corruptionem  sequi-  norct  tantum  post,  quantum  erat  ante  : 

tur  partialis  generatio  anima^  viventis.  igitur  nunc  de  fiicto   augmentatio   non 

Et  quinto,  requiritur  facta  generatione  est  motus. 

extensio  qu;i3dam  totius  corporis  ;  et  hoc  Tortio,  soqueretur   quod    illumina.io 

fitvirtute  calorisnaturalis.  esset    motus.   Gonsequens  est  falsum  : 

Nunc  ponuntur  conclusiones.    Prima  quia  est  do  privatione  in  Irabitum.  Con- 

.s/otM.  ««  ggt  .  ^\j  quantitatem  est  («^)  motus.   Pro-  soiiuontia  probatur  per   eamdem  ratio- 

"tUal"nT  batur  ;  ad  illud  cst  motus,  quod  de  sui  nou',  pcr  ({uam  probatur  tle   augmenta- 

naturaest  acquisibile  successive  alicui  tiono,(iuia  lumonest  acquisibile  succes- 

manenti  eidem  per  mulationem  sui   ip-  sivo  alicui  subjecto  manonti   eideni   per 

sius,  et  non   per    mutationem  alterius  ;  mutr.tionem  illius  subjecli,  et   uon  ahe- 

sed  quantitas  est  de  sui  natura   acquisi-  rius. 


5. 


6. 


QUESTIO III  197 

ter  dicitur  ('^)  quod  illa  extensio,  quiis  ul- 
timate  consequi(ur,  est  augmentatio;  ct 
si  fiat  consimilis  extensio  in  inanimatis, 
non  oportet  quod  illa  sit  augmentatio, 
60  quod  non  provenit  a  consimilibus  cau- 
sis  ;  idco  hocnomen  a//^;«e??/a//osuppo- 
nit  pro  illa  exlensione,  connotando  illos 
molus  esse  antecedentes. 

Ad  rationes  priiicipales  :  ad  primam 
dico,  quod  pra;existens  {'^)  augmentatur, 
et  ipsum  manet  idem  ante  et  post,  iit 
patuit  supra,  primo  liujus  :  ei  etiam  il- 
lud  idem   est   pi"imu  minus,   et  postea 


Quarto,  dicatur  quis  istorummotuum 
debeat  dici  augmentatio,  scilicet  decoc- 
tio  nutrimenli,  vel  motus  localis  ipsius 
ad  membra,  vel  generatio,veI  corruptio, 
vel  exlensio  consequens  generationcm  : 
etquodcumque  istorum  motuum  pona- 
tur.  tuncauffmentalio  non  est  motus.vel 
nonestmotus  distinctusa  motu  ad  qua- 
litatem,  vel  a  motu  ad  udi. 

Ad  ista  rcspondetur.  Ad  primum  ne- 
gatur  major  :  quia  dealbatio  est  motus, 
et  tamen  non  fit  nisi  conseculione  ad  al- 
terationcm  secundum  primasqualitates: 
et  quando  Aristoteles  ponit  illam  majo-  majus,  ut  dicebatur  de  intensione  quali- 
rem,  dico  quod  sic  intelligit,  quod  ad  tatis  super  tertio,  qute  est  omnino  simi- 
illud  non  cst  motus,  quod  solum  acqui-  lis  quantum  ad  lioc. 
rilur  alicuiconsecutione  ad  aliosmotus,  Ad  secundam,  conceditur  antecedens; 
et  non  solum  per  motum  sui  ipsius,  sed  et  negatur  consequentia.  Ad  probatio- 
etiam  per  motum  allerius,  ipsononmu-  nem,  (juando  dicilur,  quod  successio  se- 
Xalo  ,ei  kloo  in  adaliqitid  non  est  mo-  cundum  partes  quantitativas  non  suffi- 
tus.  cit  ad  motum,  ut  probatum    fuit  ;    res- 

Ad  secundum,  negatur  major  :  quia  pondetur,  quod  dupliciter  potest  esse 
in  augmentatione  necessario  requiritur  motus  secundum  partes  quantitativas : 
quod  non  fiat  tanta  diminutio  ab  una  Uno  modo,  quod  totum  mobile  simul 
parle,  quantaaugmentatio  in  alia  ;  imo  moveatur,  et  sic  successio  secundum 
semper  requiritur,  quod  fiat  major  ad-  partes  quantitativas  sufficit  ad  motum, 
dilio   quam  resecatio,  cujusmodi  est  in  proposito  :  quia  quod 

Ad    tertium,    negatur  consequentia  :      augmentatur,  totum  simul  movetur  de 


quia  lumen  de  natura  sui  est  acquisibile 
subito  :  quia  si  luminosus  esset  subito 
pra^sentatus  medio,  iu  quo  sufficeret 
agere,  tunc  subito  produceret  lumen  : 
motlo  diclum  est,  quod  illud,  ad  quod 


mincri  quantilate  ad  majorem.  Alio 
modo  est  successio  secundum  partes 
quantitalivas,  ita  ut  nunquam  simul  to- 
tuiu  mobile  moveatur,  sed  primo  una 
pars,  postea  alia,  et  sic  consequcnler  ; 


C8l  motus,  de  sui  natura  est  acquisibile     et  tunc  successio  talis  non   sufficit   ad 


succcssive,  et  non  totum  simul. 

Ad  quartum,  dicunt  aliqui  quod  aug- 
mentatio  non  est  aliquis  istorum  mo- 
tuum  vel  mutationum,  sed  omnes  istos 
consequitur.  .feed  istud  non  valet,  quia 
praater  motus  enumeratos,  non  apparet 
aliquis  molus,  vel  mutatio  consequens. 


molum,  ut  probatum  fuit  prius. 

Ad  tertiam  de  contrarietate,  videbitur 
postea. 

Ad  quartam,  respondetur  sicut  ad 
quartum  contra  conclusionem. 

Ad  quintam,  negatur  anlecedens. 
Unde,  licet   augmentatio  pra^supponat 


Alii  dicunt,  quod  augmentatio  non  est  motum  localem  antecedentem,  altamen 
aliquis  unus  motus,  sed  est  aggrega-  ex  Iiuc  non  sequitur,  quod  augmentalio 
tum  ex  omnibus  motibus  praedictis.  Ali-     sit  motus  localis. 


198 

Adsextani  de  diiiiiuulioue,  negatur 
major,  et  potest  concoili  quod  diminutio 
non  cst  ita  proprie  motus  sicutaugmen- 
tatio.  Ad  conrirmationem  dicilur  consi- 
militer.  De  aliis  (0  non  pertinot  ad  pro- 
posituni. 


LIB.  V.  rilYSlCORUM 


10. 
Definilio 
augmen- 
(ationis. 


ANNOTATIONKS 

(a)  Soxto  modo  acvpHur  augmeukiti  ),elc. 
Nota  primo,  quod  augmentalio  lioc  scxto 
modo  accepta  sic  doiiairi  solel  :  .iugm^jnti- 
lio  est  novte  qua>uaatis  adJMiopneeristcnti 
quantitati  per  iiitus  susc3pt'one  n   alimenti 
conversiinmajorem  cctrnsn,  qnam  fuerat 
deperdtta.    Et  ideo    augmentatio  proprie 
dicta  non  fit  sine  nutritione,  etalicujusge- 
neratione.  Nuirilio  enim  est  rcparatio   hu- 
midiradicalis  consumpt^  a  cahre  nattt.raU 
per  humidum  cibale  conversum  in  subitan- 
tiam  viventis  ;  et  augmentatio  addil  ad  iioc 
plus  reparari,  quam  fueril  dcperditum,  at- 
queadeononfit  augmenlalio  sine  nulri- 
lione,  nec  per  consequens  siue  generatione, 
quia  corruplio  unius  est  generalio  alterius- 


aui  I  ((uia   in   augmeutatione  convertitur  sed  *vc- 
alimentum  iu  substantiam  alili ;   sed  om-  • 
uis  conversio  in  substanliam  est  generatio. 
Pvursus  suppositum,  quod  augemr,  non  fil 
simpliciter,  sed  fit  majus  :   ergo   nou  esl 
simpliciter  generatio,  sed  secundum  quid  ; 
ol  lioc  est  quod  dicit  Scotus  in  disl.  44. 
y«a>s/.  1.  videlicetquod  in  nutritione  est 
aii(iua  generatio,extendendo  generationem 
ad  omnem  inductionem  formse  suljstantia- 
lis  iu  maleriam  post  privationem ;    quia 
alimentum  non  manet  sub  forma  alimenti, 
neque  sub  atiqua   alia,    quam  sub  forma 
nutriu  ;  et  addit  Scotus,  quod,  cum  non  sil 
generatio  per  se  entis,  prout  dicitur  illud 
per   se  esse,   quod  non  est  pars  alterius, 
non  esl    generatio     simpliciter,    sed  po- 
lest     dici    aggeneralio,     id    esl,     alicu- 
jus  generatio,    quod    per    generationem 
fil  idem  alicui  pra3existeuti,  cui  aggeuera- 
lur.  Vel  potest  dici  ingeneratio  :  quia  est 
generatio  partis   in   toto,   cujus  anle  non 
fuit  pars.  Dicit  insuper  Scotus,   quod  pars 
adveniens  per  nutritionem  est  aliquo  modo 
simitis  parti  pr?eexistenti,  quoe  infuit  per 


urt- 


e      sauiemcovnunpiUu-  iu  slomncho,  ot     gcneralionem,  el  aliquo  modo  d.ssuvu  ,. 

cii)u>.duic  1        ,:...„  .,„,„i_     .:.,.;ii.  ;„  fnvinn  .^n(-c  fica  etcorporeilatis 


ejus  formasuljslantialisdeperditur,  etmul 
lipliciter  Iransmutalur  maleria  :  nam  ex 
ciboiuslomichofil  ciiylus.  et  rursus  in 
hepate  corrumpitur  ciiylus,  et  goneratur 
cliynms  seu  massa  simguinaria,  et  Imec 
adlmc  corrumpitur,  et  fit   caro,   nervi  et 


simiiis  in  forma  specifica  et  corporeilatis  : 
dissimilis,  qula  impurior.  Nam  quia  omne 
naturale  in  agendo  repatitur,  quantoagens 
naturale  magis  continuat  actionem,  magis 
ejusvirtus  debilitatur;  cum  ergo  virtus 
nutritiva    seinper     continuet     actionein, 


adlmc  corrumpuur,  ei  ui   >-aiu,   ixv,.  -   -^  x...v.... .-    --     .                                  _ 

ossa   atque  ita  augmentatio  non  fit  sine  ge-  agendo  in  nutrimentum,  tanto  magis  debi- 

neratione  1^'^^^^^'  ^j^^'  ''^'^''''  ^^  ^^'  consequens,   ge- 

'"'Notrstcundo,  quod  licel  ad  auguienta-  nerat  carnem  imperfectiorem  illa,  quae  fuil 

tionem  requiratur  motus  localis,  corrup-  acquisila  per  generationem  m  prmcipio  : 

tio  generatio,  et  ctiam  vera  nutri  io,  ipsa  imo  eademmet  manens  in  toto,  erit  nnper- 

tamen  reaiiter  distinguitur  ab  omnibus  ii-  fectior  seipsa,  quam  prius  fait  in  prmcipio, 

lis    quia  illi  motus  sunt  realiler  distincti,  el  per  consequens  generabil  carnem  imper- 


11 

Quod  aug 
■mentatai 
non   yene 
ratur  nim 
pliciier, 


qui  sunl  ad  termiuos  reaiiterdistinctos: 
modo  generatio  est  ad  sulJ3tantiam,el  aug- 
mentatio  ad  quantitatem,  alteratio  ad  qua- 
litatem,  et  motus  localis  ad  ubi,  qua^  rea- 
liter  distinguuntur  a  se  invicem. 
(h)  Etquarto,  illam  corruptionsm  ssqici- 
-  tur  partialis  generatio  aninvv  viventis.^S^oid. 
primo,quod  augmenlalio  propria  dicitur 


nrimo.quoa  augniumauu   1^^1/1  ..a  v^.. -  ,.     .      ,        .1 

purliaii'  senoraUo,seu  generalio  sccunauui     paradiso  ox,,-,leutcs,l,cel  edcrenl  de 


fcctiorem  :  qualitates  enlm  consequentes, 
quiX3  sunt  principium  aiterandi  ex  mutua 
reactione  erunt  imperfectiores,  quodexem- 
piomanifestatAristolele3l.de  Gen.  text. 
42.  sicut  vinum,  quanlo  plus  aqutie  illi  ad- 
miscelur,  tanlo  magis  debili  atur,  et  ejus 
actiones  sunt  imperfecLiores  :  ilalnc. 

Ex  hoc  sequitur,  quod  primi  parentesin 

lif?no 


QryESTlO     III  199 

« 

illo  viUu,  quo  luiniidiun  radicale  reslau-  duui,  quodsecuridum  lales  formasfiat  aug- 

rareUir,si  Deusderelinquereloosaclionina-  mentalio.  Et  si  contra  arguas,   quod  etiam 

turali,ex  condilione  su;e  naturoe  moveren-  in  materia  manet  idem  situs  ;   ergo  etiam 

tur,quiacalornaturalis  agendorcpaterolur,  in   materia  fil   augmontatio.     Ilespondelur 

et  tandem  ex  conlinua  actiono,et  repassione  secundum  lianc  doctrinam,   quod  non  est 

deficeret:verum  tamen  est,quo(l  mors  non  eadem  ratio  :  quia  licel  maloria  maneat  ea- 

sequeretur  aclu,  quia  antoquam  fieret  tota-  dem  hoc  modo,  lioc  non  habet  a  se,   et  qua' 

lis  consumplio  calorip,  Deus  assumeret  eos  tenus  materia  :  quia  qualenus  materia,    ef- 

ad  beatitudinem.  Ilsec  docet  Scotus  iii    2.  thiit,  sed  Iioc  habet  a  se,  et  ratione  ipsius  ; 

disUnct.  19.  contra  Bonavent.  ibil.  artic.  2.  ideo  eliam  in  imperfectis  viventibus  aug- 

vide  quae  dixinms    in  (^ommentariis  nos-  mentatio  fit  sccundum  formam,  et  non  se- 

tris  super  Gen.  cap.  3.  fol.  189.  cundum  materiam. 
Foynw        Nota  secuudo,  quod  forma^  specificoe  vi-         Ca3teriim  nobis,  qui  cum  Scoto   ponimus 

7/aiUum  ventium,qua3  suntanim8e,suntinmuUiplici  formam  corporeitalis,  alia  via  incodendum 

sioit  m    dit^erenlia.Alice  namquesuntindivisibiles  ;  est :  atque  primo  dicendum  es*,  quofl   om- 

'ifferentia  aliae  vero  divisibiles  sccundum  aliquos.Pn-  nos  anmioe  viventuim  sunt  indivisibiles,ut 

mi  ordinis  est  anima  rationalis,  de  qua  nou  iti  sccundo  de  Anima    examinavimus,  for- 

est  dubium,  quod  sit  omnino  indivisibilis,  ma  autem  corporeitatis,  qu«   et  mixtionis 

et  independens  a  maleria  ;   quare  quando  est,  otextensa,  et  quanta,  et  secundum  ip- 

liomo  augetur  non   acquiritur    nova  pars  sam  fiunt  organa  :  quare  dicendum,  quod 

anim;!e,  sed  eadommot  de  njvo   informat  in  augmontatione  acquiritur  nova  pars  for- 

novas  partos  materiye  ex  nutrimento  acqui-  mre  corporeitatis  cum  nova  parte  materiae , 

sitas  :  el  simiiiter  indiminutiono  non   de-  quia  hujusmodi  forma  corporeitatis  est  di- 

perditur  parsaniuKTe  cum  parte  materiae.  visibilis,  etextensa.  Secundo,dicendum  est, 

Alia3  sunt  animse,  qu*   talitor  informant  quod  quando  augentur  viventia  sensibilia, 

matoriam,  quod  dependent  ab  oa    licri  et  et  vogeLabilia  perfecl':i,  sivo  imporfecta,non 

conservari,  ut  animne  sensitivse  et  vegela-  autem  requiritur  nova  pars  animoecum  no- 

tiv«  ;  et  de  istis  sinlno  indivisibiles,   an  va  parle  materioe.  Et   hoc  est,   quod    dicit 

non,  disputatio  est  ad  2.  l'b.  deAnima  por-  Aristoteles  1.  de  Generat.  quod  augmenta- 

tinens.  Modo  opinio  ost  S.  Thom;»?,  1.  part.  tio  fit  secundura  formam,  quse  semper  ma- 

quuisl.  76.  arlic.  8.  quod  animaliiun    por-  net  eadem.  Et  probatur  hoc,  quia  alias  non 

fcctorum,  cujusmodi  sunt  leones,   el  cqui,  essct  discrimen  inler  augmentum  viven- 

ot  hujusmoJi  aniuuB  sunt  indivisibiles  :  tium  et  non  viventium  ;  ignis  enim  auge- 

imperfectorum  voro,  ut  anguium,  ot  lacer-  tur  per  hoc,  quod  cum  nova  parte  materiae 

torum  et  plantarum  sunt  divisibilos.  acquiriturnova  pars  formoe  ;  si  ergo  et  vi- 

Unde  juxta  docLrinam,dicerelicebit,quod  vons  hoc  modo  augeretur,  non  essetdiscri-  • 

iu  augmentatione  in  auimalibus  perfectis,  men  inter  illa.  Adde,  quod  unitas  subjecli 

eadem  manens  forma  exLenditur  ad  infor-  sumilur  ab  unitate  forraae,a  qua  et  entitas ; 

raandas  novas  parLes  raateriae.  In  aniuiali-  si  ergo  forniae  viventiura  crescunt,  et  de- 

bus  vero  imperfeclis  siraul  cura   niateria  crescun',  ita  ut  cum    nova  parte  raateriiB 

acquiritur  novapars  fornuB  :  et  juxta  hanc  nova  pars  formoe  acquiralur  et    deperda- 

sentonliamloculusestforte.Scotushic,dicens  tur,  poterit  dari  status,  in  quo   vivens  ha- 

qnod  corruptionera  sequitur  partialis  ge-  beataliam  forniam  nuraoro  dislinctara  ab 

neratioaniraio  viventis  ;  et  secundura  hanc  illa  quam  prius  habuit.  Dicendum  est  ter- 

sentenLiara  dicitur  etiani  fieri  augmentatio  tio,  quod  augmentatio  fit  secundura   for- 

secunduni  formam  raanentera,quia  raanel  raaui,    et   non  secunduni    nialeriara,   pio 

iderii  modus,  et  figura  ipsarum  formarum:  quanto  augmcntatio  in   vivente  fit  per  ad- 

et  haec  permanentia  sufiicit  ad    affirraan-  venientem  sibi  novam  partera  niateriae  cura 


13. 


U. 


200 


LIB.  V.  PHYSICORUM 


15. 


nova  parle  forniae  corpjreilalis,    manento  siHone  aUorius  ;  crgo    cujusque    minimi 

eadcm  forma  vivenlis;  et  lioc  secundum  il-  conversio  fit  in  insLanti,  el  per  consequens 

las  parles,  quoe  liabent  virtuLem,   et  effica-  augmentatio  estdiscontinua,quia  residuum 

ciam,  etdebitam  quantitateni  ad  propriam  cibi  non  conversum,  quod  manet,  est  dis- 

actionem,  ad   convertcndum  scilicct    sub-  continuutn,  ut  diclum  est   in   primo  nota- 

slantiam  alimenli,  qu?e  appellantur  partes  bili.  Secundo  probaLur  ;   augmentalio  non 

secundum  formam,  ut  subtiliter  explicat  Iiabet  unum  subjectum,    ergo  non  est  con- 

Scotus  in  4.  dist.  44.  qxuvU..  l.at  non  fil  se-  tinua.  Antecedens  patel,  quia   aliud   sub- 

cundum  materiam,  id  ost,  secundum  illas  jecLum  est  caro,  aliud  norvus,  aliud  os,   et 

partes,  quoe  propter  sui  defecLum   Iiujus-  aliud  caput,  et  aliud  manus  :   h:i!C   autem 

modi  aclionem  noqueunt  habere.  continua  non  sunt ;  ergo  augmentatio  non 

(c)    Ad  quantitalem  csl  molns.  "^oln,   quod  est  continua.  ProbaLur  consequonlia,    quia 

'Yolein^^primo  de  Gsneratione   tenet,   aug-  augmentatio  unius  partis  non   est  eadom 

mentationemnon  essc  motum   conLinuum,  numero  cum   augmentatione   alterius,    si- 

sed  instantaneam  mutationem  quam  dicit  cuLIi;iec  pars  est  illa. 

esse  Commentatoris,  8.  PJvjsic.comm.  23.  et  Tertio  probatur  ;  augmen'aLio  supponit 

S.  Tliomoe  ibidem.et  Alberti  Magni.  Pro  cu.  generationem,   ct  fit  simul  cum   gencra- 

jus  intelligenlia,  notat  Tolctus,  quod  cibus  tione  ;  sed  generatio   est   instantanea,   er- 

quando   disponilur    et  aUeratur,   non  csl  go  et  augmcntatio  :  et  confirmaturex  Aris- 

continuus  sed  contiguus,  et  juxLapositus  totele  8.  Physic.  tevt.  23.  ubi   probat  aug- 

carni,  et  dum,  verbi  gratia,  una  pars  san-  mentationem  nonesse  continuam.  Fit  ergo 

guinis  converlitur  in  carnem,  disconlinua-  secundum  hanc  opinionem,   augmentitio 

tur  ab  alia  parte,  quse  adhuc  conversa  non  sic  :  disponitur  cibus,et  alteratur  in  tempo- 

est,  ^ed  manet  sanguis.  Secundonotat.quod  re,eL  in  fine  disposiLionis  converUtur  in  ins- 

dalur  minimum  substantia3  productJE  na-  tanti  in  substantiam  aliti,  et  similiter  aug- 


mentuni  ;  et  rursu^  iterum  disponitur  alia 
pars  cibi  sicut  prior  in  tempore,et  disposita 
in  alio  instanti  post  tempus  dispositionis, 
convertitur  in  substanLiam,  quse,   cum  sit 


est  ergo 


luralis,  ita  ut,  cum  caro    producilur,    sit 

sub  certa  quanLitate,  sub  qua  primo  pro- 

ducitur  :  si  ergo    datur     minimum    sub- 

slanlia3,dabiLur  cLiam  minimum  secundum 

extensionem   in  accidenLibus    disponenLi-     quanta,  simul  nutrit,    et  auget 

busad  substantiam,    et  per  consequens  in     augmentum  interpolatum,  et  ex  pluribus 

quantitate  ;  alias  daretur  pars   minor  mi-     augmentis  congrcgatum. 

nima  disposita,  in  qua  Untroduceretur  for-         Oppositam  sententiam  tenet  hic  Scotus,et 

ma  substanUalis.    lloc  posilo,   sic  probat     in  4.  loco  supra  rclato,  sub  lit.   L.   ^.  se:l 

suam  sententiam  :   aut  pars    sanguinis  sic     e.r  /s^/s,  quam  seculi  sunt  Marsilius  lib.l. 


apposita  carni  nutriendiB  disponitur,  et  al- 

teratur  successive,    aut  non  ;  non  succcs- 

sive,      quia    Umc    data  quacumque  par- 

te    disposita,    adhuc    minor    dabilis  es- 

set,  quod  cst  contra  secundum  notabile ; 

datur  namque  primum,   vcl  minimum  in 

substantia  ;  ergo  disponitur  instantanee,  ct 

per  consequens  augmentum  non  flt  succcs- 

sive,  sed  in  instanli.  Probatur  consequen- 

tia,  quia  non  potest  disponi  nisi  in  detcr- 

minata  quanUlate  ad  minimum  :   cujusque     co;jd?ts/o»e  2.  asserit  opposiLum  esse  pro- 

autem  minimiconversio  supponitalteratio-     babilius.  Secundo,   dico  quod   esto,  quod 

ncm,  ct  disposiUoncm  distinctam  a   dispo-      hoc  sit  verum  in  generalioiie  subslanlia) 


16. 


deGencrat.  qunest.  14.  AlbertusdeSaxonia, 

qn.  13.    et    .landunus  8.  Phijsic.   qu.vsf.  7. 

et  probaturex  Aristotele  in  hoco.  text.  18. 

docentc,  ad  tria  Praedicamenta  esse  per  se 

motum,  videlicet  ad  Quantitatem,  Qualita- 

tem,  et  llbi  ;  sed  augmentalio  est  ad  quan- 

titatem  ;  ergo  est  per  se  motus. 

Ad  primum  in   oppositum,   respondetur 

quod  dubium  e3t,an  detur  minimum   sul)-  ^)„;„V,7 

slanUoe,  imo    ipsemet  Toletus,   quv^t.  4.  leti  rejk 

tur. 


QU.ESTIO    III 


201 


non  tamen  in  nntriliono,  et  in  .'iugmonti- 
tione  ;  nutrilio  enim  quamvis  siL  parlialis 
generatio,  quia  tamen  non  est  simpliciter 
generatio,  sed  poliusaggeneralio  vel  inge- 
neratio,  ideo  etiara  fil  successive;  alteralur 
ergo  successive  alimenlum,  et  succossive 
converlitur  in  substanliam  vivenLis,et  suc- 
cessive  ipsum  vivens  augetur.  Ratio  autem 
diversilatis  in  nutritione,  et  generalione 
substanlioe  compleloe,  lia23  est,  quod  sub- 
stantiacompleta  indiget  detenninatis  acci- 
dentibus,  et  delerminata  quan!itate  ;  sub- 
slantia  autem,  quae  est  pars  alterius,  qua- 
lis  est,  quae  in  nutriLione  acquiritur,  non 
indigetquanlitate  cerla  et  determinata,  in 
qua  generetur,  et  iJeo  non  generaUir  iu 
tam  parva,  quin  in  minori  generetur. 

Ad  secundum  dico,  solum  probare  aug- 
montationem,  qu?e  fit  incapite,  non  conti- 
nuari  cum  augmentatione,  quae  fit  in  ma- 
nu  ;  de  hoc  tamen  non  est  qunesLio,  sed 
utrum  augmentatio,  quse  fit  in  manu,  voj-- 
bi  gratia,  sit  continua  ;  et  rursus  sicut 
omnes  partes  sunt  conLinu.Te  etiam  disLan- 
lcs  aliis  iutermediis  partibus,  itaeLiam  ac- 
cidens  extensum  pcr  onmes  parles  dicitur 
conlinuari  ad  continuationem  subjecti, 
quamvis  non  sic  fit  augmentatio  per  par- 


(•1)    Alilerdic-fur,   qno  l  iUa  extensio,clc.   Maierla 

,,    ,  .  ,    .      ,  .  ,.  cst  diiplex 

Nota  pmno,  quodsicut  nigcnerationeprcic-  composido 
ter  materiam  composilionis,  est  etiam  mi-  ^leraiionit 
tcria  alterationis,  scilicet  lerminus  a  quo, 
et  aer  est  lerminus  a  quo,  et  maleria  alLe- 
rationis  aqmr,  quando  aer  convertitur  in 
aquam,  et  maLeria  qmB  erat  sub  forma  ae- 
ris,  estmaieria  composilionis  aqmie  :  ita  in 
augmentatione,  matcria  alterationis  est  ci- 
l)us  extrinsecus  sumptus,    qui  corrumpi- 
tur  ;  et  iu  hac  materia  allerationis  conve- 
niunt  generatio  et  augmontatio  :  cL  talis 
niatci'ia  in  uLraque  est  corpus  compositum; 
maleria  tamen  compositionis  in  generatio- 
ne,  diffcrt  a  materia  compositionisin  aug- 
menlatione,  quia  matcria  gencrationis  non 
est  corpus,  sed  materia  prinia  :  at  in  aug- 
mentatione  mnterioe  composilionis  est  cor- 
pus  in  actu  :  nam  cibus,   qui  est  Uiateria 
alterationis,  convertitur  in  propriam  sub- 
stantiam  rci  viventis  ,   et  sic  conversus,   et 
factus  actu  caro,  auget  ;  in  augmentatione 
crgo,  tam  materia  alterationis,  quam  com- 
posiiionis  est  corpus  i:i  actu.  Undepro  ma- 
jori  luce  : 

Nota  sccundo,  ex  Scoioubi   supra  ,  quod       lo, 
si  delur  in  tolo  aliqua  pars,  qufXB  sit     pars 
secundum  formam.  ct   dicalur  .1,   cL  h;icc 


te ;  successivc,  quod  augmentatio  succedat     pars  habeat  decem  partes,  quarum  quaeli- 


augmentalioni  alterius,  quia  omnes  simul 
augenlur  secundum  cxigentiam  cusjusque 
virtutis. 

Ad  lertium,  dico  quod  generatio  sub- 
stantiaj  per  se  existenlis,  est  instantanea  ; 
generatio  vcro  parlis  substanlia3  in  alio 
exis'enLis  est  successiva.  Ad  auctoritatem 


bcL  haljcat  a^qualem  virLutem  ad  convor- 
tendum  cibum  in  sui  subsLantiam,  post- 
quam  nutrimenLum  fuerit  deductum  per 
quascumque  depuraliones,  ita  ut  jam  sit 
sub  forma  proxima  formoe  introducendae  , 
tunc  istud  tale  alimentum  sub  illa  forma, 
verbi    gratia,    sanguinis,    approximatum 


Philowphi,  dico  quod  Aristoteles  loquiLur     parti  nutriendoe,  et  receptum   in    quibus- 


ibi  contra  Ileraclitum  asserentem  omnia 
esse  incontinuo  niotu,  et  fluxu  :  probatque 
ibi  Aristoleles  in  motu  augmentationis,  et 
alterationis  illud  non  esse  verum  ;  nam  in 
quolibet  augmentabili  datur  terminus,  ul- 
Ira  quem  amplius  non  augetur  vivens, 
imosa^pe  augmentatio  impeditur  propler 
infirmitates  ;  at  non  negat  ibi  Aristotcles 


dam  poris  dimissis  ex  fluxu  quarumdam 
partium  secundum  materiam,  qurB  pra?.fue- 
runt  ibi,  et  nunc  ex  fluxu  suo  reliqucrunt 
poros  repletos  aliquo  humore  subtiIiori,ex 
quo  ipsum  totum  caruit  densitate  in  parti- 
bus  requisita  ad  bene  esse  ejus  ibi  exis- 
tons,  tunc,  inquam,  alimentum  converti- 
lur  in  ipsum  nutriendum,  ut  scilicet  repa- 


augmentalionem  quamdiu  durat,  non  esse  retur  illa  densitas  in  toto  requisita  ad  bene 
motum  conlinuum,  cum  ex  professo  hoc  esse  ejus  ibi  existens  :  et  ex  lioc  sicut  anle 
docucrit  in  hoc  5.  Phi/sic.  conversionem,  juxtaponebatur  alimentum 


202 


un. 


conligueparlibus  nulriendi,    ila  posl  con- 
versionem  juxlaponilur  conlinue  aliquibus 
parlibus  pcrmanenlibus  ;    in   poris     enim 
parlis  augendce  recipiunlur  parle.s  nulri- 
menli,  el  ibi  exislenles  aggeneranUir  par- 
libus  illius  parlis  nutriendsc.  Unde  parli, 
qmic  proprie  augeLur  et  nulrilur,  non  esL 
juxLaposilio  alimenli   lanlum,   scd  in   Lali 
parlealia  pars  fluxiL,  elalia  de  novo  res- 
tauraLur,  el  fit  quacdam  ingeneratio,  id  esL, 
intrinsecageneralio  parLis  nova3  loco  par- 
tis  anLiqujie  qiue  fluxiL;  in  parLibus  vero  il- 
lis,  quae    propler  defecLum    sua3  virLuLis 
proprie  non  nuLriuuLur,  esL  juxLaposiLio. 
RccepLo  ergo  nuLrimenLo  in   poris,   virLus 
vivenLis  alleraL,  et  re  olviL  vaporem,   qui 
resulLat  ex  concoclione  ,  et  ille    vapor  fa- 
ciens  novum  porum,propellit  parles  viven- 
tis,  quae  exLendunLur,  eL  dilaLanLur  versus 
exLeriorem  locum,  et  tunc  cibus  converLi- 
tur,  eL  alimentum  fiL  pars  vivenlis,  el  tunc 
vivensfil  rnajus  et  augeLur  ;   eL  hoc    esL 
augmenLum,  eL  novi  loci  occupatio,   quia 
ubi  eraL  nuLrimenLum,  esL  jam  vivens. 
„-)        (e)    rnvexislens  avgmentalur,    el    ipsum 
In  aiig-    w«»?n'.'7em.  Nola,  quod  in  augmcnlatione 
''nemanet  manet  idem  subjectum.   Uuoniam,  etsi  in 
idem  sub-  ^.iypn^e  omnes  parLes  maLeriales  successu 
•         temporis  fluant  eL  varienLur,   unde  idem 
subjeclum  non  potest  dici  manere  omnino 
invariabilo  ;  tamen  dicitur  mancre   idem, 
quia  manet  eadem  forma  specifica  invaria- 
ta,  a  qua  sumiLur    idenLiLas  :  et  insuper, 
quia  quamvis  parLes  materiales  fluant  et 
refluanL,   fluunt    Lamen  imperccptibiliter, 
quasi  eo  modo,  quo  unus  populus  diciLur 
idem  semper  manere,  aliis,  aliisque  lionii- 
nibus  succedenLibus,  eL  similiter  unus  flu- 
viusalia,  el  alia  decurrente  aqua.   Adde 
quod,  quia  toLum  non  est  sufc  partcs,   sed 
dicit  tertiam  entilatem  realiler  distinctama 
suis  parlibir.s  simul  sumpli.s,  ideo  quamvis 
♦  in  augmentaLione  advenianL  novix)   parLes, 

tamen  manet  idem  lotum  anle  augmenta- 
tionem,  eL  posL. 

(r)    De  aliis,  non  pertinet  adproposilmi.Kd 

*'*         primum,  jam  dicLum  est  quomodo  auctum 

maneat  idem.  Ad  secundum,  dico  quod  in 


V.  PJlYSlCOllUM 

augmentatione  vivenLis  qua^libet  pars  au- 
geLur  proprie  ;  et  quando  Aristotcles  dicit, 
quod  qua^libet  pars  augetur,   intelligitur 
de  pirLe  formali,  qune  proprie"etproporLio- 
nabiliLer  augcLur  ;  proprie,  inquam,   quia 
habeL  virLutem  ad  converLendum  nuLrimen- 
Lum  in  sui   sul)sLanliam  ;    proporLionabili- 
Lcr  auLem,  quia  quanta  esL  proporLio   capi- 
tis  addigitumanLe  augmenLationem,  lanLa 
esL  post  augmenLationem  :  partes  vero  ma- 
Lcriales  non  augeniur  proprie  per    hujus- 
modi  conversionem    nutrimenli,    sed   pcr 
juxtnpositionem  :  vide  ScoLum   ubi  supra. 
Ad  Lertium,dico  quod  non  datur  penetratio 
dimensionum,  quia  in^raigmentalione".  non 
acquiritur  nova  qu  nlitas,  sed  prceexislens 
extenditur,  qme  extensio  nihil  aliud  dicit, 
quam  alium,  et  alium  ordinem  parlium  ad 
parLes  loci.   Vel  dicas    cum   Canonico,  li- 
bro  quinlo,   qu.vstione  i.ad  secundum  prin- 
cipale. 


QU.ESTIU  IV 

Clrum  omnis  molussitkhcontrar^o  in 
conlrarium 

• 

Ai'ist.//*c  le.rt.  10.  r.  Tlum.  lcct.  i^.Albert.  Mnga 
lih.  Plnjaic.  tract.  i-  c.  '6.  /Kgicl.  Rom.  H>id. 
te.ct.  coyiiin.  54.  ci  59.  Mayr.  e.ijos.  lib.  u.  Phy- 
sic.  Rub.  G.  riiijsic.  cap.  4.  (/lucst.  1.  Aul.Rocc. 
in  te.ct.cilaio  IhiJks  5.  libri. 

Arguitur   quod  non  :  quia    aliquis 
rnoius  est  de  privationc  iii  habilum  : 
io-iUir  nou  omnismotus  est  de  conlrario 
iu  contrarium.  Tenet  conscquentia,  quia 
sunt  diversai  spccies  oppositionis.  Ante- 
cedens  probatur,  quia  in  onmi  transmu- 
tatione  naturali,  privatioest  principium 
molus  requisilum  necessario,  ut  patet 
primo  liujus  :  igitur  omnis   transmuta- 
tio  naturalis  est  de  privatione   in  habi- 
tum,  vel  saltem  e  conlra. 

Secundo,  quia  aliquis  est  motus  inter 
relative  opposila  :  igitur  non  omnismolus 
est   de  contrario  in  conlrarium.  Proba- 


lur  anteccdens,  quia  ad  (juantilalcni  est 
niotus,  ut  patet  in  isto  quinto.  Similitcr 
de  minus  ad  magis  in  cadem  specie  est 
motus,  vcl  e  contra  ;  modo  magis  ct 
niinus  sunt  relative  opposita.  Similitcr 
motusad  quantitatem  est  inter  magnum 
etparvum  ;  modo  magnum  et  parvum 
sunt  ad  aliquid. 

Tertio,  motus  estdeminus  ad  magis 
in  eadem  specie,  vel  e  conlra,  ut  patet 
in  isto  quinto,  ct  hic  non  est  de  contra- 
rio  in  contrarium,  quia  niagis  ct  minus 
non  diCferunt  specie,  et  tamen  contraria 
differunt  specie,  ut  patet  10.  Mctapli. 
text,  52. 


2-  Quarto,  si  molus  de  minus  ad  magis 

iu  eadeni  spccic  essjt  de   contrario  in 
contrarium,  sequeretur  quo  l  unum  con- 

ktrariaretur  pluribus.  Gonsequens  est  fal- 
sum  :  (luiatantum  unum  uni  est  contra- 
rium,  ut  patet  10.  Met.  text.  19.  Conse- 
qucntia   j^robatur,  quia  si  fiat  niotus  de 
rcmi.sso  calido   ad  sumrae  calidum,  ct 
ft        mobile  quicsceret  in  medio  motus,  tunc 
■        giadus   caliditatis,  sub  quo  quiesceret, 
m       esset  contrarius   termino  a  quo  motus. 
Similiter  essetcontrarius  summe  calidi- 

ItatijSi  fieret  ulterius  adsummam  calidi- 
tatem  ;  aliter  enim  non  esset  uterque 
illorum  moluum  de  contrario  in  contra- 
rium.  Oppositum  arguitur  per  Aristote- 
lem  in  isto  quinto,  text.  10. 
i,-j„-,„o  In  qu^estione,  primo  videbitur  in  ge- 
ttiioiiis  i^ei.;,i|^  Qi^  omnis  motus  sit  de  contrario 
in  conlrarium.  Secundo,  inquirctur  spe- 
cialiter  de  motu,  qui  est  de  minus  ad 
magis  in  eadeni  spccic,  qualiter  sit  de 
conlrario  in  contrarium. 

Quantum    ad    primum,   recolligenda 


Ql)/EST10    IV  20:5 

subjectoin  actu  ;  ct  sic  accipitur  in  pro- 
posito. 
Secundo,  est  nolandum,  (luod  contra- '^^'"*'''''^'?' 

'     '  tas  sumi- 

rietas(*)  accipitur  dupliciter:  Uno  modo  '«'"  (/w/^'«- 

propi'ie,  et  sic  ad  contrarietatem   rcqui- 

ritur  maxima  distantia,  ut  palet  10.  Me- 

taph  .  text.  52.  cujusmodi  est  repugnan- 

tia  intcr  summam  caliditalem,  et  sum- 

niam  frigiditatem.  Alio  niodo  contrarie- 

tas  accipitur  pro  incompossibilitate  ter- 

nunorum,  iiitcr  (juos  est  distantia  me- 

dia,  secundum  quam    proceditur  ;  et  in 

sic  procedendo  fit  successio  propterdis- 

tantiam   mediam  :  et  isto  modo  capitur 

contrarietas  in  proposito,  licot  hoc  sit 

imprnpric. 

Tcrtio  notandum,  quoil  hujusmodi  in-         3. 

'  "^  Tcnnino- 

C(»nq30ssibilitas  terminorum.  inter  quos   mm  m- 
est   distantia,  est  triplcx  :  qutcdam  se-  biuins  esi 

,  ,  1  I  triplex. 

cundum  locum  ;  quajdam  secundum 
formani  ;  et  (jua^dam  secundum  quanti- 
tatem.  Contrarietas  secundum  locuin, 
({UiCiIam  major,  et  qua}(.Iam  minor,  se- 
cundum  majorem  vel  minorem  distan- 
tiam  localcm,  propter  quam  causatur 
successio  in  nidtu  locali.Etsi  quccratur, 
qualiter  attenditur  hujasmodi  distantia 
in  motu  circulari,  ex  quo  est  de  eodem 
inidem,  respondetur,  quod  hoc  est  se- 
cundum  diversitatem  partium  niobilis 
secundum  situm  :  quia  mobile  nunc  est 
in  uno  situ,  et  inq^itssibile  estipsum  se- 
cundum  eamdem  partem,  secundum 
quam  est  in  uno  situ,  cssc  pro  tunc  in 
alio  situ  :  igitur  secundum  diversitatem 
situum  respectu  ejusdem  partis,  motum 
circulariter  movetur  successive  ;  et 
ha3c  est  repugnantia,  secundum  quam 
causatur  successio  in  motu  locali.  Alia 


est  distinctio  de  motu,  quod  motus  ac-  est  incompossibilitas  terminorum,  inter 

cipitur  dupliciter  :  Uno  modo,pro  onmi  quos   est  distantia  secundum  formam  ; 

mutatione    subila  vel  successiva,  facta  et  isla  inconipossibilitas  facit  provenire 

insubjecto  in  aclu,  vel  in  potentia.  Alio  successionemin  motualterationis.cujus- 

modo  pro  mutationesuccessiva  facta,  in  modi  est  dislantia   inter  caliditatem,  et 


20  i 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


frjoidilateni,    vel    ctiam  distanlin    c:ra- 

dualis  iiiter  magis  caliduin,etii;inus  ca- 

lidum. 

4^  Tertia  est  incompossibililas   lermino- 

rum,  inter  quos   est  quantitas  iiiterme- 

dia,et  propter  inccmpossibilitatom  isto- 

rum    terminorum  quantiiatis    pmvenit 

successioinmotu  ad  quanlitatem.  Unde 

quia  impossibile  es.t  aliquod  totum  esse 

sul)  minori  quanlitate,  et  essc  sub  ma- 

jnri    totaliter,    ig-itur  necesse  est,  quod 

procedendo   ab   uno   ad  rcliquum,  fiat 

successio. 

.\fitict:o        Nunc   ponuntur  conclusiones.  Prima 

dictvrioin  ^^^'-  NuUa  mutatio  facta  deprivatione  m 

Irhunnon  JiyJjil*-"!^^'  vcl  e  coutra,  vcl  dc  contradic- 

eai  motus.    \(^y\q  ji^  contradictorium,   in  quantum 

bujusmodi,   e.st  inolus.  Probntur,  quia 

omnis  talis  mulatio  fit  subito  ,  sed  nul- 

lus    motus  fit  subito  :  igitur  nullus  mo- 

lus  est  hujusmodi  mutatio,  sciiicet    de 

contradictorio   in  conlradictorium,    aut 

do  privatiune  in  liabitum,  vel  e   contra. 

Major  probatur  :(iuia  inter  privationem, 

et  liabilum  non  cst  distantia  mcdia,  ncc 

ctiam    intcr   contradictoria,  secundu:D 

quam,  proccdendo  ab  iino  a<l  reliquuin, 

possit  ficri  succcssio.   Et    minor  patet 

per  qiiid  no))iinis  motus,  ({uia   de  ra- 

tione  motus  est,  quod  fiat  successive. 

,,  ,         .      Secunda  conclusio.  Omnis  motus   est 

Moi.us    est 

de  conira-  (}q  contrario  in  conlrarium  ;  quia  omnis 

rio  tn  con- 

trarium.  motus  fit  succcssive,  aut  secundum 
quantitatem,  aut  sccundum  qualitatem, 
vel  secundum  ubi  ;  sed  quocumque  is- 
torum  modorum  fiat,  cst  inter  contra- 
ria  :  ergo,  elc.  Major  patet  in  isto  quin- 
to,  text.  10.  Et  minor  probatur  ;  quia 
in  quolibet  illorum  generum  est  incom- 
possibililas  terminorum,  inter  quos  est 
distantia  intermedia,  quia  si  per  ipsam 
procedatur,  facit  succes.sionem  in  motu. 
Sccundo,  patet  conclusio  ista  ex  prima 
conclusione. 


Tcrlia  conclusio.  ILtc  consequentia 
non  valct,  hvc  nv/fatio  fit  conseaitive 
aJmolion  ;  hec  igilnr  }niilatio  von  est 
motns .  Pro  qua  conclusione  est  scien- 
dum,  qnod  repugnantia  secundum  for- 
mam  subdividitur  ;  quia  quasdam  est 
inter  qualilatcs  in  invicem  activas,ut 
inter  calidilatem  et  fi'igiditatem  :  alia 
est  intcr  qualitates  contrarias,  qujc  non 
sunt  aptai  natae  in  invicem  agere,  sed 
sunt  natiT)  sibi  invicem  succedere  in  eo- 
dcm  subjecto.nonper  actiones  proprias, 
sed  concomitanter  ad  actiones  aliarum 
qualitatum.  Nunc  probalur  conclusio  , 
(juia  albefaclio  est  motus,  et  tamen  fit 
consecutive  ad  alium  motum  :  igitur, 
etc.  Major  patet,  quia  albefactio  est  de 
contrario  in  contrarium,  facta  succcs- 
sivc  in  subjecto  inactu.  Minor  probatur, 
quia  fit  consecutive  ad  acliones  qualita- 
tum  primarum.  Et  sic  patet,  (piud  om- 
nis  iiiotus  cst  decontrario  incontrarium, 
accipiendo  scilicet  contrarietatem  large 
pro  incompossibilitate  tcrminorum,  in- 
tcr  quos  est  dislantia  iiitermcdia,  se- 
cundum  quam  proceditur  successive  de 
uno  termino  ad  alterum.  Et  ha3C  de 
primo. 

Quantum  ad  secundum,  dubitatur 
primo,  unde  provenianl;  magis  et  mi- 
nus  in  eadem  specie,  vel  etiam  in  di- 
versis  spcciebus.  Secundo,  dubitatur,  an 
magis  et  minus  sint  in  eadem  specie. 
Tertio,  dubitatur,  utrum  includat  repu- 
gnantiam,  quod  aliquis  motus  sit  de 
minus  ad  magis  in  eadem  specie  ;  vel  e 
contra,  et  lamensit  de  contrario  in  con- 
trarium. 

Ad  primum  dubium  videtur  Aristo- 
teles  rcspondere,  in  isto  quinto,  text. 
19.  quod  magis(b)  et  minus  proveniant 
ex  admixtione  contrarii,  ita  ut  illud  di- 
catur  magis  tale,  cui  minus  miscetur 
de  contrario,  et  illud  minus  tale,  cui 


Repiigi 
tia  tei 
dum 
main 
dupUi 


QUv^^STIO      IV 


205 


plus  miscetur  de  contrario  ;  sicut.  illud 
dicitrr  niagis  calidum,  cui  minusdo  fri- 
giditate  est  adniixtum,  et  illud  minus, 
cui  plus  mixtum  est  do  frigiditate.  Et 
iiocvidetur  etiam  dicere  Aristoteles  3. 


album  :  unde  quia  isti  termini  allmm  et 
album  sunt  ejusdem    spsciei,  ideo   dici- 
mus,  quod  isti  termini  majls  'et  minus 
sunt  in  eadem  specie. 
Ad  tertium  dul)ium,  dico  quod   repu- 


Topic.  ubi  dicit,  quod  albius    est,  quod     gnat,  quod  motus  sit  de  magisadminus 


est  nigro  impermixtius.  Isto  tamon  non 
obstante,  respondetur  ad  primum  du- 
bium,  quod  magis  et  minus  non  pro- 
veniunt  ex  admixtione  contrarii,  sed  es- 
sentialiter  et  intrinsece  proveniunt  ex 
additione,  vel  remotione  pluriuui  gra- 
duum  de  eatlem  specie  in  eodem  sub- 
jecto,  sicut   manifeste  patet  de  lumine. 


in  eadem  specic,  et  cum  lioc  sit  de  con- 
trario  in  contrarium  secundum  eamdem 
rationem  ;  sed  secundum  diversasratio- 
nes  boc  est  bene  possibile,  quia  in  motu 
secundum  qualitatem,  considerando 
pra3cise  qualitatem,  qua?  abjicitur,  tunc 
est  mutatio  de  magis  ad  minus,  et  est 
sola  corruptio  :  sed  considerando,  et  at- 


quia  illuddicitur  magis  luminosum,  in     tendendo  solum  de  qualitate,  qua3  acqui- 


quo  sunt  plures  gradus  luminis,  et  il- 
lud  minus  in  quo  sunt  pauciores  ;  et  ita 
similiter  de  qualitalibus  liabentibus 
contrarium,  quia  si  a  caliditate  esset 
omnino  separala  frigiditas,  adhuc  illud 
esset  magis  calidum,  in  quo  essent  plu- 
res  gradus  caliditatis,  et  illud  minus,  in 
quo  es.sentpauciores  ;  verum  esl  tamen 
quod  in  qualitatibus,  secundum  quas 
proprieesl  alteratio,  semper  pluralita- 
tem  graduum  in  eadem  specie  conse- 
quitur  major,  vel  minor  adniixtio  con- 
trarii  :  quia  semper  quot  gradus  ad- 
duntur  de  uno  contrariorum,  tot  remo- 
ventur  de  rcliquo,  et  e  contra. 

Ad  sccundum  dubium  respondetur  : 
Pro  quo  sciendum,  quod  res  quce  non 
sunt  (c)  termini,  non  dicuntur  ejusdem 
speciei,  vel  diversarun.i  specierum,  vel 
diversoB  spccies,  nisi  ea  ratione  qua  si- 
gnificantur  per  terminos,  qua3  non  sunt 
diversarum  specierum,  vel  diversa?  spe- 
cies  ;  moclo  isti  [QYmxmniagis  et  uiinus 
sunt  diversae  species  in  genere  liclatio- 
nis,  sed  tamenmay/^  et  wi/iW5dicuntur 
de  eadem  specie,  quando  termini,  qui- 
bus  applicamus  islos  terminos  mj/is  et 
minns,  in  comparando,  sunt  ejusdem 
speciei,  ut  dicendo  magis  albuin,  minus 


ritur,  tunc  est  mutatiode  minori  od  ma- 
jus,  etest  solageneratio  ;  sed  attendendo 
ad  utramque  simul,  scilicet  ad  illam, 
qu;e  acquiritur,  et  ad  illam  qu^e  abjici- 
tur,  tunc  est  alteratio,  et  ost  de  contra- 
rio  in  contrarium  :  et  sic  motus  altera- 
tionis  componitur  cx  generationo,  et 
corruptione.  Et  sccundum  praKlicta 
procedunt  rationes  ante  opposilum. 

ANNOT.VnONES 

(a)    Contraivetai  accipitur  dupUciter,   etc.         8. 
Noia,   in  illis   Iribus    Proedicamentis,     ad  ^^°;^",7„u'^" 
quie  est  per  se  moLus,  dari  conlrariolatein,  ^odem  mo- 

^  '  do  est    in 

alio    lamen,    et  alio    niodo.     In   qualila-  Pnvdica- 

...  .  ,•  ,       .  menlis   ad 

tiDus  enim  aliqucii  dantur,  qua^  pro-  quwftimo- 
priissime  sunl  conlrarI;e,  inlerquai  eil'"'- 
maxima  dislaniia,  non  quidem  localis  sed 
formalis,  ut  inler  albedinem  et  nigredi- 
nem  :  quia  cum  subjeclum  ab  una  ista- 
runi  recodit,  nec  ulteriu^  pergere,  quim 
ad  alteram  conlrariam,  polesl,  adeo  ul  re- 
pugnet  d;iri  aliquid  oemoLius,  aut  dislan- 
Lius  in  quod  tendal.  In  qu  uililale  tamen 
non  est  distanlia  raaxima  simpliciter,  sed 
est  distanLia,  et  conLrarieLas  secundum 
quanLitaLem  magnatn  el  parvam,  habito 
rospr-ctuad  entia  naturalia,  qua3  nalurali- 
ter  ad  magnitudinem,  et  parsnLileai  suuL 
delerminala.  Inubicalionibus  ilem  non   esl 


20G 


LIB.  V.  IMIYSICORUM 


simpliciler  maxima   laliludo  el  disl.tnlia  : 

ai  qm\  esAcl,  es,s,Q['m[evubi  snrsnm,   el,   ubi 

deorsum,  lurc  auLeiii  distantia  non  est  nia- 

xima,   ({uoniam  non  repugnat  ralioni  exis- 

lentitv  inloco,  esse  alias  exislentias   in   lo- 

co  magis  inter  se  dislantes,   majoremque 

lalitudinem  habenles. 

Oitinio     {]y)    Magis,    el  minus  proDcniunt    ex  ad- 

decavm   mixltone  coulrani .   .Nota    quod   de  cau^a 

dl^maili'  suscipieudi   magis,   et   mlims  fuit  mulli- 

tt  viiiins'.   piex  opinio.  Quidam  dixerunt,   quod   aug- 

mentum,  tldecremcntum  suhjecti  vel   ac- 

cidcntis,  id  est,  major   vel  minor  extensio 

subjecli,  vel  formtie  est  causa    suscipiendi 

magis  et  minus.  Alii  dixcrunt,   quod  ac- 

cessus,  etrecessus  ad   impositioncm  vocis. 

Alii,  quod  forma  suscipit  magis,   et  minus 

secundum  disposilionem  in  subjecto  ;  vel 

secundumm'e  in  su!)ji'clo,  romaneuLe  ejus 

essentia  imuuitata.  Alii,quod  radicatio  for- 

mse  in  materiaesl  causi    suscipiendi  m  i- 

gis,  et  minus.  Alii  vero,  quod  approxima- 

lio,  et  remoLio   a  suo   conlrario  est  causa, 

quare  forma  suscipiaL  magis  et  minus. 

9.  Primaopinio  sLare  non  poLesL  :  quia  Lunc 

sequereLur,  quod  cquus  albus  css.>L   alb.or 

quam  margariLa,  quod  esL  falsum  ;  eL  quod 

quanLo  aliquis  Iiomo  esseL  major,  LanLo   es* 

sel  magis,  quod  esL  eliam  falsum. 

Secunda  etiam  opinio,  qniM  esL  GilberLi 
Poretani  ni  libello  de  sex  Principiis.esL  fal- 
sa  :  quiaexea  sequeretur,  quod  nibil  es'' 
albedine  album,  nisi  esseL  albissiuuim 
quod  esL  falsuni,quia  Lunc  albam  remis' 
sum  non  esseL  album.  EL  probaLur  conse- 
quentia  :  cui  enini  non  conveniL  signiiica- 
lum  nominis,  non  convenil  ipsum  nomen  ; 
si  ergo  ulbumimponitur  ad  significandum 
albedinem  in  ultimo  gradu,  nihil  erit  al- 
bum  nisi  sit  albissimum. 

Tertia  opinio,  qua'  videtur  esse  Aristote- 
lis,  el  Boelii  in  Praedicamentis^cap.  deQiia- 
lilate,  ubi  dicunt  quod  justilia  non  di- 
citurmagis,  vel  minus  alia  juslitia  ;  scd 
aliquis  dicitur  justior  altero.Est  etiam falsa, 
quia  illud  esse  in  subjeclo,  vel  illa  disposi- 
fo  formae,  aul  est  idem  cum  esse  forniae  , 
vel  no.i :  si    idem,   habet,ur  pioposilum  > 


quia  cum  illa  dispositiosil  major,  vel  mi- 
iior  :  ei'go  el  es<ie  form;ie,  cui  poniLur  esse 
idem  :  si  non  est  idem,  qu*ro  de  illo, 
ulrum  secundum  suam  essenLiam  susci- 
piaL  magis  el  minus  vel  non  ;  si  sic,  ha- 
betur  projJOsiLum  ;  si  non,  ergo  eriL  pro- 
cessus  in  infinilum.  ILem,  habiLo  termino 
secundum  rationem,  qua  Lerminus,  cessat 
mo!us,  quoniam  habitibus  prdesenLibus  in 
ma'eria  cessat  motus,  ex  primo  de  Gener. 
lext.  55,  sed  per  te  in  principio  calefacLio- 
nis  liabeLur  calidiLas  secundum  ralionem, 
qua  esL  terminas  calefactionis  :  ergo  in 
princlpio  cessabit  moLus  ille,  quod  est  im- 
possibile.  Minor  probatur  :  quiaonmequod 
movetur  habet  aliquidde  terminj  a  quo, cl 
aliquid  de  termino  (fd  quem,  ex  6.  hujus, 
LexL.  7.  eL  87.  ergo  in  principio  cahifacLio- 
iiis  in  ip  0  calefacLibili  esL  aliquid  de  esse 
caloris  :si  ergoesseuLia  calorisnonsuscipit 
magis  et  minus,  sequitur  quod  in  prin- 
cipioest  calor  peifectus,  secundum  ({uem 
modum  esl  terminus  motus. 

Ad  AristoLelem  el  Boeti:im  dico,  quol 
cssentia  speciei  in  se  considerata  absLra- 
hendo  a  supposiLis,  esL  indifferen;  ad  om- 
nem  gradum,  sed  ipsa  in  uno  suppositoest 
perfecLior  seipsa  in  alio  supposito,  et  ul 
esL  in  supposiLo  sic  denominaL  subjoctum, 
i:iuia  per  se  supposiLumejus  non  esL  sub- 
iecLum,  sed  qualitas  in  hoc  subjeclo  ;  n on 
igiLurjusLilia,abstracteinLelligendo,sedjus- 
Lum,id  esL.haec  justitia,  uL  denominat  islud 
subjejtum,  esl  majoralia.  El  siquieras,aut 
isLe  gr.Kius,eL  ille  sunL  iuLra  essenliam  hu- 
jus  qualitaLis,  auL  non  :  si  sic,  el  isle  gra- 
dus  esl  diversus  ab  illo  ;  ergo  luec  essen- 
Lia  esL  diversa  ab  illa  peraUquid,  quoJ  e.st 
iuLra  essen'iam  :  igiLur  majisf^.Wicvl  a  mi- 
nus  s[)ecie,  tum  quia  omnis  diversitas  es- 
seuiialis  diversificaL  speciem,  Lum  quiaes- 
senlia  primo  est  speciei,  non  individui, 
alioquin  individuum  posset  habere  defini- 
tiouem  specialiorem  definitione  speciei  : 
isiilur  differentia  in  essentia  non  esl  soluui 
differentia  numero,  sed  specio.  Uico  quod 
gradus  isli  sunt  inlra  essenliam  non  spe- 
cici,  sed   individui,  quia  natura  specilica 


OU.E.STIO  V 


2V 


11. 


abslraliil  ab  onini  gradu,  et  esi  indifterens  parlicipat,  idci  secun/um  ejus  mlionon 
ad  onniem  gradum  ;  el  idco  non  sequilur  /ta''el,  qnod  suscipial  magis  et  minus,  et 
lalesgradus  ditTerre  specie,  sed  numero  non  ex  participantibus.  Ikicc  ille. 
lanlum,  quia  per  solam  differenliam  indi-  (c)  Mes,  quse  non  sunt  termini,  non  di- 
vidualem,  el  non  specificam  ad  invicem  cuntur  ejmlem  speciei,  etc.  Nota,  quod 
distinguuntur.  propria  appellatione  illi  dicuntur  termini, 

Quarta  opinio  de  radicatione  formas  in  qui  sunl  perse  signiticalivi,  ulsunt  termi- 
subjecto  ex  eo  rcjicilur,  quoniam  ista  ra-  nicategorematici,  qui  posrant  per  se  esse 
dicalio,  vel  est  aliud  a  fornia  radicata,  vel  subjectum,  el  privdicalum  in  propositione: 
non  ;  si  non,liabetur  propo3itum,quoniam, 
cum  illa  radicatio  sil  major  vel  minor, 
ergo  et  forma.  Si  est  aliud,  vel  est  forma 
absoluta  vel  respectiva  :  si  absoluta,  lia- 
betur  propositum  ;  si  respectiva  similiter, 
quiamagiset  minus  in  forma  respeetiva, 
oritur  ex  magis  et  minus  in  forma  absolu- 
ta.  Adde,quod  si  major  radicaliofornije  es- 
sel  causa  suscipiendi  magis  et  miniis,  se- 
queretur  quod  ubi  forma  esset  niagis  ra- 
dicala,  ibi  sul)jectum  esset  magis  tale,quod 
tamen  est  falsum  :  quia  secundum  Medi- 
co>,  febris  hectica  est  magis  radicata  quam 
lertiana,  et  tamen  tertiana  est  inlensior,  et 
ideo  tertianarius  est  magis  febricitans.Simi- 
liter  verecundus   est    aliquando   rul)icun- 

dior,  et  tamen  rubor  est  in  eo  minus  radi- 

catus,  quam  in  aliquo  alio  minus  rubeo, 

qui  est  sanguineus    naturaliter. 
Ultima  opinio  optime   impugnatur  hica 

Scoto  :  ideo  dicendum  est  cum  Scoto,  quod 

prcecisa  ratio  suscipiendi  inagis,  et   minus 

est  latitudo  graduum  in  forma,  sive,   quod 

idem  est,   illimitatio  forma?,  qiise  partici- 

patur :  quia  impossibile  est  formam  parti- 

cipari  secundum  magis  el  minus,  nisi  in 

se  sit  ad  aliqualiter  illimitata  :  nam  oppo- 

situm  priudicati  infert   oppositum  suljjec- 

ti  ;  da  enim,  quod  iion  sit  illimitata,   quo- 

modo  particlpabilur  secundum  alium,   et 

alium  gradum  ?  Et  hanc  sententiam  docuit 

etiam  Simplicius  in  Praedicamentis,  cap.  de 

Qualitate,  ubi   referens  multas   opiniones 

de  causa  suscipiendi   magis  et  minus,    et 

improbando  pmefert,  el  commendat  opinio- 

nem  Arcliytte,  dicens  sic  ,    Archylas  brevi 

sermone  causam  ejus,   quod  est  magis  et 

niinus,  mirabiliter  insinual,  dicens  :  Qua- 

liias  cnim  quoninm  viftnilaiem   quamJam 


termini  vero  qai  non  suni  per  se  significi- 
tivi,  ut  sunl  termiui  Syncaegorenatici, 
magis  appellanlur  terminoruni  inadi,quam 
termiui,  velut  sunl  adjectivaadjeclive  ten- 
ta,  signa  universalia^  vel  paracularia,  et 
in  proposito  adverbia.  Unde  magis  et  mi- 
nus,  utsunt  de  Pi\Tedicamento  Relalionis, 
sunt  termini,  quia  sumuuUir  nominalilor, 
et  ut  sic,  distinguuuLur  sp?cie  :  ul  auLem 
sunt  adverbia,  non  sunL.  proprie  termiui, 
sed  terminorum  modi ;  oL  suntejusdem, 
vel  allerius  speciei,  prout  tormini,  quo- 
rum  sunt  modi,  sunt  ejusdem  vel  alte- 
riusspeciei.  Unde  sicul  similitudo  est  rela- 
tio  proprie  fundata  super  esientiam  quali- 
tatis,  ita  magis  el  minus  ;  fu:idamentum 
autem  majis  est  essentia  .specie]  sub  perfec- 
to  gradu  ;  qui  gradus  est  aliquid  ab-iolu- 
tum  de  genere  Qualitatis,licet  ipsum  con- 
sequatur  respectus  magis  ad  alium  impor- 
fectum  in  eadem  specie,  quem  sequitur 
relaLio  minus.El  ideo,  licet  istie  relationes 
majorilas,c\  minoritai  opponantur  specie, 
quia  tamen  fundamenla  sunt  ejusdem  spe- 
ciei,  dicuntur  esse  in  eadem  specie,  sicut 
istiE  relationes  simile,et  dissimile  secuudum 
se  considerata?,  distinguuntur  specio,  et 
tamen  prout  fundantur  in  eadeai  qualita- 
te  specie,  dicuiiLur  esse  in  eadem  specie. 

QU.-ESTJO  V 

Utrum  in  tribus  Pr;e  licamjntis  sit  motus, 
et  no/i  in  a'iis,  scilicet  Quiii'.Hale,  Qua- 
litate,  et  Ubi 

Arist.  3.  P/iijs.  te.vf.  com.  4.  Kiidem.  Alex.  apiid 
Siinplic.  et  ipse  Sim,jl.  :}.  Phijs.  com.  5.  et  15. 
el  lib-  .5.  com.  20.  Alb.  fj.  Phjsic.  tva-.l.  1.  c. 
8.  D.  Tiiom.  lecl.2.  et    11.    M-ilaph.    lect,    \.2. 


203 


LIB.  V.  PilYSlGOUUM 


Mayr.  passu  2i.  di / fic.  "y.Comp].  ,lisp.  22. PJn/s. 
q.  .1.  g.  2.  Majoret.  in  cmpos.  pnrdin  Qtia>iiita- 
lis,  tcj.t.  7.  Hurt.  disp.  '21.  Plu/sic'.  scct.  10. 
Rub.  lib.  :,.  Phys.  c.  2.  q.  u/iica,  p.  2.  Avers. 
tom.  1.  Phi/los.  q.  a;.  sect.  10.  Fab.  Theoremate 
45.  c.  ull.  Vide  ciiaiulos  infra  Lib.  7.  q.  4. 


1. 


ARiSunrii   pi-imo    quod    non  :  iino 
quud  in  J.c/  aliquid  ii\{  molus  ;  quia  om- 
nis  mutatio  succcssiva,  qua3  non  est  go- 
neratio  nec  corruptio,  est   motus  ;  scd 
in  Adaliqiiid  cst  nuitalio  successiva  qure 
non  est  g'cnerat;o  neccori-uptio  :  igiiur 
h\  Ad aliquideni  motus.  Major  patet  in 
isto  quinto,  {ext.  0.  Et  mini.r  probatur, 
posito,  quod  Socrates  sit  albus,  et  Plalo 
niger  ;  tunc  muletur  PJato  d.e  nio-redine 
ad  albedinem  ,  tunc  mulaiio  isla,  scili- 
cet,  assimilatio,  est  successiva,   et  non 
est   generatio  nec  corruptio,  sed  cst  de 
affirmalo  inaffirniatum,  sciliccl  de  dis- 
simili  ad  simile  ;  igitur  cum   similo.   et 
dissinnle  sint  ad  aliquid,  igitur   in  Ad 
aliquid  est  motus. 

Secundo,  quia  in  Ad  aliquld  est  con- 
trarielas,  et  susceptio  magis  et  m.inus  : 
igitur  in  Ad aHquid  est  molus.  Tenet 
consequentia,  quia  per  islud  medium 
probat  Aristoteles  quod  iii  Iribus  gene- 
ribus  est  motus,  quia  in  ipsis  invenilur 
contrarietas.  Et  antecedenspatet  in  r'ne- 
dicamentis. 

Tertio,  arguitur  cxpositorie,  posilo 
quod  de  nigro  tiat  album  :  ad  banc  al- 
bedinem  cst  motus,  liiec  albedo  est  ad 
aliquid  :  igitur  in  Ad  aliquid  est  motus. 
Minor  palct,  quia  ba?c  albcdo  est  simi- 
litudo  ;  modo  omnis  similitudo  est  ad 
aliquid  siinilitudo. 

Quarto,  sanatio  est  quidam  motus,  ut 
saspc  exemplidcat  Aristoteles  in  isto 
quinto,  text.  12.  et  tamensanatioestmo- 
lus  in  Adaliqind  :  igilur  in  Ad  aliquid 
est  motus.  Minor  probatur  :  quia  sani- 
tas  est  proportio  primarum  qualitatum, 


etomnis  proportio  est  ad  aliud  propor- 
tio. 

Qiunto,  arguitur  quod  in  Uhi  non  sit 

motus  :  quia  omne  ubi,  sivc  locus,    est 

quanfitas  ;  igitur  pra^ter  motum,  qui  est 

ad  quantitatem,   non  debet  poni  motus 

distinctus  ad  uhi.  Etsi  dicatur,  quod  li- 

cet  ubi,  siveIocus,sit  quantitas,  attamen 

aliud  connotatur  per  boc   nomen  uhi^ 

quod  non   connotatur    per  lioc   nomen 

quanlilax  ;  boc  non  valet  ,  quia   illud, 

quod  connotatur  per  lioc  nomen  locus, 

seu  per  banc  dictionem  tihi,  est  ad  ali- 

qu.id,  quia  per  ipsumdenotatur  babitudo 

adlocatum  ;  igilur  si  ratione  connotati 

sit  motus  ad  uOi,  sequitur  quod   in    Ad 

aliquid  est  motus. 

Sexto,  arguitur  quod  in  qualitate  non 
sit  motus,  quia  qua  ratione  in  una  spe- 
cie  qualitatis  reperiretur  motus,  eadem 
ratione  in  alia  ;  srd  certum  est,   quod 
in  aliquibus  non  invenitur  :  igitur  nec 
in  aliis.    .Major    probalur   per    simile  ; 
quia  ad  uhi  dicitur    esse   motus   ex  eo, 
<juod  ad  (piandibet  ejus  speciem  potest 
esse  motus.   Minor    probatur,   quia   ad 
qualitates   de  prima  specie  non  est  mo- 
tus,    ut  palet   SiipliniD  hujus,    text.     17 
nec  ad  alias  de  terlia    specie,   nec    de 
quarta. 

Septimo,  quia^yc/r  S:j)afiest  motus; 
igiturin  aliis,  quam  in  ilEs  tribus  in- 
venitur  motus.  Consequentia  nota  est  : 
ct  antecetlens  patet,  quia  in  actione,  et 
passioneinvenitur  contrarietas.  Oppo- 
situm  arguitur  pcr  Aristotelem  in  isto 
quinto,  te.rl.  10. 

Notandum,  quod  motus  (a)  nondicitur 
esse  in  aliquo  genere  ex   eo,    quod   per  ^/^,,,,  „, 
motum   acquiritur,  vel    deperditur  res  ^'   ,^'^.H 

....  qiiodsKk 

ilhus  generis.  Probatur  dupliciter  :  pri-  «'«>"'»  9\ 
mo,  quia  si  sic,  sequeretur,  quod  omnis 
motus  esset  motus  ad  aliquid,  quod  est 
falsum  :  ut  patet  in  isto  quinto.  Gonse- 


3. 


QU^STIO  V 


209 


quentia  probatur,  quia  omnis  res  mundi 
est  eadem,  vel  diversa  causa,  vel  cau- 
satum  :  igitur  omnis  res  mundi  est  ad 
aliquid.  Tenetconsequentia;  quia  omnis 
res  eadem  dicitur  ad  aliud  esse  eadem, 
etomne  diversum  ab  aliquo  diversum, 
et  omnis  causa  dicitur  ad  nliud  causa, 
et  sic  de  aliis.  Ex  quo  patet,  quod  omnis 
res  mundi  est  ad  aliquid  :  igitur  si  in 
aliquo  genere  sitmotus  exeo,  quod  ac- 
quirilur,  vel  deperditur  res  illius  gene- 
ris,  sequitur  quod  omnis  motus  sit  ad 
aliquid. 

Secundo,  supposito  quoj:l  quantitas 
non  sit  res  distincta  a  re  quanta,  tunc 
sequiturquod  omnis  motus  essetmotus 
ad  quantitatem  :  consequens  est  falsum. 
Et  consequentia  probatur,  quia  qua?libet 
res  seu  dispositio,  secundum  quam  est 
motus,  est  divisibilis  :  igitur  persuppo- 
situm,  quajjibet  talis  est  quantitas ;  et 
per  consequens  omnis  motus  est  in  ge- 
nere  Quantitatis. 

Secundo,  notandum  quod  ex  eo  mo- 
tus  dicitur  esse  in  aliquo  genere,  quod 
nmtatur  responsio  ad  qua?situm  illius 
generis  de  mojjili  post  motum  et  ante  : 
verbi  gratia,  ex  hoc  dicitur  motus,  vel 
mutatio  ad  substantiam,  quia  mulatur 
responsio  ad  qua3stionem  qua^rentem, 
quid  est  hoc  ;  ut  quia  hoc  nunc  est  aer, 
et  priusfuitaqua,  judicamusipsumesse 
mutalum  substantialiter.  Similiter  dici- 
tur  motus  ad  quantitatem  ex  eo,  quod 
per  illum  motummutatur  responsio  ad 
quantum  est  /loc,  quisi  post  augmenla- 
tionem  respondetur,  quod  est  bipedale, 
ettainen  ante  erat  pedale  solum.  Exquo 
patet,  quod  si  per  aliquem  motum  nm- 
telur  responsio  demobili  per  pra^dicata 
de  Ad  ali(juid,tunc  ille  motus  potest 
dici  ad  aliquid  :  verbi  gratia,  si  per  ali- 
quemmotum  sit  verumdiccre,  quod  hoc 
est  simile,  et  post  non  erit  simile,  imo 


dissimile,    tunc  ille  motus  est  ad  ali- 
quid. 

Sed  dulnlatur,  qualiter  cst  hoc,    quod  moIus  po- 
tu  ponishi  Ad  aliquid  esse  motum,    eiai%uTg7- 
tamon  Aristoteles   hoc  negat.   Respon-  nucitcr^*^' 
detur,  quod  in  aliquo  genere  potest  esso 
motus  dupliciter  :  Uno  modo,  per  se,sci- 
licet  quando  per  talem  motum,  et  om- 
nem  consimilem  denecessitate  mutatur 
responsio  ad  qua^situm  illius  Prajdica- 
menti ;  et  sic  calefactio  diciturmotus  per 
se   ad     qualitatem,    quia   necessarium 
est,  quod  percalefactionem  mutenturde 
mobili  pra^dicata  de  genere  Qualitatis. 
Eodem  modo  ambulatio  est  motus   per 
sc  ad  locum,  quia  necesse  est,  quod  per 
omnem  ambulationem   nmtetur  locus. 
Alio  modo  dicitur  esse  motus  in   aliquo 
genere  per  accidens,  ex  eo  quod  contin- 
git  quandoque  per  iilum  motum  mutari 
priEdicata  illius  generis  de  mobili,  sed 
non  de  necessitate  :    verbi   gratia,    per 
motum  and3uIationis  contingit  aliquando 
variari  pr£edicata  de  genere  Ad  aliquid 
de  ipso  mobili,  ut  mobile  ante  ambula- 
tionemest  asgrum,   et  post  sanum,    et 
sic  ambulatio  est  quodammodo    ad   ali- 
quid,  licet  per  accidens,  eo  quod    non 
neccssario  per  ambulationem  mutantur 
pra3dicata  demobili  de  Adaiiquid.    Et 
sic  palet,  quod  in  Adaliquidnon^tst  per 
se  motus,  sed  bene  per  accidens. 

Tertio,  notandum,  ut  patuit  prius,  5. 
quod  ad  motum  proprie  dictum  requi- 
ritur,  quod  fiat  secundum  dispositionem, 
quie  de  sui  natura  est  acquisibilis  suc- 
cessive  alicui  subjecto  in  actu  per  motum 
illius  subjecti,  et  nullo  modoper  motum 
alterius  illo  subjecto  quiescente. 

Nunc  ponunlur  cunclusiones.   Prima  '!{?'J"  """ 
conclusio  est,  in  Ad  aliquid  i^)   non  esl  ^"  «^  «"" 
per  se  motus.  Probatur,  quia  secundum 
illud,  genus  non  est  pcr  se  motus,  cujus 
pra^dicata     variantur     dc    mol.iili     por 


T<R),  m. 


)4 


2.0 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


mutationem  factam  in  aliquo  alio, 
ipso  mobili  non  moto  ;  sed  praecli- 
cata  generis  Ad  aliquid  variantur 
de  mobili  per  solam  mutationem 
factam  in  aliquo  alio  :  igitur  in 
Ad  aliquid  non  est  per  se  motus.  Major 
patet  per  conditiones  requisitas  ad  mo- 
tum:  et  minorprobatur,  quia  si  Socrates 
nunc  sit  dexter  Platoni,  ipse  potest  fieri 
sinister,  moto  Platone  sine  motu  sui 
ipsius.  Secundo,  quia  nulla  est  mutatio, 
vel  motus,  quem  denecessitatesequitur 
mutatio  prtedicatorum  generis  Ad  ali- 
^'MiW  deipso  mobili  :  igitur  nuUus  est 
motus  per  se  ad  aliquid.  Consequentia 
tenet  per  descriptionem  motus  per  se, 
et  antecedens  apparet  inducendo,  ut 
dictum  fuit  prius  de  ambulatione.  Simi- 
liter  per  albefactionem  contingit  ali- 
quando  variari  pra3dicatade^lfl?a%?aW, 
ut  simile  vel  dissimile;  sed  hoc  non  est 
de  necessitate,  quia  potest  fieri  albefactio 
sine  hoc,quod  hujusmodi  praedicata  va- 
rientur. 

Secunda  conclusio.  Non  ad  omnem 
estadoia-  specicm  Quantitatis  est  motus.  Probatur, 
ciemQuan-  quia  potcst  fieri  mutatio  de   minori  nu- 

tilatis.  ^ 

mero  ad  majorem,  sine  motu  :  igitur 
non  ad  omnem  speciem  Quantitatis  est 
motus.  Tenetconsequentia,  quia  Nume- 
rus  est  species  Quantitatis:  et  antecedens 
apparet,  quia  potest  fieri  majornumerus 
Intelligentiarum,  aut  aliorum  indivisi- 
bilium  sine  motu,  quia  nullum  indivi- 
sibilemovetur. 
Motus  non     Tertia  conclusio.  Secundum  aaere  et 

esl  ad   aC'  ^ 

tionemet  pa 1 1  noTi  cst  per  se  motus.  Probatur, 
quia  nulla  est  mutatio,  quam  de  neces- 
sitate  consequatur  variatio  pra^dicatorum 
de  genere  Agere  vel  Pati-^  igitur  secun- 
dum  nulhim  illorum  generum  est  per  se 
motus.  Et  istam  conclusionem  diffuse 
probat  Aristoteles  in  littera  :  etper  idem 
probatur,  quod  in  Quando,  Situ,  et  Ha- 
bitu  non  est  motus. 


Molus  non 


passtonern . 


Quarta  conclusio .  In  tribus  generibus 
solum  invenitur  motus,  scilicet  in  Quan- 
titate,  Qualitate,  et  Ubi.  Probatur,  quia 
solum  in  illis  tribus  reperiuntur  condi. 
tiones  requisit^  ad  motum ;  igitur  in 
ilHs  tribus  solum  invenitur  motus.  An- 
tecedens  apparet,  quoniam  in  quolibet 
illorum  generum  est  dispositio  acqui- 
sibilis  successive  in  subjecto  in  actu  per 
motum  illius  subjecti,  et  nonper  motum 
alterius  ;  sed  quod  in  aliis  non  repe- 
riantur,  patet  ex  qu^eslionibus  prasce- 
dentibus. 

Ad  rationes.  Ad  primam.concedoma- 
jorem,et  nego  minorem.  Unde,  licetdeal- 
batio  sitmotus  successivus,  attamen  non 
est  motus  per  se  ad  aliquid,  ex  eo 
quod  solum  per  accidens  contingit  prae- 
dicata  de  genere  Ad  aliquid  variari 
de  mobili  ante  dealbationem,  et 
post. 

Ad  secundam,  conceditur  antecedens, 
et  negatur  consequenlia.  Ad  probatio- 
nem  dico,  quod  Aristoteles  ponit  illud 
medium,  sed  non  sufficit,  nisi  in  illis,  in 
quibus  reperiuntur  alise  conditiones  re- 
quisit»  ad  motum. 

Ad  tertiam,  concedo  quod  ad  illam 
rem,  qua^  est  ad  aliquid,  est  motus : 
imo  sic  potest  concedi,  quod  omnis  mo- 
tus  est  ad  aliquid,  ut  diclum  fuit  in 
primo  notabili. 

Ad  quartam,  dico  quod  ad  sanationem 
non  est  motus,  nisi  per  accidens,  scili- 
cet  in  quantum  contingit  sanationem 
esse  ambulationem,  vel  alterationem 
aliquam,  qua^est  inter  qualitates,  quae 
sunt  de  tertia  specie. 

Ad  quintam,  dico  quod  licct  omne  (c) 
ubi  sit  quantitas,  attamen  secundum 
quantitatem,  et  ubi  sunt  diversi  motus, 
eo  quod  aliusest  motussecundumquem 
variantur  pra^dicata  de  genere  Quan- 
titatis,  et  alius  est  secundum  quem  va- 
riantur  praedicata  de  genere  ubi^   per 


ifolus  ett 
tinium  ad 
Ira  gene- 
ra. 


QU/ESTIO  V 


211 


quem  tamen  non  varianlur  prsedicata  dc     pede,alque  adeo  si  ita  esset.vesligium  csset 


genere  Quanlitatis. 

Ad  sextam,  de  qualitate  videbitur  in 
7.  Adaliam  (^)  in  agere,  etc.  dico  quod 
non ;  nec  admotumsufficitcontrarietas, 
nisi  cum  hoc  sint  alias  condiliones  re- 
quisitae  ad  motum.  Et  hoc  de  quaes- 
tione. 

ANNOTATIONES 

(a)  Motus  yion  dkiiiir  esse  in  aliquo  genere 


per  se  terminus  actionis,  et  non  esset  pcr  se 
terminus  mutaMonis.  Ex  quo  sequitur,  quod 
omnis  forma  coceva  suo  subjeclo,  etrealiler 
distincta  ab  ipso  est  pcr  se  lerminus  actionis, 
et  tamen  non  est  per  se  terminus  mulatio- 
nis,  quoniam  alias  subjectum  esset  simul 
subutroque  extremorum,  scilicet  sub  non 
esse  et  ess^eformae;  nam,cum  niutatio  sit  ha- 
bitudo  inter  extrema,  et  habitudo  esse  ne- 
queat  sine  extrcmis,  et  fiat  mutatio  in  ins- 
lanti,  in  eodem  instanti  temporis  esset  sub 


ex  eo,  elc.  Nota,  quod  Scolus  ponit  hoc  no-      jectum  sub  utroiue  extromorum. 

tabile,  ut  doceat  modum  suslinendi  quanli- 

lalem  non  dislingui  a  se  quanta,  et  relatio- 

nem  onmem  esse  eamdem  rem  cum  funda- 

mento,  quam  tamen  scntentiamipsenon  te- 

net,  ut  annotavimus  supra.  Etquandodicit, 

quod  omnis  res  mundi  esl  ad  aliquid,  con- 

cedipolest  realiier  etdenominative,sed  fal- 

sum  est  formaliler,  et  quidditative,  ut  ipse 

oslendit/nl.   d.   3.   q.    5.     contra  Ilenri- 

cum,  el  in   2.   d.   q.  5.  ad  primum  princi- 

palc. 

(b)  In  ad  aliquid  non  est  per  se  motus. 
Nola,  quod  diffcrentia  est  intcr  aclionem, 
mutalionem,  el  motum  :  quoniam  mutatio 
et  motus  continent  duos  terminos,  a  quo,  et 


Ex  ho3  sequitur  primo,  quod  res  cujus- 
c  imque  Praedicamenti  potost  esse  per  se 
terminus  acliimis  dislinctae  ab  actione  alte- 
riusPra?dicamenti,  exceptis  actione  el  pas- 
sione.  Tum,  quia  rea  unius  Praedicamcnti 
est  essentialiler,  et  realiter  distincta  a  re  al- 
terius  Proedicamenti,  et  per  consequens  res 
unius  Prsedicamenti  non  accipit  esse  per 
actionem  terminatam  ad  rem  alterius  Pree- 
dicamenti,  sed  per  propriam  actionem,  ex- 
cepta  aclione,  qua3  non  est  terminus  actio- 
nis,  quia  tunc  esset  processus  in  infinitum. 
Tum,  quia  om.ne  quod  accipit  medenovo, 
accipit  esse  per  actionem  immediate  termi- 
natam  ad  ipsum,  resautemcujuslijyjet  Pr?e- 


ad  qncni ,  ul  i)iilei  in  hoc  5.  lexl.   7.   Aclio  dicamenti  accipiles^e  de  novo. 

aulem  per  se,  non  continet  nisi   terminum  Sccundo,  sequitur  quod    relatio  accipil 

ad  qnem  ;  el  si   conlinet   terminum  a  qv.o,  esse  per  propriam  actionem,  hoc  est,   per 

hoc  est  per  accidens  ,  quatenus  scilicel  con-  actionem  terminatam  ad  ipsammet  relatio- 

currit  cummulatione,  quae  duos  lerminos  nem,  quia  cum  relalioaccipite.sse  ,  velergo 

concernil  ;  quod  autem  est  per  se,   potest  per  actionem     lerminalam  ad  absolulum, 

absolvi  ab  eo,  quod  est  per  accidens,  atque  hoc  est,  ad  fundamentum  vel  terminum  ; 

ila  polest  actio  rcperiri  sino  mutalione,   et  nonperactionemterminatamad  terniinam  ; 

nio!u,  quod  palet  exD.  Aug.   6.  de  Trinit.  qaia  actio,  qutenon  altingit  subjectum  ali- 

cap.   1.     ubi   inquil,  quod  si  ignis  esset  cujusformoe,  non  attingit   illam  formam, 

aelernus,  et  splendor  qui  ab  igne  diffundi-  sc-d  actio,  qua3  est  ad  terminum,  non  attin- 

tur,  essel  cplernus,  atque  adeo   splendor  gitsul)jectumrelationisopposit;E  :ergo  non 

ignis  esset   per    se   terminus  actionis    ab  attingit  relationem  oppositam.   Tum,  quia 


ajterno  ;  et  tamen  non  esset  lerminus  mu- 
talionis  nec  per  se,  nec  per  accidens,  quia 
non  transissel  positive  de  non  esse  ad  esse. 
Idem  p;!tet  per  aliud  exemplum  D.  Augusl. 
10.  de  Trinit.  cap.  31  :  Si  pes  esset  ab 
SBlerno  in  pulvere  semper,  ei  subesset  ves- 
tigiura,   quod  quidem    essel  causatum    a 


actio  cujuscumque  agentis  limitati  concer- 
nil  certam  distantiam  agentis  ad.effect  um 
sed  unum  correlativum  non  concernit  cer- 
tani  dislanliam  alterius  correlativi  :  ergo 
non  accipil  esse  per  productionem  ipsius, 
nec  pera  tionem  lcrminatam  ad  fundamen- 
tum.  Tum,quia  relalio  accipil  esse  de  nov.o 


212 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


post  generationem  fiindamenti.  Tum,  quia 
formeT  contrarise  non  accipiunt  esse  per 
eamdem  actionem  numero  ;  sed  idem  fun- 
damentum  refertur  ad  diversos  terminos 
conlrariis  respectibus,  sicut  eadem  quan- 
litas  est  sequalis  respectuunius,et  ina^qua- 
lis  respectu  alterius,  qui  sunt  duo  respec- 
tus  contrarii.  Similiter  eadem  qualitas  est 
similis  et  dissimilis  respeclu  diversorum  ; 
sequitur  ergo  quod  rclatio  non  accipit  esse 
immediate  per  actionem  fundamenti,nec  ter- 
mini,  sed  per  propriam  actionem. 
jQ_  Tertio,  sequitur  quod  fundamentum  cui 

noviter  advenit  relatio,  necessario  mutatur 
in  adventu  relationis.   Et  ad   Aristotelem 
qui  in  hoc  5.  videtur  dicere  oppositum,sci- 
licet  quod  sine  mutatione  fundamenti,   ip- 
sum  fimdamentum  factum  est  simile  alte- 
ri,  dico,  quod  mutari  est  dupliciter  :   Uno 
modo,  ad  se  :  alio  modo  ad  alterum.  Primo 
modo,  est  in  absolulis.   Secundo  modo,  in 
respectivis  ;  et  primo  modo  intelligit  Aris- 
toteles  quod  secundum  relationem  non  est 
mutatio  in  subjecto,  vel  fundamento. 
DefinUio   ^^^    Omnevibi  sit  quantUas,  qIq,.  Nola  pri- 
ubi.        mo,  quod  ubi  esl  circumscriptio  corjjoris 
locali  a  circumscriptione   loci  proceiens. 
Per  hanc  autem  circumscriptionem  possu- 
mus  intelligere  tria:  Primo  ipsam  circum- 
scriptionemactivam  loci  quatenusintelligi- 
tur  active  a  loco  procedere.  Secundo,   pos- 
sumus   intelligere  ipsam    circumscriptio- 
nem  passivam,  ut  passive  est  actus  corpo- 
ris  circumscripti.  Tertio,  possumus  intelli- 
gere  quoddam  esse  relictum  in  corpore  a 
loco  circumdante,  nec  ut  est  actus  eftective 
p.rocedens  a  loco,  nec  ut  est  passio  locati  , 
sed  ut  est  quidam  actus   inliairens  mobili, 
capiens  diversitatem  et  distinctionem  a  lo- 
co  circumdante  locatum,  non  tamen  consi- 
deratur,  ut  esteffective  ab  illo,  et  ut  sic  est 
genus. 
Nota  secundo,  quod  terminus  raoLus  lo- 
Motus   lo-  cy^is  egt  duplex  :  quidam  intrinsecus,  qui 
minua   esi  acquiritur  mobili   tanquam  subjecto  :  ct 
quidamextrinsecus,  et  illcest  ipsc  locus:  lo- 
cusenim  non  acquiritur  mobili,   nisi  sicut 
mensura  extrinseca^  quia  locus  est  in  lo- 


cante,  non  in  locato  :  tamen  ipse  motus  de- 
nominatura  loco,  communiter  enim  appel- 
lamus  islum  motum,  motum  localem :  et 
una  causa  est,  quia  locus  est  nobis  notior 
quam  ubi.  Alia  causa  est,  quia  locus  est 
undique  corpori  locato  adsequatus,  sicul  si 
esset  forma  sibi  inlicerens. 

Nota  tertio,  quod  aliler  est  in  motu  lo- 
cali,  et  aliter  in  aliis  motibus  ;  quoniam 
in  aliis  motibus  terminus  acquiritur  quan- 
(^um  ad  suum  esse  formale  partibiliter  : 
quoniam  terminus   habet  partem    et  par- 
tem,  licet  acquisilum  esse  cujuslibet  par- 
tis  sit  in  instanti.  In  motu  autem  locali,  li- 
cet  terminus  extrinsecus,    scilicet    locus, 
acquiratur  partibiliter  ,  quia  habet  partem 
et  partem,  cum  sit  ultima  superlicies  cor- 
poris  continentis,  quce  divisibilis  est,   cum 
sit  quantitas,  tamen   terminus  inlrinsecus 
motus  localis,  scilicet  ipsum  ubi,  cum  non 
sit,  nisi  quidam  respectus  extrinsecus  ad- 
veniens,  causatus   a  loci  circumscriptione 
activa,  acquiritur  in  instanti,  non  quod  ejus 
acquisitio,  seu  ejus  via  acquisitiva,  qui  est 
motus,  sit  in  instanti  ,  quia  motus  est  in 
tcmpore  :  sed  ipsum  2ibi  acquiritur  in  ins. 
tanli  ,  Iioc    est,  suum  acquisitum  esse  fit 
in  instanti.  Quod  patet,  quia  variatur  ad 
variationem  ipsius  loci,  atquo  adeo  cum 
mobile  in  quolibet  instanti  sit  in  alio,   et 
alio  loco,  adeo  quod  non  est  dare   instans 
in  quo  mobile,  nec  aliqua  pars  mobilis  sit 
in  eodem  loco,  sicut  prius,  aliter  quiesce- 
ret  in  tempore  intermedio  :  sequitur  quod 
sicut  in  quolibet  instanti  locus  eU  alius,  ct 
alius,   ita  in  quolibet  instanti  sit  aliud,  et 
aliud  1^6/.  Ubi  ergo  quantura  ad  suum  esse 
formale  impartibililer  acquiritur  ;  lamen 
quantum  ad  cssf   frindamentale,    scilicet 
quanlum  ad  ipsum  locum  partibiliter  ac- 
quiritur  ;  nec  oportet  quod  in  o:nni   moLu 
terminus  intrinsecus  partibiliter  acquira- 
tur.  QuoJ  dico,  propter  motuin  localem, 
quoniara  in  aliis  est  bone  dare  terminusn 
intrinsecum   parlibiliLer   acquisilu;n,    via 
tamen  ad  ^«i/parLibilis  est ,  quam  partibi- 
litatera  habet  ex  spatio,   super  quod   est 
motus,  ut  patet  6.  hujus.  Et  si  dicas :   nul- 


Disi 
inte 
tum 
lem 
moi 


yUi^iSJiu   V 


•^ia 


lum  in  Inslanti  acquisitum,  esl  terminus 
motus,  dico,  quod  verum  est,  sumendo  ly 
acquisitum  pro  acquisitione  primaria  ;  ut 
si  dicamus,  cujus  acquisitio  est  in  instanti, 
ipsum  non  est  terminus  motus,  boc  est  ve- 
rum  ;  sumendo  autem  acquisitionem  pro 
acquisito  esse,  non  est  verum.  Et  si  iterum 
dicas  :  ergo  motus  localis  non  differt  a 
mutatione,  quoniam  per  te  terminus  motus 
acquiritur  in  instanti,  licet  ejus  via  sit  in 
tempore,  ita  dicam  de  generatione,  quod 
via  acquisitiva  forma3  substantialis  est  in 
tempore  ;  ejus  aulem  inlroductio,  et  ac- 
quisiium  csse  est  in  instanti.  Dico,  quod 
quantum  ad  hoc  non  est  differentia,  sed 
in  hoc,  quod  motus  est  a  subjecto  in  sub- 
jectum,  mulatio  autem  a  non  subjecto  in 
subjoctum,  ut  generatio,  vel  a  subjeoto  in 
non  subjectum,  ut  corruptio.  Vel  dicas, 
quod  differentia  est  quantum  ad  aliquos 
terminos  motus,  quoniam  in  motu  termi- 
nus  acquiritur  parlibiliter,  vel  quoad  ter- 
minum  intrinsecum,  vel  saltem  quoad  ter- 
minum  exlrinsecum,  ut  in  motu  locali. 
Forma  autem  subsLantialis,  quse  est  termi- 
nus  generationis  non  sic,  sed  imparlibiliter 
acquiritur.  Et  etiam  est  differentia,  quia 
generationem,  et  corruptionem  semper 
prsecedit  alteratio,  non  sic  autem  oportet 
inquolibel  motu,  licet  aliquando  contingat 
in  quibusdam. 

Ad  (fi)  aliam  in  affere,eic.  dico,  quodnon, 
etc.  Nota,  quod  ita  dici  posset  de  situ  et 
haberc,  quod  etsi  in  eis  inveniatur  con- 
trarietas  ,  hffic  tamen  non  est  conditio  suf- 
ficiens  ad  motura,  prseterquam  quod  con- 
trarielas,  quse  invenitur  in  Prajdicamen- 
lis  Situs  et  Ilabere,  provenit  ratione  loco- 
rum,  alque  adeo  hujusmodi  positiones, 
scilicet  jaccre,  et  stare.  Item,  et  illis  mo- 
dis  esse  vestitum  vel  nudura,  non  acqui- 
runtur  per  se  per  molum,  sed  oranes  illse 
diversitates  consequuntur  loci  mulatio- 
nem  ;  quod  sic  videre  licet.  Nam  si  quae- 
ratur,  quo  pacto  ex  jacenLe  aliquis  factus 
est  stans,  non  alia  dabilis  est  ratio,  quam 
quod  aut  totum  corpus,  aut  parles  corporis 
locum  mutavere,  ex  qua  rautatione  secuta 


est  diversitas  situs,  et  idem  proportionabi- 
liter  dicendum  est  de  modis  Ilabere. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Post  (1)  h,vc  auieni  dicaniiis.lste  est  13. 
secundus  tractatus  hujus  quinti,  in  quo 
Philosophus  determinat  de  unitate  nio- 
tus,  et  dividitur  in  duo  capitula:  In  pri- 
mo  describit  quosdam  terminos,  quibus 
utetur  postea  :  et  in  secundo  determinat 
de  unitate  motus,  ibi  :  Umts  aiitem  mo~ 
tus.  Primum  capitulum  dividitur  :  quia 
primo  describit  terminos.  Secundo,  os- 
tendit  in  quibus  reperiuntur  aliqui  illo- 
rum,  et  comparat  eos  ad  ijivicem,  ibi  : 
Quoniam  autem  omnis  mutatio.  Primo, 
priemittitintentionem,  et  patet  in  litte- 
ra.  Prima  definitio,  quod  (2)  lUa  dicun-  Text.  22. 
tur  {^)  sitnul,  quxcumque  siint  in  eodem 
loco,primo  ;  ut  materia  et  forma  ejus- 
dem  speciei,  substantia  et  sua  acciden- 
tia.  Secunda  definitio,  Illa  dicuntur  se- 
paratim.,  qumcumque  sunt  in  diversis 
locis  ;  prtecipue  si  loca  sua  propria  in 
nullo  convenient.  Tertiadefinitio,  Illa  se 
(^^)tangunt,  quorwnultima  sunt  simul, 
scilicet  simul  per  privationem  corporis 
intermedii.  Quarta  d.ei\m\AO,Mediiun  est 
in  quod  continue  mutans  natumestprius 
attingcre  quam  ultima,  secundum  (c) 
naturam  continue  mutans  :  et  dicit  con- 
iinue  mutans  ad  differentiammutationis 
instantaneie,  in  qua  non  est  medium  se- 
cundum  motum.  Etsubdit,  quodad  hoo, 
quod  dicatur  medium,  oportet  quod 
sint  duo  extrema,  inter  qua?  sit  illud 
medium  ,  et  illa  extrema  sint  contra- 
ria.  Quinta  definitio  (3)  lUud  continue  j,^^^  ^s 
movetur,cujus  motus  non  interrumpitur 
per  quietem  mediam  ;  et  quandoque  {^) 
apparet  nobis  motus  continuus,  qui  non 
estcontinuus  propter  hoc,quia  interrup- 
tio  quielis  est  insensibilis.Sexta  definitio, 
Contraria  (4)  secundum  locum  sunt  iUa,    Text.  24 


/ 


214 


LIB.V.    PHYSICORUM 


Text    25. 


Teit.  26. 


14. 


qux  maxlme  (e)  distani  secundivn  Hneam 
rectam,  qiiia,  ut  patet  10.  Metaph.  con- 
trarietas  est  distantia  porfecta.  Et  quod 
illa  est  sumenda  secundum  lineam  rec- 
tam,  patet,  quia  linea  recta  est  mensura, 
qufc  potesc  duci  intor  duo  puncla  :  mo- 
do  ista3  sunt  proprietates  convenientes 
mensur^e.  Septima  definitio  ;  quod  (5) 
Illa  dicwntitr  (')  cousequenter,  inter  qux 
nullum  est  medium  ejusdem  generis  ; 
sicut  duo  homines  sunt  consequonter 
se  habentes,  inter  quos  nuUus  est  alter 
homo,  et  dato  quod  aliquid  sit  interme- 
dium  altcrius  gencris,  non  propter  hoc 
oportet,  quod  iila  non  se  habeant  conse- 
quenter  :  quia  dicit  Aristotelos  quod 
duae  domus  dicuntur  consequenter  se 
habere,  inter  quas  non  est  domus  me- 
dia.  Octava  (6)  de{iniiio. Iludilum  {s)  est. 


habitum,  quia  inter  puram  privatio- 
nem,et  habitum  perfectum  bene  est  me- 
dium. 

Continuum  (7)  quidem  cst.  Ilic  osten- 
dit  in  quibus  (^)  invenitur  continuum, 
dicens,  quod  in  illis  inveniturcontinua- 
tio,  quas  nata  sunt  se  invicem  tangere, 
et  tangendo  uniuntur,  ita  ut  ex  eis  fiat 
ununi  extrenmm,  quia  quamdiu  rema- 
nent  duo  extrema,  non  sunt  continua,  et 
eo  m<ido,  quo  nata  sunt  uniri,  sive  na- 
turaliter,  sive  artificialiter,  sive  pro- 
prie,  sive  improprie,  illo  modo  nata 
sunt  ad  invicem  continuari. 

Manifestum  (8)  auton  est.  Hic  com- 
parat  ad  invicem  Qonsequenter ,  tangere, 
et  continuuin  ;  et  est  conclusio  ista:Co«- 
sequcnter  est  prius  quani  tangere,  et 
tangere  prius  quam  continuum.  Proba- 


Texl.^ 


Tani 


quod  non  solum  consequenter  se  habet     tur,  quia  illud  est  prius,a  quo  non  con- 


ad  aliquid,  imo  cum  hoc  iangit  ipsum, 
ita  ut  ultra  rationem  consequentis,  ha- 
bitum  aldat  tang.-rc. 

Quoniam  autem  omnis  mutatio.lUcos- 
tendit   in  quibus  inveniunlur  pr.^dicti 


vertitur  subsistendi  consequentia  ;  sed 
a  consequenter  ad  tangere  non  converti- 
tur  subsistendiconsequentia,  nec  a  tan- 
gere  ad  continuum  ;  ergo,  etc.  Major 
patet  5.  Metaph.  text.  IG.  et  minor  pro- 


termini  :  et  primo,  ostendit  in  quibus  batur  ;  quia  sequitur,  ista  tangwit  se  ; 

invenilur  mediuni  mulationis.  Secundo,  igitur  conseqiienter  se  habent,      et  non 

in  quibus  invenitur  continuum.  Tertio,  scquitur  e  converso.  Similiter  sequitur, 

comparat    ad   invicem   tangere,   conse-  hta   sunt  continua,  igitur  se  invicem 


quenter,  et  continuum  :  et  quarto,  in- 
fertcoroliarium,  text.  13.  et  4  Metaph. 
Secundum  ibi,  Continuum  quidem  est. 
Tertium  ibi,  Manifestum  autem  est. 
Quartumibi  :  Quare  si  est  punctum.Fri- 
mo,  ponit  istam  conclusionem;  Medium 
mutationis  invenitur  in  contrariis.  Pro- 
batur,  quia  omnis  mulatio  est  inter  op- 
posita  ;  tunc  igiturmedium  mutationis, 
vel  invenitur  in  contradictoriis,  ct  hoc 
non  :  quia  inter  contradictoria  non 
estdare  medium,  ut  patet  1.  Post.  text. 
17.  vel  inter  contraria  ;  ethabetur  pro- 
positum. Et accipitur  contrarietas large, 
prout  se  exLendit  intcr  privationem,  et 


langunt,  (i)  et  non  sequiture  converso. 
Quare  si  (9)  est  punctwn.  Infert  co- 
rollarium,  quod  si  unitas,  et  punctus 
sint  resseparatas  a  sensibilibus,  sicut 
posuit  Plato,  impossibile  est,  quod  ea- 
dem  res  sit  unitas  et  punctus  :  quia 
puncta(j)nata  sunt  se  tangore,et  unitates 
consequenter  se  habere,  non  autem  tan- 
gere.  Et  tnnc(lQ)  in  fine  recipitulat,  et 
patet  in    illera. 

ANNOTATIONES 

(a)  llla  dicunlur  simul,  quse  sunl  in  eodem 
loco.  IIoc  intolligiLiir  do  loco  proprio,  et 
non  comniuni  :  nam  ad  esse  siiiiul  non  esl 


T«; 


Te 


Qii 

tu  ' 


QU^STIO  V 


215 


I 


salis  esse  in  eodem  loco  communi,  alias 
Mantua,  riorenlia  et  Roma  essenl  simul, 
cura  sinl  in  eodem  orbe  ;  requirilur  erg>, 
quod  sint  in  eodem  loco  adwquato,  que- 
madmodum  exemplificat  Scotus  de  mate- 
ria  el  forma,  substantia  et  accidenle. 
(b)  Illa  se  tangunt  guoj^m  ultima-sunt  si- 
gurit."^  'fnul.  Nota,  quod  extremum  linese  estpunc- 
tum,   extremum   superficiei   est  linea,   et 


I 
I 


I 


tum,  licet  pedom  non  figat  in  mcdio 
spalio  inter  lapidem  et  lapidcm.  Aristote- 
les  aulem  dat  exemplum  de  pulsante  ci- 
tliaram  :  cum  enim  citliaroedus  posl  hy- 
palem,  hoc  est,  firmam  et  gravissimam 
cliordam,  continuo  tangit  netem,  id  est, 
primam  acutissimam,  sonus  lit  continuus, 
tametsi  mediae  chordoe  non  tangantur  : 
quia  non  interrumpilur  lempus,  quamvis 


extremum  corporisest  superficies.  Si  ergo     interrumpatur  magnitudo. 


17. 

tedium 
id     $it. 


in  plano  duas  deducas  lineas,  quarum  al- 
lera  incipiat,  ubi  altera  desinit,  postrema 
puncta  sunt  simul,  eo  quod  ambobus  idem 
respondet  punctus  in  plano  :  nam  cum 
punctum  additum  puncto  non  reddat  ma- 
j.us,  possunl  duo  eidem  respondere  puncto. 
Proportionabiliter  duae  superficies  se  lan- 
gunt,  quando  lineoe  extrerase  correspon- 
dent  eidem  linefi3  loci,  ac  denique  duo 
corpora  se  tangunt,  quando  extremae  su- 
perficies  respondent  eidem  lineoe  circura- 
stanlis  loci  ;  ul  si  manus  jungas,  videbis 
internas  superficies  eidem  lineoe  circum- 
stantis  aeris  in  circulum  respondere, 
(c)  Secundum  naturam  continue  mutans. 
Nota,  quod  id(0  hoec  verba  addit  Aristote- 


()     Quns  maxime  distant  secundum  lineam       18. 

rectam.   Nota,  quod  mensura  debet  esse  debet  eu» 

finita,  id  est,   determinata   et  certa  :   mi-  '7»«»«<»^0' 

et  certa, 

nima  autem  linea,  id  est,  linea  recta,  est 
finita,  id  est,  certa  et  invariabilis.  Unde 
minimadistantia,  quce  estinter  duo  puncla 
signata,  est  linea  recta  ,  quam  contingit 
esse  unam  tantum  inter  duo  puncta.  Li- 
neas  autem  curvas  conlingit  interdum  i'n 
infinitum  multiplicari  secundum  quod  ac- 
cipiuntur,  ut  arcus  alioium  majorum,  vel 
minorum  circulo:nim  ;  atque  adeo  distan- 
Ua,  quse  est  inter  duo  puncta,  sive  inter 
duo  ultima  magnitudinis  supra  quam  fi 
motus,  debet  mensurari  per  lineam  rec- 
tam    :  verbi  gratia,    distantia   inter    duo 


les,  quia  si  esset  Angelus,  qui  non   depen-     puncla  A  et  B,  judicanda  est  secunduni  li- 

det  a  loco,  posset  ab  extremo  ad  extremum 

mutari  sine  medio,   sicut  cogitatione   ego 

possum  de  coelo  ad  terram  mutare  non  co- 

gitando  de  raedio.    Medium  ergo  est,   ad 

quod  prius  natum  cst  pervenire  id,  quod 

movetur,  quam  ad  terminum  :   verbi   gra- 

tia,    ignis    est    medium  inter  Lunam    et 

aerera  ;   quia  quod  continue  descenderet 

a  concavo  Lunse,  prius  transiret  per  ignem 

quara  per  aerem.  Et  notanler  dixi,  ad  quod 

prius  natum  estpervenire,  QinoTx pervenit : 

quia  omni  motu  cessante,   ignis  nihilomi- 

nus  mediat  inter  coelum  et  terram. 

(d)  QuandoQue  apparet  nohis  motus  conti- 
r  moius  nuus.  Nota  quod  ad  hoc,  quod  motus  sit 
uiraL     continuus,  oportet,  quod  nulla  sit  inter- 

ruptio  in  tempore  ;  polest  tamen  esse  rao- 

dica    interruptio    in  magnitudine,  super 

quara  sit  motus  :  ut  qui    per    lapides , 

qui    in   transitu  torrentis^  propinque  eri- 

guntur,     transit,   facit    continuum     mo- 


neam  rectam  ab  uno   in  aliud,  quae  qui- 

dera  esse  non  potest  nisi  una  :  circulares 

vero,  quse  protrahuntur  per  modum  arcus, 

non  sunt  certa   mensura,   quia   ilte  sunt, 

vel  esse  possunt  majores,  vel  minores  in 

infinitum  secundum  quod  alius    semper 

circulus    polest     super      alium     descri- 

bi. 

(9     Illa  dicuntur  consequenter,  etc.  Nota,  ^„^   pp„. 

quod 

ter, 


lod  ad  hoc,  quod  aliqua  sint  consequen-  '^^^''^J^^ 
r,  duo  requirunlur  :  Primum,  quod  in-  * 


216 


LIB.  V.    niYSICORUM 


lcr  ca  non  siL  medium  ;  vel  si  sil,  quod   siL 
allerius  generis,    uL  in  plialange   railiLum, 
illi  se  conscquenLer  habenL,  inLer  quos  non 
mediaL  aliusmiles  ;  niiiil  Lamen  obsLaL  si 
medieL  liasLa,  vel  aliquid   aliud  ;  sed   La- 
men  Lerlius  miles  consequenLer  se  liabeL  ad 
primum,  eo  quod  inLercediL  secundus.    Se- 
cundum,  quod  consequenLer  se  liabens   sil 
posLerius  eo,   cui  diciLur  consequenLer  se 
habere  ;  eL  ideo  unum  non  se  habeL  conse- 
quenter  ad  duo,  neque  nova   linea   ad  se- 
cundam  lineam. 
19.      (g)    Habitiim  estMc.  NoLa,  quod  liabiLum 
idem"^^  idem  esL  in  proposiLo quod conLiguum.  Boe- 
cmtiguum  ^i^s  vero  pro  contiguum  verliL  habitum,^e& 
non  aLLingil,  uL  quidnm  dicunL,  ArisLolelis 
inLenlionera   :     nam     Groece    esL  kXovivov 
quod  significaL,  el  id  quod  habcLur,  et  id 
quod  alLeri  hiereL,  quod  esL  esse  conliguum , 
in  qua  significalione  accipiLur  hic.   Ideo 
ThemisLius  significanLius  verLil  adhibiiwn, 
vel  hserens,  quo   idem   poUeL,  quod  conLi- 

guum. 

(h)    In  Quibus  invenilur  contimium,e'iQ..'^o\ai 
ConttJiu-  ,  ..,..,  ,.        , 

um  unde  quod  nomen  continui  diciLur  a  continenao  : 

dicaufr.i    ^iciLur  enirn  aliquid  conLinuum,  quia  mul- 

La3  parles  conLinenlur  in  uno,  eL  quasi  si- 

mul  se  LenenL ;  sed  hoc  non  posseL  esse,  si 

ulLima  solum  essenL  simul  :  ergo  oporLet 

quod  siL  unum.  Unde,    in  illis,  in  quibus 

non  esl  naLum  fieri  unura,  nisi  secundum 

contacLum,    non  poLesL  esse    conLinualio. 

Ideo,  ut  hic  bene  notat  Commentator,  Lri- 

plex  esL  conLinuatio  :  Alia  esL  arLificiaIis,uL 

duo  ligna  clavo    auL  gluline,  el  duo  lapi- 

des  in  parieLe  caemenLo  calcis,  el  arLe  con- 

LinenLur,  id  esL,  simul  Lenenlur  :  eL  hsec, 

uL-inquil  ThemisLius,  non  esL  propria  con- 

Linuatio,  nisi  forte  Lerapore  longo  csemen- 

lum  verlaLur   in  lapidem,    Lunc  enira  ex 

duobus  lapidibus  fiL  vere  unus.  Alia  est 

conLinuaLio  naluralis,  uL  quando  arbor  ar- 

bori  inseritur.  Alia  esL  conLinuaLio  MaLhe- 

maLica,  uLpartes  lineae  conLinuanLur  punc- 

to,  parLes  vero  superficiei  linea,  el  parles 

corporis  superficie. 

(i)    El  non  sequitur  e  converso.  NoLa,  quod 

20       non  quorumcumque  se  LangenLiura  necesse 


esL  exLreraa  esse  ununi,  sed  saLis  est  exLre, 
raa  esse  simul,  uL  paLeL  in  coelo    eL  igne  ; 
eL  in  equo"  eL  sella  ;  aL  quoruracunique  ex- 
Ireraa  sunL  unura,   necesse  esL  a  forLiori, 
quod  sinL  siraul,  uL  paLeL  de  surculo,  qui 
ramo  inseriLur;  uL  enira  coalescaL,  eL  con- 
tinucLur  arbori,  necesse  esL  ul  LangaL  arbo- 
reni,  non  Lamen  si  tangat,  statira  sequitur, 
ut  recipiathuraorera,  et  coalescat,  quianon 
qut^curaque  arbor  apta  est  cuivis  conseri, 
(j)    Puncta    nata  sunt  se  tangere.    Nota, 
quod   Aristoleles   duplici  ratione    probat, 
quod  si  punctus,  et  unitas  essent  res  a  cor- 
poribus  separatre  (uL  eraL  in  opinione  Py- 
thagorseorura)  non  essent  eadem  res.  Prima 
raLio  est,  quia  puncta  contingit  se  tangere, 
id  esL,  sunL  in  his,  quse  naLa  sunt  se  tan- 
gere  secundura  puncta,  ut  patet  in  duobus 
punctis  extremis  duarura  linearura,  quae 
sibi  essent    contigua?.  In  unitatibus  vero 
non  invenitur  conLacLus  ;  nam  licel  uniLa- 
tibus  conLingaL  consequenLer  se  habere, 
non  Laraen  se  Langere.  Secunda  raLio  esL  : 
quia  inLer  qucecumque  duo  puncLa  e>t  me- 
dium,  sciliceL  linea  :  sed  non  oporLet,  quod 
inter  duas  unitates  sit  medium,  nam  inter 
primam  unitalem  binarii,  et  secundamnon 
est  medium. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Umis  autem  (1)  motus  dicitur  multi- 
pliciter.  Hoc  est  secundum  capitulum 
hujus  tractatus,  in  quo  Aristoteies  de- 
terminat  de  unitate  motus  :  et  dividitur; 
quia  primo,  distinguittriplicem  modum 
unitatis  motus.  Secundo,  agit  de  unitate 
materiali  motus  :  ibi,  Quoniam  autem 
contimms  omnis  motus  est.  Primo,  de- 
terminat  de  imitate  generica  motus.  Se- 
cundo,  de  unitate  specifica.  Tertio,  de 
unitate  numerali.  Secunda  ibi:  Specie 
autem  unus  est.  Tertia  ibi  :  Simpliciter 
autem  unus  motus  cst.  Primo,  dicitquod 
illi  motus  sunt  idem  genere,  qui  sunt 
ad  res  ejusdem  generis ;  ut  omnis  mo- 
tus  localis  cuilibet  alteri  motui  locali  est 


21. 

Teit.  30.1 


Afotus 
iint  ejust 
dem  gen\ 


ris. 


QU-ESTIO  V 

ejusdem    generis,    et    omnis    alteralio 
omni  alterationi. 

Specic  autem  (2)  um(s  est.  Hic  deter- 
minat  de  identitate  specifica  motus.  Et 
primo,  de  specie  specialissima.Secundo, 
de  specie  subalterna.  Et  tertio,  movet 
dubium.  Secunda  ibi  :  Si  antem  sunt 
qu-mlam.  Tertia  ibi :  Duhitabit  autem 
aliquis.  Primo,  dicit  quod  iili  motus 
sunt  ejusdem  speciei  specialissimse,  qui 
sunt  ad  res  ejusdem  speciei  specialissi- 
mae ,  ut  quia  omnis  albedo  omni  albedini 


217 

pliciter,  scd  extrinseca   denominatione, 
quia  ipsoruni  est  idem  genus,  vel  eadem 
species  ;  sed  illa  qua3  sunt  eadem  secun- 
dum  numerum  dicuntur  idem  simplici- 
ter.  Unde,  ad  idenlitatem  numeralem  Moius  nu- 
molus,  requiruntur  tria  :  Primo,  unitas  ideZitas 
mobilis,  quia  motus  quo  Socrates   mo-  ^''luS^ 
velur,  est  aller  a  motu  Platonis.  Secun- 
do,  requirilur  unitas  termini  a /.  quem  , 
quia  licet  Socrates  in   eodem  tempore 
albeliat  et  calefiat,  propter   hoc  tamen 
non  oportet,  quod  albatio  sit  calefactio  ; 


estejusdemspeciei;ideo  omnesdealbatio-  propter  hoc,  quod  isti  motus  sint  ad  di- 

nes  sunt  ejusdem  speciei  specialissimje.  versos  terminos.  Tertio,  requiritur  uni- 

Siautem  sunt  qumlam.  Hic   ostendit,  tas  temporis,  in  quo  fit  motus  ;  nam  mo- 

qui  motus  sint  ejusdem    speciei   subal-  tus  facti  in  diversis  temporibus  per   in- 

ternfe,  dicens  quod  illi  motus  sunt  ejus-  tcrruptionem  quietis  mediiB,  non  dicun- 


dem  speciei  subalterna3,  qui  sunt  ad  res 
ejusdem  speciei  subaltern»  :  et  sic  alba- 
tio,  et  denigratio  sunt  ejusdem  speciei 
subalternae. 

Duhitahit  (3)  autem  aliquis.  Hic  po- 
nit  dubium  ;  posito  quod  aliquis  movea- 
tur  de  uno  loco  ad  alium,  motu  vectio- 
nis,  deinde  abeodem  loco  moveatur  ad 
eumdum  locum,  motu  deambulationis, 
utrum  isti  duo  motus  sint  ejusdem  spe- 
ciei?  Videtur  quod  sic  ;  quia  identitas 
motus  est  ab  identitate  i^vxmmad  qucm, 
ut  jam  dictum  est,  etin  illisduobusmo- 
tibus  est  idem  terminus  ad  quem  :  ergo, 
etc. 

Aut  determinatum  (4)  cst.  Responde- 
tur,  quod  isti  motus  (*)  non  sunt  idem 
secundum  speciem,  quia  non  solum  est 
attendendum    ad    terminum     motus , 


tur  unus  motus,    sed  bene  (6)  possunt  Text.x;. 
dici  motus   habiti ;  vel  melius  possunt 
dici  motus  consequenter  se  habentes. 

Socratem  (7)  autem.  Hic  movet  duas  23 
dubitationes.  Secunda  ibi  :  Ilahet  au-  "^"^^-  ^^- 
tem.  Prima  est  :  Posito  quod  Socrates 
nimc  alteretur  ad  aliquam  qualitatem, 
postea  in  alio  tempore  alteretur  ad  qua- 
litatem  eamdem  secundum  speciem ; 
utrum  isti  duo  motus  sint  idem.  Res- 
pondet  Aristoteles  (J^)  quod  non,nisicon- 
tingat  idem  in  numero  corruptum 
reparari,  et  respondet  conditionaliter  : 
quia  nondum  manifestum  est,  sed  ma- 
nifestabitur  in  2.  do  Generatione,  quod 
impossibile  est  corruptum    rcgenerari. 

Habet  (8)  autem.  Secundum  dubium 
est  :  utrum  sit  eadem  sanitas  de  mane, 
et  de  vespere,et  movetur  propter  opinio- 


Text.    38. 


imo  etiam  ad    modum  movendi,  ut  si     nem  Heracliti,  qui  ponebat,  quod  omnia 


unus  sit  motus  rectus  et  alter  circularis. 
Simpliciter  (5)  autem  iinus  motus  est. 
Hic  determinat  de  unitate  motus  sim- 
pliciter.  Et  primo  facit  hoc.  Secundo 
movet  dubitationes,  ibi  :  Socratem  au- 
tem.  Notandum,  quod  identitas  specifica, 


sunt  in  continuo  fluxu,  et  si  maneat  ea- 
dem  sanitas,  non  est  ratio,  quin  rev^er- 
tatur  id>3m  motus.  Respondetur,  quod 
propter  continuam  resolutionem  ada3- 
quata3compIexionis,  in  qua  consistitsa- 
nitas,non  manet  eadem  sanitas  secundum 


vel  generica  non  dicitur  identilas  sim-     se  totam;potest  tamen  dici  cadem  propter 


218 


Lli^.  V.  PliYSlCORUM 


«4. 
Tcxt.  39. 


Qu(e  re- 

quiruntur 

ad   unita- 

lem  nume- 

ralem  mo- 

lus. 


continuam  successionem  partium   illius 
sanilatis  ad  invicem. 

Qiioniam  nulcrn  (9)  continiius  omnis 
motus  est.  IIlc  detcrminat  de  unitate 
molus  simpliciter  ;  ct  dicit  quod  motus 
dicitur  unus,  ex  eo  quod  est  continuus. 
Sccundo,  quod  dicitur  unus  ex  eo,  quod 
est  pcrfectus.  Tcrtio,  quod  dicitur  unus 
ex  eo,  quod  est  rcgularis.  Sccundum 
]I)i  :  xXmpUus  autem  dlcitur  umis.  Ter- 
iium  ilii  :  Amplius  autem  pneter  liictos. 


batur,  quia  si  de  lampadc  [^)  effundatur 
oleum  in  aliam  lampadem,  ita  ut  conti- 
nue  fiat  intensio,  et  alterius  materiEe, 
tunc  licet  isti  motus  sintadeamdem  dis- 
posilionem  secundum  speciem,  et  etiam 
tempus  illius  intensionis  sit  continuum, 
tamcn  non  C3t  idem  motus,  ex  eo  quod 
non  est  identitas  mobilis. 

Quarto  conclusio  est  :  Ad  unitatem  Text 
(II)  motus  requiritur  unitas  temporis, 
in  quo  fit  motus.  Probatur,quia  illemo- 
Primum  dividitur,  quia  primo,  cslendit  tus  non  est  unus,  qui  interrumpitur  per 
quod  ad  unitatemmotus  requiriiur,quod  quietem  mediam  ;  sed  si  motus  non  fie- 
motus  sit  continuus.  Secundo,  quod  re_  ret  in  codem  tempore  continuo,  jam  in- 
quiritur  identitas  spccifica  disposiiionis  terrumperctur  per  quietem  mediam  : 
secundum  quam  est  motus.  Tertio,  quod     ergo,  etc. 

requiritur  identitas  mobilis.  Et  quarto,  Amplius  (12)  autem  dicitur  unus.  Hic 
quod  requiriturcontinuitas  temporis.Se-  ostendit,  quod  motus  (f)  dicitur  unusex 
cundum  ibi  :  Non  cn i/ti  /iet. TeYilum  ibi:  eo,  quod  est  perfectus.  Probatur,  quia 
Et  vduti  lampas.  Quartum  ibi  :  Qua-  sicut  est  de  aliis  rebus,  ita  est  de  motu  ; 
propter  nccesse  est.  Ita  quod  sunt  qua-  sed  in  aliis  rebus  aliquid  dicitur  unum, 
tuor  conclusiones:  quando  est  perfectum;  et  non  esse  unum, 

Prima  conclusio   est  ista  :  Ad    unita-     quando  non  est   perfectum  ;    igitur  ita 
tem     motus    requiritur,      quod       mo-     dobet  dici  de  motu. 

tus  sit  continuus.Probatur,  quia  (<=)  om-         Amplius  autem  [\2)  prxter  dictos .  Hic  ^^^j 
nis  motus  est  divisibilis  :  igitur   partes     ostendit,quod  motus  ex  eo  dicitur  unus, 
ejus  non  dicunlur  unus  motus,  nisi  quia     quod  est   regularis.   Secundo,    ostendit 
ad  invicem  continuantur.  in  quibus  invenitur  regularitas.   Terlio, 

Secunda  conclusio  :  Ad  unitatcm  mo-     distinguit     modos     irregularitatis.    Et 


23 
Text. 


tus  requiritur  identitas  specifica  disposi- 
tionis,  secundum  quod  est  motus.  Pro- 
batur,  quia  motus,  qui  sunt  ad  disposi- 
tiones  diversas  secundum  speciem,  non 
possunt  ad  invicem  continuari  :  igitur 
ex  ipsis  non  potest  esse  unus  motus.  Te- 


quarto,  concludit  corollarium.  Secun- 
dum  ibi :  Est  autem  in  omni  motu.  Ter- 
tium  ibi  :  Irregalaritatis  autem  di/[e- 
rentia.  Quartum  ibi  :  Quare  neque  gra- 
vilasj  etc.  Primo,  ponit  istam  conclu- 
sionem  :  Motus  dicitur  (^   unus  ex    eo, 


T«xl.  40 


net  consequentia  per  pra^cedentem  con-  quod  est  reguiaris.  Probatur,  quia  mo- 

clusionem;  etantecedens  probatur  :  nam  tus  dicuntur  diversi  propter  hoc,   quod 

dealbatio  non  potest  esse   continua  am-  ex  ipsis  resultatunus  motusirregularis: 

bulationi,  quia  istorum  ultima  nonpos-  igitur  motus  dicitur    unus,  ex  eo  quod 

sunt  esse  simul ;  tamen  isti  motus  bene  est  regularis. 

possunt  esse  iiabiti,  id  est,  consequenter  Est  autem  in  omni  motu.  Ostendit  in 

se  habentes.  quibus  reperitur  regularitas,  et  irregu- 

Tertia  conclusio  :  Ad   (10)   unitatem  laritas,  dicens,  quod  in  omni  motu  repe- 

motus  requiritur  identitas  mobilis.  Pro-  riuntur  tam  regularitas  quam  irregula- 


QU^STIO  V 


219 


26. 


45. 


ritas,  ut  in  motu  locali,  tam  recto  quam 
circulari,  etiam  in  augmcntatione  et  di- 
minutionc,  et  in  motu  alterationis. 

Irrcgalaritalis  (14)  autcm  diffcrcnfa. 
Hic  ostendit  (?)  modos,  quibus  provenit 


versas  secundum  speciem,non  possunt 
esse  unus  motus,  et  continuus.  Proija- 
tur,  quia  omnem  motum,  et  continuum 
contingit  osse  regularem,  et  irregula- 
rem  ;  sed  non  contingit  motus,  qui  sunt 


irreguiciritas,dicens,  quod  irregularitas     ad  disposiiiones  diversas  secundumspe- 

motus  provenit    primo  ex  difformitate 

illius,  supple  medii,  in  quofitmotus.Se- 

cundo,  ex  augmento  potentia3,  remanen- 

teresistcntia,  vel  eliam  diminutione.  Et 

tertio,  ex  augmento   vel  diminutione  re- 

sistentia?.,   rcmanentc  potentia  :  et  isti 

tres  modi  reducuntur  ad  unum,  qui  pro- 

venit  ex  velccilate  et  tarditate  :  nam  ilie 

dicitur  irregularis,  cujus  in   una  parte 

temporis  motus   est  velocior,  quam  in 

alia. 


ciem,  esse  unum  motum  regularem  : 
igitur  non  contingit  illos  motus  esse 
unum  motum,  et  continuum  ;  tamen  illi 
motus  possuntesse  consequenter  se  ha- 
bentes,  ut  dictum  fuit  prius.  Sed  dubita- 
tur  de  majori  hujus  rationis  :  quia  mo- 
tus  coeli  est  unus  et  continuus,  et  tamen 
non  contingit  ipsum  esse  irregularem . 
Respondctur,  ut  dicit  Gommcntator, 
quod  non  repugnat  motui  csse  regula- 
reni  vel  irregularem,  quantum  est  ex 


Quarc  nequc  gravitas.  Hlc  infert  co-     ratione  ,-;OneraIi  motus,  sed  quantum  est 


rollarium.  Et  primo,  infert  unum  corol- 
larium.  Secundo,  removet  dubium.  Ter- 
lio,  infert  duo  alia  corollaria.  Primum 
corollarium  est  istud  ;  quod  velocitas  et 
tarditas  non  sunt  species  motus  :  quia 
tunc  omnis  motus  iy)  differret  specie  , 
quia  omnem  motum  contingit  esse  velo- 
ciorcm,  aut  tardiorem  aliquo  alio.  Se- 
cundum  corollarium,  quod  velocitas  et 
tarditasnon  sunt  idem,  quod  gravitas, 
et  lcvitas.  Probatur  :  quia  jam  (')  idem 
esset  grave  et  leve,  nam  omnis  motus 
aliquo  motu  est  velocior,  et  aliquo  alio 
tardior. 

Unus  igitur  (15)  irregularis  est.  Hic 
removet  dubium:  quia  dictum  fuit  prius, 
quod  m^otus  irregularis  non  est  unus, 
imo  ex  irregularitate  provenit  diversitas 
motus  :  imo  crederet  aliquis,  quod  mo- 
tus  irregularis  nullo  modo  esset  unus. 
Dicit  Aristoteles  quod  imo  :  quia  motus 
irregularis  potest  esse  continuus  secun- 
dum  tempus,  attamen  est  minus  unus, 
quam  motus  regularis.  Tunc  infert  ter- 
tium  corollarium,ibi  :  Si  autcm  omnemy 
quod  motus  secundum  dispositiones  di- 


27. 


ex  ratione  speciali   corporum,   quorum 
suntilli  motus. 

ANNOTATIONES 

(a)  Isti  motus  nonsunl  idem  secunium  spe- 

ciem.  Nola,  quodadidentitaLem  motus  spe-  -^fotua  cir- 

cificamrequiriluridentitas  iermini  adquem  reciiu  dif- 

secundum  speciem,  et  etiam  idenlitas  rae-  ^^''""'  *P* 

dii,  per  quod  fit  raoLus  ;  linea  autem  circu- 

laris,  et  liaea  recLa  differunL  specie  ;  et  ideo 

eLiara  raotus  circularis  et  recLus  differunt 

specie  ,  quanLumcumque  sint  ad  eumdom 

Lerrainuni. 

(h)    Respondet  Arisloleles  quod   non.  Nota 

quod  quidani  lioc,  quod  esL  corruptum  re- 

c??>e  referunt  ad  terminum,  scilicet  sanita- 

lera,  inter  quos  est  Divus  Thoraas    el  Sco- 

tus  hic,  atque  ita  respondent  ex  Aristotele 

ad  dubium  ;  quod  si  contingatid  quod  est 

corruptura   fieri  unum  numero  ,  videLur 

quod  saniLas,qua3  secundo  acquiritur,  sit 

eadom  cura  sanitaLe  prius  acquisila,  et  per 

comjcquens,  quod  illa  alleraLio  eraL  eadem 

nuraero  ;  at  si  corrupLum  non  poLest  repa- 

rari,  nec  sanitas  secundo  acquisita    siL  ea- 

dem  numero  cum  sanitaLe  prius  geniLa,  et 

corrupta,  alteratio  non  est  una  secundum 

nuraerum. 


220 


LIB.    V.  PHYSICORUM 


H8 


Cseterum,  quod  non  sit  eadem  alteratio 
secundum  numerum,  esto  etiam  quod  esset 
eadem  sanilas,  probal  Aristoteles  ex  eo,  quia 
ad  unitalem  molus,  vel  alterationis  sequi- 
tur  uhilas  termini  et  qualitatis  ;  sed  ad  uni- 
tatem  termini,  et  qualitatis  non  sequitur 
unitas  motus  :  quod  patet  de  motu  locali. 
Si  enimaliquis  ambuletadaliquem  locum, 
et  facta  quiete  iterum  incipiat  moveri  ad 
eumdem  ,  ambulalio  erit  alia  et  alia  ,  et 
terminus  erit  idem  in  natura  :  aliter  con- 
tingeret  idem  multoties  corrumpi  et  esse, 
quod  est  impossible.  Tliemislius  vero  hoc, 
quod  est  corruplum  re-Hre  refert  ad  subjec- 
tum ,  quod   verisimilius  est ;  nam  de  ter- 
mino  statim  movet  similem  duljitationem  : 
quia  ergo  dixerat  ad  unitatem  motus   re- 
quiri  unitatem  subjecti  per  se,  et  singula- 
riler,  subjicit  dubilationem  ex  opinione  an- 
tiquorura,  nimirum    Heraclili  et  Cratilli, 
quos  4.  Metaphys,  text.  22.  opinatos  esse  in- 
quit,  omnia  esse  in  continuo  motu,  etper 
consequens,  Socratem  qui  modo  sanatur,  et 
qui  hinc  ad  horam  sanatur,  non  esse  eum- 


quia  sunt  diversorum  generum,  sicut  ne- 
que  qualitas  et  relatio  :  cursus  etiam,  et 
fabricatio  non  possunl  ad  invicem  conti- 
nuari. 

(d)  Qiiia  si  de  lampjde  effiindatur  oleum, 
etc.  Nota,  quodThemistius  ait,  Aristotelem 
hocexemplo  alludere  ad  Cerealia,qu3e  erant 
Cereris  sacra,  ubi  lampadem  accensam 
unusquisque  proximo  tradebat  in  circu- 
lum  ;  et  quia  in  illo  puncto,  quo  quis  ab 
alio  accipiebat,  fieri  nequibat  quo  minus 
tantisper  cessaret  moLus  lampadis,  ait,  quod 
lationes  illoenonfaciebant  unum  continuum 
motum.  Alii  referunt  ad  illam  impressio- 
nem  inetoorologicam,  quoe  dicitur  lancea 
cadens,  ubi  flamma  non  cadit  continua,  sed 
interpolatim,  inflammando  grossiores  par- 
tes  exhalationls  ;  sed  reveraneuter  istorum 
videtur  esse  sensus  exempli  :  tum  quia 
Aristotelesintendit  exemplura  ponere  mo- 
tuum  diversarum  specierum  :  tum  etiam, 
quia  isli  moLus  nec  continui  sunt,  nec  con- 
tigui,  siquidem  interpolanlur.  Sanctus 
Thomas  intelligit  de  motu  olei  sursum  per 


dem,  sed  jara  priorem  esse  corruptum,  et     lychnum,  quo  nutritur  flamraa  lanipadis. 


alteruni  succedere.  Deinde  in  text.  37.  con- 

sirailem  movet  dubitationem  ex  parte  ter- 

mini,  an  scilicet  una  et  eadera  numero  sa- 

nitas  duret  per  tempus  in  homine  sano.  Ex 

istis  autem  propositis  duabus|dubitationi- 

bus  primam,  quse  est  ex  parte  subjecti,  non 

curat  hic  solvere,  quia  non  est  hic  locus  dis- 

putandi,  an  omnia  sint  in  conlinuo  fluxu. 

Secundara  vero  solvit  raodosupraexposito. 

(c)    Omnis  motus  est  divisibilis,  etc.  Nota, 

Unum  di-  quod  dupliciter  aliquid  est  unum  :  autquia 

ciiur  ali- 

qidd  du-  non  est  divisibile  in  plura,  ut  Angelus,  vel 

^         ■      punctus  ;  aut  quui  esl  unura  continuum, 

motus  autem  non  est  unus  primo  modo, 

cumsit  divisibilis  ,  sed  solum  secundomo- 

do.  Ex  quo  sequitur,  quod,  cum  illud  sit 


29. 


qui  est  conLinuusflaramasIampadis,  exein- 

plum  tamen  Scoti  videtur  satis  ad  proposi- 

tum. 

(e)    Motus  dicitur  unus  ex  eo,  quod  est  per- 

fectus.  Nota,  quod  tripliciter  motus  dicitur  Molustri. 

unus  :  Primo  rao:lo  simpliciter,    quia  Qi,ipliciterdU 
,  ,  citur  unus 

contmuus.  Secundo  modo,  unus  numero, 
quia  est  perfectus  :  nam  perfectum,  et  to- 
tum  sunt  de  ratione  uniiis,  non  enira  dici- 
mus  rera  esse  unara,  nisi  sit  tota  et  perfec- 
ta,  perfectura  vero  et  totura  idera  est.  Ter- 
tio  raodo  dicitur  motus  unus,  quia  regula- 
ris  :  non  enim  videlur  motus  irregularis 
esse  unus,  quia  est  divisibilis  in  partes  dis- 
similes  :  cumergo  ostensum  sitmotumesse 
unum,  quia  continuura,   ostendit  secundo 


continuura,  cujus  ultiraa  sunt  unura  du-      motum  esse  unura,  quiaestperfectus  :  nam 


plici  de  causa  duae  res  continuoe  esse  non 
possunt,  nempe,  aut  quia  non  Iiabent  ulti- 
ma,  ut  duo  puncta,  et  duo  Angeli :  aut  quia 
licet  habeant  ultima,  sunt  tamen  specie  dif- 
ferentia,  et diversarum rationum  ;  utlinea, 
et  ambulatio  non  possunt  esse  continua, 


totum  idem  est  quod  perfectum,  et  perfec- 
tura  est,  cui  nihil  deest.  Cceterum,  cura 
perfecturarecipiat  magis  et  minus  ,  ita  et 
unura,  aut  secunduragenus,  autsecundum 
speciem,  autsecundum  substantiam,  idest, 
secundum  numerum.  Exempla  ponit  Gom- 


QUiESTIO  VI 


221 


mentator,  ut  inter  motus,  localis  est  genus 
perfectius,  atque  adeo  ille  est  magis  unus, 
quam  alii  motus.  In  lioc  vero  genere  circu- 
laris  est  perfectior  species,  quam  molus 
rectus  ;  sed  in  liac  specie  molus  coeli  est 
proecipuum  individuum,  et  lioc,  inquit, 
contingit  in  molibus,  sicuti  in  aliis  rebus. 
Ilomo  enim  dicitur  unus,  quia  perfectus 
est  omnibus  suis  membris,  et   pariter  do- 

»  mus  est  una,  qaia  estabsoluta,  et  consum- 
mata  :  nihilominus  dicitur  unus  liomo,  li- 
cet  sit  mancus,  aut  oculis  orbus,  per  conli- 
nuilatem  parlium.  Eodem  modo  in  motu 
unitas,  quiB  provenit  ex  continuitate  motus 
sufficit  ut  dicatur  simpliciter  unus,  nihilo- 
minus  tamen  qui  perfectior  est,  magis  unus 
est  :  quia,  ul  inquit  Themistius,  propius 
accedit  ad  finem,  et  unitas  motus  sumitur 
a  fine  ;  imperfectum  vero  videtur  habere 
rationem  parlis,  et  partes  ad  pluralitatem 
spectant. 

31.       (t)  Motus  dicilur  u)ms,ex  eo  quod  est  regula- 

fariarndl  '"^^*  ^0^''%  quod  dupliciter aliquis motus di- 

%iur  irre-  cilur  irregularis  :  Primo,ex  partemagnitu- 
mlaris.        ,.    .  r>  ,  , 

dinis  super  quam  fit  ;  et  hoc  est  verum  de 

motu  locali  ,  ut  quando     magnitudo    est 

difformis,  scilicetpartim  recta,  partim  cur- 

va.  Secundo  modo  dicitur  motus  irregula- 

ris  ex  parle  velocitatis,  et  tarditatis  in  mo- 

tu  ,  ita  quod  ille   motus  dicitur  regularis, 

cujus  est  eadem  velocitas  per  tolum,  el  ir- 

regularis  cujus  non. 

V  I     df  ^'^^    Ostendil  modos   qiiibus  provoii-t  i?Te- 

"ormitas    gularitas.  Nota  (ut  Commentator  hic  admo- 

xguatuor       ,,  ,  ,  ,  ■      t,v  •, 

cattsis  net)  quod  quataor  de  causis  diltormitas  ve- 
'«oie"r'^  locitatis,  et  tarditatis  motus  provenire 
potest,  scilicet  ratione  spatiidifformiter  re- 
sistentis  ;  aut  ralione  motoris,  sicutin  mo- 
tibus  liberis,  ut  cumfigulusrotam,  utvult, 
circummovet ;  aut  rationetermini  «(/^t^em, 
ut  qualitas  spiritualis  velocius  producitur 
quam  corporalis,  et  calor  velocius  quam 
frigus  ;  aut  ratione  virtutis  intrinsecie  ip- 
sius  mobilis,  ul  gravius  velocius  descende- 
ret,  etiam  per  vacuum  quam  levius  :  sed 
hic  modus  ad  secundum  reducitur. 
(i>)  Omnis  molus  differret  specie.  Nota, 
quod  ditTerentise  essentiales  non  possunt  ei- 


dem  speciei  simul  convenire  ,  ut  homo  non 
est  simul  ralionalis  et  irrationalis  ;  ve- 
locitas  autem,  et  tarditas  cuicumque  spe- 
ciei  motus  conveniunt,  scilicet  alterationi, 
motui  locali,  tam  circulari  quam  recto  ,  at- 
que  adeo  non  sunt  species  essentiales  ;  alias 
omnis  motusa  seipso  differret  specie. 
(i)  Jam  idem  esset  grave  et  leve.  Nota, 
quod  levitas  determinatur  ad  motum  sur- 
sum,  et  gravitas  admotum  deorsum  ;  cum 
ergo  velocitas,  et  tarditasin  omni  motu  re- 
periantar,  tam  motus  sursum,  quam  deor- 
sum  potest  esse  et  velox,  et  tardus  :  si  ergo 
levitas,  et  gravitas  essent  idem,  quod  tar- 
ditas  et  velocitas,  jam  ideni  esset  grave,  et 
leve. 


QU/ESTIO  VI 

Utrum  ad  iinilatem  numeralem  motus  re- 
quiratur  tcnilasmobilis,  unitas  ionporis, 
et  unitas  termini  ad  quem 


Arist.  hic.  c.  i.ieM.  31.  et  34.D.  Thom.  ibid.  leci, 
7.  el  8.  Major.  in  exposil.  lib.  5.  Ph.ysic.  Alb. 
Iraci.  3.  c.  1.  Javel.  ctcDi.  D.  Thom.  supra  q.l. 
Soto  q.  3.  Astudillo  ibid.  q.  propria  super  hoo. 
VeracruK  spcc.  4.  Tolet.  q.  4.  Bruxel.  q.  i.  art. 
4.  Pecer.lib.  13.  c.  9.  q.  8.  iMas.  et  Couimbr.  5- 
Pliijs.  c.  4.  q.  5.  art.  2.  Ruvius  ibid.q.  2.Hurt. 
disp.M.  Phi/s^sect.  8.  AvevscL  lom.  1.  Fhil.  d. 
26.  scct.  13. 


Arguitur  primo  quodnon  requiritur 
unitas  mobiiis  :  quia  si  aliquod  animal 
caderet  ab  aliquo  loco  valde  alto,  ita  ut 
in  medietate  vi£8  moveretur,  tunc  ille 
motus  esset  unus  et  conlinuus,  ct  ta- 
men  mobile  non  esset  idem  :  quia  non 
est  idem  mobile  vivum,  et  mortuum . 

Secundo,  quia  si  una  virga  descendat 
a  sursum  usqiie  ad  deorsum,  cujus  una 
inedictas  est  virens  et  alia  arida,  tunc 
motus  est  continuus  ;  et  tamen  mobile 
non  est  idem  :  ergo,  etc. 

Tertio,  quia  s"i  aliqua  aqua  fluat  super 
spatium  calcfactum,  ille  motus  Iluxus 
esset  unus,  et  tamen  mobile  non   est 


222 


LI13.  V.   PilYSICORUM 


unumet  idem  :  imo  continue  aliud,  et 
aliud  propter  conlinuam  resolutionem 
aqua3  factam  a  caliditate  spatii,  super 
quolluit. 

Quarto,  arguitur  quod  non  requiritur 
unitas  temporis  ;  quia  si  aliquod  mo!)i}e 
continue  moveatur  per  unam  diem,  et 
in  tertia,  et  quinta  parlibus  diei  nulla 
anima  numeret  motum,  tunc  per  defini- 
tioncm  temporis,  in  tertia  et  quinta  par- 
tibusnullum  est  tempus.  Tunc  arguitur 
sic,  iste  motus  factus  per  diemest  unus, 
ettamen  tempus  in  c{uo  fit  non  est  unum, 
quia  tempus,  circumscriptis  tertia  et 
quinta  partibus,  non  est  tempus  conti- 
nuum. 

Quinto,  tunc  sequeretur  quod  calefac- 
tio,  et  frigefactio  non  possent  esseunus 
motus.  Conscquens  est  falsum,  pcr  defi- 
nitionem  continui,  quia  continua  sunt 
quorimi  ultima  sunt  unwn  :  modo  cale- 
factionis,  et  frigefactionis  ultima  sunt 
unum,  scilicet  caliditas  ad  quam  termi- 
natur  calefactio,  et  incipit  frigefactio,  et 
tamen  non  sunt  in  eodem  tempore  :  igi- 
tur  ad  unitatem  motus  non  requiritur 
unitas  temporis. 

Sexlo,  quia  motus  cosliestcontinuus, 
et  tamen  fitin  diversis  tempo:  bus  ejus- 
dem  diei  :  ergo,  etc, 

Septimo,arguitur  quod  non  requiritur 
unitas  termini  ad  queni  ;  quia  motus 
coeli  est  motus  continuus  et  unus,  et  ta- 
men  nullus  est  terminus  signabilis,  ad 
queni  sit  ille  motus  ;  igitur  ad  unitatem 
motus  non  requiritur  unitas  termini  ad 
queni . 

Octavo,  quando  fit  motus  ab  uno  con- 
tradictoriot  um  ad  reliquum,  tunc  iste 
motus  est  unus  et  conlinuus,  ettamen 
nullus  cst  unus  terminus  adquemest 
ille  motus  :  igilur  ad  unitatem  motus 
non  requiritur  unitas  termini  (^ja?  quem. 
Minor  patet,  quia  si  in  medio  motus  mo- 


bile  quievisset,  tunc  gradus  sub  quo 
quievisset,  fuissetterminus  ad  quem,  et 
modo  non  est  minus  terminus  ad  quem, 
quam  tunc  fuisset  :  igitur  istius  motus 
plures  sunt  iermini  ad  quem  ;  et  per 
consequens  ad  unitatem  numeralem 
motus  non  requiritur  unitas  termini  ad 
quem. 

Nono,  quia  si  motornullumterminum 
intenderet,  non  minus  ille  motus  esset 
uiius  :  igiiur  ad  unitatem  numeralem 
motus  non  requiritur  unitas  termini  ad 
quem.  Oppositum  arguilur  per  Aristote- 
lem  in  isto  quinlo,  text.  31. 

Notandum,  quod  ista  quKstio  intelli-  g. 
gitur  solum  secundum  polenlias  natui  a- 
les,  quia  non  est  dubium,  quin  motus 
possit  esse  unus  sine  aliquo  mobili  per 
potentiam  supernaturalem  ;  ut  patet  de 
alteratione,  vel  de  motu  locali  in  Sacra- 
m.ento  Eucharistiag.  Secundo,  notandum  Unitas  est 
quodaliqua  (^)  dicuntur  unum  genere,  '"^"-^- 
vel  numero,  vel  specie,  ut  patet  5.  Me- 
taph.  unde  illi  motus  dicuntur  iidem 
genere,  qui  sunt  secundum  dispositiones 
ejusdem  generis,  ut  omnis  alteratio  om- 
ni  alterationi  est  ejusdem  generis,  eo 
quodomnis  alteratioest  secundum  qua- 
litatem.  Sed  illi  motus  dicuntur  idem 
specie,  qui  sunt  secundum  dispositiones 
ad  eamdem  speciem,  et  praecipue  tunc 
dicuntur  molus  idem  specie,  quando 
dispositiones  secundum  quas  sunt,  sunfc 
in  eadem  specie  specialissima  ;  sed  ad 
unitateni  numeralem  motus  requiritur 
omne  illud  quod  requiritur  ad  esse  mo- 
tum.  Unde  aliquid  dicitur  unum  nume- 
ro  dupliciter  :  uno  modo,  quia  est,  et  ^^^0  uiei- 
non  est  plura  \  et  sic  solum  indivisibile  ^"c»/«-.^'" 
dicitur  unum.  Alio  modo,  quia  est  unum 
licet  sit  plures  partes  ,  et  hoc  dupliciter : 
quia  vel  partes  suae  sunt  simui  existen- 
tes  secundum  permanentiam,  quemad- 
moduin  dicimus  Solem  esse  unum  ;  aut 


f 


QU.ESTIO    VI 


223 


partcs  sibi   invicem  succeduat,  et    sic  motus   p.on  requiritur  unitas    motoris. 

vocatur  unum  numero  secundum  conti-  Secundo,  quia  si   Socrates  moveat  na- 

nuationem  partium  in  successione.  Et  vem,  deinde  Piato,  remoto  Socrate  con- 

isti  modi  identitatis,  scilicet,  quibus  ali-  tinue,  et  sine  interruptione  quietis,  tunc 

qua  dicuntur  idem  numero,  differunt  a  ille  motus  navis  est  unus,  ettamen  esta 

duobus  pra^cedentibus  dupliciter  :  quia  motoribusdiversis. 


de  illis  qua3  suntunum  genere,  vel  spe- 
cie  solum,  non  dicitur  absolute,  quod 
sint  unum  ,  sed  cum  additione,  quod 
sunt  unum  genere,  vel  specie  ;sed  deil- 


Secunda  conclusio.  Ad  unitatem  mo- 
tus  non  requiritur  unitas  resistentiaeper 
quam  fitmotus.  Probatur,  quia  si  grave 
simplex  descenderet  per  ignem,etaerem 


lis,  quas  sunt  idern  numero,  dicimus  ab-     et  aquam  continue,tuncmotus  ejus  esset 
solute,  quod  sunt  unum  ,  sicut  Socrates     unus  et  conlinuus,  et  tamen  fit  per  di- 


et  albussuntunum.  Secundo  differunt ; 
quia  illi  motus  non  dicunlur  idem, 
quia  sunt  unum,  sed  quia  habent  idem 
genus  vel  speciem  ;  secus  est  de  idem 
numero. 

Item,  notandum  quod  ad  motum  re- 
co/i- quiruntur  seu  concurruntmulta:Primo, 
"■  tevmmus  ad  qiiem,  et  mobiie  ;  et  ista 
dicit  Gommentator  esse  intrinseca  mo- 
tui.  Secundo  requiritur  motor,  et  tem- 
pus  ;  et  ista  dicit  esse  extrinseca  motui. 
Tertio,  concurrit  resistentia,  licet  non 
ad  omnem  motum,  quiamotus  coeli  fit 
sine  resistentia  mobilis  ad  motorem  ; 
verum  est  tamen,  quod  resistentia  poni- 
tur  sub  mobili  ,  et  ideo  semper  Aristo- 
teles  vocat  resistentiam  mobile  in  7. 
hujus,  tect.  53.  et  inde.  Quarto,  con- 
currunt  regularitas  et  irregularitas  mo- 
tus,  quantum  ad  tempus.  Et  quinto,  con- 
currunt  uniformitas  vel  difformitas 
motus,  quantuna  ad  partem  subjecti. 
Tunc,  inquirendo  an  omnia  ista,  vel  ali- 
qua  requirantur  ad  unitatem  numera- 
lemmotus,  primo,  ponunlur  conclusio- 
nes  ii-Q^ativae : 
equi  Prima  conclusio.  Ad  unitatem  nume- 
lem  ralem  motus  non  (b)  requ'ritur  unitas 
ly"^  motoris.  Probatur,  quia  si  multi  trahant 
navem,  motus  illius  navis  est  unus  et 
continuus  ;  el  tamen  non  fit  ab  uno  mo- 
tore,  sed  a  diversis  :  igitur  ad  unitatcm 


versas  resistenlias  ;  ergo,  etc. 

Tertia  conclusio.  Ad  unitatem  motus, 
nonrequiritur  uniformitas  et  regularitas 
motus  :  quia  difforme  et  irregulare  so- 
lum  diversificant  motum  secundum  ma- 
gis  et  rainus,  sicut  velox  et  tardum. 
Item,  motus  cceli  dicitur  unus,  et  tamen 
motus  cceli  est  difformis,  licet  sit  regu- 
laris. 

Deinde  ponuntur  conclusiones  affir- 
mativjB.  Prima  conclusio  est  :  Ad  unita- 
tem  ('')  numeralem  motus  requiritur 
unitas  numeraiis  mobilis.  Probatur, 
quia  moius  est  actus  mobilis  :  igitur 
unusmotus  est  actus  unius   mobiiis. 

Secundo,  quia  si  Socrates,  et  Plato 
mutentur  ad  caliditatem  simul  ineodem 
tempore,adhucdicimus  istos  motus  esse 
diversos  eo  solo,  quod  mobilia  sunt  di- 
versa. 

Gontra  conclusionem  objicitur  :  quia 
capiatur  aliquod  flexibile  sicut  virga, 
cujus  una  pars  primoflectatur  aliispar- 
tibus  non  motis,  deinde  secunda,  postea 
tertia,  et  sic  continue  ;  tunc  iste  motus 
est  unus,  et  tamen  non  est  unius  mobi^ 
lis,  imo  continue  alterius,  et  alterius. 
Secundo,  quia  motus  navis,  et  omnium 
existentium  in  navi,  est  unus  ;  et  tamea 
non  est  unius  mobilis.  imo  multorum 
mobilium  ad  invicem  aggregatorum  : 
igitur  non  ad  omnem  motum  unum  re- 


224 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


quiritur  unitas  mobilis .  Respondetur  ad 
primum,  quod  ille  motus  est  unus  du- 
pliciter,  scilicet,  et  secundum  successio- 
nem  continuam  partium  in  tempore,  et 
secundum  successionem  partium  mo- 
bilis  :  modo  ad  unitatem  motus  non  re- 
quiritur  permanenlia  omnium  partium 
mobilis  simul,  sed  sufficit  quod  partes 
mobilis  sibi  invicem  succedant  conti- 
nue. 

Ad  secundum,  dico  quod  sufficit  Iiu- 
jusmodi  unitas  per  aggregationem  ad 
unitatera  numeralem  motus. 

Secunda  conclusio.  Ad  unitatem  nu- 
meralem  motus  requiritur  unitas  tem- 
poris.  Probatur,  quia  illi  motussunt  di- 
versi,  qui  interrumpuntur  ad  invicem 
per  quietem  mediam  ;  sed  motus  facti  in 
diversis  temporibus  sunt  hujusmodi  : 
igitur  illi  motus  non  sunt  unus  motus. 
Et  patet  in  exemplo  :  quia  si  Socrates 
hodie  calefiat,  et  cras  quiescat,  deinde 
post  cras  calefiat,  tunc  istae  calefactiones 
sunt  divers^,exeo  quod  fiunt  in  diver- 
sis  temporibus. 

Contra  conelusionem  objicitur  :  quia 
ad  unitatem  alicujus  non  requiritur  uni- 
tas  illius,  quod  est  sibi  extrinsecum  ; 
sedtempus  est  extrinsecum  motui :  ergo, 
etc.  Major  probatur,  quia  quodlibet 
unum  esset  unum,  quocumque  extrin- 
secocircumscripto,  et  minor  patetex  4. 
hujus,  text.  97.  et  inde,  quia  tempus 
est  mensura  extrinseca  motus.  Respon- 
detur,  quod  ad  unitatem  motus  non  re- 
quiritur  unitas  temporis,  nisi  arguitive 
ad  istum  sensum  ex  eo  quod  motus  est 
unus,  habemus  arguere,  quod  tempus 
coexistens  illi  motui,  est  unum,  et  e 
converso. 

Tertia  conclusio.  Ad  unitalem  motus 
non  sufficit  unitas  mobilis,  et  unitas 
temporis.  Probatur,  quia  tunc  sequere- 
tur  quod  calefactio,  et  dealbatio  essent 


unus  et  idem  motus,  quod  est  falsum  ; 
et  patet  consequentia,  posito  quod  in  eo- 
demtempore  Socrates  fiatalbus,  et  cali- 
dus. 

Ex  istis  sequitur  quarta  conclusio, 
quod  ad  unitatem  motusrequiritur  uni- 
tas  termini  ad  qiiem.  Probatur,  quia 
ex  eo  solo  albefactio,  et  calefactio  dicun- 
tur  mutus  diversi  in  casu  pra^dicto  , 
quia  sunt  ad  diversos  terminos  :  igitur 
ad  hoc,  quod  aliqui  motus  sint  unus, 
oportet  quod  sint  ad  eumdem  termi- 
num. 

Sed  objicitur,  posito  quod  centrum 
mundi  esset  perforatum,  et  descenderet 
unum  grave  continue  usque  adcentrum, 
et  adhuc  ultra  propter  impetum  acqui- 
situm  ;  tunc  iste  motus  est  unus  et 
continuus,  quia  super  eamdem  lineam 
factus,  et  sine  interruptione  quietis  ;  et 
tamen  non  est  ad  eumdem  terminum, 
quia  primo ,  est  motus  deorsum,  et  se- 
cundomotus  sursum.  Respondetur,  quod 
ille  non  est  unus  motus,  sed  estduomo- 
tus  contrarii,  qui  sunt  inter  contrarios 
terminos.  Ex  hocinfertur,quodnoninter 
quoslibetmotuscontrarios  est  quies  me- 
dia.  Ex  quibus patet,  quod  ad (^)  unitatem 
numeralem  motus  requiritur,  et  sufficit 
unitas  numeralis  mobiIis,unitas  termini 
ad  qitem,  et  unitas  temporis. 

Ad  rationes  :  ad  primam  dico,  quod 
ille  motus  non  est  unus  et  continuus , 
sed  est  duo  motus  contigui  :  et  eodem 
mododicitur  de  virga,  cujus  una  me- 
dietas  est  virens,  et  alia  arida.  Tamen 
aliter  dicitur,  (e)  quod  quilibet  illorum 
motuum  est  unus.  Unde  de  animali  di- 
citur,  quod  manet  idem  mobile,  quia 
manet  eadem  materia  prima  :  et  hoc 
suflicitad  identitatem  motus.  De  virga, 
dicitur  quod  molus  ille  virgte  est  unus, 
non  obslante,  quod  partes  ejus  sint  di- 
vers(e  secundum  speciem,    quemadmo- 


QU^STIO  VI 


225 


dum  (f)  et  motus  animalis  est  unus,  cu- 
jus  tamen  muUa3  partes  organica)  diffe- 
runtsecundum  speciem. 

x\d  tertiam  (o)deaqua,  dico  quod  licet 
non  maneat  ibi  idem  mobile  secun- 
dum  permanentiam  onmium  partium 
simul,  tamen  est  idem  mobile  secun- 
dum  continuationem  partium  in  succes- 
sione. 

Ad  quartam,  dicitur  uno  modo,  quod 
non  estpossibile  naturaliter,  quin  ali- 
quapersona  numeret,  ut  Intelligentia, 
vel  Deus  :  et  dato,  quodnullaanimanu- 
meraret,  adluic  non  obstaret  ad  conti- 
nuitatem  motus,  quia  licet  tempus 
coexistens  illi  motui,  de  facto  non  esset 
ununi,  attamen  si  sibi  coextitisset,  tem- 
pus  per  totum  illud  fuisset  unum. 

Ad  quintam,  dico  quod  impossibile 
est,  quod  calefactio,  et  frigefactio  sint 
unus  motus  ;  et  quando  dicitur,  quod 
illorum  motuum  ultima  sunt  unum  , 
dico  quod  non  sufficit,  sed  requiritur, 
quod  sint  continue  tendentia  ab  uno 
contrariorum  ad  reliquum  ;  ut  patet  per 
defmitionem  motus. 

Adsextam,  dico  quod  licet  fiat  in  di- 
versis  temporibus,  tamen  illa  tempora 
sunt  unum  tempus. 

Adaliam  de  motu  coeli,  dico  quod  in 
motu  coeli  non  est  assignandus  aliquis 
terminus,  adquemterminatur  ille  motus, 
sed  signandi  sunt  diversi  termini,  ad 
quos  terniinantur  motus  parlium  coeli, 
licet  non  ultimate. 

Ad  octavam  et  nonam,  dicitur  consi- 
militer. 

ANNOTATIONES 

« r«-  (a)    Aliqua  dicuntur  unum  genere^  vel  spe- 
wi-  ^'^'  ^'^^  numero,  etc.  Notaprimo,  quod  uni- 
■"•      las  realis  ost  proprietas  necessario  conse* 
quens  onlilatem  realem,  ita  ul  implicct 
oontradioUonemi    bll^uam  eniiiaiom  m* 


Icm  esse  sine  unilale  reali  sibi  propria  ;  et 
ideo  diversitas  unitatum  necessario  sequi- 
tur  ad  diversitalem  entitatum  :  si  enim  ali- 
qua  entitas  sit  transccndens  ipsam,  conse- 
quitur  unitas  sibi  propria  :  et  si  entitas  sit 
quidditas  generica,  ipsain  consequitur  lalis 
unitas,  quse  estgenerica  ;  si  est  fquiddilas 
speciiica,  liabet  unitalem  specificam  ; 
si  numeralis,  numeralem  :  et  ratio  hujus 
est,  quia  unitas  est  propria  passio  entis. 

Nota  secundo  quod  aliquid  potest  dici    Aliquld 
unum  dupliciler  :  uno  modo  extrinsece,  unum  du' 
alio  modo  intrinsece.  Unde  motus  intrin- ^  ^*^*  "  * 
sece  dicitur  unus  propter  unitatem  forma- 
lem    sibi    intrinsecam   ;   extrinsece    vero 
propter  unitatem  sibi  extrinsecam,  quseest 
unitas  alicujus   exlrinseci,  ut  puta  mobi- 
lis,  temporis,  vel  termini  acl  quem. 

Nota  tertio,  duplicem  esse  terminum  ad 
quem  motus,  principalem,  videlicet,  et  ul- 
timatum  :  minus  principalem,  et  non  ul- 
timatum.  Terminus  principalis,  et  ultima- 
tus  est,  ad  quem  mobile  non  impeditura, 
pervenire  potest,  et  sub  quo  mobile  primo 
quiescit,  ut  mobile  recedens  a  calido,  si 
non  impediatur  perveniet  ad  frigidum,  et 
recedens  ab  albo,  perveniet  ad  nigrum  :  et 
in  motu  augmentationis  terminus  ultima- 
tus  erit,  ad  quem  illud  quantum,  quod  au- 
getur  naturaliter  poterit  pervenire,  videli- 
cet  quantitas  illa,  quam  viribus  naturse 
acquirere  poterit,et  inmotulocali  illud  itbi 
ad  quod  mobile  naturaliter  pervenire  valet, 
nisi  impediatur,  ut  concavum  orbis  Lunae 
est  terminus  ullimatus,  ad  quem  ignis  ten- 
dere  valet.  Terminus  non  ultimatus  est 
quicumque  alius  ante  ultimatum,  sicut  in 
motu  alterationis,  quselibet  forrase  pars  ac- 
quisita  durante  motu. 

Nota  tertio,  motum  considerari  posse  et  ^o. 
sccundum  propriara  naturam,  et  rationem 
motus,  quo  paclo  consideratur  in  ordine 
ad  terminum  ad  quem.  Secundo,  considera- 
tur  secundum  suas  qualitates,  et  acciden- 
tia  ,  ut  quod  sit  naturalis,  vel  violentus. 

Ex  his  dico  primo,  quod  illi  motus  sunt 
iidera  genere,  qui  ad  terminoj  ejusdem 
PrGtidioanuintl  lendunt.  Pntet)  quiu  unitas 


226 


LIB.  V.  PHYSICORUM 


11. 


motus  accipitur  a  termino  ad  qucm  :  ergo 
si  in  termino  ad  qucm  est  unilas  genericn, 
motus  erit  unus  genere. 

Dico  secundo,  quod  unitas  specifica  mo- 
tus  sumitur  per  se  primo  ab  unitato  speci- 
fica  termini  ad  qiiem  ultiraati.  Probatur, 
quia  si  unitas  specifica  motus  non  sumere- 
tur  per  se  primo  ab  unitate  specifica  ter- 
mm\  adquem  ultimati,  sequeretur,  quod 
ascensus  ignis  ad  concavum  orbis  Lunoe 
non  esset  unus  motus  :  quia  termini  ad 
quem  non  ultimati  Iiujus  ascensus,  sunt 
multi,  et  differentes  specie. 

Dico  tertio,  quod  unitas  specifica  motus 
non  requirit  unitatem  specificam  termino- 
rum  a  quibus,  etsi  quandoque  per  acci- 
dens  inveniatur  talis  unilas.  Primum  pa- 
tet,  quia  alias  motus  aeris  a  concavo  Lunye 
ad  suum  locum,  et  a  terra  ad  eumdem  lo- 
cum,  differrent  specie,  quod  est  falsum  , 
quia  terminus  ad  quem  ultimus  esl  idem. 
Secundum  etiam  patet,  quia  contingit  lioc 
nigrum  moveri  ad  albedinem,et  illud  sirai- 
liter  nigrum  a  1  albedinem  et  tunc  ilke 
dealbationes  erunt  motus  ejusdem  speciei, 
et  ratione  terrainorum  ad  qicos,  et  ratione 
terminorum  a  quibus. 

Dico  quarto,  quod  in  motu  locali  non  so- 
lum  sumitur  unitas  specifica  motus  ab  uni- 
tate  specifica  termini  ad  quem  ultimati,  sed 
etiam  ab  unitate  spatii  formalis  :  dicitur 
formalis,  id  est,  secundum  figuram  rec- 
tam,  aut  circularem.  Palet,  quia  si  fiant 
duo  motus  ab  A  in  B,  unus  per  lineam  rec- 
tam ,  et  alius  per  circularem  seu  obli- 
quam  ,  ille  molus,  qui  declinat  a  linea 
recta,  declinat  elianV  a  fine  ultimalo  lineae 
rectse  ;  el  sic  si  demum  perveniet  ad  B 
lioc  erit  per  accidens  :  quare,  cura  ratione 
spatii  non  habeant  per  se  euradem  ulliraa- 
tum  terminura  ,  non  sunt  ejusdem  speciei . 

Dico  quinto,  quod  si  raotus  considorelur 
secundumsua  accidentia,  non  est  inconve- 
niens  aliquos  motus  esse  diversos  specie, 
et  habere  terminum  ultimatum  unura  se- 
cundum  speciem.  Probatur  ex  Aristotele 
cap.  6.  hujus,  docente  motum  ignis  el  la- 
pidis  ad  concavum  Lunae  esse  diversarum 


specierum,  quamvis  habeant  eumdem  ler- 
minum  ultimatum.  Exquo  sequitur,  quod 
motus  violenlus  dupliciter  contrariatur 
motui  naturali  :  Prirao,  ratione  principio- 
rura  ;  si  enim  mobile  naturaliter  recipit 
motura,  talis  motus  est  naturalis  :  si  vero 
non  recipit  naturaliter  motura,  est  violen- 
tus.  Secundo,  ea  ratione,  qua  motus  est, 
scilicet  ralione  terraini  ultiraati.  Concavum 
enim  Luna?,  verbi  gratia,  non  est  terminus 
ultiraatus  lapidis  ad  ipsum  ascendentis,  est 
vero  terminus  ultimatus  motus  ignis.  Po- 
test  etiam  hsec  conclusio  probari  a  simili  : 
homo  enimalbus,  et  equus  albus  suntejus- 
dem  speciei  ratione  albedinis,  et  horao  al- 
bus,  et  homo  niger,  sunt  diversae  speciei 
ratione  albedinis  et  nigredinis.  Similiter, 
motus  lapidis  sursum,  et  motus  ignis  sur- 
sum  sunt  diversse  speciei,  ratione  acciden- 
tium,  quce  sibi  accidunt,  videlicet,quia  ta- 
liter,  vel  taliter  recipiuntur  in  subjectis. 
Dico  sexto,  quod,  cum  raotus  sit  una 
entitas  praedicaraentalis  distincta  ab  aliis, 
ipse  nec  esl  unus,  nec  differens  intrinsece, 
et  formaliter  per  mobile,  vel  terminura, 
vel  tempus,vel  aliquid  aliud  ab  eo  realiter 
di3tinctura,imo  omnibusilIissecIusis,oranis 
raotus  esset  unus  nuraero  unitate  sibi  in- 
trinseca,  quse  est  ex  differentia  individuali 
contrahentequidditateraadesseindivisibile: 
quaravis  enim  corarauniter  dicatur,  quod 
accidentia  nuraerantur  ad  nuraerationem 
subjectorura,  et  ab  eis  habeantunitatem  et 
distinctionem,  tamen  hoc  non  est  verum, 
nisi  fiat  sermo  de  unitate,  et  distinctione 
extrinseca,  cum  non  sit  possibileaccidcntia 
diversa  tam  genere,  quam  specie,quamsoIo 
nuraero  in  eodera  subjeclo  siraul  esse. 

(b)  Ad  unitale  n  numeralem  molus  non  re- 
quirilur  unilas  ^no/or^s. Nota,quod  hoc  dic- 
tiim  est  verum,  prout  in  conclusione  ex- 
plicatur  :  quia  si  essent  plures  raotores, 
qui  raoveant,  unus  post  aliura,  motus  non 
erit  unusnumero,  sicut  patet  per  Philoso- 
phum  hujus,  qui  dicit  quod  motus  projec- 
tionis  non  est  unus,  eo  quod  in  illo  molu 
non  est  tanlura  unura  raovens. 

(c)  Ad  unitakm  numeralem  molus  requiri- 


QU.ESTIO  VI 


227 


(Ur  tini/as  numeralis  mobilis.  Nola,  quod 
unum  accidens  numero  non  polest  esse  in 
duobus  subjeclis  numero,nec  potest  cx  uno 
in  allerum  migrare  :  ergo  unus  molus  nu- 
mero  nequit  esse  in  duobus  subjectis  nu- 


inteliigit  liic  de  molu  animalis  progressivo, 

sed  de  motu   alteralionis     et  augmenta- 

tionis. 

(g)    Ad  lertiam  de  aqua^   dico,   elc.   Nota, 

quod  illa  pars  motus,    quse  fuit  subjective 


mero,  ncque  migrare  de  uno  in  aliud  ;  at-  et  adaequate  in  parle  movente  usque  ad 
que  adeo  mobile,  quod  est  subjectum  mo-  finem,  est  continua  et  una  numero,  et  lia- 
tus ,  debet  esse  unum  ad  hoc,  quod  motus     bet  subjectum  unum  numero;  tamen  partes 


sit  unus. 
13.        (ti)  Ex  quibus patet,  quod  ad  unitatem  nume- 
ralem  motus,  etc.  Nota,  quod  ad  unitatem 
numeralem  motus  exlrinsecam   requiritur 
unitas  numeralis  temporis,   et  unilas  nu- 
meralis  termini  ad   quem    principalis  et 
ultimati  ,     non   lamen  requiritur  unitas 
numeralis  cujuslibet    termini  ad  qiiem ; 
requiritur    eliam   unitas  mobilis   per  se, 
et   non   per  accidens    :    oporlei  enim   se- 
cundum    Philosophum   quod    mobile    sit 
unum  perse,  eo  quod  idera  subjecLum  per 
accidens  poiest  simul  moveri  diversis   mo- 
tibus  :  illud  aulem  est  mobile  per  se  res- 
pectu  alicujus    motus,    quod  gralia  sui, 
et    non    gratia    allerius     est    subjectum 
motus   ;    mobile    aulem    secundum  acci- 
dens  est  mobile  gratia  partis,    sicut  pa- 
tuit  superius.   ld(  m  eliam  motusnumero 
polest  esse  in  diversis  subjeclis  per  acci- 
dens. 

(e)     Tamen  aliler  dicitur,  quod  quilibet  il- 
lorum  motuum  est  unus.   Nola,   quod  qui- 
dam  dicunt,  quod  ad  unitalem  motus  non 
requirilur  unilas  numeralis  subjecti  de- 
nominationis,  sed  subjecti   inhKsionis.   Ibi 
autem  est  idem  subjecLum  inhsesionis  in 
lolo  molu,  scilicel  maLeria  informata  forma 
corporeitatis,  quse  potest  esse  eadem  inge- 
nito,  el  corruplo.  Vel  dicatur,  quodsinulla 
forma  subslantialis  maneteadem  ingenito, 
et  corrupto,    lunc  ibi   sunt  plures  motus 
non  conlinuati  ad  invicem,  sed  habiti. 
(')    Quemadmodum  et  motus  animalis  est 
uiius,  etc.  Nola,  quod  motus  progressivus 
animalis  non  est  conlinuus,  aut  unus  sim- 
pliciter  ;  componilur  enim  ex  multis   moli- 
bus,  ul  motu  pulsus,  el  motu  Iractus,  et 
forle  etiam  ex  mullis  quictibus,  et  ideo 
non  eslconLinuus,  aLque  adeo  Scotus  non 


24. 


moLus,  quse  fuerunt  in  aliis  partibus  mo- 
bilis,  terminatse  sunt,  et  desierunt  esse, 
cum  partes  mobilis  corrumpebantur. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Amplius    (1)    autem   determinandiim      14, 
cst.  Iste  est  tertius   tractatus  quinti,  in  '^^'^^' 
quo   Philosophus  determinat  de  contra- 
rietate  motus  et  quietis,   et  dividitur  in 
tria  capitula  :  In  primo  determinat  de 
contrarietate  motuum  inter  se.  In  secun- 
do  de  contrarietate  motus  ad  quietem, 
et  quietum  inter  se.  In  tertio  determinat 
de  solutione  quorumdam  dubiorum  cir- 
ca   contrarietates  motuum,  et  quietum. 
Secundum  ibi  :  Quoniam  autem  motui. 
Tertium  ibi  :  Dubitabit  autem  aliquis. 
Primum  dividitur  :  quia  primo  pra^mit- 
tit  quamdamdivisionem.  Secundo,  pro- 
sequitur  de  contrarietate   motuum,  ibi  ; 
Est  autem   qui  ex  contrario.  Divisio  est 
ista,  quod  ex  quo  motus  non  sunt  ad  in- 
vicem   contrarii  ratione    temporis,   vel 
subjecti  in  quo  fiunt,  necesse  est  quod 
sint  ad  invicem  contrarii  ratione  termi- 
norum,    et  hoc   multipliciter    :   Primo 
modo,  quod  motusab  aliquo  termino  sit 
contrarius  motui  ad  eumdem  terminum. 
Secundo,  quod  illi  sint  contrarii,   qui  Motusmodi 
sunt  a  contrariis  terminis.  Tertio,  quod  Tim"ette' 
motus  sint  contrarii,  qui  sunt  ad  contra-  ^''""■^''" 
rios  terminos.  Quarto,  quod   motusab 
uno  contrario  sit  coiitrarius  illi,  qui  est 
in   aliud   contrarium.    Quinlo,  quod  illi 
motus  aunt  contrarii,  qui  sunt  a  contra- 
riis  terminis  ad  contiuriosterminos ,  e 


228 


LIB.  V.  PHYSIGORUM 


ista  divisio  est  sufficiens,  nec  potest  fie- 
ri  variatio  pluribus  modis. 

Text.  47.  £^st  autem  (2)  qui  ex  contrario.  Hic 
prosequitur ;  et  prlmo,  de  contrarietate 
motuum,  qui  sunt  ab  extremo  ad  extre- 
mum.  Secundo,  de  contrarietate  muta- 
tionum  ;  et  tertio  de  contrarietate  mo- 
tuum,  qui  sunt  de  extremo  in  medium, 
autde  medio  in  extremum.  Secundaibi ; 
Quibusautem.  Tertia  ibi  :  Qui  autem  ad 
medium.  Primo,  ponit  quinque  conclu- 
siones.  Secunda  ibi  :  Xeque  qui  ex  con- 
trario  ei.  Tertia  ibi  :  Sed  magis  in  con- 
trarium.Qmriai  ibi  :  Relinquitur  igitur, 
Quinta  ibi  :  Quoniam  autem  differt.  Pri- 
mo  dicit  quod  motus  (a}qui  est  ab  uno 
contrario,  non  est  contrarius  illi,  qui 
est  in  aliud  contrarium.  Probatur  :  quia 
idem  motus  est  ab  uno  contrario  in  aliud 
contrarium  ;  modo  idem  non  contraria- 
tur  sibi  ipsi,tamen  dicit  Aristoteles  quod 
licot  sit  idem  motus,  qui  est  ad  sanita- 
tem  et  ad  a3gritudinem,  tamen  secun- 
dum  aliam  et  aliam  rationem  sic  deno- 
minatur. 

Neque  (3)  qui  ex  contrario.  Secunda 

Text.  '48-  conclusio  est,  quod  motus  (^)  ab  uno 
contrario  non  est  contrarius  motui,  qui 
est  ex  alio  contrario.Probatur,  quia  pos- 
sibileest,  quod  sint  ex  terminis  contra- 
riis,  et  tamen  non  sint  nisimutationes; 
modo  mutationes  non  sunt  motus,  ut 
prius  patuit,  et  per  consequens  nec  mo- 
tus  contrarii.  Verum  est  tamen,  quod 
ista  conclusio  est  falsa  ;  sed  intelligitur 
sic,  quod  contrarietas  motuum  non  suf- 
ficienter  attenditur  penes  hoc,  quod  sunt 
ex  terminis  contrariis. 

Sei  magis  in  contrarium.  Ponit  ter- 
tiam  conclusionem,  quod  magis  est  (c) 
attendenda  contrarietas  motuum  penes 
tenninos  ad  quos  sunt  motus,  quam  pe- 
nes  terminos  a  quibua  sunt  motus.  Pro- 
batur  i  quia  peiies  illos  magia  QtienUltur 


contrarietas,  C|ui  maxime  intenduntur 
per  motum,  sed  per  motum  intenditur 
terminus  ad  quem  ;  ergo,  etc.  Secundo, 
quia  motus  denominatur  a  termino  ad 
quem,  et  nona  termino  a  quo,  ut  patuit 
prius:  igitur  potius  attenditurcontrarie- 
tas  penes  terminos  ad  quos,  quam  penes 
terminos  a  quibus. 

Relinquitur  igitur.  Hic  ponit  quartam 
conclusionem  ;  et  primo  ostendit,  quot 
membra  restant,  dicens,  quod  non  res- 
tant  nisi  duo  membra,  scilicet  de  moti- 
bus,  qui  sunt  ad  terminos  contrarios  , 
et  de  illis,  qui  sunt  a  terminis  contrariis 
ad  terminos  contrarios  ;  et  tacet  de  pri- 
mo  membro,  quod  est  ab  eodem  in 
idem,  quia  de  illo  faciet  postea  mentio- 
nem  ;  et  subdit,  quod  impossibile  est 
motus  illos,  qui  sunt  ad  contrarios  ter- 
minos,  esse  a  contrariis  terminis,tamen 
esse  non  idem,  id  est,  non  sic  dicuntur 
secundum  eamdemrationem.  Et  ex  hoc 
sequitur  quarta  conclusio,  scilicet,  quod 
ex  eo  pr^ecise  non  dicuntur  motus  con- 
trarii,  quod  sint  ad  contrarios  terminos. 
Patct,  quia  quantum  est  ex  ratione  ter- 
minorum,  possunt  esse  mutationes,  et 
per  consequens  non  motus  contrarii.  j^ 

Quoniam  (4)  autem  differt.  Quinta  Test, 
conclusio  est,  quod  illi  motus  (^)  sunt 
contrarii,  qui  sunt  a  contrariis  terminis 
ad  contrarios  terminos.  Probatur  dupli- 
citer  :  Primo,  quia  motus  determinat 
sibi,  quod  sit  de  subjecto  in  subjectum, 
utjpatuitprius  :igitur  illimotus  suntcon- 
trarii.qui  sunt  a  subjectis  contrariis ad  su-  _ 

^  .  Text. 

bjecta  contraria.  Secundo,patet  (5)mduc- 
tione;  etinducendo  dicit  quod  addiscere 
(")etdecipisunt  contraria,  et  Iioc  est  ve- 
rum  quia  addiscere  per  seipsum  est  con- 
trarium  ei,quod  cstdecipi  per  seipsum  : 
et  eodem  modo  addiscere  per  alium  esfc 
contrarium  ei,quodest  decipi  per  alium. 
Qnika  (0)  auim,  Ilio  detorminat  Ua  jifii, 


I 


QUiESTIO  VI 


229 


contrarietate  mutationum  ;  et  ponitur  (b)  Motus  ab  uno  contrario  non  est  contra-  Motut  qui 
ista  conclusio,  quod  mutatio,  (f)  quae  est  rius  motui^  etc.  Sensus  hujus  conclusionis  ^"'mlmlZ' 
ab   aliquo  termino,  est  contraria  muta-      est,  quod  motusquatenus  liabent  terminos  ^^^'^^^-^^ 

a  qiiibus    contrarios  non  sunt  contrarii  :   non  sunt 
verbi  gratia,  motus  ab  albo,  et  molus  a  ni-  ^^"'^^'^''^^- 


it.  52. 


17. 

otus  in 

» termi- 

I  a  quo 

contra- 

'xs  lermi- 

lid^uem 

tenus 

lus  non 

illicon- 

iw. 


tioni,  qu«  est  ad  eumdem  terminum.  Et 
probat  exemplariter  de  generatione  et 
corruptione,  quarum  una  est  ab  aliquo 
termino,  et  alia  est  ad  eumdem  termi- 
num. 

Qiii  aiitem  (7)  ad  mediiim.  Determi- 
nat  (o)  de  contrarietate  motuum,  qui  sunt 
ab  extremis  ad  medium,  aut  de  aliquo 
mediorum  acl  extremum,  dicens,  quod 
eodem  modo  illi  motus  sunt  contrarii, 
quemadmodum  illi  qui  sunt  ab  extremo 
ad  extremum  :  nam  medium  compara- 
tum  ad  extremum,  habet  vicem  alterius 
extremi,  ut  dictum  fuit  prius  :  verbi 
gratia,  fuscum  comparatum  albo  ha- 
bet  vicem  nigri,  et  comparatum  nigro 
habet  vicem  albi. 

ANNOTATIONES 

(a)  Motus  qui  est  ab  uno  contrario,  etc. 
Nota,  quod  sensus  hujus  conclusionis  est, 
quod  motus  in  quo  terminus  a  quo  est  con- 
Irarius  termino  ad  quem,  non  potest  dici 
contrarius  ei,  qui  est  in  suum  contrarium, 
id  est,  motusquorum  terminus  aquo  unius 
est  terminus  ad  quem  alterius,  tantum 
abest  ut  sint  contrarii,  quod  sunt  unus, 
idemque  motus  realiter;  nam  idem  motus 
esl  de  termino  a  quo  ad  terminum  ad  quem, 
qui  sunt  termini  contrarii ;  idem  enim  est 
motus  secundum  rem,  qui  est  a  sanitate  et 
qui  est  in  segritudinem,  differens  solum 
ratione  :  quia  est  generatio  unius,  scilicet 
segritudinis  et  corruptio  alterius,  scilicet 
sanitatis.  Et  ex  hoc  sequitur,  quod  motus, 
in  quo  terminus  a  quo,  est  contrarius  ter- 
mino  ad  quem  alterius  motus,  non  est  illi 
conlrarius  :  verbi  gratia,  si  motus  aliquis 
sit  ab  albedine,  et  alius  ad  nigredinem,  non 
sunt  contrarii  ea  ratione,  qua  terminus« 
quo  uniusopponitur  terminoai^  quem  alte- 
rius  ;  et  ratio  est,  quia  in  eodem  uiotu  in- 
venitur  hujusmodi  contrarietas  termino- 
rum. 


18. 


gro  non  suntconlrarii,  Ratio  est,  quiaambo 
possunl  tendeie  ad  eumdem  terminum  ul- 
timatum  ;  et  sic  moLus  aeris  a  concavo  Lu- 
nse  ad  concavum  ignis,  et  motus  ejusdem 
aeris  a  centro  terrae  ad  idem  concavum  ig- 
nis,  non  sunt  contrarii ,  quia  contrarietas 
non  sumitur  a  terminis  a  quibus.  Patet 
etiam,  quia  duo  motus  in  idem  tendentes 
non  sunt  contrarii  ;  duo  autem  motus,  qui 
sunt  a  terminis  contrariis,  possunt  in  idem 
tendere,  nam  motusex  albo  non  semper 
terminatur  in  nigrum,  sed  in  medio  colore 
coloralum,  puLa  in  rubeum :  et  pariter 
motus  qui  est  ex  nigro  potest  terminari  in 
rubeum,  motus  autem,  qui  sunt  ad  eam- 
dem  formam,  non  videntur  esse  contrarii. 
Adde  quod,  ut  hic  dicit  Scotus,  motus  non 
differrent  a  mutationibus,  nam  et  duse 
mutationes  sunt  a  terminis  contrariis,  ut 
generatio  a  non  esse,  et  corruptio  ab  esse. 
{c)Magis  esl  atlendenda  contrarietas  motuum, 
etc.  Nota,  quod  illi  motus  sunt  contrarii,  Motus  illi 
quorum  termini  ad  qicos  sunt  contrarii,  ut  trarHquo- 
motus  ad  sanitatem,  et  ad  segritudinem; ''^"* '*'"'"*" 

°  nt  ad  quos 

etillimotus  sunt  contrarii,  quorum  {qv- sum  con- 
mini  a  quibus,  et  termini  ad  quos  sunt  '^''"* 
contrarii,  ut  motus  a  sanitate  ad  segritudi- 
nem,  et  motus  ab  segritudine  in  sanitatem. 
Illi  etiam  nioLus  sunt  contrarii,  quorum 
terminus  a  quo  unius  est  terminus  ad  quem 
alterius,  ut  si  moveatur  aliquod  mobile  a 
calore,  et  aliud  ad  calorem,  sunt  motus 
contrarii.  Etex  hoc  sequitur,  quod  gene- 
ratio  opponitur  corruptioni,  hoc  ultimo 
modo,  quia  lerminus  a  qiio  generationis 
hominis,  verbi  gratia,  est  terminus  adquem 
corruptionis  ipsius,  cisteri  autem  duo  modi 
conveniunt  motibus  contrariis  ;  Scotus  ta- 
mennolat  unum  in  quarta  conclusione  , 
quod  non  dicuntur  prsecise  motus  contra- 
rii,  quia  sunt  ad  terminos  contrarios,  quia 
etiam  mulaliones  sunt  ad  terminos  contra- 
rios,  et^tamen  non  sunl  motus. 


330 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


Conirarie-  (d)  Hli  molus  siint  cmtrarii,  qui  sunt  a 
\umiixTaContrarus,  elc.  Nola,  quod  sensus  hujus 
VaieZiri-  conclusionis  est,  quod  conlrarielas  molus 
usque  ier-  sumitur  a  contrarietate  utriusque  lermino- 
minorum.  ^^^^^  _  ^^^._^  contrarietas  aliquorum  sumi- 

lur  secundum  speciem,  et  rationem  ipso- 
rum  ;  sed  propria  ratio  motus  esl,  quod  sit 
inter  duos  terminos  positivos.  Aliter  enim 
censenda  est  contrarietas  motuum,  et  aliter 
mutationum  :  cum  enim  inter  mulationem, 
et  motum  hsec  sit  differentia,  quod  illa  sit 
inter  terminum  affirmatum,   et  negatum 
contradictorios,  hic  vero  inter  duos  posili- 
vos  contrarios,  ut  dictum  est  supra  text. 
7,   sequitur  contrarium,  quod  contrarius 
sit  ei,  qui  e  converso  habet  terminos  con- 
trarios,  ut  motus  ex  sanitate  in  cegriludi- 
nem  contrarius  estei,  qui  est  ex  [Bgritu- 
dine  in  sanitatem. 
19.       (e)    Addiscere,    et  decipi  sunt  contraria. 
fJomodo  Nota,  quod  scientia  fit  aut   per  studium 
fi'^*-        sine  doctore,  et  hsec  dicitur   inventio  :   aut 
accipitur  a  doctore,  et  haec  dicitur  disci- 
plina,    quatenus  recipitur  in  discipulo  : 
doctrina  vero  prout  procedit  a  magistro, 
Errorquo-  ^^^  ^  doctore.  Et  pariter  error,   sive  igno- 
modo  cau-  rantia,  aut  fit  ab  intrinseco  per  amissionem 

S6t%iT 

scientise  ,  et  hsec  dicitur  oblivio  ,  quse  con- 
trariatur  inventioni  ,  aut  fit  ab  alio  :  et 
hsec  dicitur  deceptio,  quee  contrariaest  dis- 
ciplinee,  et  hoc  est  quod  ait,  discere  contra- 
rium  esse  ipsi  decipi ,  non  per  se  ipsum, 
sed  per  alium. 

Generatio  /n    Mutatio  quas  est   ob    aliquo  termino, 
duplex.       ^  ' 


etc.  Nota,  quod  duplex  est  generatio,  scili 
cet,  generatio  simpliciter,  quse  est  ad  esse 
Generatio-  simpliciter,quod  est  esse  substantia^  ;  etge- 
nes  quo-  neratio  secundum  quid,  quae  est  ad  esse  se- 

modo  sint  /        \^  •  j      ,   i 

contrarics.  cundum  quid,  scilicet  ad  esse  accidentale. 

Unde  generaliones  secundum  quid,  in  qui- 
bussimplicitersuntcontraria,contrariantur 
solum  ratione  terminorum  adquos,  quia 
termini  a  quibus  non  sunt  positivi,  sed  ne- 
gativi,  ut  generatio  albi  ex  non  albo  ;  con- 
Irariatur  generationi  nigri,  ex  non  nigro, 
ratione  albedinis  et  nigredinis,  quia  non 
album,  et  non  nigrum  nihil  dicunt  positi- 
vum.  Mutationum  autem  simpliciter,  quse 


proprie  non  habent  contrarium,  quales  sunt 
generationes    substantiarum,    contrarietas 
sumitur  respectu  ejusdem  termini,  qui  est 
terminus  a  quo  unius  mutationis,  et  termi- 
nus  ad  quem  alterius  ;  ut  corruptio  aeris 
contrariatur  generationi  ejusdem,  quia  cor- 
ruptio  est    perditio  ipsius  esse,   generatio 
vero  ejusdem  acquisitio  ;  terminus  enim 
ad  quem  corruptionis  non  exprimitur  posi- 
tive,   sicut  nec   terminus  a  quo  generatio- 
nis. 

(s)     Determinat  de  contrarietate"  motuum, 
elc.  Nota,  quod  motus  procedentes  a  termi- 
nis  contrariis  ad  medium,  et  a  medio  ad 
lerminos  contrarios,  sunt  oppositi  ;   verbi 
gratia,  motus  ab  albo  in  fuscum,  et  motus 
a  nigro  in  fuscum  :   et  similiter  motus  a 
fusco  ad  album,  et  a  fusco  ad  nigrum.  Pro- 
batur,  quia  medium  habet  rationem  utrius- 
que  extremi.  Ex  his  sequitur  contrarietas, 
motum  primo,  el  per  se  sumi  a  terminis  ad 
quos,  quamvis  consecutive  sumatur  a  ter- 
minis  a  quibus.   Sed   videtur  Aristoteles 
esse  sibi  contrarius  hic,  et  in  text  .   48  . 
ubi    arguebat     contrarietatem     motuum 
non  attendi   penes   terminos  a  quibus,   eo 
quod  nonnunquam  tendunt  in    eumdem 
terminum,  scilicet  in  medium  :  hanc  con- 
tradictionem  tollit  Scotus  illis  verbis  :  fuS' 
cum  comparatum  albo  habet  vicem  nigri, 
et  comparatum  nigro  habet  vicem  albi  : 
quibus  verbis  vult  dicere,  quod  licet  motus 
ab  albo  in  rubeum,  et  a  nigro  in  rubeum 
sint  contrarii,      non   tamen  propter  con- 
trarietatem  illorum  terminorum    a    qui- 
bus,   sed    propter    contrarietatem    termi- 
norum  ad  qiios  :  nam  rubeum  est  quo- 
dammodo   nigrum  contrarium    albo,     et 
quodammodo  album  contrarium  nigro  ;  et 
ideo  utimur  eo,ut  duobus  contrariis,  atque 
adeo  motus  ab  albo  in  rubrum  est  ab  albo 
quodammodo  in  nigrum  ;  et  motus  a  nigro 
in  rubeum  est  a  nigro  quodammodo  in  al- 
bum,  et  propterea  sunt  contrarii  ;  et  ea- 
dem  ratione  motus  ex  rubeo  in  album  est 
quodammodo   ex  nigro,  et  motus  ex  ru- 
beo    in    nigrum,    e.st   quodamtnodo    ex 
albo. 


10. 


53 


QU^STIO  VI  £31 

EXPOSITIO  TEXTUS  ^''''f.  ^.  ""'^'"-  f'  ."^^^"^^^  ^"^^^^^  Telt%4. 

esse  acl  invicem  contrarias,    et  ponitur  Quies  con- 

Qiioniamaiitem  (1)  motiu  non  solimi  isia  conclusio:  quies  contrariatur  quieti.  ^qi^etV^^' 
motiis,  etc.  Hoc  est  secundum  copi-  Et  capit  liic  quietem  pro  dispositione, 
tulum,  in  quo  Aristoteles  determinat  de  secundum  quam  mobile  quiescit  in  al- 
contrarietale  motuum,  et  quietum  inter  tero  tcrminorum  motus.  Probatur  con- 
se  :  et  dividitur,  quiaprimo,determinat  clusio,  quia  motussunt  ad  invicem  con- 
de  contrarietate  motus  ad  quietem.  Se-  trarii  :  igitur  et  quietes  sunt  ad  invicem 
cundo,  de  contrarietate  quietum  inter  contrariaB.  Tenet  consequentla,  quia  non 
se.  Et  tertio,decontrarietatemutationis,     apparet  possibiie,   quod  motus  contra-  •'^ 

et  immutationis.  Secundum  ibi  :   Simul  rientur,    sine    hoc   quod  contrarientur 

autem,  et  invicem.  Tertium  ibi  :  Qiiibus  quietes;  et  tunc  exemplificat  Aristoteles,  .'h 

autem  non  sunt  contraria.  In  primo  os-  quod  in  motibus  contrariis,quies  in  ter-  ^*' 

tendit,  quod  motus   et  quies  contrarian-  mino  a   auo    unius    non   contradatur 

tur.    Sccundo,    ostendit     qualis  motus  quieti  in  termino  «(^./.'^««alterlus  ,  sicut 

quali  quieti  sit  contrarius,   ibi  :    Qualis  sanatio,   et  «grotatio  sunt  motus  con- 

on-  autem  quali.  Prima  conciusio  est,  quod  trani,  et  tamen  terminusa  quo  unius  est 

motus    etquiescontrariantur.  Probatur,  idem  cum  termino  «i/</f^e;«alterius,sci- 

quia  non  solus  habitus  contrariatur  ha-  licet  sanitas :  sed    quies  in  termino  rtt/ 

bitui,  sed  habitusetiamcontrariaturpri-  «/«e^^^  unius  contrariatur  quieti    in  ter- 

vationi,   accipiendo   scilicet    contrarie-  mino  «a?  (/^^e/^  alterius,  et  eodem  modo 

tateni    large,   prout    se    extendit     ad  de  termino  a  quo,  et   universaliter  res- 

oppositionem  inter  privationem    et  ha-  pectu  ejusdem  motusquies  a  qua  incipit 

bitum;   sed   quics   privative  opponitur  iHe  motus,  contrariaturquieti,adquam 

motui  :  igitur  motus    et  quies  contra-  terminatur  ille  motus. 
^i^^^tur.  Qnihus  {^)autemnon  sunt  contraria.       jg 

Qualis  autem  quali.  Hic  ostendit  qua-  Hic  determinat  de  contrarictato   muta-  Text.  55. 

lis  motus  quali    quieti  sit   contrarius.  tionis,  et  immutationis.  Et  primo,  pra3- 

Ubi  sciendum,  quod  respectu   ejusdem  mittitunamsuppositionem,dicens,  quod 

motus  sunt  du«  quietes ;  una  scilicet  in  terminus  privativus  mutationis,  ut  ter- 

termino  a  quo,  et  alia  in   termino  ad  minus  a    quo  generationis,    non   debet 

^^  quem.  Tunc  ponitur  ista  conclusio,  quod  dici  quies,  sed    immutatio.  Tunc  movet 

'o-  motus  non  contrariatur  quieti  in  ter-  dubium,  quia  si  generatio  esset  ex  sub- 

no  mino  ad  quem.  Probatur  quia  motus  ad  jecto  in  subjectum,  tunc  non   esset  du- 

..  aliquem  terminum,  et  ille  terminus  sic  bium,    c^uin   quies   in    termino  a  quo 

'•se  habent,  sicut  fmis  et  ordinatum  ad  contrariaretur  generationi;  sed  quia  non 

fmem,qua3non  contrarianturadinvicem.  est  de  dispositione  affirmativa,  ideo  du- 

Secunda  conclusio,    motus  (a)   contra-  bium  est ,  an   quies   sibi  contrarietur. 

riatur  quieti  in  termino  fl /72^0.  Probatur,  Respondetur,    ponendo    istam    conclu- 

quia  motus  et  quies  contrariantur,   per  sionem,  quod  immutatio  in  termino  a  SrS 

primam  conclusionem  ;  scd  motus   non  quo  generationis  est  contraria   gonera-  l^l^uonu 

contrariatur  quieti  in  termino  ad  quem,  tioni.  Probatur,  quia  sicut  se  habet  quies  '^'''gene'- 

per     secundam   conclusionem  :   igitur  ad  motum,  ita  immutatio   ad  mutatio-  ''""'""'• 

contrariatur  quieti  in  termino  a  quo.  nem  ;  sed    quies    contrariatur    motui  : 


V, 


on 


er 
uo 


LIB.  V.  PHYSICORUM 


232 

jgitiir  immutatio  contrarialiir  mutalio- 
ni.  Secundo  arguitur,  quod  quies  non 
contrarieturmutationi,  quia  omne  illud, 
cui  contrariatur  quies,  est  motus  vel 
quies,  ut  patet  ex  praicedentibus  ; 
sed  mutatio  nec  est  motus,  nec  quies  ; 
ergo,  etc. 

ANNOTATIONES 

Otnn{smo-{^)    Motus  contrariatur  quieti  in  termino 

"^lral-hT  a  quo  .  Nota,  quod  omnis  motus  est  contra- 

^uieti  quoi  j^j^^is  quieti,  qufie  est  sub  termino  a  qito  : 

Sitotquo  verbigratia,  motus  sursum  est  contrarius 

quieti  quse  est  deorsum,  et  motus  calefac- 

tionis  contrarialur  quieti,  quas  est  sub  fri- 

giditate.   Nam  motus    conlrariatur  quieti 

ejusdem  generis  motus ;  vel  ergo  quietiqune 

est  sub   termino  ad  quem,  vel  quieti,  quse 

est  sub  termino  a  guo :  non  quieti  sub   ter- 


naturam,  et  tamen  non  in  aliis  motibus, 
vel  mutationibus  :  verbi  gratia,  grave 
naturoliter  descendit,  et  violenterascen- 
dit,  ita  ut  ejus  ascensus   et   descensus 
sint  contrarii,  non  simpliciter,  sed  quan- 
tum  ad  hoc,  quod  est  esse  secundum 
naturam,    vel  prajter  naturam,   et  ta- 
men  in  aliis  motibus  vel    mutationibus 
non  est  ita,  quia   sicut  dicimus  aliquid 
generari  naturaliter   ita  dicimus  aliquid 
corrumpi  naturaliter  ;  et  ita  de  aliis  mu- 

tationibus. 

Ant  sl  (2)  e5/.Hic  solvitdubitationem,  ^^j 
ponendo  stam  conclusionem,  quod  in  ^/«J 
omni  genere  motuum  invenitur  contra-  to»" 
rietas  secundwn  naturam,  eiprseter  na-  hjJj 
turam.  Et  primo,  probat  eam.  Secundo,  „««. 
ostendit  in  speciali  de  quibusdam  qua-  f/a^ 


est  sub  termmo  a  quo :  non  quieLi  .u.  t.  ^^^t,,^  ,ntur  secundum  pra^dictum 

minoac?  r.t.em,  quia  contraria  non  simul  liter  conti  ai  laniu  i 

acquiruntur  ;  motus  autem    et  terminus  modum,  ibi  :  ^r.«i^   eigo,  Prima  con 

adquem,  et  quies  sub   termino  wl  quem,  clusio  probatur  primo,  de  corruptmne  . 

■      . i,,r.  ^r^,Tt,.oT>;a-  „„-.^  ^,,r.^^oi-r,  »ct  fnrriintio  (a')  naturalis, 


nam  qusedam  est  corruptio  (a)  naturalis, 
qua3  fit  ex  senio  ,  et  alia  violenta,  ut  in- 
terfectio  vel  combustio,  et  hujusmodi  : 
modo  respectu  ejusdem  rei  istte  corrup- 
tiones  contrariantur  non  simpliciter, 
quia  sunt  eadem,  sed  quantum  ad  hoc 
quod  est  esse  secundum  naturam,  et 
prseternaturam.  Secundo,  patet  de  ge- 
neratione  ;  nam  quEedam  est  naturaUs, 
utnotumest,  et  qusedam  violenta,  et 
pr^ter  naturam ;  ut  si  propter  inordma- 


n. 

Text.  56. 


simul  acquirunlur  :  ergo  motus  contraria 
tur  quieti,  qua^  est  sub  termino  a  quo.V>\^i 
notanter,  motus  contrariatur  quieti  ejusdem 
generis,  quia  contraria  debent  esse  ejus- 
dem  generis  ;  modo  quies  et  motus  oppo- 
nuntur  in  radice  contrarietatis,  scilicetpri- 
vative.  Unde  motus  dealbationis  non  oppo- 
nitur  quieti  in  sanitate,  sedquieti  in  nigre- 
dine. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Dubitabit[\)autemaliquis.  Hoc    est  ^— -  ,-  .       -  o-pnprentur 

tertium  capitulum  hujus  tractalus,   in  t-"^™.'-^^P°™,;f/XiTu,prX  na- 

quo  Philosophus  solvit  qu^dam  dubia  flores.  istagener  t>o  d  cHu    p.=eter  n 

circa  contrarietatem  motus  et  quietis  :  turam,  eo  quod  fl  t  ^''^'^'    ''~;^^ 

PtBrimo  movet  tres  duWtationes.  Se-  ,  cursum  natura.,  et  non  potest  expecta  e 

,ndo    movet  al    s    ibi :   DMtavcrit  debitum  flnem,  scilicet  fructuum.  S.mi- 

:":l  P:Sa  in  tres,  seeundum  iiter  potest  dici,  <f^^^^;^^ 

tres  dubitationes.  Secunda  ibi  :   Habet  corruptionem  violentam  est  etiam  pr^ter 

mitem  dubitatlonem.  Tertia  ibi  :   Ilabet  naturam. 

ZtZ  Primo,  movet  dubitationes.  Se-        Tertio,  patet  de  augmentaUone  et  d  - 

cu  X  solvit   ibi :  Aut  si  est.  Dubitatio  nnnutione,  nt    si  aliquid  augm  ntetu 

est  st^  an    e  n  motu  locali   invenitur  veldiminnatur  proptermflrm,  atem,  u 

^^,t^ZZndumnatu,„.te,-  accidit  juvenesaugmentar,  multum  post 


QUiESTIOVI 


233 


febrem  acutam,  propter  excessum  calo- 
ris  Quarto,patet  (3)  in  alteratione  :  quia 
sanatio  dicitur  naturalis,sifiat  (^)  in  die- 
bus  criticis  ;  et  dicitur  pra3ter  naturam, 
si  non  fiat  in  diebus  criticis. 

reit.  58.  Erunt  ercfo  corruptiones  contrariie. 
Hic  declarat  in  speciali,  qute  contra- 
riantur  ad  invicem  pra^dicto  modo,  sci- 
licet,  secundum  naturam,  et  prgeter 
naturam.  Et  primo,  ostendit,  qua3  mu- 
tationes  sunt  prtedicto  modo  contraria3. 
Secundo,  qui  motus.  Tertio  qu?e  quie- 
tes.  Secunda  ibi  :  Omnino  igitur.  Tertia 
ibi :  Et  quietes  etiam  similiter.  Prinio 
dicit,  quod  non  solum  corruptio  est  con- 
traria  generationi  ,  sed  etiam  corruptio- 
nes  sunt  ad  invicem  contrari^  non  sim- 
pliciter,  sed  secundum  prasdictas  condi- 
tiones,  quia  qu^dam  est  secundum  na- 
turam,  et  qujedam  pr^eter  ;  et  vocat 
Aristoteles  corruptionem  (c)  secundum 
naturam,  dulcem;  et  vioIentam,tristem. 
Unde  corruptio  naturalis  dicitur  dulcis, 
scilicet  minus  tristis,  quam  violenta  ; 
tamen  secundum  antiquos  in  corruptio- 
ne  naturali  non  est  tristitia. 
Text.59.  Omnino  (4)  igitur.  Hic  ostendit,  quod 
motus  sunt  ad  invicem  contrarii,  dicto 
modo,  dicens,  quod  respectu  ejusdem 
mobilis,  ut  gravis,  motus  contrarii,  ut 
motus  sursum,  et  motus  deorsum,  non 
solum  sunt  contrarii  simpliciter,  imo 
etiam  secundum  prasdictas  conditiones, 
quia  terra  naturaliter  descendit,  et  vio- 
lenter  ascendit. 

T  xi^&O  ^^  quietes  (5)  etiam  similiter.  Hic  os- 
tendit,  quae  quietes  sunt  ad  invicem 
contrarias  secundum  prasdictas  conditio- 
nes  dicens,  quod  universaliter  quies  in 
termino  ad  quem  motus  naturalis,  est 
contraria  quieti  in  termino  ad  quem  mo- 
tus  violenti  :  et  causa  est,  quia  motus 
qui  sunt  ad  illas  quietes  sunt  ad  invi- 
cem  contrarii,  et  contrarietas  motuum 


provenit  ex  contrarietate  terminorum,ut 
patuit  prius. 

Ilabet  (6)  autem    duhitationem.    Hic  ^eit.  6i. 

movet  secundam  dubitationem,  et    est 
ista:  utrum  omnis  quietis,  qu^e  non  sem- 
per  est,  sit  generatio?  Arguitur   quod 
sic  :  quia  omnis  illius,  quod  aliquando 
est,  et  aliquando  non  est,  est  generatio  : 
ergo,  etc.    Respondet  Philosophus,  po- 
nendo  istam  conclusionem,  quod  non 
omnis  quietis,  quae  non   semper    est, 
est  generatio  naturalis.   Ubi  sciendum, 
quod  per   stare  intendit    inclinari    ad 
quietem.  Hoc  supposito,  probatur  con- 
clusio  :  quia   quietem  generari  non  est 
aliud,  quam  mobile  motum  inclinari  ad 
quietem  ;  sed  non  omne  mobile  motum 
inclinatur  naturaliter  ad  quietem,  scili- 
cet   ad  quam   tendit  ille  motus  ;  igitur 
non  omnis  quietis  est  generatio  natura- 
lis.  Major  patet  ex  supposito  ,  et  minor 
probatur   dupliciter  :  Primo,  quia   mo- 
bile,  quod    inclinatur    naturaliter    ad 
quietem,  velocius  movetur  in  fme  mo- 
tus  quam   in  principio.  Secundo,  quia 
mobilemotum  nunquam  tradit  naturali- 
ter  ad  quietem,  nisi  moveatur  ad  suum 
locum  naturalem,  sed  non  omnis  quies 
alicujus  mobilis  est  in  suo  loconaturali : 
igitur  non  omnis  quietis  est  generatio 
naturalis. 

Ilabet  (7)  autem  dubitationem.  Hic  „ 
movet  tertiam  dubitationem,  et  est  ista:  Test.  62 
utrum  quies  in  termino  a  quo,  sit  con- 
traria  motui  ?  Arguitur  quod  non  :  quia 
quies  in  termino  a  quo,  et  motus  sunt 
simul ;  igitur  non  contrariantur.  Tenet 
consequentia  :  quia  nunquam  contraria 
sunt  simul.  Respondet  Aristoteles  quod  M»ius  ma- 

.    .  .    .  qiscontra- 

motus  magis  contrariatur  motui,  quam  riaturmo- 
quies  quieti  :  quia   illa  magis  contra-  quies^quie- 
riantur,  quse  non  possunt  esse  simul  se- 
cundum  se  totum,  nec  secundum  par- 
tem,  quam  illa  qu«  possunt  esse  simul 


ti. 


234 


LIB.  V.  rilYSICOilUM 


Text.  68. 


28. 
Text.  64. 


secundum  parlein  ;  modo  conlrarii  mo- 
tus  non  possunt  esse  simul,  nec  aliqua? 
partes  eorum  ;et  tamen  motus  et  qui.es 
slanl  simul,  saltem  secundum  partem  , 
quia  mobile,  quamdiu  movetur,  habet 
aliquid  de  quiete  in  termino  a  qiio  : 
quia  babel  aliquid  de  dispositione,  sub 
qua  quiescebat  ante  motum. 

Dubitavcrit  (S)  autem  fortassc  (d)  quis. 
Hic  Aristoteles  movet  alias  tres  dubi- 
tationes.  Secundam  ibi :  Quoniam  autem. 
Terliam  ibi  :  Forte  autem . 'E.i  \?Xdd  du- 
bitationes  sunt  valde  propinqure  duabus 
prius  motis.  Prima  dubitatio  est  :  Gum 
quies  praster  naturam,  ut  quies  gravis 
sursum  contrarietur  motui  ,  utrum  fiat 
illa  quies  :  videtur  quod  sic,  quia  illa 
quies  est,  cum  ante  non  fuerit  ;  igitur 
fit.  Sed  contrarium  arguitur  :  quia  quie- 
tem  fieri  non  est  aliud  quam  stare,  id 
est,  inclinari  ad  talem  quietem  ;  sed 
mobilenon  inclinatur  adtalem  quietcm, 
ut  dictum  fuit  prius  :  ergo.  Respondet 
sicut  solvebatur  ante,  quod  iila  quies 
non  fit  naturaliter,  id  est,  secundum 
naturalem  inclinationem  mobilis,  sed  fit 
violenter,  scilicet  contra  ejus  naturalem 
inclinationem. 

Quoniam  [Q)  autem .  Secunda  dubita- 
tio  est,  quia  ex  quo  motus  sursum  con- 
trariatur  motui  deorsum,  et  duplex  in- 
veniatur  motus  sursum  ;  unus  scilicet 
ignis,  qui  ascendit  naturaliter  ;  et  alter 
terrse,  qu£e  ascendit  violenter,  dubium 
est,  quis  istorum  motuum  sursum  con- 
trarieturmotui  deorsum  ipsius.  Respon- 
det  Pbilosophus  quod  uterque  sibi  con- 
trariatur,  sed  diversimode  :  quia  motus 
sursum  ipsius  ignis  contrariatur  sibi  se- 
cundum  terminos,  et  secundum  distan- 
tiam  ;  sed  motus  sursum  terra3  contra- 
riatur  sibi  dupliciter,  scilicet  secundum 
terminos,  et  etiam  socundum  natu- 
ram,  et  prasternaturam. 


Forte  (10)  autem.  Hic  movet  tertiam  Test.  65. 
dubitationem,  cjujb   est  omnino  eadeni 
cum  tertia   dubitatione  prius  mota  in 
prima  parte  :  Habet  autem  dubitationem 
si  contraria,  etc. 

Explicitexpositio  S.Iibri  Phj-sicorum. 


ANNOTATIONES 

(a)  QuaBdam  est  corruplio  naturalis,  quse 
fit  ex  senio.  Nota  quod  Aristoteles  2.  de 
Ccelo  text.  37.  ait,  quod  senescere  est  contra 
nalurara.  Dicas  quod  illic  loquebatur  Phi- 
losophus  de  natura  particulari,  qua 
unaquseque  res  appetit  se  conservare  in 
esse,  nihilominus  senectus  estab  inlrinseco 
ex  aclione  el  repassione  calidi  et  humidi. 
(Ij)  Si  flal  in  diebus  crilicis.  Nota  quod 
critici  dies  idem  sunt,  qui  judiciales,  puta, 
quibus  sumitur  judicium  iniirmitatis,  et 
in  illis  solent  morbi  naturaliter  terminari : 
quoniam  ergo  in  aliis  diebus  insperalo  in- 
firmi  liberanlur,  dicuntur  sanationes  quo- 
dammodo  violentae. 

(c)  Corriiptionemsecundum  natura^ndul- 
ccm,  etc.  Nola  quod  per  corruptionem 
dulcem,  D.  Thomas  intelligit  eam  corrup- 
tionem,  qua  imperfectum  corrumpitur,per- 
foctumque  generatur ,  ut  cum  aer  corrura- 
pitur  in  ignem  :  sed  Iristis,  inquit,  est  illa, 
qua  e  converso  ignis  convertitur  in  aerem. 
Quidam  vero  dicunt  quod  Aristoteles  lo- 
quitur  de  corruptionibus  accidentalibus, 
utcorruptio  aegritudinis  dicatur  dulcis,cor- 
ruptio  vero  sanationis,  tristis.  Scolus  vero 
universaliter  dicit  corruptionem  naturalem 
esse  dulcem,  id  est,  minus  tristem,  quam 
sit  ea  quoe  est  conlra  naturam.  Unde  coUi- 
git  Aristoteles  quod  corruptio  simpliciter, 
id  est,  ea  ratione,  qua  corruptio  non  oppo- 
nitur  alteri  corrupLioni,  sed  generationi ; 
corruptio  autem  talis,  id  est,  quatenus  ha- 
bet  talem  qualitatem  ,  puta  quod  est  na- 
luralis  aut  suavis,  opponitur  corruptioni 
habenti  conlrariam  qualitatem,  ulpote 
violenta3  tristi. 

(d)  Dubilaveril  aulem  jortasse  quis,  elc. 
Nota  quod,  ut  dicit  S.  Thomas,  in  exempla- 


Senescers 
est  contra 
naturam. 


Corruptio 

dulcis 

quoenam 

sit,  atque 

etiam  Iris- 

tis. 


29. 


I 


QU/ESTIO  VII 


235 


ribiis  GraBcis,  sequentes  texlus  non  ha- 
benlur,  nec  etiam  (ut  dicit  Commenlator) 
habentur  in  omnibus  Arabicis  ;  videntur 
autem  hic  assumpti,  vel  ex  Eudemio,  vel 
ex  Theophrasto.  Et  certe  nec  materia,  nec 
dictio  gravitatem  refert  Aristotelis,  neque 
Argyropus,  nequeVatabus,nec  boni  traduc- 
tores  transferunt. 


pio,  et  omnis  motus  violentus  e  cont  ra.Cum 
ergo  omnis  motus  sit  naluralis,  vel  vio- 
lentus,  sequiLur  quod  ncc  motus  coeli,  nec 
aliquis  aliusmotus  est  regularis, 

Dicendum,  quod  duplices  sunt  partes 
moLus:  Quoedam  accipiuntur  secundum  di- 
visionem  mobilis,  quia  alia,  et  alia  pars 
motus  est  in  alia,  et  alia  parte  mobilis  :  et 


30. 

Motus  par- 

tes    sant 

duplices. 


et 

quo- 
dif- 
tspe 


Nota  secundo,   quod  cum   Philosophus  qufEdam  accipiuntur  secundumdivisionem 

dicit  m  to/.  3.3.  lineam  rectam,  et  lineam  temporis,  secundum  quod   dicimus  unam 

1  circularem  non  esse  ojusdem  speciei,   hoc  partem  motus  esse  prcT?terita:n,  et  aliam  fu- 

debet  intelligi    ex    parte  rectitudinis,    et  turam  :  ille  ergo  motus    dicitur  uniformis 

curvilatis.    Unde   esto   quod  eadem  linea  et  regularis,  qui  e:d  uniformis  in  omnibus 

aliquando  sit  recta,  et  interdum  circularis,  suis  parLibus  acceptissecundum  divisionem 

ut  puta,  si  incurvetur,  vel  in  rectum  ex-  temporis,  cujus  scilicet,  nuUa  pars  est  ve- 


s  om- 


'.aris. 


tendatur,  recLitudo  tamen  et  curvitas  alia, 
et  alia  specie  est. 
Nota  tertio,  quod,  cum  Philosophus  di- 
f^Js^  cit,  iext.41.  quod  oportet  omnem  motum 
esse  r  gularem,  et   irregularem  ;  quod  se- 
cundum  Commentalorem    est    proprium 
corporis    coelestis,     secundum    quod    e.st 
coeleste  ,    quia    motus    ejus   semper    est 
sequalis,    sed  non    est  proprium     corpo- 
ris,    secundum    quod  est  moLum  ;  nuUi 
enim  corpori  secundum     quod    est  mo- 
tum  repugnat  quod   motus  ejus  sit  sequa- 
lis     et    insequalis,     regularis      et     irre- 
gularis  :  nunc  autem  est  sermo  in  hoc  libro 
de  motu  non  secundum  quod  est    motus 
alicujus  corporis,  sed  secundum  quod  est 
motus  tantum.  Et  si  arguatur,  quod  motus 
est  irregularis,  qui  non  est  uniformis,   se- 
cundum  omnes  suas  partes  in  velocitate,  et 
tarditate  ;  sed  omnis  motus  est  hujusmodi: 
ergo  quilibet  motus  est  irregularis,  etnul- 
lus  reguIaris.Minor  patetdemotu  sphcera^, 
qui  dicitur  esse  regularissimus ;  quia  par- 
tes  ejus  circumferentiales  velocius  moven- 
tur  quam  partes  centrales  :   quanto  enim 
aliqua  pars  ejus  est  proprinquior  circum- 
ferenticC,  tanto  cilius  movetur,   cum  ma- 
jorem  circulum  describat  in  oequali    tem- 
porc,    quam    pars     centralis     in     eodem 
tempore.  Similiter,  probaretur  de  qualibet 
sphoera    cujuslibet  corporis    coelestis.    De 
aliis  motibus  patet,  quia  omnis  motus  na- 
turalis  velocior  est  in  fine  quam  in  princi- 


locior  in  uno  tempore,  qaam  in  alio  :  vel 
quia  nulla  pars  mobilis  velocius  movetur 
in  uno  tempore  quam  in  alio.Ex  quo  patet, 
quod  motus  coeli  sive  primi  orbis,  est  re- 
gularis,  quamvis  una  pars  ejus  velocius 
moveatur  quam  alia,  tamen  nulla  pars 
ejus  velocius  movetur  in  uno  tempore, 
quam  in  alio.  Et  cum  dicitur,  omnem  mo- 
tum  naluralem  esse  veIo?iorem  ia  fine 
quam  in  principio,  hoc  debet  intelligi  de 
motu  naturali  recto ;  et  hoc  suppo3ito,quod 
non  sit  aliquod  violentum  impediens  in- 
tentionem  ejus.  Similiter,  cum  dicitur, 
quod  motus  violentus  est  tardior  in  fine 
quam  in  principio,  debet  intelligi,  nisi  sit 
aliquid  impediens  remissionem  ejus  :  po- 
test  tamen  talis  motus  fieri  regularis  per 
impedimentum  remissionis  ejus  in   fine. 

Nota  quarto,  quod,  cum  dicit  Pliilo- 
sophus  motus  secundum  speciem,  vel  ge- 
nus  disiinctos  non  posse  ad  invicem 
continuari,  hoc  debet  inteIIigi,quod  per  se 
et  intrinsece,  et  secundum  suas  formas  non 
possunt  ad  invicem  continuari ;  extrinsece 
tamen  possunt.  Unde  calcfactio,  et  frige- 
factio  bene  continuantur  gratia  temporis, 
sed  Iioc  estextrinsece.  Similiter,  quodduae 
virgss,  quarum  una  est  arida,  et  alia  viri- 
dis,  possint  continuari  gratia  quantitatis, 
non  tamen  gratia  suarum  formarum. 


236 


LIB.    V.  PHYSICORUM 


2. 


QUyESTIO  VII 

Utrum  quies  contrarielur  motui 

Arislot.  5.  Physic.  lext.  53.  el  sequent.  Averroesm 
comment.  ejusdcm  te.vt.  et  coeteri  interpretes 
ibid.  D.  Tliomas  5.  Phync.  lect.  9.  Doctor  su- 
pra  in  e.vposit,  te.vl.  53.  A\hevt. Mag.ibid.lract. 
3.  cap.  6.  yEgidius  Romanus  ibid.  te.vt.  comm. 
oi.  et  59.  Major  e.vpos.  lib.  5.  Physic.  fine. 
Conimbr.  et  Ruvius  in  e.vposit.  cap.  6.  Anton. 
Roccus  in  text.  ciiato  hujus  5.  libri. 

Arguitur  quod  non  :  quia  qaies  et 
motus  non  suntejusdem  generis  :  igitur 
non  contrariantur.  Tenet  consequentia, 
quia  contraria  debent  esse  ejusdem  ge- 
neris  ;  utpatet  10.  Metaph.  text.  14.  et 
antecedens  patet,  quia  motus  est  de 
genere  Passionis,  et  quies  non. 

Secundo,  nulla  perfectio  contrariatur 
suo  perfectibili ;  sed  quies  est  perfectio 
motus  :  igitur  quies  non  contrariatur 
motui.  Major  patet,  quia  unum  contra- 
riorum  non  potest  esse  perfectio  alterius  : 
et  minor  probatur  per  Gommentatorem 
5.  hujiis,  comm.Qi.  ubi  dicit,  quod  mo- 
tus  non  differt  a  termino  al  quem,  nisi 
sicut  minus  perfectum  a  magis  perfec- 
to  :  modo  terminus  ad  quem  motus  est 
quies. 

Tertio,  quies  vel  contrariatur  motui, 
quando  motus  est,  et  hoc  non  ;  quia  tunc 
nonest  quies.Vel  quando  non  est,et  tunc 
non  :  quia  illi  quod  niliil  est,niliil  estcon- 
trarium. 

Quarto,  sequeretur  quod  unum  con- 
trariaretur  multis  ;  consequens  est  fal- 
sum,  ut  patet  10.  Metaph.  text.  14.  et 
17.  et  primo  Cce//.  ife^/.  lO.ubi  dicitur, 
quod  tantum  uni  unum  est  contrarium. 
Consequentiaprobatur  :  quia  quies  sicut 
contrariatur  motui  sursum,  ita  debet 
etiam  contrariari  motui  deorsum. 

Quinto,  illud  quod  acquiiitur  per  mo- 
tum,  non  contrariatur  motui  ;  sed  quies 
est  hujusmodi  :  ergo,  etc.  Major  patet. 


quia  unum  contrarium  non  est  via  in 
reliquum  ;  et  minor  probatur,  quia  per 
motum  dcorsum  acquiritur  quies  deor- 
sum. 

Sexto,  illa  non  contrariantur,  qua3  se 
compatiuntur  ;  sed  motus  et  quies  sunt 
hujusmodi :  nam  aliquid  quiescit  a  motu 
locali,  et  movetur  motu  alterationis. 

Septimo,  quia  motus  et  quies  sunt 
privative  opposita :  igitur  non  contraria. 
Tenet  consequentia,  quia  sunt  distinctas 
species  oppositionis. 

Octavo,  nam  quies  contrariatur  primo 
motui  :  igitur  non  alicui  alteri.  Tenet 
consequentia,  quia  primus  motus  est 
causa  respectu  aliorum  motuum  : 
et  antecedens  notum  est,  quia 
impossibile  est  esse  quietem  a  primo 
motu.  Oppositum  arguitur  per  Aristote- 
lem  iii  isto  quintOy  tractatu  ultimo, 
text.  53. 

In  quffistione  ista  supponendum  est,  ^. ^. . 
ex  tertio  libro,  quod  motus  est  idem,  quwstio 
quod  mobile  continue  aliter,  et  aliter  se 
habens  respectu  alicujus  quiescentis  ; 
vel  saltem  est  mobile,  quod  aliter  se  ha- 
bet,  vel  aliter  se  haberet  ad  aliquod 
quiescens,  si  aliquod  quiescens  esset. 

Secundo,  supponitur  ex  eodem,  C|uod 
motus  alterationis  nonest  aliud  quam 
qualitas,  secundum  quam  est  alteratio, 
ut  calefactio  non  est  aliud  quam  calidi- 
tas,  secundum  quam  mobile  continue 
alteratur. 

Tertio,  supponiturquod  quies  a  moin  QuiesiM 
locali  non  est  aliud  quam  mobile  locali-  "^l^ojj 
ter  eodem  modo  se  habens  prius  et  pos- 
terius,  respectu  alicujus  quiescentis,  si 
aliquod  quiescens  esset. 

Quarto,  supponitur  quod  quies  in 
motu  alterationis,  non  esset  aliud  quam 
dispositio  seu  qualitas,  secundum  quam 
mobile  quiescit  in  termino  motus  ;  ut 
quies  in   calefactione  est   frigiditas  in 


QU.ESTIO  VII  237 

termino  a  quo,  et  caliditas  in  termino  semel  de  eodem  subjecto    manente  in 

ad  quem.  actu  ;  et  uterque  terminus  significat  af- 

Ex  quibus  sequitur,  quod  ista  conse-  firmative  ;  et  illi  duo  termini  significant, 

quentia  non  valet :  hoc  mohile  quicscita  vel- connotant  res  contrarias  altero  pr^e- 

motu  locali  :  igitur  quicscit,  quia   hoc  dictorum  modorum  ;  et  sic  isti  termini, 

Yerhumquiescerc,mc\udii  negalionem;  album,  72igru))i,  snnt  termini  contrarii. 

modo  ab  inferiori  ad  superius  negative  Alio  modo,  sumitur  contrarietas,  pro  re- 

non    valet  consequentia .  pugnantia  duorum  terminorum,  qui  non 

arie-     Notandum,  quod  contrarietas  est  du-  possunt  dici  simul  de  eodem  subjecto  ; 

■'**'"■  plex  :  quoBdam  inter  terminos,  et   alia  et  unus  illorum  significat  affirmative  il- 

inter  res  extra  animam  existentes  ;  quia  ludidem,  quod  altersignificatnegative  : 

de  illa,  qua3  est  inter  propositiones,  non  et  isto  modo  contrarietas  se  extendit  ad 

est  ad  propositum.  Contrarietas  quas  est  oppositionem,  quae  est  inter  privationem 

inter  res  extra  animam,  accipitur  dupli-  et    habitum  :  et  isto  modo  isti  termini 

citer  :  uno  modo  pro  repugnantia  dua-  cxcum,  et  videns  contrariantur. 

rum  formarum  intensibilium  et  remis-  Tunc  sit  secunda  conclusio  :  Isti  ter-  , ,. 

Isli  termi- 

sibilium,  quse  non  possunt   esse  simul  mini  motus   et  quies  sunt  contrarii  pr^e-  '"'  motus, 

.                                         ,               ,  ^             et  quies 

in  eodem  subjecto,  attamen  nata?  sunt  dicto  modo.  Probatur  sic  :  quia  illi  ter-  sunt  con- 

ivciT*ii 

sibi    invicem   succedere    per    actiones  mini  sunt   contrarii,   quorum  unus  si- 

suas  proprias,  et  non  consecutive  ad  ac-  gnificat  aliquam  rem  affirmative,et  alter 

tiones  aliarum  qualitatum  ;  et  sic   dici-  significat  eamdem  rem  negative  :  et  sic 

mus,  quod  caliditas  et  frigiditas  sunt  est  de   istis   terminis  motus   et  quies  : 

formae  contrarige.  quia  iste  terminus  motus  supponit  pro 

Alio  modo  accipitur  contrarietas  pro  mobili,  connotando  affirmative  motum 

hujusmodi  repugnantia  duarum  forma-  ipsum  ,  sed  iste  terminus  quies    suppo- 

rum  intensibilium,  etc.  sive   sint  nata3  nit  pro  mobili,  non  connotando  motum : 

succedere  sibi  invicem  per  actiones  pro-  et  istam  conclusionem  intendit  Aristote- 

prias,  sive  per  actiones  aliarum  qualita-  les  in  isto  quinto,  cum  dicit,  quod  mo- 

tum  ;  etsic  dico,  quod  albedo    et  nigre-  tus  et  quies  contrariantur. 

do  contrariantur  ad  invicem.  Dubitatur  primo  :  quia  Aristoteles  di- 

^ua       Tunc  de  ista  contrarietate,  sit  prima  cit  in  isto  quinto,  quod  quies  contraria- 

conclusio:AIiqua  quiescontrariatur  mo-  tur  quieti  :  modo  hoc  non  potest  exponi 

tui.  Probatur,  posito  quod   albedo,  vel  de  terminis,  quia  isti   termim,  quies  et 

caliditas  quiescat,  et  frigiditas  movea-  quies  non  contrariantur. 

tur,  sive  motu  alterationis,  sive    motu  Secundo,  dubitatur  de  illa   contrarie- 

locali,   ad  motum  subjecti   ,  tunc  istae  tate  motuum,  quam  tangit  Aristoteles  in 

qualitatcs  sunt   ad  invicem  contraria3,  littera,  quce  est  secundum   naturale    et 

pra3dicto  modo  ;  ista3  qualitates  sunt  mo-  violentum,  et  unde  motus  dicatur  natu- 

tus  et  quies  :  igitur  quies  et  motus  sunt  ralis,  et  unde  violentus,  et  qualiter  con- 

ad  invicem  contraria3.  trarientur. 

Tertio  notandum,   quod  contrarietas  Tertio,  dubitatur  de  aliis  contrarieta- 

1,^^^^- terminorum  accipitur   dupliciter  :  uno  tibus,  qua3  sunt  secundurn  velox   et  tar- 

»» *«■•  modo,  pro  repugnantia  duorum  termi-  dum,  regulare  et  irregulare ,  uniforme 

ir,    norum,  qui  non  poisunt  dloi  liinul,  ot  et  difTormei 


con 
atur 
!ui. 


I. 


238 


LIB.  V.  PIIYSICORUM 


Qiuesquo-     Acl  ista  respondetiir:  acl  pr]mum,qiiies 

modo  cst  ■     .     x^  1 

cGutraria  contranatur  quieti,  Respondetur,   quod 
^"'^^'     hoc  potest   exponi   altero   trium  modo- 
rum  :  uno  modo  de  rebus,    quod   ejus- 
dem  motus  quies  in   termino  ad  quem 
contrarietur  quieti  in  termino  a  quo,  ut 
in  motu  de  summa  caliditate  ad  sum- 
mam  frigiditatem,  summa  caliditas  con- 
trariatur    summas   frigiditati.   Secundo 
modo  exponitur  de   terminis;    quia  isti 
terinini  cjuies  in  termino  a  quo,  et  quies 
in  termino  ad  quem  contrariantur  ;  quia 
impossibile  est  illos  terminos   verificari 
de  eodem  mubili,  et  respectu    ejusdem 
motus.  Tertio   inodo   supponitur,    quod 
quies  contrariatur  motui,  non  simplici- 
ter  loquendo,  sed  secundum  istas  condi- 
tiones    naturale     et   violentum  :    quia 
quandoque  mobile  quiescit  naturaliter, 
et  quandoque  violenter. 
Vioientum     Ad  secunduni   dubium   respondetur, 
fe  a^quivo-  quod    violentum,^  et  naturale  dicunlur 
Tur^dTmo-  £equivoce  de  molu  ;  nam  quandoque  ex 
^"-       eo  motus  dicitur  naluralis,  quia  fit  se- 
cundum  consuetum  concursum  naturas ; 
etviolentus,  cum  fit  pra3ter   communem 
cursum  natura? ;  et  i.sto  modo  sumendo 
naturale    et  violentum,  est  minus  pro- 
prieloqui.  Alio  modo  sumitur  naturale, 
quod  fit  secundum  inclinationem  passi ; 
et  violentum,  quod  fit  contra  inclinatio- 
nem  ;  et  talis  motus  violentus,  qui  fit 
contra  inclinationem  passi,  quandoque 
est  a  principio  extrinseco,   ut  patet  in 
projectis;  et  quandoque  a  principio  in- 
trinseco,  facto  tamen  ab  extrinseco,  ut 
quando  ferrum  movetur  ad    magnetcm, 
hoc  est  per  inclinationem  receptam  ab 
extrinseco  a  magnete. 
6-  Ex  quibus  infero  primo,  quod  violen- 

tia,  et  naturalitas  motus  nullo  modo  at- 
tenditur  ex  parte  motoris,  sed  ex  parte 
passi ;  et  ideo  dicitur,  3.  Et/iic.  quod 
naturale  est,  quod  fita  principio  intrin- 


sunt  0 
fereti 
relati 


seco,  passo  conferente  vim  agenti,  ita  ut 
ex  hoc  dicatur  motus  naturalis,  quia  fit 
secundum  inclinationem  passi ;  et  ex 
hoc  violentus,  quia  fit  contra  ejus  incli- 
nationem,  et  istie  differentia),  scilicet 
nalurale  et  viohntum,  possunt  inveniri 
in  quohbet  genere  motuum  :  nam  qui- 
dam  est  motus  naturalis,  quidam  vio- 
lentus.Item  C{ua3dam  alteratio  naturalis, 
quasdam  violenta. 

Ad  tertium  dubium  respondetur,quod 
ist;i3  differentia)  velox  et  tardum,  sunt  ^a^^rft 
differentias  relativas ;  et  faciunt  contra- 
rietatem  relativorum,  et  istas  differen- 
tias  consequuntur  ali£e,  regulare  et  ir- 
rejulare,  uniforme  ei  difforme  ;  &{  isfa3 
contrarietates  differunt,  quia  dicitur  re- 
gulare  et  irregulare,  secundum  partes 
temporis  :  sed  dicitur  uniforme  et  dif- 
forme,  secundum  partes  subjecti. 

Quarto  dubitatur,  ex  quo  quies  con- 
trariatur  motui ,  utrum  possibile  sit  An  V 
idem  simul  moveri  et  quiescere.  Argui-  mui\\ 
tur  quod  sic  ;  posito  quod  Socrates  mo-  ''^^«vj 
veatur  per  primam  partem  proportiona- 
lem  horae,  et  quiescat  modicum  in  fine 
partis.  Item  moveatur  per  secundam, 
et  quiescat  in  fine  illius,  et  sic  in  infini- 
tum  per  omnes  partes  proportionales  ho- 
ra3 ;  tunc  in  instanti  terminante  horam, 
verum  est  dicere,  quod  immediate  ante 
hoc  Socrates  movebatur,  et  immediate 
ante  hoc  quiescebat :  igitur  simul  mo- 
vebatur,  et  quiescebat.  Antecedens  pro- 
batur,  quia  nisi  ante  hoc  Socrates  mo- 
vebatur  etquiescebat,  fuisset  dare  ulti- 
mam  partcm  proportionalem,  quod  est 
impossibilc.  Secundo,  sint  duo  lapidcs 
adamantini  a  duabus  partibus  unius  ferri 
aeque  distantes  ;  tunc  istud  ferrum  non 
movebitur  ad  aliquam  partem,quia  quan- 
ta  virtute  trahitur  ad  unam  partem,tanta 
trahitur  ad  reliquam  :  igitur  ad  nullam 
partem  movebitur,  sed  quiescit  in  me- 


QUiESTIO  VII  239 

dio.  Deinde,  ponantur   alii  duo  lapides  duo,  unus  a  parte  superiori,  et  alius  in 

a>qualis  viitutis,  unus  a  parte  superiori,  parte  infei'iori,  licet  addanlur  a^qualia, 

et  altor  a  partoinferiori,probotunc,quod  attarnen  non  ajqualiter,  quia  lapis  posi- 

illud  ferrum  movebitur  et  quiescet.  Pri-  tus  a  parte  inferiori  trahit  tanta  virlute, 

mo,  quod  quiescet,  quia   prius  quiesce-  quanta  trahitlapis  positus  a  parte  supe- 

bat,et  nunc  ab  utraqueparte  additasunt  riori,  et  cum  virtute  tractus  lapidis  in- 

aequalia  :  igitur  non  plus  movebitur  ad  ferioris  est  tractus  gravitatis  naturalis 

unam  partem  quam   ad  reliquam  ;   sed  illi  ferro  :  igitur  illud  ferrum  movebitur 

quod  movebitur,  quia  a   parte  inferiori  deorsum,  et  non  quiescet. 

est  eequalis   tractus  adamantis,   sicut  a  Ad  tertium  dico    quod  sphsera  ignis 

superiori ,  et  cum  hoc  est  inclinatio  na-  circumposita  centro  mundi   «qualiter, 

luralis  ad  deorsum  :  igitur  illud  movebi-  nullo  modo  movebitur  :  et  quando  dici- 

turdeorsum.Tertio  arguitur,  positoquod  tur,  est  extra   suum  locum  naturalem, 

in  centro  terrfeessetunasph^erulaignis,  verum  est,  sed  tamen  impeditur   a  situ 

tum  illa  movebitur,  quia  est  extrasuum  in  quo  est  ;  quia  una  medietas  sphserie 

locum    naturalem   non    impedita,    sed  ab  una  parte  centri  detinet  aliam   par- 

quiescet.  Probatur,quia  qua  ratione  mo-  tem,  ne  ascendat  sursum,  et  e  converso. 

veretur  ad  unam  partem,  eadem  ratione  Quinto  dubitatur,anpossibiIe  sit  idem 

ad  alteram.  moveri    motibus   contrariis.    Arguitur  Anidem 

Ad  ista  respondetur,quod  impossibile  quod  sic  :  et  projiciantur  duo  lapides  93-  ^%7  .imi- 

estaliquid  simul  moveri,  et  quiescere  ;  quales  ad  aquam,  tunc  videmus  ad  ex-  ^^\^us!^^ 

sicut  patet   in  expositione  quaastionis  ,  perientiam,  quod  ab  illis  duobus  lapidi- 

quia  motus  et  quies    contrariantur.   Et  bus  fiunt  circulationes   oppositge,  e  t  ta- 

ad  argumenta  :  Ad  primum  casum  ad-  men  secundum  quemlibet  istorum  mo- 

mitto,  ad  imaginationem,   licet   non  sit  vetur  tota  superficies  aquse  :   igitur   Ila 

possibilis   naturaliter,   et   tunc  quando  superficies  aqute  movetur  motibus  con- 

probatur,  quod  in  fme  horae  verum   est  trariis.  Secundo,  sit  una  virga,  vel   lan- 

dicere,  etc.   respondetur,  quod   in  fme  cea,  quas  debeat  descendere  deorsum , 

horse  verum  est  dicere,  quod  immediate  tunc  pono,  quod  quanta  velocitate  des- 

ante  hoc  Socrates  movebatur,  et  quies-  cendat  deorsum,  quod   tanta  velocitate 

cebat ,  et  negatur  consequentia,  qua  in-  rarefiat  a  parte  superiori :  tunc  illa  virga 

ferebatur  ;  igitur   simul  movebatur,   et  movetur,  ut  patet  per  casum,  et  non  so- 

quiescebat  ;  imo  stant  siniul,  quod  im-  lum  deorsum,  quia  nunquamerit  magis 

mediate   ante  hoc  Socrates  movebatur,  deorsum,  quam  nunc  est  de  facto  ;   nec 

et  quiescebat,et  immediate  ante  hoc  prius  solum  sursum,  eadem  ratione,quia  sem- 

movebatur  quam  quiescebat.Item,quod  per  ejus  medius  punctus  a^que  distat  a 

immediate  ante  hoc  successive  moveba-  centro  :  igitur  sinml  movetur    sursum, 

•tur,  et  successive  quiescebat,   et  tamen  et  deorsum,  et  per  consequens  motibus 

nunquam  simul  movebatur,  et  quiesce-  contrariis.  Tertio,  potest  argui  de   alte- 

bat.  rabiliposito  asque  distantcr  inter  summe 

Ad  sccundum  dicitur,  quod  illud  fer-  calidum,  et  summefrigidum  :  et  de  hoc 

rurn  positum  inter  duos  lapides  aequalis  tactum  fuit  supra  tertium,  quasstionede 

virtutis,  et  aeque  dislantes,  nullo  modo  Gontrariis. 

movebitur  ;  sed  quando  apponuntur  alii  Respondetur,     quod  impossibile   est 


240 


LIB.    V.  PIIYSICORUM 


aliquod  mobile  simiil  moveri  motibiis 
conlrariis.Ad  primam  rationem  de  duo- 
bus  illis  lapidibus,  dico  cjuod  illarum 
circulationum  una  supponitur  alteri,  et 
illte  circulationes  fiunt  secundum  diver- 
sas  partes  aquce  :  et  si  unus  iliorum  la- 
pidum  faciat  majorem  impetum  reliquo, 
circulatio  facta  a  minori  rumpitur  per 
majorem  ;  et  simile  est  de  aere,  quando 
audiuntur  voces  a^quales,  vel  ina^qua- 
les. 
10.  Ad  secundam,  dico  primo,  quod  il- 

lius  lance^e  medius  punctus  manet  in 
eodem  situ,  ita  ut  ejus  medius  punctus 
continue  sit  seque  distans  a  centro.  Se- 
cundo,  dico  quod  conlinue  ipsius  est 
alius,  et  alius  medius  punctus.  Tertio, 
dico  quodilla  lancea  secundum  diversas 
sui  partes  movetur  motibus  contra- 
riis,  quia  secundum  ejus  medietatem 
superiorem  ascendit  per  rarefaclionem, 
et  secundumaliam  descendit. 

Ad  rationes  principales  :  Ad  primam, 
dico  quod  isti  termini,  motus  et  quics, 
sunt  ejusdem  generis  ,  quia  sunt  de  ge- 
nere  Passionis  :  nam  ad  idem  Pra^dica- 
mentum  pertinent  privatio  et  habitus  ; 


et  sic  diceretur,  quod  sicut  iste  termi- 
nus  lumen  pertinet  ad  tertiam  speciem 
Qualitatis,  ita  etiam  iste  terminus  tene- 
brie. 

Ad  secundam,  concedo  majorem  ;  et 
ita  similiter  concedo,  quod  quies  in 
termino  ad  quem,  capiendo  quietem 
pro  dispositione,  secundum  quam  mo- 
bile  quiescit,  non  contrariatur  motui, 
imo  solum  differunt  secundum  magis 
et  minus  ;  sed  hoc  non  obstante,  isti  ter- 
mini  motiis  eiqicies,  contrariantur  prae- 
dicto  modo. 

Ad  tertiam,'dictum  est  supra  in  ter- 
tio,  quod  neutro  modo,  quia  forte  iste 
terminus  contraria  est  terminus  amplia- 
tivus. 

Ad  quartam,  negatur  consequentia  : 
quia  eadem  quies,  loquendo  de  rebus, 
non  contrariatur  motui  sursum,  et  mo- 
tui  deorsum ;  sed  tamen  iste  terminus 
motus,  et  iste  terminus  quies  opponun- 
tur  privative  sive  contrarie,  et  neuter 
illorum  opponitur  alteri  eodem  modo.Et 
consimiliter  potest  dici  ad  sequentes. 

Expliciunt  qua?stiones  quinti  libri 
Physicorum  Magistri  Joannis  Scoti. 


f 


FINIS  LIBRI  QUINTI 


QU.-ESTIO  11  2S7 

quaslibet  quarta  in  duns,  et  sic  ininfini-  quocl  est  impossibile.  Alio  modo  sumi- 

tnm.  (ur  collective,  et  tunc  denotat  terminum 

Nono,  sequerelur,   quod  in  loto  non  comniuncm,  cui  additur  accipi  pro  rna- 

essent  plures  partes,    quam  in   parte  ;  jori  numero  suppositorum  contcntorum 

consequensest  falsum  ,  quia  totumhabet  sub  i!lo  numero,  designando  cum  Iioc 

omncs  partes,  quas  habet  sua  pars,  et  quod  nulium  sit  suppositum  contentum 

cam  hocaliasalteriuspartis.Consequon-  sub  illo  termino,  nisi  sit  aliquid  nmlti- 

tia  probatur  :  quia  infmitis  non  suntali-  (udinis.  Exemplum,  si  in  ista    proposi- 

qua  plura,  et  tamen  tam  in  toto,    quam  tione  :  onines  ApostoU  sunt  duodeclm,  ly 

in  parte  sunt  infmita}  parles.  omnes  accipiatur  collectivc,,  et  tuncsen- 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem  sus  est,  quod  major  numerus  supposito- 

m  isto   G    tert.  3.  quia  nisi   continuum  Yi\m\^{\uiiievYi\\mApostolies,iduodecim, 

esset  divisibile  in  semper  divisibilia,  ip-  et  cum  hoc,  quod  nullus  sit  Apostolus, 

■sum  esset  compositum.  ex  indivisibilibus,  qui  non  sit  de  numero  illorum  duodecim. 

cujus  oppositum  estprobatum  prius.  Tunc  in  proposito  est  concedendiim  de 

Secundo,  arguitur,   suppositis  defini-  aliquo  toto  habenteinfmilas  partes,  quod 

tionibus  velocioris   in    isto   G   textAI.  aliqua3  sunt  omncs  illius  totius  :  verbi 

datis,    quia   quolibet   motu  dato  potest  gratia,  si  aliquod  habet  prajcise  quatuor 

dari  motus  tardior  ,  ut  patet  de  motu  partes,  tunc  illis  signatis,  verum  est  di- 

sphasrge  super  polos  immobiles  ;  tunc  si  cere,  quod  istas  partes  sunt  omncs  partes 

aliquod  mobile  pertranseat  aliquod  spa-  hujuscontinui. 

tium  in  aliquo  tempore,  mobile  in  duplo  Secundo,  dico  quod   de  nullo  toto  ha- 

tardius   pertransibit   idcm   spatium   in  bente  infmitas  paries,  verum  est  dicere, 

duplo  tempore,  et  medietatem  in  eodem  aliqua?  partes  sunt  onmes  partes  illius 

tempore,  et    mobile  in    duplo    tardius  totius,  quia  quibuscumque  partibus  da- 

quam  illud  pertransibit  medietatem  me-  tis,  adhucsunt  alia?  quas  sunt  partes  il- 

dietalis,  et  sic  in  infmitum,quod  non  es-  larum  partium  :  et  sicpatetquod  secun- 

set,  nisi  illud  spatiumesset  divisibile  in  dumnuIIumsensumha3cestconcedenda, 

scmper  divisibilia.  aliqiije partes  coniinui,  sunl  omnes par- 

In  ista  qua3stione  sunt  tres  dubitatio-  tes  continui ;  ei  hoc  de  prima  dubita- 


)/!ij,- ncs  :  Prima  est,  an  ista  sit  concedenda  ;  tione. 

AH(pLV.partcs  contimd  sunt  onmes  par-         Desecunda,  nota,  quod  ha3C  dictio  in-       5. 

,  •       •    '.  I         .  •    .       •■  y     •j  •    •!         1       !•    •.  ,     Inftniium 

tescontinui.  hQcmmQ,uiv\\m\?>idiii\ico\\-  finitum  accipitur  duplicuer  :  uno  modo  svmitur 

cedenda  de  praisenti,  Infinite  sunt par-  categorematice  ;  et  sic  est  terminuspri-   ''""'"'^- 

tes  continui,  vel  ciidiYii  partes  continui  vativus  oppositus  huic  termino //«i7«/;2 : 

sunt  inftnite.  Tertia,  an  ista  sit  conce-  modo  de  rationc  privativi  est  significare 

denda  depossibili,  Corli)tuwnpotest  di-  illud  idem  negative,  quod  suum  positi- 

vidi  in  infinitum.  vum  significat   affirmative,  connotando 

'm-     Quantumadprimun!,  nolandum,  quod  cum  hoc  aptitudinom    ad   suum  posili- 

^n- luBc    {\'\ci\o  omnis   sumitur  quandoque  vum  ;  et  sic  illud,de  quo  dicitur  isteter- 

L.  (listributive  ;    et  sif   lucc  csset   falsa  :  minus /^?/?^?i7«/V<,  est  extensum  sine  ter- 

alique  partes continui s}>nt  omnes partes  mino,  vel  carens  terminis,  aptum  natum 

canlintii,  nisi  esset  aIi({U(Ki  continuum  tamen  esse  terminatum. 
tale,  quod  pra^cisc  haberet  duas  partes,         Verum  est  lamen,  quod   licet  dc    yi\- ^^njiart$s 

T»m.  nt.  i: 


258 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


c«n,M..  ,ione  privalivi  sit  tolite.-  signinc»re,  .»-     tan,en  muUi  negant :  et  l.oe  de  secundo^ 
•;S"if  ;-™en  non  u,in,ur  isto  termino  ..finUun^        Quantumod  ^^^^^^'^, 


conira  ? 


■  e. 

negulx 
proposili 


"  n^        s.™pto,  nisi  ,uo;,  signi-     Oo.uendo  i„  p..opositioni.us  de  possi  .^_^^.^^  ^ 
ncet°dem  quod  ista  oratio  :  carens  tcr-     l.ili,  aut  de  priBter.to,   aut  de   fuluro  , 

1   t  0  modo  sumitur  sjnca,ego:.e-     oportet  uti  duabus  regul.s,  quas  mult    «4 
na  c'e  e   tunc   quidam   sic  exponunt,     ponunt  universales  :  l>runa  regula  es  j;,- , 
non     ;ttm  quin^majus  ;  igitur   inflni-     ista  :   «  «f  ^-^^;f;  ^^:  ^!:;  J^ 
tum   Sed  is,a  expositio  non  valet,    quia     indefhuta  dc-jmsM  debd  pom  m  csse 
unc'  s    ue  etur    quod  Cl,im.^ra  esset     j,er    unam     jr.-oposit.oncm     de    pr.c 
Mnita    r»'>  Cl  iLra  non  est  tan,a,     scnti,  ut    ista.     Socrates   potest  cur- 
cu      1;,    ,  iaitur  est  infinita  :  et  ideo     rere,  ponenda  est  in  ....  per  unam  pro- 
e      nto  sc'i.,/r,u-/„,«,  id  est,  quodli-     positionem.  et  non  per  plures,   scl  ce 
betqu  ."to maius  et infinita,  idest, quot-     Socrates currit. Secunda  .-egula  quod 
nt  plura,  e   quibuslibet  plura  ;  et  ita     oo.ni  propositione  de  possJnh,  a,.l   d 
,&,/..  p.rles  sunt  in  c.ntinuo,     pr.,erito.  .el  de  futuro.  prccd.c.tun  ap- 
s  "lifieat  ide,n,  quod  ista  o.-atio  :  m.ot-     pellat  suan.formam,  ct  non  subjeCu.n  ■ 
li^^Ls^lLpartes  sunt  in  con-     hoc  est  dictu.quod  tal.s  propos.t.o  debet 
t  f-    eru.n  esl  ta.nen,  quod  ad  istam     poni  in  esse  per  unum  de  cons.m.l.  p.vB- 
Zi^im  em  anirmativam  sequatur  iUa     dicato,  et  .,on  oportet  quod  per  unam 
ncrtiv   ;'ep.-obata.  Nunc  ponuntur  con-     de  consimiU  sul>jecto  :  et  potest  exen.- 
clud  nes    Prima  conclusio  :  nulU.  par-     pUlicari  de  ista  :  alMun  p.test  esse  n,- 
coM  nui  sunt  infinitae,  su.nendo  hanc     ,run>.  Dico  tamen  quod  .sta  reguU^  s  nt 
dTctTonem     /«^».7«.«    catego.-emalice  ;      n.odincanda,  :  fr.n.o,  s.  alterum  ex  ,  e- 
dict.onem    >n,i  =,  n.um  sit  iilu,-aUs  nume,-.,  non  opo,-tet, 

quod  illa  p.-opositio  ponatur  in  esse  per 
una.n  de  p.-ajsenli  :  veibi  gratia,  islt 
cnrrebant,  ad  hoc,  quod  ha;e  sit  vera, 
non  oportet,  quod  ista  aliquando  fuerit 
ve.-a,  isti  ciirninl  ;  sed  sufficil,  quod 
hicc  una  vice  fus.-it  ve.-a,  tstJ  citrrtt  ;  et 
iila  alia  vice  ,  isle  citrrit.  Secundo,  si 


patet,  quia  omnes  partes  conti..ui  sunt 
terminata) ,  nec  aliqua,  sunt  extensas  s.ne 
termino  :  igitur  o,nnes  sunt  finit». 

Secunda  conclusio  ;  capiendo  hanc 
dictione.n  inftnitum  syncategorematice, 
ha;c  est  vera  ,  infinil-Ji  pirtes  sitnt  tn  con- 
tinuo,  et  etia.n  a  parte  prffidicati,  tn 
cntinuo  sunt  infinitepartes.  Pi.obatur: 


':::'Zm:7:^^'^^-^^  al,erumextremu,nsitcopu,atum,   tu,. 

?      M      i    confmuo  ■  io-itur  infinit:^  .,on  oportet,  quod  per  unam  propos,t,o- 

ra::::  ::::  i;:  —  'p^r  desciptio-  .,em  po..atur  >,,  ..,  sed  .,.  ,u.^  u 

nem.  Et  antecedensapparet  :  quia  quot-  .s,a  :  ecUj.ses  Sol  '-^  /«;™    ^ 

cumaue  partes  co.itimii  signentur  se-  quia  nu,iquam    .sta      "'. ^*"'»  ■ ''' f ^ 

curu.n  ^ram  desc.iptio..e.n,    adhuc  Solis  ct  l.itnc  sunl .    Tert.o,  quando     b 

cundum  ve,a,  ,  „„0  extremo  p.-opo3it.on.s  pon.tur   te,- 

irceX    .^'icmr^quia  in  minus  nu.nc-alis,  tunc  i.la  ponenda  est 

;Xti::;::sirt:p:riesubjecU;U  quodincludenss,nca,e6orema,tunc..on 


QU^STIO  11 


259 


oportct,  quando  illa  proposilio  ponitur  concedoquodsunt  infinitaepartes  in  actu 

in  esse,  quod  iiiud  syncategorema  ma-  ab  invicem  distinctic,  licet  non  in  actu 

neat  sub    propria  foima  a  parte  pr^edi-  ?b   invicem  separatai  ;  et  hoc  intelligit 

cati  :  imo,   si    illud  syncategorcma   sit  Xvi^ioieXe^  ^.  hujus^  text.  Ql.   et  indej 

signuni  universale,  debet  poni  in  esse  quando  negat  partes  continui  esse  infi- 

per  plura  signa  particularia  sibi  corres-  nitas. 

pondentia  :  verbi  grrdia,  ba^c  est  possi-  Ad   secundam,   negatur   antccedens, 

bilis  naturaliter,  vldebo   omne  a^^tnim  ;  nisi   una   medietas  vocetur  ultima,  aut 

et  ha:c  est  impossibiiis,    video  omne  as-  una  tertia,  aut  unaquarta,et  sic  de  aliis. 

/m;??,  ideoilladefuturo  debetalitcr  poni  Ad   proijationem  dico,   quod  ^,  et  2? 

in  (?5s-e  per  plures  propositiones,   expli-  a^que  cito  vcnient  ad  punctumi),nec  ista 

cando  signum  universale  per  plura  si-  consequentia   valet  :  quamlibet  partem 

gna  particularia.  Et  istis  quatuor  condi-  spatii  pcrtransimt  A    prius  quam  li, 

tionibus  observatis,   illa)  reguIcB    sunt  igiiur  omnes parfes  spatiiperlransivit  A 

universaliter  concedendii).  prius  qua)n  B,  quia  per  antecedens  non 

Et  secundum  hoc  rcspondetur  ad   du-  designatur,    nisi   quod   per    quamlibet 

bitationem  ;  primo,  quod  ha;c  est  falsa  ;  partcm^l  prius  piairansivit,  quam  B  in 

in  injimtas  partes  potest   dimdi  conti-  aliquo  instanti  ;  modo  ex  hoc  non  sequi- 

jiuum.,  inssmper  dioisibilia  potcst  dioidi  tur,  quod  prius  in   aliquo  instanti  per- 

continuum.  Causa  hiijus  est,  quia  si   ta-  transivit  omnes  partes,  quani  B\  quia 

les  propositiones  ponerentur  in  esse  per  antecedens  est   verum,    et   consequens 

unam,  vel  pcr  plures,  opnrteret   pra^di-  falsum  :  sicutnon  sequitur,  Deus  prius 

catum   salvare   sub  propria  forma  per  creavit   Adam,   et  Noe  quam  Petrum: 

regulam  secundam  propositam,  et  sem-  igitur  in  aliquo  instanti  creavit  illos. 

per  ista  est  falsa  :  in  aliquas  partes  est  Ad  tertiam,  concedo  casum  :  et  dici- 

divisum  continimm,  quiix  si  sit  divisum  tur  unomodo,  quod  i^  tangit  J,  secun- 

jam  non   est  continuum.  Secundo  dico,  dum  superficiem  terminantem  ipsum /?, 

quod   h;i3C  est  concedenda  :  in  in/initas  quje  est  immediata  A  ;  tamen  dato,quod 

partes  continuum  cst  divisibile,  in  sem-  non  considerentur  istc^  superficies  ,  dici- 


p3r  divi^iibilia  continuum  est  divisibile  : 
et  probatur  inductione.  Tertio  dico,quod 
istfB  sunt  concedcndcB  :  continiiwn  est 
divisibile  in  semper  divisibilia  ,  conti- 
nuum  cst  divisibile  in  infinitum  ,  nec 
oportct  quod  prasdicatum  salvetur  in 
propria  forma,  quando  ponitur  in  esse, 
eoquod  prffidicatum  conlinct  manifeste 
aliquod  syncategorema  ;  et  sic  patet, 
quod  continuum  est  divisibilein  semper 
divisibilia. 

Ad  rationes.  Ad  primam,tunc  in  con- 
tinuo  essent  infinila3  partes,  concedo, 
capiendo  syntegorematire.  Et  quando 
arguitur,  vel   in  actu,   aut  in  potentia, 


tur  quod  nulla  essetpars  proportionalis, 
nec  hoc  est  inimaginabile,  nisi  ponere- 
tur  quod  in  continuo  solum  essent  finitas 
partes. 

Ad  quartam,  concedo,  sumendo  cate- 
gorematice  iianc  dictionem  in/initum.Et 
sic  similitcr  sumendo  conclusionem, 
quod  nulla}  partes  continui  sunt  infini- 
ta3.  P]t  si  quffiratur  qualiterest  hoc,quod 
Aristjteles  in  3  hujus,  text.  68.  con- 
cedit  numerum  esse  infinitum,  dico 
quod  ipse  sic  intelligit,  quod  non  est 
tanta  multitudo  continui  secundum 
unam  discretionem,  quin  possit  esse 
major  multitudo  partium  continui  se- 


360 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


cundum  aliam  discretionem  ;  sed  sic 
non  est  de  magiiitudine,  (juia  de  facto 
est  maxima  magnitudo,qua3  potest  esse. 
Ad  quintam,  concedo  quod  infinitis 
repugnat  esse  accepta  :  quia  quodlibet 
eorum  seorsum,  et  separatim  sit  accep- 
tum  secundum   distinctionem,   infinita 


non  sunt  plures  partes  in  toto   quam  in 
parte. 

ANNOTATIONES 

Nota  primo,  quod  lota  difncultas  in 
hac  quffistione  consistit,  an  incontinuo  sinl 
infinila?  parles,  et  qaomodo?  Unde,  qui- 
dam  dicimt,  quod  plura  actu  divisa  sant 


10. 


tamen  bene  possunt  esse  accepta  secun-     simpliciter  plura  :  caeterum  plura  actu  in- 


dum  aliam  distinctionem. 

Ad  sextam,  negatur  consequentia.  Ad 
probationem,  negatur  quod  infinita  non 
possunt  pertransiri  sumendo  ly  in/ini- 
tum  syncategorematice  :  quia  sic  su- 
menc\o,\s.ti  iermim  /initum  et  infinitum, 
non  sunt  oppositi  plusquam  omnis  et 
aliquis. 
9.  Ad  septimam,  negatur  consequentia. 

Ad  probationcm  :  Plures  partes,  etc.  nc- 
gatur,  nisi  ill^e  partes  sint  ajquales,  aut 
majoris  quantitatis  ;  quia  duas  quartas 
non  faciunt  majorem  extensionem, quam 
una  medietas. 

Ad  octavam,  negatur  consequentia. 
Ad  probationem,  dico  quod,  licet  sicdi- 
videndo,  posset  concedi,  quod  sint  infi- 
nit£e  partes  ejusdem  quantitatis,  atta- 
men  hoc  non  contradicit  Aristoteli,  quia 
ipse  dicit  sic,  quod  accepta  aliqua  parte 
continui  certiB  quantitatis,  impossibile 
est,  quo*d  in  eodem  continuo  sint  partes 
infmitae  ejusdem  quantitatis,  quia  tunc 
totum  esset  infmitum. 

Ad  nonam,  concedo  consequens,  quod 
patet  :  quia  in  gequinoctiali  non  sunt 
plures  partes  quam  in  tempore,  in  quo 
pertransitur,  scilicet  in  una  die  natura- 
li.  Item,  tot  sunt  partes  in  uno  parvo 
circulo  versus  polum,  sicut  in  circulo 
arctico,  quot  etiam  in  die  nalurali ;  quia 
cuilibetparti  diei  naturalis  correspondet 
una  pars  illius  circuli,  quae  pertransibi- 
tur  in  illa  parte  diei,  et  sic  in  majori 
circulo,  et  in  minori  non  sunt  plurcs 
partes  in  uno    quam  in  reliquo,   ct  sic 


divisa,  ut  ab-strahunt  a  dlvision^,  sunl 
plura  secundum  quid,  et  unum  simplici- 
ter  propler  indivisiono:n.  Qiiare  in  conLi- 
nuo  sunt  infinitoe  partes  secunduui  quil, 
at  non  simpliciter ;  alque  adeo  quodlibet 
continuum  potest  dici  infiaitum  secandam 
quid,  et  poiiere  intiniluui  secundum 
quid,  nuUa  est  repugnantia.  Quidam  vero 
dicunt,  quod  in  conlinuo  sunt  duplices 
parles  :  quseJam  actuales  ;  quoedam  po- 
tentiales.  Partes  actuales  dicuntur  partes 
ejusdem  quantitatis,  et  ex  numero,  et 
quantitate  talium  consurgit  magnitudo  to- 
tius.  Partes  vero  potentiales  dicunlur  par- 
tes  ejusdem  proportionis  ;  et  secundum 
numerum  illarum  partium  non  variatur 
corpus  secundum  magnitudinem,  et  par- 
viLaLeiu  ,  quia  tol  sunt  partes  tales  in  gra- 
no  milii,  vel  in  millesim.a  parle  ejus,  quot 
in  toto  universo,  quia  utrobique  sunt  in- 
finitoe,  adeoque  secundum  hanc  sentenliam 
in  continuo  sunl  infiniLa3  partes  potcntiales 
sive  ejusdem  proporlionis  ,  sed  non  infini- 
tos  actuales  sive  ejusdem  quanLitatis. 

Alius  cst  modus  dicendi.  quod  in  conti- 
nuo  non  sunt  partes  infinilcie,  sed  finitse  in 
infinitum,  ila  quod  nunquam  est  devenire 
ad  ultimum.  Allier  dicit  quidam  Doctor, 
quod  in  conLinuo  non  sunlpartes  infinitce, 
nec  finit?e  numeroactu,  quia  nullum  nu- 
merum  constituunt  ;  divisio  euim  conli- 
nui  numerum  causat.  Nam  ex  divisione 
continui  causatur  numerus,  teriio  hujus. 
Gum  ergo  non  sint  partes  divisoe,  sequitur 
quod  nuUum  numerum  consliluanl,  el 
juxta  hunc  modum  dicenli  po  .set  respon- 
deri  adquar;am  hujus  qujesLionis. 

AliLer  dicil  quidam  sic,quod  aliquid  esse 
Infinilum  poLeslesse  dupliciter:  primo  mo- 


Iti  con\ 

nuo 
parteA 
phce»\ 

tuala 
potem 


Inco\ 
qiiom 
sunl\ 
ta 


InfiA 
potel 


QU.ESTIO  II 


261 


'i  do.  in  facto  esse,  et  in  acce pto  esse.Secundo 
modo,  in  fieri,  el  in  accipiendo.  Primo  mo- 
do  dicitur  infinitum,cujus  tot  sunt  accepta, 
quod  non  possuntplura  accipi  ;  ut  dicatur 
linea  infinita  sic,  cui  nulla  potesl  fieri  ad- 
ditio  :  et  lioc  modo  probat  Aristoteles  in  3. 
hujus  text.  42.  et  inde  ad  55.  quod 
non  possit  corpus  infinitum  esse.  Secundo 
modo  dicitur  infinilum,  cujus  post  aliqua 
plura  accepta,  sunt  plura,  et  plura  in  in- 
finitum  ;  ita  quod  accipiendo  successive 
unum  post  aliud,  non  est  dare  terminum. 
Primum  appellatur  infinitum  in  actu  ;  se- 
cundumveroin  polentia  et  in  fleri.  Ulte- 
rius  dicit,  quod  divisibile  non  denorrinat 
actum,  sed  polenliam  :  quia  divisi- 
bile  dicitur,  quod  potest  dividi  ,  atque 
adeo  continuum  non  liabet  partes  infinitas 
in  accepto  esse,  quce  constituant  infinitum 
in  actu,  habet  lamen  infinitas  in  fleri,  et  in 
accipiendo  unam  post  aliam,  el  ideo  suffi- 
cil  quod  sit  infinitum  in  potentia. 

Nota  secundo,  quod  parles  in  continuo 
sunt  duplices  :  qusedam  sunt  sequales  in 
quantitate,  vel  oequaIisquanLitatis,sicquod 
una  est  sequalis  alteri  Kqualitate  quanti- 
latis  ;  alioB  sunt  aequales  in  proportione,  sic 
quod  una  est  oequalis  alteri  in  proporlione, 
et  habent  proportionis  sequalilalem.  Exem- 
plum  primi,  omnes  linese  bicubitaj,  vel 
tricubitas  sunt  ejusdem  quanlitatis.  Exem- 
plum  secundi,  si  primo  accipiaturmcdium 
quantilatis  datae,  poslea  medium  medii, 
deinde  mediumalterius  mcdii,  alque  ita 
semper  accipialur  secundum  medietatem; 
priores  partes  appellantur  partes  ejusdem 
quanlitatis,  quse  sunt  parles  determinatae 
mensurie,  qua^  per  ipsarum  replicationem 
possunt  reddere  totum,  et  per  eas  totum 
ipsum  consumitur  :  verbi  gralia,  sit  una 
quantitas  decem  palmorum ;  in  hoc  quanto 
potest  reperiri  una  cerla  mensura,  quae 
reddil  certas  parles  in  numero,  ut  quanti- 
las  unius  palmi  per  replicationem  ejus,de- 
cies  reddit  detenninatas  partes  in  nume- 
ro  ;  posteriores  vero  appellantur  partes 
ejusdem  proportionis,  et  sunt  illae,  in  qui- 
bus  non  potest  reperiri  aliqua  una  mensura 


certa,  per  cujus  replicationem  redduntur 
omnes  illaepartes,  et  consummatur  totum 
illud  secundumduas  partes;namcum  illae 
partes  non  sint  in  numero  cerlo  et  deter- 
minato,  imo  ponantur  communiter  infi- 
nitae,  et  infinito  repugnet  talis  mensura,  et 
talis  consummatio,  ideo  non  reperilur  ra- 
tio  mensurae. 

Ideo  dicitur  communiter,quod  continuum 
est  divisibile  in  infinitas  partes  ejusdem 
proportionis,  non  autem  in  partes  cjus- 
dem  quanlitatis;  quoniam  si  aliqua  magni- 
tudo  quanlumcumque  magna,divi(latur  in 
partes  digitales,consumeretur;sed  si  divide- 
retur  continuein  parles  ejusdem  proporlio- 
nis,  nunquam  consumeretur,  dividendo ; 
vel  si  dividatur  aliquod  continuum  in  duas 
modietates,  vel  in  duas  partes,^et  ita  alia 
pars  in  alias  duas  medielates,  et  sic  in  in- 
finitum,  nunquam  eril  devenire  ad  indi- 
visibile. 

Nota  tertio,  quod  sicut  esse  in  potenlia  pote7tia\t 
accipitur  dupliciter,  ita  esse  in  actu  :  Pri-  '^*'*'^  "J.«c- 
mo  modo  esse  in  potenlia  accipitur  pro  es-  '■'^'"  «"- 
se  virtuali,  scilicet,  pro  esse,  quod  habent 
res  in  virtute  sua3  causae  :  et  res  quoe  tale 
esse  habcnt,  nihil  sunt  in  se,  sed  habent 
denominationema  potentia  Dei  activa,  in 
qua  actualiter  conlinentur  :  et  isto  modo 
creaturae  antequam  crearentur,  erant  in 
polentia.  Secundo  modo,  esse  in  potentia 
idem  est,  quod  importare  aliqua  in  actu 
non  distincto,  nec  determinato  :  et  isto  mo- 
do  dicimus,  quod  genus  importat  species 
in  potpntia  ,  quia  implicite  el  indelermi- 
nate  :  isto  etiam  modo  totum  homogeneum 
importat  partesin  potentia,  quia  indistinc- 
te.  Similiter  actus  polest  dici  dupliciter  : 
uno  modo,  ut  opponitur  primae  potentiae, 
et  islo  modo  actus  idem  est,  quod  in  se 
exislcre,  et  esse  extra  nihil ;  et  isto  modo 
unaquseque  res  creata  ponitur  extra  nihil, 
etin  actu,  itaquod  non  est  in  virtute  suse 
causse  tantum,  et  hoc  modo  partes  sunt  in 
conlinuo  ,  nam  continuum  constituunt,  et 
ut  sic  dicuntactum  hoc  primo  modoaccep- 
tum,  eo  quod  actu  exisLunt  cxtra  nihil. 
Alio  modo  esse  in  actu  idem  est,  quod  esse 


262 


LIB.  Yl.  PHYSICORUM 


|l 


lerminntum,  cl  clausum  iu  sua  propria  en- 
titate,  sic,  quod  est  a  quocumque  alio  se- 
paratum,  eL  in  propria  realitate    subsis- 
lcns  ;  et  hoc  modo  non  sunt  in  continuo  in- 
.finitse  parles,  scilicel  in  actu  distinclo,   et 
determinato.  Unde  omnia  isla  sunt  vera, 
scilicet  quod  partes  in  continuo  sunt  acLu 
ens,  et  quod  actu  consLiLuunt  continuum  , 
et  quod  sunt  actu  in  continuo  :  non  tamen 
sequitur,  quod  sint  in  actu  disLincLo    eL  de- 
terminato,  et  ideo  non  possunt  constiLue- 
re  actu  infinitum. 
13.  Etsi  dicas,  anle    divisionom  quailibet 

pars  existit  in  continuo  :  ergo  ante  divisio- 
nem  habet  propriam  formam  a  forma  alte- 
rius  partis  disLinctam,  quia  actus  est  for- 
ma,  dico  quod,  liceL  quoelibet  pars  in  con- 
linuo  ante  divisionem  habeat  formam,  non 
tamen  habet  eara  distincLe,   quinimo    om- 
nes  partes  concurrunt  ad  unam  formam 
totalem,  quseest  in  actu  ;  sunt  autemmul- 
tae  formae  in  potentia,  et   quando   dicitur, 
quod  forma  est  actus,  et  aclus  est  forma, 
dico  quod  actus  disLinctus  est  a  forma  to- 
tali  et  compleLa,  non  tamen  a  forma  par- 
tiali,  quinimo  eo  quod  est  pars,  non  est 
actu  distincLo    et  determinato  ,  nisi  talis 
pars  sit  ipsemet  actus.  Unde,  licet  una  pars 
vere  negetur  ab  altera,  pula,dicendo  ,  hoec 
non  est  illa  ;  non  propler  hoc  sunt  distinc- 
tDBjSed  disLmguibiles. 
.,  ,    ,  Nota  quarto,   pro  quibusdam  rationibus 

Nola  hanc  ^i  j    r        ^ 

regulam.  solvcudis  in  hac  materia,  quod  quando  ar- 
guitur  ab  aliquo  termino  communi  sup- 
ponente  confuse  lanfum  respectu  alicujus 
multitudinis  ad  eumdem  terminum,  sup- 
ponente  personaliter  respecLu  alicujusma- 
gnitudinis,  non  est  bona  consequentia  , 
quoniam  commiltitur  fallacia  figurae  dic- 
lionis.  Quod  declaratur  in  hac  ratione  :so- 
let  enim  probari  a  quibusdam,  quod  mul- 
titudonon  possit  crescere  in  infinitumrquo- 
niatn  si  sic,  tunc  ultra  omnem  muILiLudi 


queretur,  quod  aliqua  multitudo  finita  es- 
set  multitudo  infinita  ,  quodest  impossibi- 
le.Quod  autemullra  omnem  multitudinem 
finitam  dalam,  esset  dare  maltitudinem  fi- 
niLammajorem,  si  muUiLudo  cre  cere  pos- 
s?t  in  infinitum,  patet,  quia  quoelibet  sin- 
gularis  hujus  universalis  esset  vera  ;  nam 
ulLra  hanc  muUiLudinem  finiLam  datam, 
esset  dare  nmlLiLudinem  majorem  finiLam, 
et  ultra  istam,aUam  majorem,et  sic  in  infi- 

niLum. 

AdisLam  rationem  respondetur,  quod 
hicestfaliacia  figuroe  dictionis,  quoniam 
in  majori  iste  terminus  miiUUudo  in  prse- 
dicato  primse  propositionis  supponit  confu- 
se  tantum,  et  dicii  qualo  quid  ;  in  minori 
autem  propositionesupponiL  Lantum  deter- 
minate  respecLu  ejusdem  mulLiLudinis  im- 
portaLa3per  signum  universale,  et  ideo 
mutatur,  quals  quid  in  hoc  aliquid. 

Nola  posLremo,  quod  conLinuum  esse  di-  £< 
visibileininfinitum,  nonesthabere  infini  """ 
tas  parLes  simul  acLu  categorematice,    ne- 
que  habere  iufinitas  partes  in  potentia,  ita 
quod  per  divisionem  tales  partes  de  novo 
fiant.  Divisio  enim  non  producit  de   novo 
aliquam  quanLiLaLem,    sed  est  habere  in- 
finitaspartes  syncategorematice,  id    est, 
non  tot,  quin  plures;  quia  non  in  tot  poLest 
dividi,  quin  in  plures  dividi  possit :  et  hoc 
soleL  dici  habere  infinitas  parLes  in  poten-^ 
lia.  Ex  his  sequitur,  quod,cumcontinuuai 
componatur  ex  partibus  divisibiUbus,    ut 
probalum  est  in  proecedenti  quoestione,  erit 
etiam  divisibile  in    lales  partes  ;  unum- 
quodque  enira  dividiLur  in  ea,  ex  quibus 
componitur :  et  cum  ipsoe  tales  partes  eam- 
dem  ralionem  habeant,    quia  sunt  conti- 
nuoe,  rursus  erunL  divisibiles  in  parles,  ex 
quibus  unaquoeque  pars  componiLur,   quoe 
partes  adhuc  sunt  continuaj,  et  per  conse 
quens  divisibiles  in  parles  continuas,   ex 
quibus  componuntur,  et  sic  in  infinitum  ; 


um 
ini 

P 
qu 


nemfinitan;  uatam,esset  dare  finitam  raajo-     orgo  quot  partes  a  continuo  ^^^^^ 
rem;sed  rauUitudo  major  orani  raultitudine     nent  divisibiles,  atque  adeo  conLmuum 
finitaest  multitudo  inlinita ;  ergo  si  uILra      divisibile  m  seraper 
omnera  multitudinem  tinitam  datam,  esset 
dare  multitudinem  finitam  raajorem,.  se- 


divisibilia. 


OU.ESTIO  I!I 


m 


QU/ESTIO  III 


Vli  nm  in  ccnlimw  sinlaliqnoe  res   indivisi- 
biles,  lit  puuclus 

Arislot.    /,/c-.  cap.   1.   et   8.  F/tysic.    (O.p.  S.   et  3. 

Meliiph.  cap.  5.  Tlieniist  Averroes.  et  alii  in- 
ttrjreles  fi  Physic.  D.  Th'  m.  hc(,  1.  el"^.  Mc- 
lapii.  lact.  j3.  cl  opusc.  ^(j.  AleDSis'S.  Met.  cap. 

5.  Tcoph.  3.  de  Anirr..  ad  te.ct.  S6.  Scotus  in   2. 

disp    1.  qiupst-  3.  e<  dist.  2.  ijiia^sl.  9.    Capreol. 

diAl.  2.  (jncpst.  1.  art.  3.    Hispaleu.     qi(asi.    2. 

art.  4.  Duraiitl.    qucest.  4.     Occ!  aiu    /;i     logica 

cap.  de  q%(anlilote,in  iract.  de  Eucliarisiiacap. 

1.  ^f  i'.  fi  quodl.  1.  quwst.  9.  Cajf^faii.  3.  par^. 

qu(psl.  4.  ar^.  £.  (?/  c«/5.  dc  quanlitate.  Satns    m 

pnvdicameiito  dc  quajilitale. Snarez  tom.  "l.Met. 

disp.  40-  s<'c/.  5,  nura.  "2S.   Conimbnc.  4.     P//?/- 

sic.  cop.  2.   qua;st.  1.  Ruviiis    iract.    dc    comp. 

continui  n.  7.  e<  sequcnt.  Complulen.  disput.  25. 

qua^st.  l.  Fuenle  quipst.  [.diffic.  1. 


i.  Arguitur  qiicd  non:  quia  si  flat  divi- 

sio  linea)  super  punctuni  continuantem ; 
tunc  quaero,  utrum  punctus  conlinuans 
vadat  ad  unampartem,  vel  ad  alitim, 
vel  corrumpatur,  vel  vadat  ad  utram- 
que.  Non  ad  unam  partem  ,  nec 
aliam  ;  quia  nulla  est  ratioc{uare  potius 
iret  ad  hanc  partem  quam  ad  illam,  ex 
quo  super  ipsoa^qualiter  fiat  divisio.Non 
ad  utramfjue,  quia  jom  esset  in  diver- 
sis  locis,  quod  est  impossibile.  Si  dica- 
tur,  quod  corrumpatur,  hoc  est  falsuni  ; 
quia  ponamus,  quod  illa  linea  sit  linea 
materia?  prima^  :  modomateria  prima 
est  fiigenerabilis,  et  incorruptibilis,  ut 
patet  priuto  /iitjus. 

Secundo,  circumscribatur  per  poten- 
tiam  divinam,  vel  imaginationem  punc- 
tus  terminans  aliquam  lineani  ;  tunc 
quasro  utrum  linea  sit  finita,  vel  infini- 
ta  :  non  infinita,  quia  prius  erat  fmi- 
ta,  et  non  est  sibi  aliquid  additum,  nec 
estrarefacta  :  igitur  nuncnon  est  infmi- 
ta.  Si  dicatur,  quod  sit  fmita,  tunc  vel 
fmitur  per  punctum  alium  a  pra^cedenti, 
vel  non  Si  sic  ;  igitur  illa  dun  puncta 
erant  immediata,  scilicet,  punctus  cir- 
cumscriptus,  et  iste.  Si  non  ;  igitur 
frustra  ponebatur  punctus  terminans  ad 


terminandum  lineam,  ex  quo  seipsa  est 
terminata. 

Tertio,  sequeretur  quod  indivisibile 
moveretur  loculiter  ;  consequcns  est 
falsum,  ut  patet  in  isto  sexto,  te.xt.  87. 
Consequentia  probatur  :  quia  molo  cor- 
pore  moventur  omnia,  qu^e  sunt  in  cor- 
pore  :  modo  punclus  est  in  corpore  ; 
ergo,  etc.  Nec  valet,  si  dicatur,  quod 
indivisibile  potest  moveri  per  accidens, 
licet  non  per  se,  quia  omnes  rationes 
Aristotelis  quibus  probat,  quod  indivisi- 
bile  non  movetur,  ^eque  probant,  quod 
non  movetur  per  accidens,  sicut  quod 
non  movetur  per  se,  sicut  est  illa  :  omne 
quod  movetiir  est  parti.ii  in  termino  a 
quo,  et  partim  in  termino  ad  quem. 

Quarto,  si  in  continuo  sit  aliquis  punc- 
tiis  ,  vel  hi.c  est  ad  continuandum,  vel 
ad  terminandum  :  non  ad  continuan- 
dum  ,  quia  circumscriptis  omnibus 
punctis  continuantibus  alicujus  Iinea3  , 
qua^ro  utrum  aliquid  linea)  remaneat 
vel  nvn.  Si  sic;  igitur  aliquid  essetlinea, 
in  quo  non  esset  punctus.  Si  non,  igitur 
linca  non  esset  aliud  prteter  illa  puncta 
continuantia  ;  et  per  consequens  illa  li- 
nea  componebatur  ex  illis  punctis.  Nec 
ad  terminandum,  quia  quantitati  com- 
petit,  quod  sit  seipsa  terminata,  vel  in- 
terminata. 

Quinto,  sequeretur,  quod  c|uodlibet 
continuum  esselinfmiteperfectum,  quia 
in  quolibetcontinuoessent  infmitapunc- 
ta,  quorum  quodlibet  esset  certa3  per- 
fectionis  ;  modo  ex  infmitis  perfe.ctioni- 
bus  compositis  resultat  unum  infmitum 
perfectum. 

Sexto,  cjuia  vel  punctus  csset  substan- 
tla,  vel  accidens  :  non  sjbstantia  ;  quia 
ncc  materia,  nec  forma,  nec  composi- 
tum,  ut  patet  inducendo  ;  nec  accidens, 
quia  omne  accidens  habet  subjectum 
sibi  adcequatum  ;  sed  punctus  non   ha- 


264 


LIB.  V!.  niYsiGonuM 


bethuJLismoLli  subjectum,  quia  velillud 
subjectum  esset  accidens  ,  et  tunc  qua)- 
reretui-  de  subjecto  iilius  uccidentis,  et 
sic  in  inllnitum  procederelur.  Si  sub- 
siantia,  hoc  est  falsum,ut  faciliter  potest 
deduci,  quia  nec  materia,  nec  forma, 
nec  compositum. 
3.  Septimo,  sequeretur  quod  continuum 

esset  compositum  ex  indivisibilibus  ; 
consequens  est  falsum  etprobatum  estG. 
hujiis,  qiiesf.  1.  Gonsequentia  probatur  : 
quia  in  lineaest  dare  punctum  maxime 
remotum,  scilicet  punctum  in  exti-emo 
linea3  remotiori  :  igitur  similiter  est 
dare  punctum  propinquissimum  ;  tunc 
igitur  vel  inter  punctum  terminanteni, 
et  punctum  sibi  propinquissimum  est 
aliquod  intermedium,  vel  nullum  :  si 
aliquod,  cum  illud  non  sit  nisi  linea,vel 
punclus,  sequitur  quod  punctus  datus 
non  erat  propinquissimus  ;  si  nullum , 
igitur  illa  puncta  erant  immediata,  et 
■  per  consequens  ex  ipsis  componitur  con- 
tinuum.  Conlirmaturconsequentia,  quia 
vel  inter  puncium  terminantem  ,  etoni- 
nia  alia  puncta  estaliquodintermedium, 
vel  non  ;  si  aliquod,  cum  illud  non  sit 
nisi  punctus  vel  linea,  et  in  qualibet 
linea  sint  puncta,  sequitur  quod  non 
omnia  pnncta  praster  terminantemerant 
accepta,  quod  est  contra  posilum.  Si 
nullum  ,  tunc  sequitur,  quod  punctus 
terminans  sit  immediatus.  Secundo 
conflrmatur  consequentia  :  quia  si  sint 
dua3  spha3ra3  immediate  se  tangentes  se- 
cundum  convexum,  tunc  in  linea  recta 
terminante  per  locum  contaclus  erunt 
duo  punrta  immediata  ;  igitur  ex  illis 
cornponitur  continuum.  Tertio  confir- 
matur  ;  quia  puncta,  qu^  sunt  in  conti- 
nuo,  vel  sunt  continua,  vel  contigua,  vel 
se  consequentia  :  non  continua,  quia 
ipsorum  non  sunt  aliqua  ultima,  etc. 
ut  deducit  Aristoleles  m    is/o  G.    fcxf. 


1.  ef  2.  Coiiiirmatiir  quarto  ;  si  in 
continuo  sunt  aliqua  puncta,  sequitur, 
quod  si  punctus  Hueret,  vel  etiani  sl  se- 
paratum  moveretur  superplanum,  quod 
tunc  describerot  lineam  compositam  ex 
punotis. 

Octavo,  ad  pi-incipale  arguitur  :  seque-  4, 
retur,  quod  aliquo  moto  infinita  veloci- 
tate,  aliquid  aliu;l  moveretur  velocius; 
consequens  est  impossibiie,  quia  ex 
quo  velocitas  est  infmita,  non  potest  dari 
velocitas  major.  Gonsequentia  probatur, 
quia  si  esset  unus  punctus  infmitus  in 
vacuo,  ille  moveretur  infinita  velocita- 
te,  quia  non  haberetresistcntiam,  et  ta- 
men  aliquid  aliud  moveretur  velocius, 
ut  si  unum  corpus  grave  simplex  ibi- 
dem  poneretur  ;  quia  in  corpore  gravi 
sunt  infinitics  infinitaa  tanta^  gravita- 
tes. 

Xono  sequeretur,  quod  unus  punctus 
alteraret  unum  magnum  corpus  exten- 
sum,  sicut  unam  magnam  sphajram  ; 
consequens  est  falsum,  quia  agens  na- 
turale  quanto  est  minoris  virtutis,  caste- 
ris  paribus,  tanto  ad  minorem  distan- 
tiam  sufficit  agere  :  igitur  si  omnino 
careat  magnitudine,  ad  nullam  distan- 
tiam  aget  ;  sed  punctus  caret  magnitu- 
dine,  igitur  punctus  non  alterabit  ali- 
quod  corpus.  Gonsequentia  probatur  : 
quia  si  punctus  poneretur  in  centro 
unius  spha3ra3  remisse  frigidae,  et  ille 
punctus  esset  summe  calidus,  tunc  alte- 
raret  punctum  post  punctum,  donec  to- 
tum  corpus  esset  alteratum. 

Oppositum  arguitur  ex  Aristotcle  in  ; 
Istosc.rfo,  tcxt.  1.  ct  in(lc,qm  in  pluri- 
bus  locis  ponit  tam  puncta,  quam  ins- 
tantia.  Secundo,  patet  per  definitionem 
puncti,  quisi  jj/aictics  est,  ciijus  parsnon 
cst  habcns  posiiioncm  in  contini^o. 

Dc  ista  quKstionc  sunt  dua3  opinioncs  ^  .^.^ 
opposita3,  quarum  prima  {^)  ponit,  quod  P'-exde 


QU^STIO  111  265 

ibth-  incontiuuo  nonest  aliquaresindivisibl-  per  qui^  fii  divisio    linea3  ;  nam  in'er 

uo.     lis,  imo,  quod  nulla  resmundi  est  indi-  duo  puncta  non  polest  fieri  divisio,  quia 

visibilis  ,   nisi     intellectus,    subslanticij  jam  illa  puncta  fuissent  immediata,   et 

separatfe,  et  actus  intelligendi ;  et  istam  ex  eis  componeretur  continuum. 

opinionom  probant  rationes  ante  oppo-  Ista  positio  probatur  :  nam  si  anima 

situm.  Notandum,  quod  isti  sunt  diver-  intellectiva  ponatur  super  aliquam  ma- 

sificati  in  salvando  dicta  Matliematico-  gnitudinem,  ita  utsit  in  uno  loco,etnon 

rum  et  Aristotelis,  qui  ponunt   puncta  in  pluribus,  tunc  qua^ro,  utrum  anim?e 

esse.  Nam  quidam  dicunt,  quod  omnes  intellectiva?  correspondeat  portio  divisi- 

istae  propositiones  sunt    Mssd  ,p>inctus  bilis  illius  magnitudinis,    aut  indivisi- 

esl,  linca  est,  loiigltitdo  est,  et  cajtera  ;  bilis.  Si  divisibilis,igitur  indivisibile  est 

nam  in  omnibus  istis  est  aliquis  termi-  ^quale  divisibili,  quod  est  impossibile  , 

norum,  qui  pro  nullo  supponunt.  Ideo  quia  jam   indivisibile  esset   divisibile, 

dicunt,  quod  propositiones   Mathemati-  quod  implicat.   Gonsequentia  probatur, 

cse,  et  qua3dam,  quas  Aristoteles   ponit  quia  illa  sunt  a^qualia,  quorum   unum 

m /5^0  6.  solum  sunt  intelligendie  con-  supponitur  alteri,  nec  excedit  ipsum, 

ditionaliter.  Alii  dicunt,  quod  non  opor-  nec  exceditur  ab  ipso  :  sed    indivisibile, 

tet  hanc  esse  veram,/>»?^;?6'//«  e.9/;  sed  ad  scilicet   intellectus,    superponitur  parti 

intentionem  Mathemalici  sufficit  imagi-  divisibili    magniludinis,  quas  sibi  cor- 

nabile   esse  punctum   esse,    quia  dicit  respondet.  Et  sl  dicatur  quod  sibi   cor- 

Commentator   3.   Metaph.   comm.    GO.  respondet  portio   indivisibilis,  habetur 

quodpropositionesMathematicaa  sunt  in  propositum,    quod  in  magnitudine   est 

capitulo  propositionum  imaginabilium.  aliquod  indivisibile  ,  etillud  voco  punc- 

Aliidicunt,  salvando  istadicta,  et   sup-  tum. 

ponendo,  quod  isteterminus/».'(5»c/«5  sit  Secundo  ,  aliqua  est  superficies  indi- 

terminus  privativus,  et   ideo  sicut  iste  visibilis  secundum  profundum  ;  igitur 

terminus  magnitudo,  supponit  pro  cor-  aliquis  est  punctus  indivisibilis.  Gonse- 

pore  connotando  extensionem,  ita  iste  quentia   tcnet,  quia  de  superficie,  linea, 

terminus /;/«?c/«5  supponit  pro  corpore  et  puncto   est  idem  judicium,  quia  ne- 

non  connotando  extensionem  ;  sed  sup-  gantes  unum,  negant  et  reliquum.  An- 

ponit  pro  corpore  secundum  quod  conci-  teccdens  probatur   ;  et   sit  ignis   unus 

pilur  sub  isto  conccptu,  quod  est  termi-  punclus  summecalidus,  qui  debeat  age- 

nus  distantia3,  vel  magnitudinis  :  et  isto  re  in  aliquod  passum  ;  tunc  iste  ignis 

modo  quailibet  res   mundi  potest  dici  agit  in  passum  secundum  partes  appli- 

punctus,     quemadmodum    Astrologus  calas  passo,  et  non  secundum   omnes 

Yolens      mensurare    distantiam     inter  parles  inprofundo,  ut  probatum  fuit  in 

duas  stellas,  quamlibot   illarum  stella-  3.  A^yw^,  ^//.-e^/.  4.igitur  agit  secundum 

rum  vocatpunctum.  aliquam  partem,  et  non  nisi  secundum 

Secunda  opinio  est  contraria  pra^ce-  superficiem    indivisibilem    approxima- 

denti  ,  et  ponit  quod  in  continuo  sunt  tam  passo  :  igituraliqua  est  superficies 

partes  indivisibiles  sicut  puncta  ,  ita  ut  indivisibilis.  Minorprobatur  :  quia  pars 

duplicia  sint  puncta  :  qua^dam  termi-  infraillamsuperficiem  non  potest  agere 

nantia  lineam,  et  sunt   in  extremitati-  in  passum  distans,  nisi  agendo  per  par- 

bus  linea}.  Alia  sunl  continuantia,  su-  tem  intermediam  :  modo  hoc  estimpos- 


^53 


LIB.  VI.  PIIYSICORUM 


sil^ile,  qiiia  illa  assimilala  sil)i.  Nec  va- 
let  si  dicalur,  quod  ignis  agit  secundum 
aliquam  sui  paiiem  inillud  passum,  ta- 
mcn  secundum  nuUam  tolam  partem  ; 
quia  contra,  iste  ignis  agit  in  illud  pas- 
sum,  el  non  agit  primo  in  ipsum,  quia 
nonqujrlibet  parsignis  agit  iu  ipsum  ; 
igitur  iile  ignis  agit  per  aliquid  sui, 
quod  agit  primo.  Consequentia  tenet  per 
Aristotelem  5.  hujus,  texl.  1 .  quia  illud 
quod  movetur  non  primo,  denominatur 
molum  ratione  partis,  quas  primo  move- 
tur. 

Tertio,  sequeretur,  quod  aliqua  cor- 
pora  nunc  essent  contigua,  et  postea 
continua,  non  facta  mulatione  ;  conse- 
quens  est  lalsum.  Probatur  consequen- 


nem  :vel  igitur  ille  est  punciui-:  quanli- 
tatis,  vel  materife,  vel  forma),  aut  qua- 
litatis,  et  sic  de  aliis,  et  quocumque 
dato,  sequitur  quodlibet  aliorum  ;  quia 
si  sit  punctus  materia?,  sequitur  quodsit 
punctus  fornite  ipsam  informantis  ;  et 
si  est  punctus  forma^,  sequitur  quod  es- 
punctus  qualitatis,  quia  non  est  dare 
formam  substantialem  sine  qualitati- 
bus,  quaj  ipsam  naturaliter  consequun- 
lur.  Item,  si  sit  punctus  quantitatis,  se- 
quitur  (cum  quantiti.s  non  possit  esse 
separataa  materia,  nec  etiam  punctum 
quantitatis)  quod  est  punctus  matericB 
correspond  ens  illi  puncto  quantitatis;  et 
sic  quocumque  dato,sequitur  reliquum. 

Tcrlia  conclusio  ;  F&t  aliqua  linca  \win   qm. 
divisibilis  secundum  latum,  et  secundum  ^uoTl 

vifinH' 
linea. 


tia,  posito  quod  sint  duo  corpora  conti- 

gua  immediata,  ita  ut  sine  motu  locali  profundum  :  inio  in  quolibet  continuo 

alterante,  positione  partium  fiant  conti-  sunt  line;i3  infmita^.  Probatur  ex  prima 

nua,    tunc    ista   corpora  sunt  continua,  conclusione.  Secundo,  quia  si  columna 

quas  prius  erant  contigua,  ettanien  nul-  rotunda  ponerelur  super  planum,  ipsa 

la  est  mutatio  facta,  nisi  quod  corrupta)  tangeret  planum  :  non  primo,  quia  non 


sunt  duiB  superficies  terminantes  :  igi- 
tur  si  nrm  ponerentur  hujusmodi  super- 
ficies,  nulla  est  ibi  mutatio  facta. 

Quarto,  potcst  argui  de  visibili  opaco, 
quod  videtur,  cujus  nulla  pars  in  pro- 
fundo  vidctur  :  igitur  sequitur  quod  so- 


secundum  quamlibet  partem  ejus  igi- 
tur  tangit  planum  sccundum  aliquam 
partem,  quas  tangit  ipsum  primo,  et  illa 
parsnon  est  nisi  linea  indivisibilis.  Mi- 
norpatet,  quia  si  illa  pars  esset  divisi- 
bilis,  jam  aliqua  pars    esset    circulata, 


la  superficies  videtur  ,et  per  consequens     vel  columna  non  esset  perfecte  rotunda. 


aliqua  est  superficies  indivisibilis. 

Quinto,  quia  aliter  multa^  propositio- 
nes  Mathematicas,  qua3  sunt  demonstra- 
ta),  vel  qure  sunt  principia  demonstra- 
tionis,  essentfals^,  quod  non  est  conce- 
dendum  ;  et  sic  patent  qujustionis  opi- 
niones. 

Ideo  sit  conclusio :  Aliquis  est  punc- 
tus  materite  prinue,  et  aliquis  form» 
substantialis,  et  aliquis  est  punctus  qua-  tangerent  se  secundum  superficies  in- 
litatis,  et  aliquiscompositus  exmateria,  divisibiles,  et  habetur  propositum  ;  vel 
et  forma.  Probatur,  quia  aliquis  est  secundum  partes  in  profundo,  et  habe- 
punctus,    pcr  prsecedentem    conclusio-     tur  conscquens. 


quod  est  contra  positum. 

Quarta  conclusio  :  Aliqua  est  super- 
ficies  longa,  et  lata,  indivisibilis  tamen 
secundum  profundum.  Probatur,  quia 
nisi  ita  esset,  sequeretur  quod  quando 
duo  corpora  tangerent  se,  quod  unum 
penetraret  reliquum.  Consequens  est 
falsum,  ut  patet  4.  hujus,  lext.  53.  et 
Consequentia    probatur,    quia   vel 


)5. 


QUyESTlO  III 


2(j7 


8-  Ex  quibus  sequiUir,   quod  sicut  ali- 

quis  est  punctus  compositus  ex  materia 
et  forma,  ita  etiaiii  est  aliqua  linea 
composita  ex  materia  et  forma,  et  cum 
lioc  etiam  aliqua  siiperficies.  Et  si  obji- 
ciatur  :  tunc  sequeretur  quocl  punctus 
esset  divisibilis,  quia  posset  dividi  in 
mdMii-  materiam,  et  formam  ;  respondetur, 
Misin    qu,^(^l  non  est  inconveniens  punctum  di- 

partes    es-  ^  ' 

sendaies.   yiji  [^^  partcs  essentialcs,  sicut   in  ma- 


et  genei-antur  duo  puncta  de  novo  ter- 
minantia  partes  lineae  diviste.  Tertio, 
supponitur  quod  non  potest  dividi  linea 
maieria3  prim;e,  nisi  cum  Iioc  dividatur 
linea  forma^  quia  impossibile  est  mate- 
riam  esse  sine  forma.  Ex  quibus  patot, 
quod  quando  linea  materia)  dividitur, 
tunc  punctus  formas  supra  quem  fit  di- 
visio  corrumpitur,  et  generantur  duo 
puncta  terminantia  ;  ita  dico  quod  ex 
teriam,  et  formam  :  tamen   non    est  di-     puncto  materia?,  super  qucm  fit  divisio, 


visibilis  in  partes  quantitativas. 

Contra  primam  conclusionem  argui- 
tur  :  quia  si  in  continuo  esset  aliquis 
punctus  indivisibilis,  sequeretur  quod 
punctus  esset  divisibilis,  vel   quod  ma- 


fiunt  duo  puncta  terminantia,  corres- 
pondentia  illis  duobus  punctis  forma?, 
c|uorum  unus  vadit  ad  unam  parteni  li- 
neas  divisaa,  et  aller  ad  aliani.  Terlio 
modo  respondetur,  quod  ex  illo  puncto 


teria  prima    esset  generabilis.    Prima  continuante    fit    portio  divisibilis  ma- 

pars  consequentis  implicat  contradictio-  teria^,    scilicet  portio   lineaj,  cujus  una 

nem.  Et  secunda  est  falsa,   ut  patet  pri-  parsvadit  ad  unam  partem,  et  alia  ad 

mo  liujus,  text.  82.  Consequenlia   pro-  alteram  :  nec  hocest  inconveniens,  cuni 

batur  ;  et  capiatur  una   linea  materias  materia  de  sui  natura  sit  quantumlibet 

prima3,  quie  dividatur  super  punctum  divisibilis:  etsicutdicitur  dedivisioneli- 

continuans  ,  quia  impossibile  est  ipsam  necc  super  punctum,  ita  conformiter  di- 

dividi  inter  duo  puncta,  nisi  puncta  sint  ceretur  de   divisione  superficiei   super 

immediata.   Tunc    igitur  ille    punctus  lineam. 


continuans,  vel  vadit  ad  unam  partem, 
vel  ad  aliam  ;  et  hoc  non,  c|uia  qua  ra- 
tione,  etc,  sicut  argutum  est  ad  princi- 
pale  :  vel  corrunipitur,  et  habetur  pro- 
positum,  quod  materia  prima  est  cor- 
ruptibilis.  Respondetur  ab  aliquibus, 
quod  non  est  incunveniens  unum  punc- 
tum  matericB  prima3  corrumpi,  vel  unam 
superficiem,  vel  lineam,  quia  pj'opter 
hoc  non  minuitur  materia  prima.  Aliter 

Materta  ^ 

prima  non  respondetur.  Proquoprajmittitur,  quod 

determinat         ^ 

sibi  aii-  uiateria  prima,  quantum  est  ex  parte 
quantiia-  sui,  non  detcrminat  sibi  aliquam  quan- 
titatem,  imo  (sicut  patuit  primo  hujus) 
nun  repugnat  sibi,  quod  condensetur 
usque  ad  indivisibilc,  aut  extendatur  ad 
quantitatem  coeli.  Secundo,  suppunitur, 
quod  cj[uando  linea  forroa?  dividitur, 
tunc  corrumpitur   punctus  continuans, 


Ad  rationes  principales .  Ad  primam 
dicitur,  quod  punctus  continuans  cor- 
rumpitur,  si  sit  linea  fornia3,  vel  qua- 
litatis  ;  et  duo  puncta  de  novo  generan- 
tur  :  sed  si  sit  linea  materia3,  tunc  ille 
punctus  efficitur  portio  divisibilis,  vel 
saiteni  fit  duo  puncta,  quorum  unum 
vadit  ad  unam  partem,  et  aliud  ad 
aliam. 

Ad  secundam,  dico  quod  hoc  non  est 
possibile,  nisi  altero  duorum  modorurn, 
scilicet  quod  vel  porlio  Iinea3  destrualur. 
Et  tunc  residuum  remanet  terminatum 
puncto  terminante,  quod  non  erat  im- 
mediatum  primo  puncto,  sed  porlio  di- 
visibilis  resecata  erat  intermedia.  \'el 
quod  si  punctus  terminansauferatur, 
vel  corrumpalur,  oporlet  quod  unus  al- 
ter  de  novo  generetur.  Alii  dicuiit,  ad- 


268 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


P 


mittendo  simplicitor,  quod  punctus  ier- 
minans  potestremoveri.  Et  tunc  dicunt, 
quod  linea  remanet  terminata  seipsa, 
nec  ex  hoc  sequitur,  quod  frusira  poni- 
turpunclus  tcrminans. 

Ad  ierliam,  sequeretur  quod  indivisi- 
bile,  etc.  De  hoc  fiet  quasstio  postea  ,  la- 
mcn  pro  nunc  concedo  consequens.  Ad 
probationem,  omne  quod  movetur,  par- 
tim  est,etc.  si  intelligatur,  quod  habeat 
unam  partem  in  uno  loco,  qui  est  ter- 
minus«*7/^o,  et  aliam  in  alio,  qui  est 
terminus  adqnem;  illa  major  est  falsa  ; 
sed  si  intelligatur,quodomne  quod  mo- 
vetur,  est  in  aliquo  loco,  vel  situ,  qui 
respective  dicitur  terminus  a  quo,  et 
cum  hoc  Xevmmu^  nd  qiieni  ,  tunc  con- 
cedo  ;  modo  sic  est  in  proposito,  quod 
indivisibile  bene  est  partim  in  termino 
a  qno,  et  partim  in  termino  ad  qncm  ; 
et  istud  magis  declarabiiur  postea. 
10  Ad  quartam,  dico  quod  uiroque  modo. 

Et  quando  dicitur:non  ad  terminan- 
clum,  eic.  dico  quod  imo,  quia  quaniitas 
estseipsa  terminata,  scilicet  seipsa,  vel 
parte  sui  :  niodo  punciusest  pars  quan- 
titatis,  ideo  exquo  terminatur  puncto, 
parlesui  tcrminatur.  Exquo  patet,  quod 
ista  divisio  nonest  sufficiens  :  omnis  pars 
alicujus  totius  est  quantiiativa,  vel  es- 
sentialis,  supposiio  quod  quantitas  sit 
res  distincta  a  subsiantia,et  qualitaie. 
Tunc  enim  punctusnon  essetparsquan- 
titativa,  nisi  valde  improprie  ;  nec  esset 
pars  esseniialis,  et  eodem  modo  de 
puncto  composiio  ex  materia,  et  forma. 

Ad  quintam  negatur  consequentia. 
Ad  probationem  dico,  quod  non  sequi- 
tur,  in  continuo  sunt  infmita  puncta, 
quorum  quodlibet  est  perfectum,  vel 
perfeclio  :  igitur  quodlibet  coniinuum 
est  infmite  perfectum  ;  quia  debet  addi 
in  anlecedentc,  in  continuo  sunt  infi- 
nita,  quorum  quodlibet  est  perfectionis 


aliquanlJB  o^qualis,  velmajor,  alicui  per- 
fectioni  dat;e  :  igitur  continuum  cst  in- 
fmitc  perfectum  ;  sed  modo  antecedens 
est  falsum,  quia  punctum  non  est  ali- 
quanta^  perfectionis,    sed   indivisibilis. 

Ad  sextam  dico,  quod  utroque  modo. 
Ad  probationem  dico,  quod  est  punctus 
tam  materia}  quam  formos,  vel  qualita- 
tis,  cujus  subjecium  ada?quatum  est 
punctus  indivisibilis  materias  prima3. 
Similiter  punctus  compositus  ex  mate- 
ria  et  forma. 

Ad  septimam,  negatur  consequentia  : 
imo  inter  quEelibet  duopuncta  est  linea 
media  in  eodem  corpore  continuo.  Et 
lioc  dico  notabiliter,  quia  in  discontinuis 
possunt  esse  puncta  immediata.  Item, 
inter  quascumque  duas  lineas  est  super- 
ficies  media,  et  inter  quaslibet  duas  su- 
perficies  corpus  medium.  Ad  probatio- 
nem,  est  dare  punctum  maxime  remo- 
tum,  concedo  :  igiturmaxime  propin- 
quum ;  negatur  consequentia. 

Ad  confirmationem,  si  linea  recia  n. 
transeatper  duas  sphasras  se  contingen- 
tes,  dico,  quod  si  illa)  spha^ra?  sint  dis- 
coniinuii3,  non  est  inconveniens,  quod 
puncta  contactus  sint  immediata  ;  et 
tamen  linea  per  illas  sph^ras  transiens 
non  esset  continua,  quia  si  fuerit  linea, 
una  necesse  est  illas  sphteras  esse  con- 
nuas. 

Ad  secundam  confirmationem,  velin- 
ter  punctum,  etc.  dico,  quod  interpunc- 
ium  terminantem,  et  quodlibet  aliud  est 
lineamedia.  Vel  si  formetur  ratio  sic  ; 
vel  inier  punciumterminantem,  et  om- 
nia  alia,  est  aliquod  intermedium,  vel 
nihil.  Respondetur  distinguendo,  quia 
vel  accipis  hoc  signum,  omne,  collecti- 
ve,  vel  distributive  :  si  distributive  , 
tunc  concedo,  quod  inter  puncium  tcr- 
minaniem,  et  omnia  alia  est  aliquod 
medium,  scilicet  linea  ;  sed  si  accipia- 


QUi^STlO  III 


569 


tur  collective,  dico  quod  non  ,  quia  nul- 
la  suiit  omnia  alia  puncta  a  puncto  ter- 
minanle,  ut  patet  in  pra?cedenti  qua3S- 
tione  ;  signum  autem  universale  collec- 
tive  sumptum  non  potest  addi  termino 
communi  liabenti  infmita  supposita. 

Ad  aliam,  dico  quod  nullo  modo  ;  quia 
non  habsrentinter  se  ordinem  situs  ali- 
quo  modo. 

Ad  octavum  principale,  negatur  con- 
sequentia.  Ad  probationem,  concedo  ad 
imaginationem,  quod  si  punctus  gravi- 
tatis  poneretur  in  vacuo,  vel  non  move- 
retur    ,  vel  moveretur   subito;  et  dico 


vicemconlinuas.Et  valde  bene  possibileest 
quod  secundum  tales  fict.as  imaginationes 
imponantur  nominaad  signiticandum,quoe 
tamen  pro  nulla  resupponunt,  sicut  estlioc 
nomenvacuum,  \el  hoc  nomen  chimxra ; 
et  Lunc  sicut  dicimus  chimoeram  nihil  e.sse 
secundum  talem  significalionem,  de  vir- 
tute  sermonis ,  ila  dicilur,  quod  punctus 
nihil  est,  alqueadeo  neganlur  omnes  pro- 
posiliones  afiirmalivoe,  quibus  dicitur, 
punclus  esl  in  linea,  punctus  est  cenlrum 
circuli,  punctus  esl  lerminus  lineae,  punc- 
tus  est  indiiusibilis  ,  quia  omnes  de  rigore 
sermonis  sunt  falsae.  Similiter  negarcntur 
islse  :  loc^is  est  superficies  corpjns  :   linea 


quod  supposito,  quod  esset  unum  grave     ^«^  longiludo,  elc.  Sicut  etiam  istaest  falsa; 

infmitum   juxta    positum,    ipsum    non 

moverelur  velocius  ;  nam  in  vacuograve 

simplex  non  moveretur  velocius,    quam 

faceret  quarta  pars  ejus,  si  esset  sepa- 

rata. 

Ad  nonam,  negatur  consequentia  ; 
quia  proptcr  multitudinem  agenlium 
approximatorum  statim  [corrumperetur. 


ANNOTATIONES 

12.  ja)  Prima  ponit,  r/uod  in  conliniio  non  est 
wnitur  aliqua  res  indivisibilis.  Nola,  quo  1  lenen- 
*"*■  tes  istam  opinionem  dicunt,  quod  duplex 
est  usus  hujus  nominis  punctus,cl  uterque 
conveniens.Unusest  usus  Malhema.icus,  et 
est  fictus  per  imaginaLionem..\Iius  estusus 
naturalis,  prout  hoc  nomen  punclus  habet 


Vacuum  estlo2us  prioatus  corpore. 

Secundo  dicunt,  quod,  hoc  non  obstante, 
hoec  oratio,  locus  primlus  corpore,  et  haec 
longitudo  sine  lalitudine,  et  profunditate , 
sunt  bonae  descripLiones  liujus  nominis  va- 
cuum  ,  et  Iiujus  nominis  linea.  El  si  dica- 
Lur  :  igiLur  male  negabas  islas  p:'opositio- 
nes,  linea  est  longitudo  sine  latitudine,  etc. 
vaciium  est  locus  privatus  corpore  ;  quo- 
niam  vera  descripLio  debeL  prijedicari  de 
descripLo  vere.  KespondenL,  quod  bona 
descriplio  dicens  quid  rei,  debet  prsedicari 
de  descripto  vere ;  sed  bona  descripLio  de- 
clarans  solum  qxiid  nominis,  non  prsedica- 
tur  vere  de  descripto  medianle  lioc  verbo 
est,  si  descriptum  pru  nuUa  re  supponal ; 
conceditur  tamen  vere  praedicari  de  des- 
cripto  ad  hunc  sensum  :  Vacuum  est   locus 


in  re  correspondenLiam,  ita  quod  supponiL  privalus  corpore.xd  esL,hoc  nomen  vacuiim 

pro  aliqua  re.  Usus    iLaque  MaLhemalicus  omnia  ea  significat  et  connoLaL,  quoe  signi- 

est,  considerando,  quod  inLer  parLes   lineae  ficaL  et  connotal  illa  oralio,  locus  privatua 

sibi  invicem  continuas  sil  res  indivisibilis,  corpore.  Sic  etiam  linea  est  longitudo,   etc. 

ad  quain  parLes  lineai  Lerminanlur,  qui  vo-  id  est,  hoc  nomen  linei  omnia   eadcm  si- 

caLur  puncLus,  eL  quod  etiam  cujusIibeL  li-  gnificat  et  connoLal,  quoe  hsec  oralio,   lon- 

neae  finitue  extiemilas  sit  res  indivisibilis,  gitudo  sinelatitudine. 
quae  vocalur  punctus  :  et  ita  similiter  ima-         EthancsenLentiamconfirmantauctoritate 


ginatur,  quod  iuLer  parLes  superficiei  siL 
longiLudo  indivisibilis  secundum  laliludi- 
nem  eL  profundilaLem,  ad  quam  parlessu- 
perficiei  sibi  invicemconlinuaecopuIanLur, 
eL  quod  hocvoc^tur  linea.  £■  ita  iniagina- 
tur  de  superficie  inter  parles  corporis  ad  in- 


CommenLaloris,  qui  3.  hujus,  com.  60.  di- 
cil,  quod  MaLhematicus  poLesL  uLi  talibus 
ficlis  imaginationibus,  el  quod  proposiLio- 
nes  Mathematicae  sunt  in  capitulo  proposi- 
lionuin  imaginabiliuin,qu8e  suntquasi  fun- 
damenla  Geomelriae,  absque  hoc,   quod  sit 


13. 


270 


LIB.  VI.  PIIYSICOIIUM 


14. 


ila  in  re.  Dicit  eliani  Commenlator  quo 
Malhemalici  possunt  ponere  mensuram 
majorem  coelo,  cum  non  sit  differentia  in- 
ter  magnum,  et  parvum  in  eo  quo  indi- 
genl. 

Et  si  dicatur ;  si  tales  propositiones  de 
virlute  sermonis  sunt  falsce,  et  illa?  sunt 
fimdamenta  Geometrice,sequiLur  quod  fun- 
damenla  Geometrioe  sunt  falsa  ;  atque  ila 
per  ea  non  potest  aliqua  conclusiodemons- 
trari,  quia  quamvis  ex  falsis  sequatur  ve- 
rum,  tamen  nunquam  ex  falsis  polest  de- 
monslrari  verum,  saltem  oslensive,  ul  pa- 
tet  1.  Posteriorum,  text.  10.  Respondent, 
quod  nunquam  Ma'liematicus  supponit  ali- 
quod  falsum  ;  atque  adeo  non  est  verum, 
quod  Mathcmaticus  supponataliquam  ma- 
gnitudinem  esse  majorem  coelo  ,  sed  solum 
supponit  quod  imaginari  possumusmagni- 
tudinem  majorem  ccelo.  Minor  probatur  : 
in  prima  conclusione  Geometri;B  dicitur, 
quod  super  omnem  lineam  datam  conlin- 
git  triangulum  sequilaterum  constituere, 
et  non  essel  vera  de  virtute  sermonis  ;  quia 


Quarto,  dicunt,  quod  nomen  privativum 
requiritin  sua  significalione  subsLratum,et 
circa  illud  substratum  significat,  vel  con- 
notat  carentiam  alicujus  dispositionis  ;  et 
sic  signiiicat,  vel  connolat  illam  disposi- 
tionem  negative  :  modo  in  significatione 
hujus  termini  pnnctns,  magnitudo  est 
substratum,  et  divisibilitas  est  dispositio, 
quam  hocnomenp?o?c/ifs  significal  nega- 
tive  circa  hujusmodi  magnitudinem  ,  ita 
ut  punctus  significet  carentiam  divisibili- 
tatis  ,  vel  negationem  divisibilitatis  in 
magnitudine.  Quod  bifariam  inlelligi  po- 
test  :  uno  modo,  quod  hor^.  nomen  punctus 
significet  simpliciter  non  divisibililatem 
in  magnitudine  ;  et  hoc  non  est  verum, 
quia  tunc  punctus  niliil  esset,  cum  nulla 
sit  magnitudo  carens  divisibililate.  Alio 
modo  po'est  intelligi,  quod  hoc  nomen 
p?n2c/Hssignificet  negationem  divisibilila- 
tis  in  magnitiidine,  non  simpliciter,  sed 
divisibilitatis  dislributive  in  ejus  partes 
quantitativas,  per  hoc  nomen  totum  sump- 
tum  distributive  ;  et  sic  debet  intelli"'i  si- 


si  poneretur  diametralis  tolius  mundi,  non  trnificatio  hujus  nominis  punctus,  ita  quod 

posset  super  eam   triangulus  cTquilaleras  significatio  Touncti   explicetur  per    istam 

coUocari,  nisi  esset  magnitudo  extra  coe-  orationem  :  maf/nitudo,  et   nulla  lota  ma- 

lum  ;  igitur  Matliematicus  non  ponit  talem  gnitulo.  Similiter,  significatio  inslantis  ex- 


propositionem  secundum  intellectum  cale- 
goricuni,  sed  secunduni  inlellectum  hy- 
polhelicum,  scilicet,  quod  si  esset  tanta 
magniludo,  quantam  possemus  imaginari, 
tunc  super  omnem  lineam  finitam  datam 
contingeret  triangulum  aequilaterum  col- 
locare  ;  tamen  Mathematicus  scribit  illas 
propositiones,  et  conclusiones  categorice 
propter  breviloquium. 

Tertio,  dicunt  quod  hoc  nomen  punctus 
secundum  usum  naturalem,  est  nomen 
privativum,  quod  patel  3.  de  Anima,  text. 
15.  ubi  dicit  Aristoteles  quod  punctus  est 
onmis  divisio  ,  et  sic  indivisibile  nomina- 


plicetur  per  lianc  orationem  :  tempus,  et 
nullum  totiun  lempus,  et  ideo  quidquid  at- 
tribuitur  isti  suijjecto  magniludo,  el  nulla 
tota  magniludo,  potest  atlribui  huic  nomi- 
mpunctus;  verbi  gratia,  aliqua  niagnitudo 
est  extremum  magnitudinis  finita3,  ct  nul- 
la  tota  magnitudo  est  extremum  ejus  :  igi- 
tur  punctus  dicitur  esse  extremum  ejus. 
Similiter,  temporis  finiti  aliquod  tempus 
est  principium,  et  tamen  nuUum  totum 
tempus  est  ejus  principium  :  igitur  dici- 
mus  quod  insLans  est  ejus  principium  ;  et 
ita  similiter  de  fine. 
Quinto,  dicunt,  quod  ista   nomina,  cor- 


lur,  sicut  privalio  ,  et  ipse  vocat  punctum,  pus,  superficies,  linca,  cl  ptmctics,  pro  ea- 

aut  instansdivisionem  ;  quia  linea   intelli-  dem  re  supponunt ,  quoe  est  divisibilis  se- 

gitur  dividi  per  punclum,   et  Commenta-  cundum  longum,  latum,    et  profundum  ; 

tor  exponendo    dictum.    Aristotelis  dicit,  secundum  enim  quod  intelligilur    divisi- 

quod  punctum  significat  privationem   di-  bilis,    et  mensurabilis  secundum  Iriplicem 

visibililatis  in  magnitudine.  diametrum,  ut  dicilur  3.   Coeli,    text.    13. 


rtl 


16. 


QU^STIO  IV 


271 


\< 


illa  magnilulo  vocatur  corpus  :  sed  voea- 
tur  superficies,  secanduiTi  quo:l  inlelligilur 
divisibilis,  el  mensurabilis  secunduni  dii- 
plicem  diametruni,  circumscripla  divi- 
sibilitate,    vel  mensurabilitale  secundum 


gari  simpliciler,  quod  corpus  sit  locus 
proprius  ,  sed  debet  dici,  quod  quaravis 
corpus  sil  locus  proprius,  tnmen  non  dict- 
tur  locus  proprius  secundum  illam  ratio- 
ncm,  secundum  quam  dicitur  corpus  ,  sed 


lertium    diametram.   Dico  circumscripla     secundum  illam  rationem,secundum  quam 


secundura  inlellectum ,  verbi  graiia  , 
quando  mensuramus  pannum  secundum 
longitudineranonmensurandolalitudinem, 
vel  profanditatera,  pannus,  utsic,hab3l  ra- 
lionem  linese  ;  sed  quando  mensuramus 
ipsum  secundum  IongiLudinem,et  latitudi- 
nem,  sic  habet  ralionera  superficiei.  Et  si 
cura  hoc  addanius  raensurani  promndita- 
tis,  scilicet  spissitudinis  ejus  ,  tunc  ut  sic 
convenirel  sibi  ratio  carporis  ,  ilautqaan- 


dicitursuperficies  ;  sicut,  licet  Socrates  sit 
homo  et  albus,  tamen  non  dicitur  homo 
secundum  illam  rationera,secundum  quam 
dicitur  albuSjSed  secundura  aliam  rationem. 
Hcec  opinio,  licet  sit  satis  apparens,  est 
tamen  aperte  contra  intentionera  Philoso- 
phi,  sicut  patetper  lolum  istum  sextum  ; 
non  enim  videtur  quare  Philosophus  fecis- 
set  tantam  difficultaleni  de  indivisibilibus, 
nisi  essent  aliqua  talia  ;  suffecisset  enira 


do  proprie  volumus  loqui  de  linea,   super-     ostendere,  quod  nulla  sunt  in  livisibilia, 
ficie,  et  corpore,    tan.i  si  sunt  aliqua  pra^r      quod  taraen  non  facit ;  imo  dicit  manifes- 


dicata,  quye  conveniant  huic  subjecto  io- 
tum  corpus,  vel  tota  niagnitudo,  prouthoec 
dictio  tolum  distribuit  partes  secundum 
tripliceradivisionem  ;  tunc  illud  praedica- 
tum  debet  altribui  huic  noraini  corpus  ;  si 
vero  priedicatum  conveniat  magnitudini 
toti  prout  hoc  noraen  tolum  distribuit  par- 
tes  se?undum  duplicem  dimensionera  , 
tunc  proprie  non  debet  attribui  huic  no- 
mini  corpus,  sed  huic  no  nini  superficies  ; 
verbi  gratia,  unuin  corpus  tangit  aliud 
corpus  secunduni  se  totura,  prout  hoc  no- 
men  loticm  distribuit  soluraraodo  parles 
divisas  secunduui  longitudinera,  et  latitu- 
dineni  ,  quia  tangit  qaanilihet  earura,  sed 
non  tangit  corpus  secundum  se  totura, 
prout  hoc  noracn  totum  distribuit  partes 
secundura  trinam  dimcnsionera,  quia  non 
secunduni  profunditalera,  iaio  si  solura 
tangeret  priraara  medietateui  et  non  se- 
cundara  ;  vcl  priraam  tertiam,  et  non 
alias  duas,  vel  priraam  centesiraam,  et  non 
aliam  aliarum,  et  sic  in  infinitura  ;  illud 
corpus  non  diceretur  tangere  alterum  cor- 
pus,  nisi  secundum  superficiem. 

Et  ex  hoc  inferunt,  quoJ  quia  locus  non 
dicilur  locus  proprius,  nisi  in  quantum 
tangit  locatura,  ideo  Aristoteles  non   dixit, 


tum  esse,  quod  in  tempore  est  aliquod  in- 
divisibile,  qaod  dicimus  esse  ipsum  nunc  , 
ct  manifcstum  est  ex  his,  quce  dicta  sunt, 
quod  in  ipso  nunc  nihilmoveatur.Teneatur 
crgo  senLeatia  Seo'.i  in  hac  quoestione  quae 
est  senlenLia  omniuni  Peripateticorum.  Vi- 
de  Scotum  in  'i.  dist.  2.  quasst.  9.  sub.  lit. 
L,  %.  Ad  secundara  probationem. 


QU^STIO  IV 

Utrwn  dijinitiones  velocioris,  qiia^i  pj- 
nit  Aristoteles  in  isto  6.  sint  bonje 


Aristot.  c.  2.  lext,  12.  Averr.iiiti  et  alii  interpre- 
tes.  D.  Th')in.  Itct  3.  Alb.  tract.  \.c.  3.  Suar. 
Icm.  2.  Mel.  disp.  50.  sect  9.  n.  ^3.  Gonirabr.  et 
Ruvius  in  e.cposilione,  cap.  2.  Rocc.is  in  Para- 
phrati,  cap   2. 


Arguitur  quod  noa  :  quia  prima  de- 
finitio  dicit,  quod  velocius  est,  quod  in 
eodem  tempore  pertransit  majus,  quod 
si  ila  esset,  lunc  sequeretur,  quod  ul- 
tima  sphfcra  non  moverelur  velocius, 
quam  orbis  Luna3.  Gons^quens  est  fal- 
falsum.    Consequentia  probatur  :  quia 


1. 


quod  locus  esset  corpus  ,  sed  quod  locus     ultima  sph«ra,  et  orbis  Lunce  transeunt 
esset  superficies  ;  sed  taraen  non  debel  ne-     tequale  spatium  in  eodem  tempore,  quia 


272 


LIB.  VI.  PIIYSICORUM 


in  eodem  tempore  circum.eunt  omnia. 

Secundo,  quia  vclocius  in  eodem  tom- 
pore  pertransit  a^quale  ;  igitur  non  per- 
transit  majus.  Consequentia  tenct ;  ali- 
ter  enim  spatium  esset  majus,et  a^quale. 
Consequentia  probatur,  posito  quod  ali- 
quod  mobilc  moveatur  super  aliquod 
spatium,  ita  ut  continue  per  mobile  spa- 
tium  rarefiat,  ita  ut  in  fme  totum  spa- 
tium  sit  rarcfactum  ad  duplum,  et  mo- 
vealur  unum  aliud  velocitate  dupla, 
spalio  non  rarefacto  ;  tunc  istud  move- 
tur  indiiplo  velocius,  et  lamenspatium 
pertransitum  ab  uno  cst  pra^cise  a^quale 
spatio  peitransito  ab  alio  :  igitur  vclo- 
cius  in  codem  tcmpore  perlransit  pra3- 
cise  cTquale. 

Tertio,  moveatur  mobile  duplo  velo- 
cius  per  aliquod  tpatium  ad  aliquem  ter- 
minum,  el  ab  eodem  termino  revertatur 
ad  terminum  undc  venit  ;  tunc  istud 
movetur  in  duplo  velocius  per  casum, 
et  tamea  pertransit  pra3cise  a^quale  spa- 
tium. 

Quarto,  sequerelur  quodmotus  factus 
in  instanti  non  essi.'t  velox,  neque  tar- 
dus.  Consequens  cst  falsum,  quia  muta- 
tio  instantanoa  est  onmium  velocissima. 
Tenet  consequentia,  quia  tu  definis  ve- 
locius  per  tempus,  et  cuni  moveatur  su- 
bito,  non  movetur  in  tempore. 

Quinlo,  moveanlur  duo  mobilia,  sic 
quod  mobilc  tardum  describat  unam  par- 
vam  splia^ram  in  una  liora  ;  et  mobile 
velocius  describat  duas  hujusmodi  par- 
vas  sphagras,  tunc  istud  movetur  in  du- 
plo  ve!ocius,et  tamen  non  pertransit  ma- 
jus  spatium,  quia  spatiumperlransilum 
ab  uno  cst  pra^cise  jequale  spatio  per- 
transito  ab  alio  ;  igitur  prjecise  a}que  ve- 
lociter  movetur,  quod  est  contra  casum. 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem 
in  isto  sexto,  te.xt.  12.  ubi  probat  Ires 
defmitiones  vclocioris  ;  quarum   prima 


est  ista,  Velocius  esl,  quod  in  codem  tem- 
pore  pcrlransit  majus.  Secunda,Ft'/oc/«5 
est,  qujd  in  minori  tempore  pertransit 
cequale.  Tertia,F67oc/?«  est,  quod  inmi- 
nori  tempore  pertrnnsit  mnjus  ;  elistam 
Aristoteles  ponit  secundimi.    , 

Notandum,  quod  velox  et  tardum.aut 
eliam  veiocius,  et  lardius  non  dicuntur 
nisi  in  comparatione  ad  alium  motum  ; 
et  ideo  si  in  toto  mundo  non  esset  ali- 
quis  raotus  nisi  unus,  ncc  aliquis  fuis- 
seL  in  pra'terito  ad  quem  poluisset  com- 
parari,  ille  motus  non  diceretur  velox, 
ncc  tardus. 

Hoc  slante,  ponilur  istaconclusiorDe- 
fmitiones  prjedicta:}  sunt  bonii3,  observa- 
tis  quibusdam  conditionibus,qua3  dicen- 
tur.Probatur,quianisivelocius  in  asquali 
lempore  pertransiret  majus,  sequeretur, 
quod  velocius  non  esset  velocius.  Conse- 
quens  est  falsum.  Consequentia  proba- 
tur,  quia  velocius  in  agquali  lempore,vel 
pertransit  majus,  vel  minus,vel  asquale: 
si  majus,  habelur  propositum.  Si  «qua- 
le,  tunc  iion  esset  volocius,  sed  a^que 
velox.  Si  minus,  tunc  essel  tardius,  non 
velocius.  Secunda  defmitio  probatur, 
quod  velocius  in  minori  tempore  per- 
transit  majus,  quia  velocius  in  asquali 
tempore  pertransit  majus  ,  igitur  in  mi- 
nori  tempore  perlransit  majus.  Conse- 
quentia  probatur,  quiaexcessus  ille,  quo 
spalium  pertransitum  a  velociori  exce- 
dit  pcrtransitum  a  tardiori,  est  divisibi- 
lis,  et  per  consequens  medietas  illius 
prius  pertransibilur  quam  tolum,  et 
per  conseciuens  in  minori  tempore  per- 
transitur  majus.  Tertia  defmitio  proba- 
lur,  scilicet  c{uod  in  omni  temporo  velo- 
cius  pertransit  gequale,  quia  in  minori 
tcmpore  velocius  pertransit  majus  ;  igi- 
tur  in  minori  tempore  pertransil  sequa- 
le.  Consequentia  tenet :  quia  prius  per- 
transitur  a^quale   quam  majus. 


Dcfinitio- 
ms  velo- 
cioris  ex- 
plicantur 


QU.^STIO  IV  273 

Sccunda  conclusio.PrcTdictap  dcfinilio-  orilur,  ex  quo  in  eodem  tempore  ince- 

nes  sunt   veia},  spalio  quiescente,  aut  perunt  oriri,et  tamen  ille  arcus  nondes- 

imaginato  quicscere  ;  quia  si  spatium  cribit  majus  spatium,  ex  quo  in  eodem 

conlra  moveatur,  ilia^  definitiones  simt  tcmporc  ambo  sunt  orti,  et  antecedens 

falsa\   Secundo,   intelligenda3   sunt  de  apparet  per  Auctorem   de  Spha^ra,  qui 

spatio  non   condensato,  ncc  rarefacto  ,  ponit  de  duabus  quartis,   quarum  una 

quia  per  rarefactionem  spalii  tardius  in  est  pars  a^quinoctialis,  et  alia  zodiaci, 

minoritemporepotestpertransiremajus,  quod  istaj  quart»  simul  incipiunt  oriri, 


et  per  condensationem  spatii  velocius  in 
majori  tempore  pertransiretminus.  Ter- 
tio,  intelligendcesuntdefmitionesde  spa- 
tio  lincari,  et  non  de  spatio  corporali, 
quia  sic  totum  sempermovcretur  velo- 
cius  sua  parte,  quod  est  falsum. 

Ex  hisscquitur,  qiiod  si  aliquod  mo- 
bilcpertransibit  aliquod  spatium  pluries 


et  continue  major  pars  est  perorta  de 
quarta  zodiaci,  qunm  de  quarta  a?qui- 
noctialis,et  tamen  ilhe  quartas  simul  sunt 
perortic. 

Secundo,  sit  unus  triangulus  ortho- 
gonus  J,  B,  C,  et  descendat  A,  C  latus 
per  latus  B,  C,  ct  e  contra,  utrumque 
ajque  velociter  sicut  reliquum  ,  donec 


in  eodem  tempore,  quod  illud  movetur     conjungantur  cum   basi  A  ;  tunc  istfe 


vclocius,  sicut  ponebatur  in  uno  argu- 
mento,  quodmobilemoveturad  aliquem 
terminum,  et  ab  inde  moverctur  ad  ter- 
minum  unde  venit.  Secundo,  sequitur 
quod  illud  movetur  velocius,quod  ineo- 
dem  tempore  pertransit  plura  spatia  a3- 


diia3  linea?  moventur  asque  velociter  per 
casum,  et  tamen  una  earum  pertransit 
majus  spatium,  quam  reliqua  ;  igitur 
non  semper  velocius  pertransit  majus 
spatium.  Minor  probatur,  quia  linea^l, 
C  descendit  per  lineam  oppositam   ma- 


qualia  ;  sicut  si  unum  mobile  describat     jori  angulo,  scilicet  per  lineam  opposi- 


duasspha3ras,etaliud  non  unam  tantuni 
sicut  aliqua  illarum.  Tertio,  sequitur 
quod  vclocius  movetur  illud,  quod  in 
eodem  tempore  pertransit  tantum  spa- 
tium,cuni  aliqua  portionealterius  spatii, 
sicut  si  aliquod  mobile  describat  splia3- 
ram  in  aliquo  tempore,  describat  eam- 
dem  spha3ram  cum  porlione  alterius 
spha3ra3,  ipsummovetur  velocius. 


tam  angulo  recto  ;.  sed  linea  B,  A  des- 
cendit  per  lineam  oppositam  angulo 
acuto  soluni,  igitur  iinea  A,  C  pertran- 
sit  majus  spatium  in  eodem  tempore, 
quam  linea  B,  C,  et  tamen  a^que  velo- 
citer  movetur  per  casum,  ut  patet.  Si 
dicatur,  quod  ex  quo  asque  velociter 
moveretur,  quandolinea  B,  C  erat  con- 
juncta  cum  basi,  nunquam  A,  C  conjun- 


Contra  conclusionem  arguitur ;  quia  gelur,  ex  eo  qucd  .1,  C  pertransit  per 

ista  consequentia  nonvalet :  Isti  duoar-  majorem  lineam.  Hoc  non  valet  :  quia 

cus  simul  incipiunt  oriri,  et  continue  ex  quo  qu£elibctMlIarum  linearum  move- 

viyor  pars  pjroritur  de  uno,  quam  de  tur  per   aliam,   impossibile    est,  unam 

alio  ;  igilur  ille  arcus  est  citius perortus  prius   conjungi  cum  basi,    quam   reli- 

cujus  major pars  erat  cjntinue perorta  ;  quam  ;  igitur  necesse  est,  quod   ambas 


igitur  defmilio  non  est  bona,  qua  dici- 
tur,  quod  velocius  est,  quod  in  eodem 
tempore  pertransit  majus.  Probatur 
consequentia  :  quia  ille  arcus,  cujus 
major  pars  continue  cst  perorta,veIocius 


simul  conjungantur. 

Terlio,  sint  .1,  B,  dua3  virga3  perpen- 
dieulariter  erecta3  super  aliquod  planum, 
qua3  causent  umbras  a^quales  ;  et  sint 
duo  luminosa  a^qualiter  approximata  vir- 


T  m.  in. 


18 


274 


LIR.  VI.  rilYSICORTJM 


gis,  quiB  continuo  ascendant  aiqualiier, 
donec  uniini  supcrponatur  nsqualiter  al- 
teri,  et  aliud  alteri  ;  tuncsint  duo  mobi- 
lia,  scilicet  C,  Z>in  terminis  umbrarum, 
qua-;  causantur  in  virgis  A,  B,  et  movean- 
tur  ilia  mobilia  proportionaliter  ad  divi- 
sionem  umbrii3  ;  tunc  pono  ultci-ius, 
quod  virga  .1  continue  diminuatur  S3- 
cundum  quod  luminosum  proportioaa- 
liter  ascendit  ad  punctum  sibi    perpen- 


aliqualiter  iucurvetur  non  incurvata  B  ; 
tunc  isto  casu  posito,  trabs  C  velocius 
movetur  quam  D,  et  tamen  in  oodem 
tompore  pertranseuntur  a^qualia  ;  igitur 
non  oportet,  quod  in  eodom  tempore  ve- 
locius  pertranseat  majus.  Major  proba- 
tur,  quiacolumna.l,  perquam  descendit 
C,  a^qualiter  movetur  sicut  B  ;  igitur 
quantum  est  ex  pnrte  consumptionis  co- 
lumnarum  C    et  D,  requaliter  descen- 


diculariter    superpositum.    Tunc    istis     dunt,  sod  ultra  hoc  C  liabet  juvamen- 


suppositis,  argaitur  sic  :  mobile  C,  quod 
ponitur  intermino  umbriB  virg^e  .1,  mo- 
vetur  in  duplo  velocius  quam  mobile  D, 
et  tamon  prtecise  pertransit  asquale  spa- 
tium  ;  igitur  non  oportet  quod  velocius 
in   ajquali    tempore  pertranseat  majus 


tum  ex  mutatione   columnas    .1  ;  igitur 
pro  tunc  velocius  descendit. 

Quinto,  sequeretur  quod  aliqua  a^que 
volociter  moverentur  per  unam  horam, 
et  tamen  nullo  gradu  velocitatis  a3que 
moverontur  volociter.   Consequens    est 


spatium.    Major    probatur,   quia   Iiabet     falsum.  Consequentia  probatur,  posito 


duas  causas  velocitationis  sui  motus, 
unam,  scilieet  diminutionem  virga3  .1, 
et  aliam,  scilicet  accessum  luminosi  ad 
punctum  perpendiculoriter  supra  posi- 
tumvirga3  A  ;  quia  per  quamlibet  ista- 
rum  causarum,  dato  quod  alia  non  ossot, 
a3que  velocitor  moveretur  C,  sicut  D  ; 
igitur  ex  quo  nunc  habet  utramque,  ve- 
locius  in  duplo  movetur.  Minor  proba- 


quod  unum  mobile  continue  intendat 
motum  suum  per  horam,  et  aliud  con- 
tinue  romittat,  ot  incipiat  unum  moveri 
ab  illo  gradu  velocitatis,  ad  quem  ter- 
minatur  motus  alterius,  et  sic  sequitur 
consequens. 

Ad  illarespondotur.  Ad  primum  dico, 
quod  vorum  est,  quod  ista  consequentia 
non   valet  ;  et   negatur    consequentia, 


tur  :  quia  in  principio  illa3  umbriB  erant  quod  propter  hocdefmitio  velocioris  non 

a3quales,  et  asque  cito  erant  consumptie  valeat.  Et  ad   probationem  dico,    quod 

per  casum,   et  mobilia  C,  D  moventur  ibi  fit  recompensatio  in  partibus  poste- 

secundum  divisionem  umbrarum  ;  igi-  rioribus  temporis,  quia  licet  sit  major 

tur  pra3cise  in  aequali  tempore   descri-  pars  continue   pororta,  tamen  hoc   est 

bunt  tequale  spatium.  continue  minus,  et  minus.  Et  si  qua^ra- 

Quarto,   sint    dua3    columna3  A,  Ji,  tur,  quando  incipit  fieri  recompensatio, 

erectae  perpendiculariter  super  planum,  istud  est  difficile   dicere  ;  tamen  potest 

super  quas  cadunt  duae  trabes  aequales  dici,  quod  in  primo  instanti,   quo    ista3 

in  magnitudino,  et  in  pondere  concur-  incipiuntoriri,incipitfierirecompensatio 

rentes  in  medio  puncto  plani  inter  duas  Ad  secundum  dicitur,  quod  casusnon 


columnas,  qu^e  trabes  sint  C,  D,  et  ima- 
ginentur  ilhe  trabes  descendere  a^que 
velociter  per  divisionem  illarum  colum- 
narum,  ita  ut  ilhe    column;c    continue 


est  possibilis  naturaliter  ;  quia  impos- 
sibile  est,  quod  quodlibet  illorum  late- 
rum  doscendat  per  reliquum,  et  hoc 
a3que  velociter  ,  quia   ex    hoc  infertur 


asque  velociter    consumantur  ;  ot  tunc     cvidenter,  quod  nomeque  velociter  mo- 
volo,  quod  in  isto  descensu  calumna  A     vetur,  ut  deducium  fuit  in  ratione. 


\ 


QU^STIO  V  275 

Ad  tcrtium,  Je  lumino.sis,  dico  quud  Sccundo,  sequcrelur  quod  totum  mo- 

licet  umbra  virga^  A  in  principio  dimi-  veretur  velocius   sua  parte.  Consequens 

nuatur    velocius,   tamen  versus  finem  estfalsum,  quia  in  continuis  pars  et  to- 

diminuiturtardius,etideodivisio  virga?,  tum  moverentur  eodem  modo  ;  quia,  ut 

qua3  in  principio  fuitcausa  diminutionis  patet  3.  liujus,  text.  48.   et  51.  idem  est 

divisionis  velocioris  umbrc^,  in  fme  est  motus  totius  et  partis. 

causa  retardationis  illius  diminutionis.  Tertio,  ponaturquod  inter  duas  lineas 

Aliter  dicitur,  quod  quando  dua?  causa3  £eque  distantes,  ponantur  duae  trabes  ; 

concurrunt  ad  aliquem  effectum,    qua-  unamajor,  et  alia  minor  secundum  lon- 

rum  amba3  non  pkrs  facerent  ad  illum,  gitudinem,    et  utraque  trabs  secundum 

quam  faceret  altera  illarum,   tuncamba^  unum  extremum  tangat  alteram   linea- 

ilUe  causa3  non  sunt    reputanda3,  nisi  rum,  et  motu  continuo  moveatur,  donec 

quasi  uniuseffectuscausa  :  modo  sic  est  reliqua  simul  tanget  ;  tunc  certum  est 

in  proposito,  ascensio  luminosi  et  dimi-  quod  trabs  minor  movetur  velocius,  et 

nutio  virga3,   ista3  duie  simul    sumpife  tamen  trabs    longior    tantum    spatium 

non  plus  faciunt  ad  diminutionem  um-  describit,  sicut  brevior  :  igitur  si  penes 

bra3,  quam  faceret  altera  iilarum.  spatium  descriptum   attendatur   veloci- 

Ad  quartum,  dico  quod  trabs  C  prius  tas,  sequitur  quod  ill^  trabes  asque  ve- 

movetur  velocius  ratione  illius  incurva-  lociter  moverentur. 

tionis,   sod  postea  fit  recompensatio,  et  Quarto,  sequeretur  quod  sphasra,  vel 

movetur  tardius  in  quantum  postea  des-  circulus  major  circuiret  velocius  quam 

cribit  lineam  circularem  illius  incurvi-  sphasra,  vel  circulus  minor.  Consequens 

tatis  sou  incurvationis,  ubi  si  non  fuis-  est  falsum:  quia  uterquein  eodem  tem- 

set  facta   incurvatio,    non    oportuisset  pore  circa  idem  centrum  praecise  com- 

dcscendisse  nisi  per  lineam  rectam.  plet  suam  circulationem,  et  per  conse- 

Ad  quintum,  conceditur  consequens  ;  quens  a3que  velociter  moventur. 

tamenin  illocasu  dicitur,  quod  sub  gra-  Quinto,  quia  in  motu  alterationis  non 

dibus  movetur  a^que  velociter.  Rationes  pertransitur    aliquod  spatium  ;    igitur 

principales  sunt  solutce  in  qua^stione.  ejus  velocitas  non  attenditur  penes  spa- 

tiumin  tanto  tempore  descriptum. 

QU.ESTIO  V  Sexto,  potest  arguideaugmentatione, 

et  diminutione,  in  quibusnon  attenditur 

IHrimi  vdocilas  molus  sit  altendenda  penes  velocitas   penes   spatium  pertransitum, 

spalium  in  lanto  lempore pertransitum  g^d  potiuspenesquantitatemacquisitam, 

vel  deperditam. 

Arislot.  Itictext.  12.  Vide  Auctores  cilat  s  (/««if.  ^^           .,                      .,                   .   .•^i.^»^i^.^ 

aniecedenti.  Opposituni  arguitur  pcr  Aristotelem 

in  isto  sexto,  text.  12,  et  patet  ex  defini- 

ARGUiTun  primo  quod  non  :  quia  tunc  tionibus  fvelocioris  :  nam  velocius    est, 

sequeretur,  quod  majus  mobile,  ca^teris  quod  in  asquali  tcmpore  pertransit  ma- 

paribus,  movereturvelocius    quam  mo-  jus  spatium,  et   in  minori    majus,    et 

bile  minus.Consequensestfalsum  :quia  in   minori  asquale  ;  igitur  ex  hoc,  quod 

quadriga  non  movetur    velocius    equo  majus  vel  minus  spatium  pertransitur, 

trahente  quadrigam.    Probatur   conse-  est    major   vel   minor  velocitas,  et  per 

quenlia,    quia   majus    mobile  describit  consequens  penes    hujusmodi    spatium 

majus  spatium  quam  minus.  est  attendenda  velocitas. 


276 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


Divisio 
quivstionis 


In  omni 
motu  con- 
sideranda 
est  dislan- 
tia   lermi- 

narum . 


o. 

I7i  molu 
est  exien- 
tio,  et  i?i- 

tensio . 


In  qua?stioneprimo  videbitur,  quid  est 
vclocitatem  attendi  penes  aliquid  in  ge- 
nerali.  Secundo,  videbitur  specialiterde 
motu  locali  recto.  Tertio,  de  motu  circu- 
lari.  Quarto,  dealils  motibus  consequen- 
ter. 

Quantuma:!  primum,  notandum  quod 
in  motu  quolibet  est  consideranda  via, 
seu  distantia  terminorum,  secundum 
quam  procedendo  ab  uno  terminorum 
ad  reliquum,  est  successio  in  motu  ; 
et  hujusmodidistantia  in  motu  locali  vo- 
catur  spatium,  et  transumptive  in  aliis 
motibus  potest  vocari  spatium,  et  sic  in 
omni  motu  est  imaginanda  distantia  lo- 
calis,  vel  formalis  interterminos  motus. 

Secundo,  notandum  quod  sicutin  qua- 
litatibus  est  extensio  qualitatis,  et  inten- 
sio,  ita  est  etiam  in  motu  :  nam  extensio 
subjecti  in  qualitatibus  vocatur  extensio 
qualitatis  ;  et  multitudo  graduum  in  ea- 
dem  parte  subjecti  vocatur  intensio  qua- 
litatis,  sed  duratioillius  vocaturejus  ex- 
tensio  ;  et  ideo  sicut  differunt  qualitas 
major  et  qualitas  intensior,  ita  etiam 
differunt  motus  major  et  motus  velo- 
cior,  quia  ille  motus  est  major,  quima- 
jori  tempore  durat,  et  ille  motus  velocior, 
quo  in  minori  tempore  majuspertransi- 
tur.  Ex  quo  patet,  quod  velox,  et  tardum 
defmiuntur  in  comparatione  ad  tempus, 
et  ad  spatium,  quod  acquiritur  tanto, 
vel  tanto  tempore.  Et  ex  isto  sequitur, 
quod  motus  instantaneus  non  est  velox 
neque  tardus,  quia  velox  et  tardum  de- 
fmiunturtempore. 

Tertio  notandum,  quod  velocitatem 
motus  attendi  penes  aliquid  non  est 
aliud,  quam  scire  quid  est  illud,  pcr 
quod  possumus  cognoscere  unum  esse 
velociusalio  ,  verbi  gratia,  si  qua^ratur 
penes  quid  attendatur  longitudo  corpo- 
ris  ;  ista  qua?slio  petit  ccrtirieari  dc 
mensura,  mediante  qua  possumus  cog- 


noscere  longitudines  corporls,  itautista 
quasstio  penes  quid  attenditur  velocitas 
motus,  pelat  certificarideillo,  quo  noio, 
possemus  cognoscere  de  motu  quantus 
sit  in  velocitate. 

Quarto,  notandum  quod  illud  penes 
quod  attenditur  velocitas,  debet  esse  no- 
tum  invariabile,  immobile,  quemadmo- 
dum  mensura  magnitudinum  debet  esse 
sine  augmentatione,  et  diminutione.  Et 
si  dicatur  nullum  est  tale,  quod  sit  sim- 
plicitcr  invariabile  et  immobile,  pcr 
quod  possit  cognosri  velocitas,  igitur 
frustra  ponuntur  illa3  conditiones.  Res- 
pondetur,  quod  licet  nullum  sit  tale, 
hoc  tamen  non  obstat,  quin  pcr  hujus- 
modi  lineam  imaginabilem  immobilem, 
possimus  certificare  de  motu  quantus 
est  in  vclocitate,  quemadmodum  per  li- 
neas  imaginatas  certificamus  depropor- 
tione  magnitudinum. 

Ttem,  notandum  quod  duo  concurrunt 
ad  velocitatem  motus,  per  quorum  quod-  Ad  Z'^ 
libet  potest  cognosci  quanta  est  vcloci-  '"/^'rfj 
tas,  scilicet  proportio  potentire  motoris  ^runt 
ad  resistentiam  moti  ;  etqualiter  penes 
hoc  attendatur  velocitas,  dictum  fuit  su- 
perius.  Secundo,  concurrit  spatium  per- 
transitum  a  mobili,  et  magis  proprie 
attenditur  velocitas  pene.s  spatium  des- 
criptum  amobili,  quampenes  proportio- 
ncm  potentiaj  ad  resistcntiam.  Primo, 
quia  illud  spatium  est  nobis  notius  ;  sed 
proportio  potenliaj  ad  resistentiam  non 
cognoscitur  nisi  arguitive  et  ex  conse- 
queni.i,  eo  quod  talis  proporlio  non  son- 
titur.  Secundo,  quia  spatium  ponitur  in 
defmitione  v^locloris  ;  etideo  spatium  vi- 
deiur  magis  de  intcnsions  velocitatis, 
quam  proportio  potentia3  ad  resisten- 
tiam.  Tertio,  quia  hujusmodi  proportio 
po!entia3  ad  resistcntiam  est  causa  velo- 
citatis,  sed  spatium  (a)  portransitum  est 
quasi  effectus  :  modo  in  naturalibus  cf- 


QUiESTIO  V 


277 


fectus  sunt  nobis  notiores  causis  ;  igitur 
potius  devenimus  in  notitiom  velocitatis 
per  spatium,  quam  per  proportionem 
potenliajad  resistcntiam  ;  et  sic  patct  in 
generali  quid  est  velocitatem  attendi  pe- 
nes  aliquid  :  et  ha^c  de  primo. 
lociias      Ouantum    ad    secundum,   sit    prima 

us    lo-  ^- 

spoies  conclusio  ista  :  ^'elocitas  motus  localis 

datten 

ur.  recti  non  est  attendenda  penes  maximum 
spatium  corporale,  vel  superficiale  des- 
criptum  a  corpore  moto.  Probatur,  quia 
si  ita  esset,  tunc  sequeretur,  quod  nul- 


subjecti  ,  et  ideo  dicit  Auctor  sexPrinci- 
piorum,  quod  margarita  est  albior, 
quam  albus  equus. 

Secunda  conclusio.  Penes  spatium  li- 
nearc  descriptum  a  toto  corpore  moto, 
non  est  attendenda  velocitas  motus  loca- 
lis  recti.  Probatur,  quiatunc  sequeretur, 
quod  velocius  motum  moveretur  tar- 
diu.s,  vel  a^que  velociter.  Consequens 
est  falsum.  Conscquentia  probatur  per 
unam  rationem  ante  oppositum,  scili- 
cet,  posito  quod  inter  duas  lineas   asque 


lus  csset  motus   uniformis,   nec  posset     distantes  sint  dua3  trabes  inasquales  se 
esse.  Consequens    est   falsum.    Conse- 
quentia     probatur,   ex   definitione  mo- 


cundum  longitudinem  ,  tunc  minor 
trabs  velocius  movetur,  et  tamen  aequa- 
le  spatium  lineare  describit  spatio  des- 
cripto  a  trabe  majori. 

Tertia  conclusio  :  Velocitas  motus  (°) 
localis  recti  est  attendenda  penes  spatium 
lineare  ab  aliquo  puncto  sui  moti  des- 
criptum,  et  ita  sequitur  ex  prascedenti- 
bus.  Sed  tunc  restat  difficultas,  an  hu- 
jusmodi  velocitas  sit  attendenda  penes 
spatium  lineare  descriptum  a  puncto  ve- 
iocissime  moto,  vel  a  puncto  medio,  sci- 
tur  quod  semper  majus  mobile  movere-  licet  centro  corporum  motorum.  Tunc 
tur   velocius    minori.    Consequens    est     ponitur   ista   conclusio   :  Penes  lineam 


tus  uniformis  :  nam  (b)  motus  unifor- 
mis  cujuslibet  pars  movetur  a^que  ve- 
locitcr  sicut  totum ;  sed  nullius  totius 
aliqua  pars  describit  totum  spatium  cor- 
porale  vel  superficiale,  quod  totum  des- 
cribit  ;  igitur  si  penes  hujusmodi  spa- 
tium  attenderetur  velocitas,  nullius 
totius  pars  moveretur  icque  velociter  si- 
cut  totum,  et  per  consequens  nihil  mo- 
veretur  uniformiter.  Secundo,  sequere- 


falsum,  quia  unum  parvum  plumbum 
descendit  in  una  hora  de  sphasra  ignis 
usque  ad  centrum  ;  et  si  unum  magnum 
lignum  moveatur  ex  transverso  in  eadem 
hora,  certumest,  quod  illud  plumbum 
movelur  velocius  ,  et  tamen  majus  spa- 
lium  corporale  describitur  a  ligno,  quam 
a  plumbo.  Tertio,  quia  iilud  alteratur 
velocius  quod  pcr  niajorcm  parlem   sui 


descriptam  a  puncto  velocissime  moto 
est  attendenda  velocitas  motus  localis 
recti.  Probatur  :  quia  penes  illud  co- 
gnoscitur  velocitas,  quo  notopotest  co- 
gnosci  de  velocitate  quanta  sit,  sed  nota 
linea  descripta  a  punctovelocissimc  mo- 
to,  cognoscitur  velocitas  quanta  est;  igi- 
tur,  etc.  Major  patuit  prius,  quia  hoc  in- 
telligimusper  velocitatem  attendi  penes 


recipit  qualitatem,   quam  illud,     quod     aliquid.  Minor  probatur,  quia   punctus 


per  minorem  ,  igiturillud  movetur  velo- 
cius,  quod  describit  majus  spatium  cor- 
porale.  Consequentia  tenet  per  simile  , 
et  antecedens  apparet ;  quia  penes  ex- 
tensionem  qualitatis  per  subjectum  non 
altenditur  intensio  qualitatis,  sed  pencs 


velocissimus  est  punctus  notissimus 
corporis  moti  ;  ideo  linea  ab  ipso  des- 
cripta  est  notissima  ,  sicut  patet  in 
sphairis  de  lineamedia  interduos  polos, 
ut  de  linea  a^quinoctiali.  Secundo,  quia 
quodlibet  mobilc  tantum  spatium   per- 


pluralitatcm   graduum  in  eadem  parte     transit,   quantum   ab  aliqua  sui  parte 


278 


LIB.  VI.   PIIYSICORUM 


pertransitur  ;  sod  maximum  spatium 
descriptum  abaliquomobili  estspatium 
descriptum  a  puncto  velocissime  moto  , 
igitur  liujusmodi  spatium  estmaximum 
spatium  descriptum  a  mobili,  et  pencs 
talia  attendilur  velocitas  ;  ergo,  etc.  Mi- 
nor  patet  per  defmitionem  vjlocloris  ; 
nam  velocius  est,  quod  in  minori  tem- 
pore  pertransit  majus  spatium. 
6.  Gontra  conclusionem  arguitur  primo, 

quod  non  quodlibet  est  ita  album,  sicut 
aliqua  pars  ejus  est  alba  ;  igitur  ita  nec 
quodlibet  ita  velociter  movetur,  sicut 
pars  ejus  velocissime  mota.  Antecedens 
apparet  de  albcdine  uniformiter  diffor- 
mi,  qua5  non  est  intensior  quam  gra- 
dus  ejus  medius.  Secmido,  quia  possi- 
bile  est,  quod  alicujus  mobilis  nullus  sit 
punctus  velocissime  motus  •,  ergo,  etc. 
Tertio,  posito  quod  mobile  rarefiat  se- 
cundum  partes  anteriores  ,  tunc  conti- 
nue  est  alius,  et  alius  punctus  velocissi- 
me  motus  ;  igitur  penes  nullam  bujus- 
modi  lineam  est  attendenda  velocitas. 
Quarto,  posito  quod  sint  A  et  B  duo 
mobilia,  quorum  superficies  anteceden- 
tes^qualiter  procedant,  sed  superficies 
seu  pars  anterior  ipsius  B  condensetur  ; 
tunc  ista  duo  mobilia  a^que  cito  venient 
de  termino  ad  terminum  ;  igitur  a^que 
velocitermoventur,  et  tamen  ipsius  B 
aliquis  punctus  velocius  movetur,  quam 
alius  punctusipsius  ^l  ;  igitur  penes  li- 
neam,  etc.  Quinto,  sequeretur  quod  si 
Socrates,  et  Plato  aeque  velociter  move- 
rentur  de  termino  ad  terminum,  quod 
tunc,  si  in  illo  termino  motus  Socrates 
extenderet  digitum,  Socrates  movere- 
tur  vclocius  Platone. 

Ad  ista  respondetur.  Ad  primum,con- 
cedo  antccedens,  etnego  consequentiam: 
quia  non  consimiliter  fit  denominatio 
ab  albedine  et  a  motu  ;  quia  non  quili- 
bet  gradus  albcdinis  suflicitad  denomi' 


nandum  subjectuxii  ,  sed  quilibet  motus 
bene  sufficit.  Ad  secundum,  dico  quod 
non  oportet,  quod  talis  linea  describa- 
lur  sed  sufficit  imaginata  ,  quia  perhoc 
cognoscipotest  quantitas  velocitatis.  Ad 
tertium  consimiliter  ;  quia  licet  sit  con- 
tinue  alius,  et  alius  punctus  velocissi- 
me  motus,tamenest  idem  aequivalenter. 
Ad  quartum,  potest  concedi  quod  B  mo- 
vetur  velociusj  quam  .1,  licet  a^que  cito 
veniant  ad  terminum  ;  et  hoc  idem  ha- 
bet  concedere  ponens,  quod  velocitas 
attendatur  penes  lineam  descriptam  a 
medio  puncto.  Quod  probo,  retento  eo- 
dem  casu  ;  quia  illud  movetur  velocius 
a  cujus  medio  puncto  describitur  major 
linea  ;  quia  si  B  non  fuisset  condensa- 
tum,  tunc  fuissent  asquales  linea3  des- 
criptic  per  media  puncta  A  q{  B ;  sed 
tunc  major  linea  describitur  a  medio 
puncto  ipsius  B,  de  quanto  medius 
punctus  plus  appropinquat  ad  partes  an- 
teriores  :  igitur,  etc.  Ad  quintum,  con- 
ceditur  quod  extendens  digitum  versus 
fmem  motus  velocius  movetur  ;  sed  hoc 
non  est  nisi  in  quantum  motus  digiti 
per  expulsionem  vclocitatur  ultra  mo- 
tum  corporis  ;  et  sic  patet  penes  quid  sit 
attendenda  velocitas  motus  localis  recti: 
et  ha3c  de  secundo. 

Quantum  ad  tcrtium,  nota  quod  pos- 
sibiie  est,  quod  aliquod  corpus  moveatur  "1""^ 
circulariter,  et  non  alio  motu  ;  et  quod  ^'■^^^: , 
velocius     moveatur    quam   circumeat  ;'''"*.  I 

^  cwmrt. 

et  possibile  est  e  contra,  quod  velocius 
circumeat  quam  moveatur  :  verbi  gra- 
tia,  in  exemplo,  sint  duo  gravia,  quo- 
rum  unum  descendat  perpendiculariter 
ad  centrum,  et  aliud  asque  velociter 
descendat,  non  tamen  perpendiculariter, 
sed  ex  transverso,  et  sit  primum  ^l,  sc- 
cundum  //  ;  tunc  A  movetur  a^que  velo- 
cilei'  cum  B,  et  tamen  descendit  velo- 
cius,  quia  plus  appropinipiat  ad    cen- 


7. 

Mobilei 
vel 
)no 


QD.^STIO  V 


270 


icitas 
us  cir- 
iris,  et 
uitio- 
penes 
d  at- 
'attir. 


trum  ;  ita  similiter  est  de   motu  circu-  Ad  secuiidam  dujjitationem  responde- 

lari    vel  sphairico  ;  nam  circulus  a^qui-  tur,  ponendo  istam  conclusionem  :  Cir- 

noctialis  movetur  velocius,  quam  circu-  cuitio,  (^^)  seu   velocilas  circuitionis  est 

lus  minorin  spluTra,  et  non  circuit  ve-  attendenda    penes    angulos    descriptos 

locius,    imo    prgecise   aeque    velociter,  circa  conlrum,  ita    scilicet,  quod  illud 

quia    pni3cise  in  eodem  temporemajor  duplovclociuscircuit,quodineodemtem- 

circulus,  ctminor  complent   suam  cir-  poreduplum  angulumcircacentrumdes- 

culationem.  cribit.  Probatur,  quia  penos  hujusmodi 

Ideo  hic  est  duplex  dubitatio  :  Prima,  angulos  descriptos  circa  centrum,  Astro- 

penes  quid  attendatur  velocitas   circula-  logi  mensurant  ad   invicem  omnes  mo- 

ris  motus.  Secunda,  penes  quid  atlenda-  tus  corporum  coelestium.  Secundo,  se- 

tur  velocitas  circuitionis  scu  circuitio.  queretur  quod  Sol  non  moveretur  duplo 

Ad  primom  respondetur  sicut  de  motu  velocius  Mai'te.  Consequens  est  falsum, 

locali  recto,  quod  hujusmodi    velocitas  ut  patet  in  spha^ra,  quia  Sol  complet 

est  attendenda  penes  lineam  descriptam  suam  circulationem  in  anno,  Mars  vero 

a  puncto  velocissime  moto  :  verbi  gra-  in   duobus.  Consequens  probatur,  quia 

tia,  coelum  a^que  velociter  movetur,  si-  Sol  nonpertransit  duplum  spatium,  imo 

cut  circulus   ajquinoctialis.  Patet,   quia  cum    sphaera    Martis  sit   multo   major 

ille  punctus   est  notissimus  in  ccelo  ,  quam  sph^era  Solis,  multo  majus  spa- 


quia  medius  inter  duos  polos.  Et  si  ob- 
jiciatur,  tunc  sequeretur,  quod  si  uni 
rota?  circiimducla3  colligareturunus  ba- 
culus  a  centro  adcircumferentiam,quod 
tunc  illa  rota  a^que  velociter  movetur, 
siciit  extremapars  iliius  baculi.  Secun- 
do,  sequeretur  quod  per  solam  altenua- 
tionem  roti^  velocitaretur  motus  circu- 
laris.  Consequens  est  falsum  :  quia   ad- 


tiumpertransitur  a  Marte  quam  a  Sole, 
nisi  attendendo  velocitatem  penes  angu- 
los  descriptos,  et  penes  numerum  angu- 
lorum  descriptorum.  Sed  objicitur  : 
Mars  movetur  velocius  Solc,  quia  per- 
transit  spatium  plus  quam  in  duplo  ma- 
jus  spha?ra  Solis,  et  non  movetur  velo- 
cius  nisi  circumeundo  ;  igitur  velocius 
circuit,  qiiod  est    contra  prajcedentem 


huc  maneteadem  proportio  potentia3  ad     conclusionem.  Respondetur,  concedendo 


resistentiam.  Tenet  consequentia  :  quia 
per  solam  attenuationem  pars  circum- 
ferentialis  majorem  lineam  describeret. 
Respondetur,  nogando  consequentiam  ; 
(|uia  conclusio  intelligi  debet  de  corpore 
reducto  ad  sphjericilatem.  Aliqui  ta- 
men  concedunt  consequens,  quod  tale 
mobile  movetur  velocius,  sicut  extrema 
pars  ejus.  Ad  secundum,  conccdo  con- 
sequens  :  quia  ex  attenuatione  rola3  quo- 
dammodo  diminuitur  resistentia,  et 
ideo  intenditur  velocitas.  Et  sciendum, 
quod  velocitas  non  attenditur  simplici- 


antecedens,  et  negando  consequentiam: 
quia  non  sequitur  A  movetur  velocius 
quam  B,ei  non  nisi  descendendo  ;  igitur 
A  velocius  descendit  quam  B,pos\to  quod 
B  descendat  perpendiculariter  ad  cen- 
trum,  et  J  moveatur  velocius  ex  trans- 
verso  et  indirecto  versus  centrum.  Et 
sic  patet  penes  quid  sitattendenda  Velo- 
citasmotus  circularis,  et  motus  circui- 
tionis.  Et  heec  de  tertio. 
Quantum  ad  qiiartum  de   augmenta- 


9 
VelocHas 


tione,  est  prima  conclusio  ista  :  veloci 
tas  augmentationis  non   est  attendenda  uonis  pe- 
ter  penes  hujusmodi  lineam,  sed  penes     pcnes  acquisitum  adistum  sensum,quod   'c!iauen- 
illam  lineam,  etnumcrum   replicationis     illud   non    augmentatur    velocius,  cui '^'^"'^'^- 
illius  linea3.  major  quantitas    acquiritur  in  codem 


280 


LIB.  VI.  PIIYSICOIIUM 


tempore  ;  nec  illud  lardius.  rui  minor 
quanlitas  acquiritur;  nec  illud  a?quaii- 
ter,  cui  acquiritur  a^qualis  quantitas,  (et 
proportionaliter  dicitur  de  diminutione.) 
Probatur,  quia  si  parva  Ixerba,  ct  mu- 
gna  arbor  augmententur  in  eadcmiiora, 
ita  ut  utrique  acquiratur  quantitas  pc- 
dalis,  certum  est,  quod  ista?  magnitudi- 
nes  suntimequales.  Primo,  ad  experien- 
tiam,  et  communem  usum  diceremus 
herbam  multoplus  augmenlatam,quam 
arborem.  Secundo,  quia  illie  augmenta- 
tiones  sunt  ina^quales,  quarum  ima  est 
insensibilis  et  immanifesta,  et  alia  sen- 
sibilis  et  manifesta  ;  modo  augmentatio 
herb£B  est  sensibilis,  et  arboris  insensi- 
bilis ;  ergo,  etc. 

Secunda  conclusio  :  Velocitas  aug* 
mentationis  attenditur  penes  proportio- 
nem  acquisiti  ad  pra^existens,  seilicct, 
quod  illud  est  cT.quc  velociter  augmen- 
tatum,  cui  in  eadem  hora  est  acquisita 
a3qualis  propositio  magnitudinis  ad- 
venientis  ad  praicxistentem  ;  ct  idco  si 
unum  parvum  animal  ut  musca,  aug- 
mentetur  ad  duplum,  et  unum  aliud 
animal  magnum  in  eadem  hora  augmen- 
tetur  ad  duplum,  ista  duo  a^que  veloci- 
ter  augmentantur,  non  obstante,  quod 
multo  major  quantitas  acquiritur  uni 
quam  alteri. 

Vclocitas      Tertia  conclusio  :  Velocitas  rarefactio- 
lionis  un-  i^is  non  cst  attcndcnda  penes  extensio- 

*^^niau'^'  nem,  sed  penes  proportioncm,  Cjuse  est 

acquisiti  ad  pra^existens,  quiaquantum 

ad  hoc  estidemjudicium  de  augmenta- 

tione    et    rarefactione.   De  altcrationc 

dicetur  super  7.  hujus.  Patet   igitur  in 

quolibet  genere  motuum,  penes  quid, 

scilicet  tanquam  penes  effectum,  sit  at- 

tendenda  velocitas  motus  :  et   h;cc  de 

quarto. 

Rationcs,  licet  sint  satis  sohita)  ,  la- 
10.  ' 

men  ad  primam  ncgatur  conscqucntia, 


quiapenes  spatium  corporale  non  atten- 
ditur  velocitas,  quemadmodum  pra^sup- 
ponit  ratio. 

Ad  secundam,  negatur  consequentia, 
propter  eamdem  causam. 

Ad  tertiam,  dico  quod  illa  ratio  pra3- 
supponit  velocitatem  attendi  penes  li- 
neam  descriptam  a  toto  corpore  moto  ; 
modo  hoc  est  falsum  ,  sed  attendenda 
est  penes  spatium  lineare  descriptum  a 
puncto  velocissime  moto. 

Ad  quartam,  negatur  consequentia  ; 
quia  licet  sphrora  major  velocius  movea- 
tur,  tamennon  velocius  circuit,  eo  quod 
spha3ra  vel  circulus  major,  et  minor 
possunt  in  eodem  tempore  describere 
angulos  a^quales  circa  centrum. 

Ad  quintam,  dico  quod  licet  non  sit 
ibi  spatium  locale,  atiamen  cst  ibi  spa- 
tium,  id  est,  distantia  formalis  inler 
terminos,  secundum  quamest  successio 
ab  uno  termino  ad  reliquum. 

Ad  sextam  de  augmentatione,  dico 
quod  nec  attenditur  penes  spatium,  nec 
penesquantitatem  acquisitam  vel  deper- 
ditam,  sed  penes  proportionem  quanti- 
tatis  ac!:[uisita3,  vel  deperdita^  ad  pra3- 
existcns. 

ANNOTATIOxNES 

'      (a)  Spalium  iJcrlramUum  est  quasieifec.lits.        {j" 
Nota,  quod  duplex  est  via  rem  aliquam    ' '"  '*'P 
cognosccndi,   iit  adnolavit  ArisloLeles    in  cof/«osC(J 
Prologo  hujus  :   Prima,  quoad  no3  per  ef-    .pUx. 
fecLum,  quod  cst  nosso  quia  est,  id  est,  hoc 
esse  hoc,  iit  videntes  hominem  ridere  cog- 
nosclmusesse  risibilem;  et  secunda,ordine 
nalurse  por  causam,  quod  esl  cognoscere 
propter  quid,  in  quo  proprie  consisLit  ralio 
scienlia3.  ScoLus  in  liac  quoeslione  investi- 
gat  velocitalem  motus  ex  effectu,tumquia 
prius    tractala   est    ab    ArisLotele,     tum 
quia  cognitio  nostra  incipit  a  sensu.  In  7. 
aulem,  quresl.  6.  scrutaLur  viam  quaj  est 
per  causam. 
(1»)    Nam  molus  uniformis  cujusUbel  pars     j^y^J 


QU^STIO  VI 


281 


moli  movjlur  ,vque  velociljr.  Nota,  quod 
moLiis  esl  duplex  :  uniformis  et  difformis, 
el  ulraque  differentia  pote?t  considerari  res- 
pectu  subjecti,  et  respectu  lemporis.  Ile3- 
pectu  subjecti  molus  est  uniformi:^,,  cujus 
omne  partes  oequu  inter  so  velocilate  mo- 
ven',ur,  ul  estvidere  in  continuo  recte  molo 
per  planum  ;  si  enim  lapis  pedalis  per  pla- 
nilalem  moveatur,  omnes  ejus  partes  mo- 
vcntur  aequaliter  :  difformis  vero  molus, 
quoad  sulDJectum  est,  quo  non  omnes  par- 
tes  mobilis  moventur  nequaliter,  qui  du- 
plexest  :unitbrmiter  difformis,  et  difformi- 
ter  difformis.  Motus  uniformiter  difformis 
est  motus  subjecti,  ita  difformiter  nioli,  ut 
cujuscumque  portionis  linea3  secundum  ta- 
lem  extensioneai  punctum  medium  ea  pro" 
portione  excodilur  ab  extremo  intensissimo 
talis  porliunculoe,  qua  exceditalterumejus 
extremum  remississimum,  qui  quidem  in- 
ter  motus  locales  solum  convenit  circulari- 
ter  motis,  et  illis  omnibus,  ut  apparet  in 
mola  frumentaria,  cujus  centrum  indivisi- 
bile  immobile  starct,  si  motus  esset  per- 
fecte  circularis,  et  si  circumferentia  rno- 
vereLur  ut  8.  punctum  medium  inter 
ipsam  el  centrum  moverelur  ut  4.,  et  rae- 
dium  inter  circumferentiam  et  4.  movere- 
lurulG.,el  medium  inter  4.  et  centrum 
moverctur  ut  2.  Molus  difibimiter  diffur- 
mis  quoad  subjectum,  est  motus  subjecti, 
ita  difformiter  moti,  ut  non  cuju-cumque 
portionis  secundum  talem  extensionem, 
punctummediumaequaliterexcedat,  et  ex- 
cedatur,  ut  si  quadrupedale  ita  in  una 
liora  alteretur,  quod  prima  pedalitas  acci- 
piat  calorem  uniformiter  ut  unum,  secunda 
uniformiter  ut  2  vel  ut  3  etc.  nam  punc- 
lum  medium  talis  pedalitatis,  neque  exce- 
dit  unum  extremum,  neque  exceditur  ab 
altero  ;  cceterum  moLus  localis  non  potest 
essc  difformiter  diiTormis  quoad  subjec- 
tum,  quoniam  rectus  ncquit  ullo  modo 
esse  difformis,  cum  omnes  partes  continui 
aequalitcr  moveantur,  circularis  vero  om- 
nis  est  uniformiter  difformis. 

Motus  uniformis  quoad  tempus  est  illc, 
quo  idem  mobile  oequis  porlionibus  tempo- 


ris  oequas  itidem  pertran^it  longitudines 
spatii,  ut  in  regalarissimo  moLu  coelorum 
perspectum  esl,  spaLii  vidi^Ucet  veri,  vel 
imaginarii,  quia  secundum  Philosoph  os 
movetur  primum  mobile,  super  quod  pu- 
tant  non  extare  locum.  Molus  aulem  diffor- 
mis  quoad  tempus  est  ille,  quo  partibus 
oequalibus  temporis  inoequalia  pertranseun- 
tur  spatia,  vel  insequalibus  oequalia;  et  est 
uti  superior,  vel  uniformitor  difformis,  vel 
difformiter  difformis.  Motus  uniformi- 
ter  difformis  quoad  tenipus,  est  mo- 
tus  ita  difformis,  ut  si  dividatur  secun- 
dum  tempus,  scilicet  secundum  prius  et 
po.=!terius,  cujusque  partis  punctum  me- 
dium  illa  proportione  excodit  remississi- 
mum  extremum  illius  parlis,  c^ua  excedi- 
tur  ab  intensissimo.  H;iec  motus  species 
proprie  accidit  naturaliter  motis  et  projec- 
tis,  ubi  enim  moles  ab  allo  cadit  per  me- 
dium  uniforme,  velocius  movetur  in  fine, 
quam  in  principio  ;  projectorum  vero  mo- 
tus  remissior  est  in  j3ne  quam  in  princi- 
pio,  alque  adeo  primus  uniformiter  diffor- 
miterintenditur;  secundus vero uniformiter 
difformiter  remitlitur.Motus  vero  difformi- 
ter difformi3,quoad  tempus  est  motus  taliter 
difformis,  ut  si  dividatur  secundum  tem- 
pus  non  ciijuscumque  partis  medium  ca 
proporlione  excedit  unum  extremum,  qua 
exceditur  ab  alio,  ut  si  ita  res  aliqua  mo- 
veretur  per  horam,  ul  per  aliquam  partom 
uniformiter  moveretur  ut  unum,  per 
aliam  ut  duo  vel  tria,  et  caetera,  ut  videri 
potest  inmotibus  progressivis  animalium, 
quoe  quidem  species  motus  crebro  accidit 
in  alteratione  corporum  animalium,  et  po- 
test  forsan  contingero  in  motu  augmenti, 
et  decrementi. 

(c)  Velocitas  moius  localis  recW,  etc.  Nota, 
quod  hsec  conclusio  potest  hoc  exeinplo  ex- 
plicari  ;  ut  sint  duo  mobilia  A  et  B,  quae 
non  seque  velocitermoveanlur,si  conferan- 
tur  in  velocitate,  qualis  proportio  fuerit 
inter  lineas  eodem  tempore  perlransitas, 
lalis  erit  proportio  inter  velocitates  ;  el  ea- 
dem  est  ratio,  si  motus  ejusdem  mobilis, 
quo  uno  tempore  movetur,  comparetur  ad 


13. 


28^ 


LIB,   Vl.   PllY.SIGOllUM 


euni,  quo  niovelur  in  alio  ;  ul  si  A  n;obile 
i  n  una  hora  porcurral  milliaria  quaLuor, 
in  quo  B  percuiral  Iria,  inoveljilur  ni  ses- 
quilerlio  velorius  ;  el  sl  B  percurral  duo, 
niovel)iLur  in  duplo  velocius,  el  si  tanLum 
u  num,  in  triplo. 

(d)  Circtnlio,  sm  velncitas  circufionis  est 
(I  t(e}idenda,eiQ..  Nota,  quod  non  penesidem 
a  llendilur  velocilas   circulalionis,  et  velo- 


cilas  molus,  quifit  percirculum.  Nam  ve- 
locitas  circulaLionis,  ut  hicdicit  Scotus,  at- 
tendiiur  penes  magniLudinem  angulorum, 
qui  describunLur  circa  cenLrum  :  exempli 
graLia,  si  tria  mobilia  circumirent  in  eo- 
dem  lempore  Ires  circulos,  taliter,  uL  quo     autem  onine   kl,  quod  mov:tur.  Sextum 


splisera  onmia  puncta  circumeunL  aequali- 
Ler,  li(;eL  quanLo  sunL  propinquiora  polo, 
tanto  minori  velociLale  moveanlur. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Xecesse  autem  (1)  est,  ct  ipsnui  nnnc.  14 
Iste  est  secundus  traclatus  hujus  sexti,  "^*"^*-  ^' 
in  quo  Pliih:)sophus  determinat  de  divi- 
sione  motus;et  dividitur  in  sexcapitula. 
In  primo  capilulo  praamittit  duopra^am- 
bula  necessaria  ad  suum  propositum.  In 
secundo  determinat  de  divisione  mo- 
tus.  In  tertio  determinat  de  mutato  esse 
sccundum  se.  In  quarto,  determinat  de 
mutaio  cssjm  comparatione  ad  motum. 
In  quinto,  determinat  de  divisione  mo- 
tus  in  comparatione  ad  tempus,  et  ad 
magnitudinem.  In  sexto,  detQrminat  de 
divisione  status  et  quietis.  Secundum 
ibi  :  Motns  ante  n  est.  Tertium  ibi  :  Qno- 
niam  autem  omne  qnod  mutatur.  Quar- 
tum  ibi :  Qiioniam  antem  omne  qnodmu- 
tutnr  in  tempore.  Quintum  ibi :  Qnoniam 


tempore  infimum  mobile  moveretur  ab  A 
ad  B,  medium  percurraL  a  C  ad  D,  eL  su- 
p  remum  ab  ^^ad  F,  fequaliler  circumirenL , 
quia  in  eodem  lempore  cTquales  angulos 
describunl  circa  idem  conLrum  ;  omnes 
enim  sex  illi  anguli  descripLi  in  tribus 
circulis  sunl  a^quales,  quippe  quibus  idem 
opponiiur  in  centro,  et  ideo  eodeni  tem- 
pore  singula  peragenL  suos  circulos.  Sed 
Lamen  non  movenLur  sequaliter,  quoniam 
velocius  movetur  medium  mobile  quam 
infinmm,  multoque  celerius  supremum  , 
quoniambases  illorumangulorumnon  sunt 
acquales,   quapropter  quanto  per  majorem 


ibi:  Qnoniam  antem  omne,qnod movetur, 
ant  qniescit.  Primum  capitulum  divi- 
ditur  in  quatuor  partes,  secundum  qua- 
tuor  conclusiones,  quas  ponit.   Secunda 

7  .    .  .      rr.       •      -1  •       A'  Instmt 

ilji  :  Quod  igitur  s/t.  lertia  ibi  :  Aecesse  omnim 

ergo,  et  movjri  id.  Quarta  ibi  :  Qwmiam 

enim,  et  quodda:n  in    qnodlam.   Prima  1 

conclusio  est,  quod  nnnc    seu    instans, 

est  omnino  indivisibile.  Probatur,  quia 

illud  (^)  est  omnino  indivisibile,  quod 

sic  est  finis  prasteriti,  ita  ut  nihil  sit  ip- 

sius  pr;i3teriti,  et  quod  ita  est  initium  fu- 

turi,  ita  ut  nihil  sit  ipsius  futuri ;  sed 


circulum  eodem  tempore  unum  quodque     instans  est  unum  et  idem,  quod  sic   est 


movetur,  Lanlo  majorem  describit  lineam, 
ita  ut  coelesLes  omnes  orbes  fcqualiLer  cir- 
cumeanL,  tamen  tanto  quisque  vclocius, 
quanlo  aliis  superior  ;  nam  eodem  die  om- 
nes  complent  suoscirculos  ad  motum  primi 
mobilis,  tametsi  longc  in;rquales,  et  ideo 
quan'0  orbis  estinterior,  tanlomotu  diurno 
lardius  fertur.  Eadem  ratione   in  eadem 


initium  futuri  et  finis  pra^teriti,  quod 
nihil  est  ipsius  futuri,  sive  etiam  ipsius 
prcTteriti,  igitur  instans  sive  nnnc,  est 
omnino  indivisibile,  iMajor  probalur, 
({uia  si  esset  divisibile,  non  esset  divisi- 
bile,  ni.si  in  prasteritum  et  futurum  ;  ct 
per  consequens,  non  sic  esset  linis  pra3- 


QUJESTIO    V  283 

teriti,  quinesset  ali({iiid  i[)siusprietei'iti ;  At  v^ro  (G)  ner/iu  quiesc^r^.  Ponit  ler-       16. 

nec  initiuni  futuri,  (luin  esset  aliquid  ip-  tiam  conclusionem,  quod  in  inslanti  non  qu?Vj  non 

sius  futuri.  p^test  fieri  quies.  Probatur  tripliciter  :  iniZunU. 

Xecjsse  {^)   est  aute  n.  Probat    nuno-  quia  in  illo  non  potest  fieri  motus  ;    sed 

rem  ;  quia  vcl  est  idem  instans,quod  est  in  instanti  non  potest  fieri   motus  :  igi- 

finis  praHeriti  et  initium  futuri,  vel  di-  tur,  etc.  Major  probatur,  quia  illud  di- 

vcrsa  ;  si  idem,  habetur  propositum  ;  si  cilur  quiescere,  quod  est  aptum  natuni 

diversa,  (^)  vel  sunt  mediata  vcl  imme-  moveri,  et  non  movetur,  quando  aptuni 

diata  :  non  immediata,  ut  probatum  est  natum  est  moveri  eo  modo,  quo   aptum 

prius;   si  mediata,  tunc  inter  ipsa  cst  natum  est  moveri,  ut  patuit  in  quinto. 

tempus  medium,  et  per  consequens  nunc  Et  minor  patet  per  pra3cedentem  conciu- 

acceptum  non  sic  erat  fmis  praHeriti  et  sionem. 

initium  futuri,  quin  e.sset  aliquid  ipsius         AnipHus  (7)  sl  vleni.  Secunda  ratio  :  Text.  3i. 

futuri.  Secundo.(3)  probatur  conclusio  :  quia  si  in  instanti  poss^t  fieri  quies,  se- 

quia  nisi  nunc  esset  indivisibilo,  seque-  queretur  quod  idem  simul  moveretur  et 

retur  quod  aliquod  existens  in  pra^terilo  quiesceret.  Consequens  est  impossibile. 

esset  in  futuro,  ete  contra,  quod  est  im-  Consequentia  probatur,  posito  quod  ali- 

possibile.  Consequentia   probatur  :  quia  quod  mobile  moveatur  per  aliquam  lio- 

illud,  quod  habet  esse  in   wmc,   habet  ram,  et   quiescat  per  aliam   immediate 

es.se  totum  simul  ;  igitur  si    nunc  %\\(S\-  sequcntem  ;  tunc  si   mobile  natum    est 

visibile  in  pr^eteritum    et  iu  futurum,  quiescere  in  instanti  immediato,    sequi- 

sequitur  quod  aliquid  siiuul  estin  pricte-  tur  quod  in  illo  instanti  simul  movetur, 

rito  et  futuro,  quod  est  impossibile.  Ter-  et  quiescit,   quia  qua  ratione  moveretur, 

tio,(4)  quod  si  nunc  sitdivisibile,tunc  non  eadem  ratione  quiesceret. 
accipitur    nunc    nisi   metaphorice,   pro         Amplius  (8)    autem    quiescsre.   Quia 

parvo  tempore  ;  et  sic  non  est  ad  propo-  quiescere  est  similiter  sc  liabsre  prius 

situm,   ct  tunc  intelligit  conclusionem  etposterius;   sed  in    instanti   non  est 

cum  probatione  :  etpatet  in  littera.  prius   nec  posterius-,  igitur  in   instanti 

Quod   auteni  (5)  nihil  in  ipso  nunc  non  potest  esse  quies. 
movjtur.  Hic  probat  secundam    conclu-         Xecesse  esterqo.  Ponit  quartam  ratio-  ,,  , 

sionem  ;  et    est   primum   pra^ambulum  nem,  scilicet  quod  omnis  motus   est  in  ''«» est  in 

tempoi  e. 

principaliter  intentum  in  isto   capilulo.  tempore.  Probatur,  quia    omnis   motus 

Et  primo,  ponit  conclusionem.  Secundo,  est  in  tempore,  vel  aliquis  in  instanti ; 

^j7/!  poi^it  unam  aliam,ibi  :  J/y.'/*o.  Secunda  sed  nullus  est  in  instanti,    ut  jam  pro- 

conclusio  est,  quod  in  instanti  non  po-  batum  est ;  igitur  omnis   motus  est   in 

testfieri  motus.  Probatur,  et  sitita,quod  tempdre. 

mobile  {^)  velocius  pertranseat  magnitu-         Quodautem  mutatur.Prohni  quintam. 

dinem  A,B  in  instanti ;  igitur  tardius  Et  secundo  removet  dubium,  ibi  :  Dico 

in  eodem  instanti  pertransibit  minorem  autcm.  Quinta  conclusio  est,  quod   nul- 

magnitudinem,  scilicet  A,  G  ;  tunc   ex  lum  indivisibile  potest   moveri.   Proba-   , 

quo  tanhus  m  toto  nunc  sive  instanti,  tur,   quia    si  sic,   sequeretur    quoo  in-  dun^tOiie- 

pertransibit  eamdem  magnitudinem  in  divisibile  essjt  divisibile.    Gonsequens  '   veri. 

mensura  minori,  quam  in  instanti  ;  igi-  est  impnssibile.  Consequentia  probatur, 

tur  instans  erit  divisibile,  quod  est  con-  quia  omne  quod  movetur  de  aliquo  ter- 

tra  pra!cedentem  conclusionem.  mino  in  aliquem  terminum,  partim  est 


noH 
fie, 
aiUi 


284 


LIB.  VI.  PllYSICOFxUM 


in  terniino  a  qno,  ct  pnrtim  in  termino 
ad  qucni ;  sed  per  te,  in(livisi])ile  move- 
tur,  igitur  indivisibile  est  partim  in  ter- 
mino «  ?/,vo,  et  pnrtim  in  termino  ad 
qitem.  Mujor  probatur,  quia  si  esset  to- 
taliter  in  termino  a  quu,  jam  nondum 
moveretur,  imo  nondum  inciperet 
moveri ;  ct  si  esset  totaliter  in  termino 
adqacn,  jam  non  moveretur,  sedcsset 
motum. 

Dlcu  aulcni  Id,  quod  niulaiur.  IIIc  re- 
movet  dubium  :  quia  si  iiat  mutatio  de 
albo  in  nigrum,  tunc  si  mobile  sit  par- 
tim  in  termino  a  (luo,  et  partim  in 
termino  ad  qucui,  tunc  sequitur,  quod 
mobile  essct  sub  albedine,  a  qua  est  mo- 
tus,  et  sub  nigredine,  ad  quam  est  mo- 
tus.  Respondet,  quod  non  oportet  mo- 
bile  essein  quocumque  terminorum  ul- 
timorum,  seilicet  in  termino  ultimato,  a 
quo  estmotus  ;  nec  etiam  in  termino  ul- 
timato  ad  quem  est  niotus,  sed  sub  in- 
termedio  interista  duo  ,  ut  inmutatione 
de  nigro  ad  album,  mobileest  sub  fusco 
aut  pallido,  aut  alio  colore  intermedio. 

ANNOTATIONES 


18. 


Nunc,  sive  (a)    Quia  illud  est  omniiio  indivisibile,   elc. 

^non^ell  ^o^^'  quod per  tempus  liicintelligilurproe- 
tempus  tcritum  et  futurum  ;  ;n<«cenim,  sivo  prfB- 
sens  non  est  tempus,  sed  illud  quod  praece- 
dit,  est  proeterilum,  el  quod  sequitur,  esl 
futurum.  Quod  autem  praisensnon  sit  pars 
temporis,  probalur:  quia  omnis  pars  tem- 
poris  habelpartes  ;  sed  pra3sens  non  liabet 
partes,  quia  cujuslibel  successivi  habenlis 
partes  una  pars  succedit  alteri,  et  una  est 
ante  aliam,  el  una  est  facta  ante  aliam  ;  in 
praesenti  autem  non  potest  assignari,  quod 
una  pars  succedatalteri,  nec  quod  unapars 
siL  facta  ante  aliam,  quia  quidquid  estpars 
praesentis,  esl  pra^sens ;  quod  vero  esl 
factum,  vel  est  fiendum,  non  cst  pr;esens. 
Ex  Iioc  sequitur,  quod  pnesens  non 
est   aliud,  quam    ipsum  indivisibile,  vel 


ipsura  nunc,  vel  inslons,  vel  ipsum 
conlinuans  partem  prfBLeriLi  cum  fulu- 
ro  ;  nam  quodcumquo  dicitur  esse  pne- 
sens,  dicilur  esse  nunc,el  e  conlra  ;  igi- 
tur  nunc,  et  pracsens  sunl  idem.  Observan- 
dum  est  tamen,  quod  non  solum  est  ins- 
tans  proesens,  sed  et  Iiora,  et  dies,  et  men- 
sls,  el  annus  sunt  priesentes,  sed  diiferen- 
ter,  quia  hora  non  esi  nunc  per  se  primo 
prassens,  quia  non  esLpraesens  secundum  se 
tolam,  sed  secundum  instans,  quo  pars 
ejus  pr^Blerita  continuatur  cum  fatura  ;  et 
pariter  dies,  men^i-;,  el  annus.  Instans  vero 
est  pr.x3sens  per  se  primo,  quia  est  nunc, 
non  ratione  alterius,  sed  per  se  totum,  eo 
mo  lo  quo  indivisibile  dicitur  totum,  idest, 
quod  nihil  illius  esl  nisi  modo,  el  hoc  esl, 
quodinteadil  Ii:c  AristoLeles,  quia  prreteri- 
tum  esL  termin  dum  a  parte  post,  et  futu- 
rum  est  terminatum  a  parte  ante,  cum  non 
extendat  sead  aliquid  de  pra^lerito:  ergo  in 
prjeteritoest  terminusiinatis,et  infuturoest 
lerminus  initialis;  sed  nihil  aliud  est  nunc 
nisi  Lcrminus,  ultra  quem  nonest  prasteii- 
tum,  et  ante  quod  non  est  futurum ;  ergo  in 
utroqne  temporo,sciIicet  pr.ieLerito,etfuturo 
est  nunc,  sicut  Lerminus  in  terminato.  Et 
ex  hoc  sequitur,quod  ft?«ice3t  indivisibile, 
quia,  cura  nunc  sit  distinctura  a  tempore, 
etsit  terminusprcCleriti  et  fuLuri,  cum  in- 
fra  Lerminum  prijeteriti  sit  totum  prcieteri- 
tum,  et  infra  terminum  fuluri  sit  totum 
fulurum,  sequitur  quod  nuncnWiil  includit 
de  praeterito,  neque  de  f iituro,  et  per  con- 
sequens  ipsum  esl  indivisibile.  Si  enim  es- 
seL  divisibile,  habercL  parlem  priorem  et 
poslerlorem,  et  per  conseqiiens  haberet 
in  se  prselerUum  eL  fuLurum  ;  quia  cu- 
jusIibeL,  quod  est  in  tempore,pars  prior  esL 
procLeriLa  respecLu  posterioris,  et  posLerior 
pars  est  futura  respectu  prioris. 
(i^)  Si  diversa,  vel  sunl  mediata,  vel  inime- 
diata.  Nota,  quod  sicut  impossibileest  ima- 
ginari  aliquam  partem  lineoe,  quin  ipsa 
terminetur  duobus  puncLis,  eL  claudatur 
inter  duo  puncta,  per  modum  cujusdam 
inlervalli ;  nec  etiam  possunt  inuiginari 
duo  puncta,  quin  inler  ipsa  cadat  medium, 


Quomod 
hora, dk 
iuensis, 
annus  si 
prwsenle 


QU^STIO  VI 


285 


sive  media  linea,  quojiiam  indivisibile  non 
esl  immedialuin  indivisibili.  SiceUampro- 
portionaliter  non  potest  imaginari  aliqua 
pars  temporis,  quin  ipsa  cadat  inler    duo 
indivisibilia;  cum  enim  quffilibet  parstem- 
poris  sit  continua,opor!el  quod  partes  lem- 
poris  pcr  aliqna  indivisibilia  copulentur, 
et  conlinuentur,  quoniam  ha^c  esl  descrip- 
tio  continui.  Cum  igitur  pirs  pra^terita  sit 
quid  continuum,   oporlet  quod    in  parte 
pra3terita  sinl  infniita  indivisibllia,  sicuL  et 
infinita3  partes;  de  nullo  autem  indivisibili 
est  verum  dicere,  quod  sintduoprasscntia, 
quoniam  sicut  illa  pars  in  qua  sunl,   proe- 
teriit,  ita  et  indivisibilia  ipsapra^Lerierunt ; 
solum  ergo  de  illo  indivisibiii   est  verum 
dicere,  quod  sit  praesens,  quod  copulat  par- 
(^em  pra^tcritam  cum  fuLura.  Etex  hoc  se- 
quilur,  quod  idem  est  nunz,  quod  est  finis 
prffiteriti,   eL   initium  fut  uri ;  quiasie^set 
allerum,  et  alterum,  vel  illa  essent  imme- 
diata,  quod  prius  improbatum  esl,  vel  dis- 
tantia  a  seinvicem,  et  tunc   inter  ea  esset 
'■cmpus  medium,   quod  est   impossibile  , 
quia     tunc  proeLeritum  et  futurum,  quae 
sunt  conlinua,  non  haberenl  se  consequen- 
ter;    tum    quia   tempus    omne    cum    sit 
divisibile,   ipsum  nunc  esset  divisibile  : 
cumenim  quidquid  inlercipitur  inLer  proe- 
teritum,  ct  futurum  sit   nunc  ;  Q[a.v3L  nunc 
nihil  aliud  est,  quam  praesens,   quod    nec 
pra3terilum,  nec  futurum  est,   consequens 
est,  utipsum  nunc&ii  divisibile. 
(c)    Qtioi  mobile  velocius  perlranseat,  etc. 
Pro  intelligentia  hujus  probalionis,  signe- 
tur  magnitudo,  quam  niobile  velocius  per- 
iraniit  in  «i<,7c  ;   et  sit  mignitudo  J,  B  ; 
nit^tcveroinquo  magnitudopertransitur  rit 
D,  supponatur,  quoi  in  quo:umque    tem- 
pore  est  moLus,  esse  proinde  potest,  et  vo- 
locior    el  tardior,   quoe    sunt    accidentia 
moLus.  IIoc  supposito,  sic  formetur  ratlo  : 
In  quocumque  tempore   est  motus,    in  eo 
potcstesse  velocior  et  tardior  ;  sed  in  ipso 
nunc  motus  nequitesse  velocior  et  tardi  )r, 
ergonequesimpliciter  motus.  Minor  proba- 
Uir,si  in  ipso  mci c  qnod  vocalur  D,  esse 
potest  motus  velocior  et  tardior,   sit  ergo 


mobile  tardius,  quod  in  ipso  D  transil  A, 
B ;  sequitur  quod  mobile  velocius  pertran- 
sibit.l.Z^,  in  minori  mensura,  quam  sit 
D  sive  nunc  ;  et  per  consequens  aliquid 
est  minus  ipso  nunc,  atque  ila  ipsum 
esL  divisibilo;  sed  probatum  est  esseindi- 
visibile ;  ergo  moveri  in  illo  quidquam  est 
impossibile. 


QU/ESTIO  VI 
Utrum  in  inslanti possil  fierimolus 


Aristot.  hic  text.    29.    Averr.    com. 
iract.  2.  c.  8.  Scot.  ui   2.  ilist.  2. 


30. 

9- 


AlhiH. 
9.    l  Ad 

aliud  Richard.  in  1.  disl.  31.  q.  3.  Durantlus 
in  4.  disl.  43.  q.  nlt.  Joan.  de  Colouia  q.  .264. 
Tart.  6,  Pliys.  in  hunc  lext.  Rada  tom  2.  con- 
trov.l.  arl.  3.  Yas'[.  1.  p.  disp.  197.  c.  2.  Sua- 
rez  tOM.  2.  Met.  disp.  30.  scct.  4.  Coiiimbr.  et 
Ruvius  in  expositione  c.  3,  lib.  4.  Physic.  Hurt. 
disp.  11.  Physic.  sect.  10.  g  70.  Fuente6.  Phys. 
q.  z.  diffic.  1.  Roccus  in  Paraphrasi,summa  2. 
q    1.  efl.  et  q.3. 

Arguituk  quod  sic  :  posito  quod  sit 
aliquod  opacum  sphasricum  minuslumi- 
noso,  cui  objicitur  ;  et  moveatur  unum 
mobile  ad  motum  umbrie  illius  opaci, 
ita  utponatur  in  extremo  umbr«  ;  tunc 
pono  quod  opacum  continue  augmente- 
tur  usque  dum  sit  sequale  luminoso  ; 
tunc  per  secundamconclusionem  secundi 
Perspectivje  patet,  quod  umbra  corporis 
opaciessetin  infmitum  protensa,  et  ta- 
men  sempcr  ante  terminabatur  ;  igitur 
iilud  mobiio  nunc  dislat  a  corpore  opaco 
pcr  spatium  infinitum,  et  immediate 
ante  distabat  solum  per  spaliumfinitum ; 
igitur  illud  mobile  mutatuni  est  subito, 
et  habelur  propositum. 

Secundo,  quia  alteratio  fit  subito  ; 
omnis  alteratio  est  motus,  igitur  motus 
fit  ininstanti.  Minor  patet  in  3.  hujus, 
text.  81.  Et  major  probatur  tripliciter: 
Primo,  per  Arislotelem  in  lib.  de  Sen- 
su,  et.Sensato,  ubi  dicit,  quod  contingit 
aliquod  totum  simul  alterari,  et  dimi- 
diuni  prius.   Secundo,  quia   illuminatlo 


I 


280  LIB.  VI.  PIIYSICORUM 

fit  ia  instanti,   ut  patet  in  secundo    de         Secunda  conclusio:   Quiclibet  illumi- •^^^"""■«a 

Anima,  text.  72.  Tertio  per   Arisiotelem  natio  fit  successive.  Pro])atur,  quailibet    ceLiw 

8.  Ethicor,  ubi  dicit  quod  deleclatio   fit  iiluminatio  fit  consequenter  ad    niotum 

in  instanti.  successivum,  quia  vel  fit  per  generatio- 

Tertio,  adprincipale  :  quia  augmenta-  nem  lununosi,  aut   ejus   approximatio- 

tio  fit  subito,   quia  sine  resistcntia  mo-  nem,  vel  remotioncm  obstaculi,  aut  ali- 

bilis  ad  motorem;  unde  nec  estresisten-  ter  qualitercumque  est     possibile    per 

tia  extrinseca,  nec  intrinseca,  quia  mo-  agens  naturale,  et  quocumque  modo  di- 

vens  in   augmentationc   extendilur    per  catur,  semper  fit  successive.    Unde  de 

totum    corpus ,    scilicet     anima   vege-  motu  alterationis,   ut  de  illuminatione, 

tativa  cum  calore  naturali,  et  tamen   est  et  aliis  hujusmodi    alterationibus  sunt 

motus  :  ergo,  etc.  alire  spcciales  difficultates.  Ideo  nunc  ad 

Quarto,  quia  generatio  fit  in  instanti,  pra^sens  solum  est   dicendum  do  motu 

eo  quod  estterminus  nutritionis   divisi-  locali,  et  est  : 

bilis,  ut  dicit  Gomm.  5.  liujus,  et   tamen         Tertia  conclusio  :  Impossibile  est  mo        3. 

generatioestmotus,  ut  patet  in  PrcBdica-  tuui  localem  fieri  subi to.  Probatur  sic  ;  ca^/s") 

mentis.  .Similiter  patet  3.  hujus,  tcxt.  6.  quiasi  sic,  scqucretur  quod  aliquid  mo-  ^°sulli 

ubi  Aristoteles  deliniens  niotum  inducit  vereturvelociusinmensuraminori,quam 

de  generatione,  quod  non  essct,  nisi  ge-  in   divisibili.   Gonsequens  implicat.    Et 

neratio  esset  motus.  consequentia  probatur,  quia  si  .1  mobile 

Quinto,    sequeretur    quod    nunquam  pertranseat  aliquod  spatium  ininstanti  , 

esset  verum  dicere,  motus  est  ;  quod  est  tunc  capio  aliud  mobile  duplo  velocius, 

falsum,  utpatuit  3.  hujus.  quaBst.  G.  quia  et  quairo  an  illud  pertransibit  idem  spa- 

nunquam  esset  verum  dicere,    nisi  mo-  tium  in  eadem  mensura,  vcl  in  minori, 

tus  fieret  ininstanti,  quiade  tempore  non  vel  in  majori  ;   si  in  eadem,  tunc  esset 

habemus  nisi  instons.  a^que  velox,  quod  est  contra  posilum  ;  si 

Sexto,  sequeretur  quod  non  possemus  iu  niajori,  tunc  essettardius,  quod  ctiam 

videre  motum  localem.  Gonsequens  est  est  contra  positum  ;  si  in  minori,  habe- 

contra  experientiani.  Gi»nsequentia  pro-  tur  propositum. 

batur,  quia  visio  fit   in    instanti  ;   ideo         Secundo,  sisic  ;  sequereturquod  idem 

nisi  motus  fieret  in   instanti,   jam  non  sinnd  nioveretur,  et  quiesceret.  Gonse- 

posset  esse  visio  motus.  quens  est  impossibile.    Et  consequentia 

2  Oppositum  arguitur  per  Aristotelemin  probatur,  et   moveatur  aliquod   mobile 

Divisio    isio  sexto,text.  29.1n  qua^stioneprimo  vi-  per  Iioram,  et  quiescat  per  sequentem, 

quwsHonis 

debitur,quid  est  possibile  virtute  agentis  tunc  probo,  quod  in  instanti  medio  illud 

naturalis.  Secundo,   videbitur  quid   est  siniul  movetur,  etquiescit.  Probatursic  : 

possibile  virtuto  agentis  supernaturalis.  quia  illud,  (piod  movetur  in  aliquo   ten> 

Aiteratio       Quautum  ad  primuni,    prima  conclu-  pore,  movetur  in  quolibet  illius  tempo- 

"/Zcrr/"' sio  cst  ista  :NullaaIteratio  ad  qualitales  ris,  in  quo  natum  est  moveri  ;  sed  per 

iusianti.    ppjj^iyg^     a^it  iiias^  quR^  primas  consc-  te,  mobilc  natumest  moveri  in  instanti, 

quuntur,  potest  fieri  in  instanti.  Proba-  et  illud  instans  est  pars  temporis,  in  quo 

tur,  quia  qua^Iibet  talis  fit  cum  resisten-  mobile  movetur,  quia  idem  inslans  est 

tia,  qua;  est  causa  sufficiens  successio-  fmis  pr;eteriti  el  initium  futuri ;  igitur 

nis.  in  illo  instanti  mobile  movetur,  eteadem 


QU-^STIO  VI 


287 


ratione  probabitur,  quod  in  illo  instanti 
illufl  mobile  quiescet. 

Nolandum  tamon,  quod  ista3  rationes 
sunt  satis  probabiles,  loquendo  pra^cise 
virtuteagentis  naturalis  ;  attamen  non 
sunt  demonstrativa3,  quia  ad  primam 
diceretur,  quod  illud,  quod  movetur  su- 
bito,  nec  est  velox  nec  tardum.  Secundo, 


setmoveri  subito,  nisi  indivisibile.  Con- 
sequens  est  falsum,  quia  illa  potentia 
quam  tuponisposse  movere  indivisibile, 
potest  eliam  movere  divisibile.  Gonse- 
quenlia  probatur  :  quia  si  mobile  sit 
divisibile,  tunc  in  ipso  est  prius,  et  pos- 
terius  secundum  partes  magnitudinis  ; 
igitur  est  etiam  prius  et  posterius  se- 


diceretur,  quod  motu  subito  non  potest     cundum  partes  motus.  Tenet  consequen- 


4. 


esse  aliquid  velocius.  Tertio,  diceretur 
quod  esto  quod  essetaliquid  velocius,  ta- 
mennondermiretursic:Velociusest,quod 
in  minori  mensura  pertransit  a^quale  ; 
sed  defmiretur  islo  modo  :  Velocius  est, 
quod  inajquali  mensura  pertransit  ma- 
jus  ;  et  ideo  illud,  quod  subito  pertransi- 
ret  lineam,  moveretur  velocius,  quam 
illud  quod  subito  pertransisset  pedem 
pra3cisc. 
Ad  secundam  rationem  diceretur,  ne- 


tia  ;  quia  motus  et  magnitudo  dividun- 
tur  :  modo  ubi  est  prius  et  posterius, 
ibi  est  successio  ;  igitur  in  instanti  est 
successlo,  quod  est  impossibile. 

Tertio,  sequeretur  quod  illius  moti 
subito  qua^Iibet  pars  esset  infra  aliam 
partem,  et  quailibet  pars  penctrarefc 
aliam.  Consequens  est  falsum,quia  tunc 
non  haberet  partem  extra  partem,et  per 
consequens  esset  indivisibile. 

Quarto,    quia  tu  negas  delinitionem 


us  po- 

pcr 
rtid  iii 
rna- 
ilem 

i  in 
nti. 


gando  consequentiam  ;  quia    diceretur  veIocioris,sciIicetquod  velociusest,  quod 

quod  in  illo  medio   instanti  mobile  non  ia  minori  mensura  pertransit   a^quale, 

moveretur,  imo  est  primuminstans  non  quae  tamen  prius  erat  universaliter  con- 

esse  motus  :  et  hcec  de  primo.  cessa. 

Quantum    ad     secundum ,     ponitur         Quinto,  si  aliquod  moljile  potest  mo- 

ista  conclusio  :  Por  potentiam  (^)  super-  veri  subito,  ponatur  quod  co^lum  cir- 

naturalem  possibile  est,  quod  subito  fiat  cumvolvatur  ab  Oriente  in  Occidentem, 

motus  localis.  Probatur,  quia  talis  po-  et  iterum  in  Orientem  subito  ;  tuncqure- 

tentia  supernaturalis,  est  inlinita  ;   igi-  ro,  cujus  coloris  sit  coilum  .  Si  dicatur 

tur  in  infinitum  modica  mensura  potest  quod  illius  coloris,  cujus  nunc  est  :  con- 

exercere  suam  operationem.  tra,  quiasolumest  per  totum  admedium 

Contra   conclusionem  arguitur:  quia  circuli  ab    Oriente  in  Occidentem  ,    et 

si   ita  esset,    tunc   sequeretur  quod    in  iterato  ad  Orientem.  Si  dicatur,  quod  sit 

tempore  fmito  possetpertransiri  spatium  coloris  Solis  :  contra,  quia  quaelibet  pars 

infinilum   motu   uniformi.    Consequens  coeli  esset  ubi  est  alia  ;  igitur  cum   alias 

est    falsum,    ut  probabitur    quajst.    8.  partes  coeli  non  coloratce  ut  Sol,  sintplu- 


Consequentia  probatur,  quia  si  in  quo- 
libet  instanti  alicujus  temporis  mobile 
pertranseat  pedale,  tunc  pertransitum 
in  fme  esset  infmitum,  et  tamen  motu 
uniformi,  quia  in  quolibet  instanti  tem- 
poris  pertransilur  tantum,  quantum  in 
alio  instanti. 
Secundo,  sjquerctur  quod  nihil  poa- 


res  et  majores,  sequitur  quod  coelum  po- 
tius  apparebit  coloratum  colore  aliarum 
partium,  quam  colore  Solis. 

Sexlo,  quia  si  coelum  posset  circum- 
volvi  una  completa  revolulicne,  eadem 
ratione  posset  bis  circumvolvi  in  eodem 
instanti  ;  modo  inimaginabile  est  quod 
bis  fiat    circulatio   coeli,  quin  una    fiat 


5, 


288 


LIB.  VI.  PIIYSICORUM 


ante  aliam  ;  igitur  ia  iiistanti  esset  ante 
et  post,  qiiod  est  inipossibile. 

Septimo,  qiiia  si  coelum  circumvolve- 
retur  subito,  probo  quod  non  circum- 
volverelur,  quia  non  haberet  se  aliter, 
quam  prius. 

Ad  istas  rationes  respondctur.  Ad 
primam  dico,  quod  in  molu  subito  non 
est  inconveniens,  quod  subitoet  unifor- 
miter  pertranseatur  spatium  infinitum 
in  tempore  fmito  ;  modo  hoc  negabitur 
de  spatio,  cujus  quadibet  pars  pertran- 
sitursuccessive  ;  in  hac  vero  qua^stione 
pono  quod  partes  spalii  perlranseantur 
subito,  etsic  non  cst  inconvcniens. 

Ad  secundam,  negatur  consequentia. 
Ad  probationem  dico,  quod  motus  ct 
magnitudo  consimiliter  dividuntur,  lo- 
quendo  de  motu  successivo  ;  quia  non 
nisi  motus  successivus  potest  fieri  vir- 
tute  agentisnaturalis. 

Ad  tertiam,  concedo,  sed  ex  hoc  non 
sequitur,  quod  una  pars  sit  extra  aliam  ; 
et  ex  hoc  conceditur,  quod  idem  sit  in 
diversis  locis. 

Ad  quartam,  concedo  quod  velox,  et 
tardum  non  dicuntur  nisi  de  motu  suc- 
cessivo  ,  quia  deliniuntur  tempore  ;  et 
sic  de  motu  successivo  i!l,i3  dcfmitiones 
sunt  bonaj. 

Adquintam,  dico  quod  coehjm  colo- 
rarctur  colore  medio. 

Adsextam,  concedo,  quod  bis  potest 
fieri  revolutio  coeli,  tcr,  vel  quater  sine 
hoc,  quod  unapr^ecedataliam. 

Ad  septimam,  dico  quod  aliter  sc  ha- 
bet,  sed  hoc  non  potest  percipi  secun- 
dum  difterentiam  mensura?,  in  qua  fit 
revolutio,  sed  secundum  differentiam 
situs  partium  cadi  ad  partes  magnitu- 
dinis,  circa  quam  volvitur. 

Ad  rationes  principales.  Ad  primam, 
dico,  quod  non  est  possibile  virtute  ali- 
cujus    agentis    naturaiis,  quod  aliquod 


mobile     moveatur    sccundum    motum 
continuum  talis  umbn^. 

Ad  secundam  de  alteratione,  dico, 
quod  non  fit  subito,  et  etiam  in  propo- 
sito  intendimus  de  motu  locali. 

Ad  tertiam  dc  augmentatione,  dico, 
quod  ibi  estresistentia,  tam  in  motu  ali- 
menti,  quam  etiam  in  corruptione. 

Ad  quartam  de  generatione,  dictum 
fuit  In  quinio. 

Ad  quintam,  negatur  consequentia  ; 
nt  patet  super  tertium,  hoc  (  )  verbum 
e^/ connotattempus,  et  non  instans. 

Ad  sextam,  concedo,  quod  motus  vi- 
detur,  etsi  aliqua  vi-io  fiat  in  instanti, 
illa  esset  alterius  visibilis  quam  motus. 

A  NNOTATIONES 

(a)    Per  poientiain  supe^^naluralem  possibi- 
le  est,  e/c.Nola,  quod(sustinendo  Lempusesse 
durationem,velc.ontinuaLionemsuccessivam 
motus  ipsi  motui  inlioerentera,  per  quam 
formaliter  dicitur  conlinuus,  et  successivus 
etquod  lalis  duralio,vel  continuitassucces- 
siva  moLus  realiter  distinguaLur  abenlitale 
moLus,  atque  adeo,  quod  sine  implicaLione 
contradiclionis  siL  a  moLu  separabilis)  fa- 
cile  sustineri  posset  molumposse  neri  in 
insLanti.  Nam  sicut  subsLantia  consisLit  in 
indivisibili,   eLiam  a  quanLitaLe  separaLa 
realiter  sibi  inha^rente,   a   qua  formaliter 
dicilur  quanLa  et  divisibilis,  iLa  si  tempus 
separeLur  a  molu,    moLus  esseL  indivisibi- 
lis  ;    eL  lioc   divisione  opposila  divisioni, 
quse  esL  in  parLes  sumplas  sccundum  divi- 
sionem  temporis,  eL  raLio  est,  quia  succes- 
sio    esL  relaLio  parlis  prioris  ad  parLeni 
posLerlorem    fundaLii  in   lempore  mensu- 
ranLe  unam  parLem  molus,  eL  terminata  ad 
parLem  Lemporis  mensuranLis  aliam  parLem 
moLus  ;  aLque  adeo  sicul  posita  cjuanlitate 
in  duabus  substantiis  sLaLim  consurgit  re- 
laLioffiqualitaLis,  vel  magniLudinis,  et  par- 
viLatis,  eL  eaablaL.i,  sLaLim  etiam  aufertur 
talis  relaLio  ,   iLa  eLiam  posita  una  parte 
motus  in  una  parte   temporis,  et  alia  in 


QUiiiSTIO  VII 


289 


alia  parle  temporis,  slalim  ponilur  relatio 
parlis  prioris  ad  parlem  posleriorem,  ita 
ut  ea  ablata  inter  partes  molus,  non  sit 
prioritas  aut  poslerioritas. 

Ex  quibus  sequitur  primo,  quod  non 
implicat  conlradiclionem  motum  fieri  in 
inslanli,  cum  omncs  parles  ejus  possint 
essG  in  inslanti.  Sequitur  secundo,  quod 
non  implicat  contradictionem  motus  esse 
sine  tempore,  nec  omnes  partes  motus  si- 
mul  esse  in  eodem  instanli.  Quod  autem 
motus  posset  fieri  in  instanti,  et  sine  tem- 
pore,  patet  primo,  quia  motus,  et  tempus 
realiter  disLinguuntur,  nec  motus  depen- 
det  a  tempore  in  genere  causJE  intrinsecae  ; 
imo,  secundum  multos,  non  est  nisi  unum 
tempus,  et  illud  est  passio  primi  motus  ; 


QU^STIO  VII 
Utrum  indivisibile  moveri possit 

Aristot.  fiictext.  32.  Averroes,  et  reliqui  interpre- 
tes  j6j7.  Alber.  iract.  i.cap.  7.  Scotus  i>i  2. 
dist.  2.  qucrst.O.  Lichetus  et  Tartaretus  ibid. 
Mayron.  ibid.qucest.  12.  Gregorius^wcssf.  2.  art. 
1.  Rada  to.n.2.  controv.  l.art.  3.  Tolot.  G.Phy- 
sic.  qiicest.  4.  Valles.  co7ilrov.b8.  ad  tyrones. 
Fuente  6.  Physic.  qucest.  "2.  diffic.  2.  Ruvius  et 
Conimbric.  ibid.  cxposit.  cap.  3.  Roccus  ibid.et 
cap.  4. 

Arguitur  quod  sic  :  quia  si  aliquod 
corpusfrigidumcondenseturusqueaddu- 
plum,  ejus  frigiditasessetin  duplo  inten- 
sior  quam  prius  ;  igitur  adhuc  est  poten- 
tior  ad  condensandum,  quam  prius  erat; 


0- 


cuin    ergo  non  sit  impossibile,   cessante     sed  prius  potuit  condensaread  duplum  ; 

igi  tur  adhuc  potest  condensare  ad  dupium 
et  tunc  esset  in  duplo  intensior  frigiditas, 
quam  prius ;  igitur  adhuc  poterit  con- 
densare,  et  sic  in  infinitum  usque  ad 
indivisibile.  Tunc  arguitur  sic  ;  istud 
quando  erat  divisibile  poterat  moveri 
deorsum  ;  igitur  et  nunc  quando  est  in- 
divisibile,  quia  gravitas  sua  est  in 
infinitum  intensior  quam  prius,  et  in 
infinitum  minus  de  Vnedio  sibi  resistit. 

Secundo,  quia  materia  prima  est  in- 
divisibilis,  quia  non  est  quid,  necquale, 
nec  quantum,  ut  patet.  7.  Metaph.  text, 
8.  et  larnen  potestmoveri. 

Tertio,  quia  intellectus  noster  est  in- 
divisibilis,  et  tamen  movetur  ;  quia  mo- 
tis  nobis  moventur  omnia,  quse  sunt  in 
nobis. 

Quarto,  aliqua  magnitudo  movetur  ; 
sed  in  omni  magnitudine  estaliquod  in- 
divisibile ;  igitur  aliquod  indivisibile 
movetur. 

Quinto,  quia  aliquod  indivisibile  po- 
lest  quiescere  ,  quia  est,  et  non  mo- 
vetur  ;  igilur  potest  moveri  ,  quia   sunt 


primo  motu,  alium  motum  fieri,  sicut  su- 
perius  patuil,  sequitur,  quod  secundum  eos 
oportet  diccre  motum  posse  fieri  sine 
lempore,  quamvis  non  sit  verum,  quod  di- 
cunt  tantum  esse  unum  tempus  omnium 
temporalium.  Posset  etiam  probari  ;  quia 
successio  in  motu  non  provenit  nisi  ex  re- 
sistenlia  :  cum  ergo  virtuti  divinae,  quse 
esl  infinita,  non  po33it  aliquid  resistere, 
sequitur.  quod  poterit  movere  per  instans, 
et  sine  successione,  si  velit  ;  prima  tamen 
responsione|videtur  conformior. 
(b)  Uoc  verbum  est  connotat  lempus.  Nota, 
quod  ista  propositio,  molus  est,  habet  du- 
pliccm  intellectuni  :  unum  quod  nunc  sit 
mensura  actus  designati,  et  illo  modo  est 
falsa  ;  quia  motus  instanli  non  mensura- 
lur.  Alium  inlelleclum  potest  habere, 
quod  nunc  dical  mensuram  compositionis 
praedicaU  cum  subjecto,  vel  hujus  verita- 
lis  pra.'dicali  ad  subjectum,  et  islo  modo 
est  vera ;  nam  in  omni  propositione  vera 
de  praesenti,  praedicatum  unitur  subjecto 
pro  instanti  indivisibili,  ita  ut  ejus  veritos 
mensuretur  instanti  indivisibili  :  non  ta- 
men  oporlet,  quod  actus  designatus  per 
praedicatum  mensuretur  indivisibili  ;  sed 


ista  stant  simul,    quod   aclus  designatus     privative   opposita,    quae    possunt  fiori 

inensuretur  tempore,   et  tamen  quod  in      circaidem. 

inslanli  unialur  prjedicalum  subjeclo»  Se.xto,  quia  indivisibile,  nt  intcllectus, 


290 


LIB.  VL  PIIYSICORUM 


Divisio 
quwsti^nis 


2. 

Indivisibi- 
le    dicitur 
multiplici- 
ter. 


Aliquid 

diciturmo- 

veri  tripli- 

citer. 


Indivisibi- 
le  non  po- 
tesl  move- 
ri  locali- 
ter  ptr  se 


patitur  ,  vjibi  gratia,  ab  objecto  ;  igi- 
tur  movetur  ,  quia  pati  est  moveri. 

Septimo,  aliquod  indivisibile  geiiera- 
tur  ;  igitur  mutatur.  Oonscquentia  tcnet, 
et  patet  antecedens  de  actibus   intelli-. 
gendi,  et  speciebus  intelligibilibus. 

Octavo,  quia  indivisibile  moveri  non 
implicat  contradictionem,  et  ipso  posito 
in  esse  nullum  sequitur  impossibile  ; 
igitur  potest  moveri.  Oppositum  pro- 
batur  ex  Aristotele  m.  isto  6.  text.  32. 
ubi  ex  intentione  probat  quod  nullum 
indivisibilemovetur.  In  qua^stione  primo 
videbitur  si  indivisibile  potest  moveri' 
localiter ;  et  secundo,  si  potest  alte- 
rari. 

Quantum  ad  primum,notandum,quod 
aliquid  dicitur  indivisibile  multipliciter: 
Primo  modo  per  carentiam  divisionis  in 
partes  diversarum  rationum  ;  et  sic  ma- 
teria  prima  dicitur  indivisibilis,  et  etiam 
forma .  Secundp  modo  per  privationem 
divisionis,  scilicet  separationis  partis  a 
parte,  licet  actu  babeat  partes,  et  sit  ex- 
tensum  ;  et  isto  modo  coelum  dicitur  m- 
divisibile.  Tertio  modo  per  privationem 
extensionis,  et  hoc  dupliciter  :unomodo 
sicut  punctushabens  positionem  in  con- 
tinuo  ;  alio  modo  sicut  intellectus,  vel 
Intelligentia. 

Secundo,  notandum,  quod  aliquid  di- 
citur  moveri  tripliciter  :  uno  modo  per 
se,  quiaindivisum  a  se,  et  divisum  a 
quocumque  alio  movetur,  ut  homo.  Alio 
roodo  dicitur  moveri  secundum .  partes, 
utillu.d,  quod  denominatur.  moveri  ex 
eo,- quod  aliqua  pars  ejusmovetur  ;  et 
tertio  modo  dicitur  moveri  aliquid  per 
accidens,  ut  qualitas  ad  motum  sub- 
jecti ... 

,  Istis  praemissis,  ponit  Aristoteles  duas 
cojQclusiones  :  Prima  est,  indivisibile  non 
potest  moveri  localiter  pcrse.  Probatur, 
quia  ojmi^  quod  per  se  movetur  .loca- 


liter,  partim  est  in  termino  a  qico,  et 
partimin  termino  adquem\  sed  nullum 
indivisibile  est  partim  in  terminoo!  quo, 
et  partim  in  termino  ad  qucm  ;  igitur, 
etc.  Major  probatur,  quia  vel  est  tota- 
liter  in  termino  a  quo,  et  hoc  non ;  quia 
jam  non  movetur;  sed  movebitur ;  vel 
totalitcr  in  termino  ad  quein,  et  hoc 
non  ;  quia  jam  motum  est,  et  non  mo- 
vetur ;  vel  in  utroque,  et  hoc  est  impos- 
sibile ;  quia  jam  esset  in  diversis  locis  ; 
vel  nullo  modo  est  in  aliquo  termi- 
norum,  et  hoc  non;  quia  movetur  de 
uno  ad  reliquum  ;  igitur  reli.nquitur, 
quod  est  partim  in  termino  a  quo,  et 
partim  in  termino  ad  quem  :  et  mi- 
nor  patet,  quia  tunc  indivisibile  ha- 
beret  partem. 

Secundo,  sequeretur,  (a)  quod  indi- 
visibile  esset  divisibiie  ;  consequens  est 
falsum.  Consequentia  probatur,  quia  in- 
divisibile  movetur;  sit  igitur  quod  per 
aliquod  tempus  moveatur  super  indi- 
visibile  ;  igitur.  cum  quocumque  motu 
dato  possit  dari.  tardior,  et  illo  non  per- 
transibitur,  nisi  unum  indivisibile,  quia 
non  minus  indivisibili,  quia  jam  esset 
seque  velox,  vel  velocior ;  ergo,  etc. 

Tertio,  sequerctur,    quod  continuum 
esset  (b)  composiium  ex  indivisibilibus  ; 
consequens  est  faisum,  ut  patuit  m  isto 
6.  text.  1.  et   inde.   Gonsequentia   pro- 
batur,   quia    indivisibile  motum  prius 
pertransit    indivisibile,;et  consequenter 
aliud,  quod  non  esset  nisi  pertransilura 
componeretur  ex  indivisibilibus. 
,    Secunda  conclusio  :   Indivisibile  mo* /ii,|l! 
vetur  per  accidens.  Probatur,  quia   mo*  ^^1 
tis  nobis  moventur  omnia,  quae  sunt  in 
nobis;3ed  in  nobis   sunt  indivisibilia  ; 


ergo,  etc. 


■    Tertia  conclusio  est  specialiter  de  in* 
tcllectu  humano,  et  Intelligentiis,  quod  ^j 
hujusmadi  indivisibilia  possup.t  per!  se  *jj} 


r.T  i 


QU^STIOVII  mi 

moveri ;  unde  imaginandum   est,  quod         Quantum  ad  secundum,    notandum,        ^ 

hujusmodi    indivisibilia    occupent   ali-     quod  si  qualitas  alicujus  corporis  pone- 

quem  totum  locum,  ita  qiiod  in  isto  loco,     retur  in  puncto  indivisibili,  ipsa  esset 

et  in  qualibet  parte  est  totum  illud,  et     infmita  intensive.  Quod  patet,  quia  si 

quaelibet  pars  ejus ,  qucmadmodum  tota     qiialitas  uniformis  alicujus  corporis  per 

humana  intelligentia  est  tota  in  corpore     imaginationem  moveatur  in  sua  medie' 

humano,  et  tota  in  qualibet  parte  ejus;     tate,  ipsa  esset  in  duplo  intensior  quam 

et  tunc  hujusmodi  indivisibile  movelur     ante,  et  in  sua  quarta  ipsa  esset  in  qua- 

cum  toto  illo  corpore,  quod  occupat  non  druplo  intensior,  et  sic   in  infmitum  ; 

per    inhaBrentiam,     sed    per      appro-  igitur  si  ponatur  in  puncto,  ipsa  esset 

priationem,    et   hujusmodi    indivisibi-  infmita.  Secundo,   prgemitto,   quod   cle 

Jium    quanto    aliquod    est  perfectius,  facto  est  aliquod   indivisibile  qualifica- 

tanto    majorem     locum    occupat  ,    et  tum,  quia,  ut  patuit  prius,  in  quolibet 

ideo  Deus,  cum  sit  summe  perfectus,  est  continuo  est  indivisibile,  modo  quodlibet 

ubique.  Ideo  non  obstantibus  istis  con-  continuum    est    qualificatum  ;     igitur 

clusionibus  est  notandum,  quod  illastres  etiam  quilibet  punctus  materise  continui 

rationes  adductae  non  sunt  demonstra-  est  qualificatus;  et  hoc  patuitprius,  quia 

tiva3,  et  «que  probant,  quod  indivisibile  concedebatur,  quod  esset  dare  punctum 

non  movetur  per  accidens,  sicut   quod  materias,  punctum   formas,  et  punctum 

nori  movetur  per  se.  Ideo  ad   primam  ;  qualitatis. 

quando  dicitur.,  on^i^e  (^)  quod  movetur,         Ex  istis  sequitur  ista  conclusio,  quod 

est  partim,etc.  dico,quod  hoc  non  conce-  impossibile  est  aliquam  qualitatem  exis- 

ditur,  nisi  ad  istum  sensum,  quod  omne  tentem  in  puncto  extendi  per  corpus  di- 

quod  movetur,  pertransivit  partem  de  visibile.  Probatur,  quia  qugelibetqualitas 

ierminoaq  1(0,  etpertransibitpartem  de  alicujus  puncti  est  fmita  intensive,  quia 

termino  «(/(/z^ew  :  velisto  modo,  omne  non  est  intensior   qualitate,  aut  parte 

quod  movelur  est  in  aliquositu,  qui  res-  qualitatis  illius  totius,  cujus  ipse   est 

pective  dicitur  terminus  a  quo,  et  res-  punctus ;  sed  si  esset  posita   extensive, 

•peclive  dicitur  terminus  at/ j^wem,-   sed  per  subjectum  divisibile,  probaretur  per 

non  oportet,  quod  illius,  quod  movetur,  primum  notabile,  quod  si  pioneretur   in      "  ^-  - 

una  pars  sit  in  termino  a  quo,  et  alia  in  puncto,  esset  infinita  ;  ergo,  etc. 
tennmo  ad  fjuem.  Secunda   conclusio  ;  indivisibilia,  cu-    .  .^:  ... 

Ad  secundam,  negatur  consequentia.  jusmodi  sunt  intellectus,  possunt  3ille- ua  quomo- 

Ad  probationem  (^)  dico,  quod  impossi-  rari  alleratione,  qua3  est  receptio  quali-  rlpoJuTt 

biIeest,quodaliquod  indivisibilemotum  tatis.  Item,  secundum  fidem  alio  modo, 

pertranseat  in  tempore  prscise  indivisi-  quia  intellectus  est  passibilis  a  qualita- 

bile,  imo   in  quolibet  tempbre  pertran-  tibus  primis. 

sit  divisibile,  et  quodlibet  indivisibile         Tertia  conclusio  :  Indivisibilia  haben- 

perlransit  subito.  tia  (f)  positionem  in   continuo,  possunt 

Ad    terliam,   negatur  consequentia  ;  alterari  ad  alterationem  suorum  subjec- 

quia-  seniper  (e)  punctus  motus  pertran-  torum,  sive  ad  alterationem  illorum,  ih 

sibit  lineani,  ut  dictum   fuit  pfiUs.  Ex  quibus  habent  positionem. 
quo  patet,  quod  ist<B  rc*itiones  non  ob.s-         Quarla  conclusio  :  Nullum  tale  indi- 

tunt,   quiii  aiiquod    indivisibile    possit  visibile  polest  alterari  per  se  separatirn 

nioveri  iocalitel';  et  hoc  de  primo.  existens  a  toto?  Patet,  quia  impo^sibile 


m 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


est  aliquod  tale  separatum  existere.  Ex 
quibus  patet,  quod  non  repugnat,  quin 
indivisibile  possit  moveri  localiler,  et 
etiam  alterari ;  tamen  naturaliter  hoc 
non  est  possibile  de  puncto  indivisibili 
existente  seorsum,  etseparatim  ab  aliis. 
Ad  rationes.  Ad  primam  dico,  quod 
nullum  ens  naturale  potest  in  tantum 
condensari  per  aliquam  virtutem  natu- 
ralem.  Unde  licet  per  condensationem 
frigiditas  fiat  intensior,  attamen  formae 
cum  qua  stat,  repugnat  ampliusconden- 
sari.  Ad  secundam,  soluta  est  in  textu. 
Tertia  de  intelligentia,  concessa  est.  Si- 
militerquarta,  quod  indivisibile  move- 
tur  per  accidens.  Ad  quintam,  negatur 
antecedens  ;  nec  sequitur  :  est,  et  non 
movetur  ;  igitur  quiescit.  Ad  sextam, 
concessum  est,  quod  intellectus  est  alte- 
rabilis,  et  etiam  indivisibile  est  alterabile 
ad  alterationem  continui  in  quo  est.  Ad 
septimam  consimiliter.  Ad  octavam,  non 
implicat  contradictionem  ;  igitur  est 
possibile  :  negatur  consequentia  ;  quia 
sic  probaretur,  quod  Deum  non  esse  es- 
setpossibile. 

ANNOTATIONES 

,  (a)  Secundo,  sequeretur,  quod  indivisibile 

CaMtasuc.  esset  divisibile.  Nota,  ex  Scoto  in  2.  d.  2. 
in  motu  qudsst.  9.  m  responsione  ad  tertmm  prmci- 
^°dui\,J*^  pale,  quod  in  motu  locali  duplex  est  suc- 
cessionis  causa  :  una  sumitur  ex  divisibi- 
lilate  mobilis ;  altera  vero  ex  divisibilitate 
spatii,  et  quaelibet  istarum  causarum,  per 
se  et  solitarie  sumpta,  sufficit  ad  causan- 
dam  successionem  motus,  ita  ut  si  mobile 
esset  divisibile,  et  moveretur  super  spa- 
lium  indivisibile.nirairum  super  punctum, 
prius  pertransiret  illud  punctum  secundum 
unam  sui  partem,  quam  secundum  aliam, 
alque  ita  successive.  Si  vero  mobile  esset 
indivisibile,  divisibililas  spalii  sufficeret 
ad  causandum  motus  successionem,  quia 
mobile  indivisibile  somper  prius  pertran- 
siret  unam  parlezn  spatii,  quam  aliam ;  Qt* 


duplex» 


que  adeo  successio  in  motu  locali  sufficien- 
ter  causalur,  vel  a  divisibilitate  spalii,  vel 
adivisibilitate  mobilis.  Istarum  tamen  ru- 
tionum  essentialior  est  magnitudinis  divi- 
sibilitas,  Iioc  est,  successio  in  motu,  quae 
sumitur  ex  divisibilitate  magnitiidinis,  est 
motui  essentialior.  Quod  p^tet  ex  Aristote- 
le  5.  Metaph,  c.  de  Quanto,  text.  18.  in  fine 
illius  capituli,  ubi  docet,  quod  motus  est 
divisibilis  non  propter  nubile,  sed  prop- 
ter  magnitudinem;  etistasunt  verba  ojus  : 
Dico  autem  non  quod  movetur,  sed  quod 
molum  est,  etc.  Ubi  vult  Aristoteles,  quod 
motus  sit  quantus,  et  divisibilis  non  ab  eo, 
quod  movetur,  quodestmobile,  sed  ab  eo, 
quod  motum  est ;  intelligondo  per  illud 
quod  motum  est,  illud  secundum  quod  fit 
motus,  et  mobile  movetur  :  illud  autem  se- 
cundum  quod  motus  est,  est  ipsa  magnitu- 
do,  et  spatium.  Verum  est  tamen,  quod 
Aristoteles  in  hoc  6.  ponit  utramque  conti- 
nuationem  necessario  ad  motum  requiri, 
atque  adeo  negat  indivisibile  posse  moveri 
localiter,  quia  ex  parte  ejus  non  potest  ac- 
cipi  continuitas  motus  ;  et  hoc  probant  ra- 
tiones  suse,  quarum  secunda,  quse  hic  po- 
nitur  ab  Scoto,  et  quse  habetur  ia  ho^  6. 
iext.  88.  in  hoc  consistit,  quod  in  omni 
tempore  est  accipere  minus  tempus,  in  quo 
potest  minus  mobile  moveri  ;  igitur  omni 
mobili  potest  accipi  minus  mobile  in  infini. 
tum,  et  ita  nullum  indivisibile  est  mobile 
Consequentia  patet,  quia  indivisibili  non 
est  accipere  minus. 

(b)  Continuum  esset  compositum  ex  indi- 
visibilibus.  etc.  Nota,  quod  haec  ratio  stat 
in  hoc,  quia  omne  quod  movetur,   prius 
pertransit  spatium  sibi  ajquale,  vel  minus 
se,  quani  majus  se ;  indivisibile  autern  non 
prius  pertransit  minus  se,  cum  nihil  sit  eo 
minus  ;  igitur  pertransit    prius  aequale, 
quam  majus  se ;  sed  quod  est  aequale  indi- 
visibili,  est  indivisibile,  ergo  si  indivisi- 
bile  movetur  per  se  continue,  pertransit 
semper  aequale,  el  per  consequens  indivi- 
sibile  ;  atque  adeo  in  magnitudino,   supcr 
quam  moveretur,  esset  continue  indivisi- 
bilepost  indivisibile,  esseLqae  in  magnitu* 


QUiESTIO  VII 


2oa 


dine  indivisibile  immediatum  indivisibili, 
et  sic  magnitudo  esset  composita  ex  indi- 
visibilibus,  quod  est  impossibile. 
(c)  Ad primam,guando  dicitur  omnequod 


in  2.  d.  2.  et  est  eadem  cum  responsione 

Scoti  in  hac  qu3est.  ut  patet  consideranli. 

(d)  Ad probationemdico,  etc.  Nota,   quod 

illa  propositio,  omne  quod  movetur    prius 


movetur,  etc.  Nota,  quod  licet  Angelus  sit  pertransit  minus,  vel  oequale  quam  majus, 

indivisibilis,  tamen  quia  occupat  locum  di-  vera  est  de  mobiIi,penes  quod  accipitur  con- 

visibilem,  ut  probat  Scotus  in  2.  d.2.qusest.  tinuilas  motus,hoc  est,  de  mobili  divisibili, 

6.  ideo  polest  moveri  localiter  molu  con-  sed  non  est  vera  de  mobili  indivisibili,  cu- 

linuo,  successione  accepta  ex  divisibilitate  jusmodi  est  Angelus,  et  punctus.  Et  si  di- 

spalii,  ita  ul  successive  pertransiret  illud  catur,  semper  indivisibile  dum  movetur 

spatium ;  esto  etiam,  quod  esset  in  loco  in-  est  in  spatio   sibi  aequali,  et  si   perlransit 

divisibili,  ut  si  esset  in  loco  punctali,  ad-  totum,  commensurat,  vel  describit  tolam 


huc  moveri  posset  motu  continuo.  Undead 
primara  rationem  Aristolelis  dicitur  prirao, 
quod  concludit  de  mobili  divisibili  ;  lale 
enim  si  movetur  secundum  partem,  et 
partemsui,est  in  termino,  et  termino;  non 
est  tolaliter  in  termino  a  quo,  quia  tunc 
quiesceret  ;  nec  lotaliter  in  termino  ad 
qucm,  quoniam  esset  molum,  et  non 
moverelur,  ul  patet  a  Philosopho,  ubi  su- 
pra  :  sed  loquendo  de   mobili  indivisibili, 


lineam  suppositam,  atque  ila  illa  linea 
supposita  erit  composita  ex  indivisibilibus; 
dico  quod  ly  semper,  aut  distribuit  pro 
quolibet  instanti  praecise,  aut  pro  quolibet 
instanli  et  tempore ;  ut  sit  sensus,  in  omni 
instanti,  et  in  quolibet  tempore.  Primo 
modo  verum  est,  quod  in  quolibet  instanti 
est  in  spatio  sibi  sequali,  hoc  est,  in  ali- 
quo  indivisibili  sibi  supposito  :  at  secundo 
modo  est  falsum,  nam  in  A  instanti  est  in 


illud  non  potest  esse  partim  in  termino  a  spatio  sibi  sequali,  et  in  lempore  immediate 

quo,  et  partim  in  termino  ad  quem,  loquen-  habito  ad  inslans  est  spatio  sibi  insequali  ; 

do  de  partlbilitate,  quoe  est  ex  parto  mobi-  nam  indivisibile  non  est  immediatum  in- 

lis;  at  loqucndo  de  secunda  partibilitate,  divisibili,  atque  ita  post  indivisibileimme- 

quae  se  tenet  ex  parte  spatii,   falsum  est  diate  non  est  in  spatio  indivisibili,  sed  di- 

quod  non  sit  in  aliquo  medio,  quod  medium  visibili :  licet  ergo  in  quolibet  instanti  sit 

est  aliquid  ulriusque  extremi,  et  sic  sub  in  spatioindivisibiIi,tameninquolibet  tem- 

mutatione  ;  atque  ita  potest  continuare  par-  pore,  et  in  qualibet  parte  temporis  est  in 

les  motus,  quse    continuitas  sumitur  ex  spatio  divisibili,quia  impossibiIeest(ut  hic 

parte  spatii.   Dicitur  secundo,  quod  pat'-  dicit  Scotus)  quod  indivisibile  motum  per- 

tim  quandoque  opponitur  ly  totaliter  ;  et  transeat  in  tempore  prsecise   indivisibile, 

sic  Angelus,  dum  movetur,   est  partim  in  quia  non  movetur  de  puncto  in  punctum, 

termino  a  quo,  et  partim  in  termino  ad  el  de  indivisibili  ad  indivisibile  super  spa- 

quem,  quia  non  est  lotaliter  in  termino  a  tium  magnitudinis  suppositse,  sed  move- 

quo,  nec   lotaliter  in  termino   ad   quem.  tur  potius  conlinuando  omnia,   quae  sunt 

Alio  modo  ly  partim  opponitur  ad  lylotus,  in  spatio,  nempe  punctum  magnitudini,  et 

et  sic  idem  est,  partim  est  in  termino    a  magnitudinem  puncto,  et  hanc  parlem  ma- 

quo,  id  est,  secundum  unam  partera  est  in  gnitudinis  alteri  parti  magniludinis  per  me- 

termino  a  quo,  et  hoc  est  falsum  de  mobili  dium  punclum  ;  atque  ita  in  quolibet  instan- 

indivisibili ;  sed  tantum  est  verura  de  rao-  ti  teraporisest  in  punctosibi  sequali:  in  tem- 

bili  divisibili,  et  sic  procedit  ratio  Arislo-  pore  autera  est  in  magnitudine  accepla  in- 

telis,  qui  accipit  successionem  in  motu,  ter  duo  puncta  ;  nam  instans  in  tempore 

lam  ex  parle  spatii,  quam  ex  parle  raobi-  correspondet  puncto    in  magnitudine,  el 

lis.  Et  hsec  responsio  est  Joannis  Canonici  tempusraagnitudini,   sicut  mutatum  esse 

1.  Physic.  qucpst.  1.  arf  3.  principale,  quam  in  molu,  instanli  temporis,  et  puncto  in  li- 

dicit  esse  Scoti,  et  eam  accipit  ab  Ocham  nea  correspondet,  raotus   autem  tempori 


10. 


294 


LIB.    VI.  PHYSieORUM 


et  linese ;  et  iJeo  dicit  hic  Scolus,  quod 

quodlibet  indivisibile  pertransit  subito. 

!!•        (e)      Semper  punctus  motus  pertransibit 

duplex.     lineam,  etc.  Nota,  quod  duplex  est  mobile, 

scilicetdivisibile,  penes  quod  potest  accipi 

continuitas  motus  ;    et  indivisibile,  penes 

quod  non  potest  accipi  motus  continuilas. 

Indivisibile  autem,  si  moveretur,  utique 

moveretur  in  tempore.  El  si  inferas,  quo- 

cumque  tempore  dato  conlingit  dari  minus, 

concedo,  quia  tempus  est  divisibile  in   in- 

finitum  :  et  si  subinferas ;  ergo  mobile  mi- 

nus  mobili  indivisibili  poterit  moveri   in 

illo  minori  tempore,  nego  consequentiam  ; 

quia  non  est  dare  mobile  minus  mobili  in- 

divisibili,  nec  proportionantur  mobile  in- 

divisibile,  et  tempus  ;  quia   omne  tempus 

est  divisibile  in  infinitum,  et  punctus,  vel 

Angelus,  et  anima  sunt  indivisibiles  ;  sed 

bene  sequitur  consequens  demobili  divisi- 

bili.  Nam  si  A  mobile  divisibile   moveatur 

in  B  tempore,  et  B  tempus  est  divisibile  in 

duo  tempora  ;  igitur  minusmobile  ipso  A, 

poterit  moveri  in  tempore  minori  ipso  B 

tempore,  quia    talia  mobilia,  et    tempus 

possunt  proporlionari  in  divisibilitale. 

(i)    Indivisibilia    habentia    posilionem  in 
In"  motu      ' 
aiteratw-   continuo,  dt  ccB/(??'a.Nota  quod  etiam  m  motu 

poiestassi-  alterationis  potesl  duplex  causa  successio- 

gnaricau-  ^^^  assignari,  scilicet  tam  ex  parte  mobilis, 
sa  succes-  o         ?  ^ 

sionis'     quam  ex  parte  formse.  Patet,  quia  ex  divi- 

sibilitate  formae,  mobileprius  recipitunam 

partem  formoe  quam  aliam  :  cum  enim  for- 

ma  sit  divisibilis,  ideo  mobile,  quod  alte- 

ratur  secundum  eam,  prius  recipit  unam 

partem  formoe  quam  aliam,  atque  ita  suc- 

cessive  ;  et  hoc  si  intelligatur  mobile  reci- 

pere  formam  secundum  se  totum.   Posset 

etiam  causari  successio   ex  parte  mobilis 

habenlispartes;  sicquod  prius  alterentur 

secundum  unam,  quam  secundum  aliam, 

etforte  etiam  in  molu  augmenlationis  pos- 

set  assignari  hoec  duplex  causa    succes- 

sionis :   et  dixi  forle,  quia  est  magis  difli- 

cileassignare  inmoUi  augmentationis,quo- 

modo  successiosit  lantum  ex  parle  formDe, 

etnon  ex  parte  mobilis ;  quia  non  videtur, 

quod   possit  ibi  assignari  mobile  indivi- 


sibile,  quod  successivoe  sit  quantitatis  sus-' 
ceptivum  ;  in  alteratione  vero  bene  polest 
assignari,  -quia  punctus  habens  positionem 
in  continuo,  alteratur  successive,  ex  suc- 
cessione  parlium  formae  :  et  est  etiam  suc- 
cessio  mobilis  divisibilis,  quod  alteratur. 

Unde  si  quferas,  an  indivisibile  possit 
alterari,  dico  quod  indivisibile  de  genere 
Substantise,  ut  Angelus,  el  anima,  potest 
alterari ;  quia  Angelus,  et  anima  possunt 
recipere  aliam,  et  aliam  opinionem  ;  et  si- 
mililer  gaudium  eL  tristitiam,  atque  ita 
possunt  alterari,  fuse  accipiendo  alteratio- 
nem,  pr.)  mutalione  ad  qualitatem. 

Et  si  quceras,  an  indivisibile  de  genere 
Quanlitatis,  possit  recipere  aliquam  quan- 
titatem,  sic  quod  muletur  de  una  qualitate 
in  aliam,  Sc  Jtus  hic  dicit  quod  si  tale  indi- 
visibile  esset  separatum  a  quanlitate,  non 
posset  alterari,  quia  impossibile  est  ali- 
quod  tale  separatum  existere ;  indivisibile 
tamen  habens  positionem  in  continuo  po- 
test  alterari  ad  alterationem  suorum  sub- 
jectorum,  sive  illorum  in  quibus  habent 
positionem.  Nota  tamen  quod punctum  esse 
alterabile,  potest  bifariam  intelligi  :  priori 
modo  sic,  quod  recipiat  certam  qualitalem 
delerminatse  intensionis,  et  sic  potest  pro- 
babiliter  dici,  quod  non  est  alterabile,  ut 
docere  videtur  Scotus  in  4.  dist.  10.  quasst. 
9.  ad  secundum  principale,  ubi  dicit  quod 
nullum  lumen  estpunctale.Posteriorimodo 
intelligi  potest  indivisibile  alterari  quali- 
tate,  qua  partesalisealterantur,  quas  taraen 
continuat  ad  invicem  ;  et  ut  sic  dici  polest 
probabiliter,  quod  punctus  est  allerabilis, 
sed  hoc  est  per  accidens,  scilicet  ad  altera- 
tionem  partium,  quas  conlinuat  ad  invi- 
cem. 

Et  si  quaeras  postremo,  an  punclus  pos- 
sit  augmentari?  dico  quod  non;  quia  punc- 
tus  non  polest  moveri  motu  augmentatio- 
nis  el  diminulionis,  quia  hoc  sibi  repugnat 
ab  intrinseco. 


t2. 


.  ::;  ■  QUJisTia  vn  : 


.205 


*. 


EXPOSITIO  TEXTUS 

Motus  (1)  autem    cat  divisibilis,  etc. 
33 

Koc  est  secundum  capilulum  hujus  trac- 
tatus,  in  quo  Philosophus  determinat  de 
divisionemotus  :  etdividitur,quiaprimo 
ostendit,  quod  motus  est  divisibilis  ad 
divisionem  tempdris,  et  magnitudinis. 
Secundo  ostendit,  quod  motus,  m.overi, 
mohile,  et  dispositio,  secundum  quam 
est  motus,  proportionabiliter  dividun- 
tur.  Et  tertio  ponit  quoddam  incidens. 
Secundum  ibi  :  Quoniam  autcm  omne. 
Tertium  ibi  :  Et  in  hoc  quod /inita  esse. 
Primo  ponit  duas  conclusiones.  Secundo 
gjj  probat  ibi  :  Ut  si  ipsum  A,  C.  Prima 
^ium  conclusio  est:  Motus  (^)  estdivisibilis  se- 
n^»i  cun^um  divisionem  mobilis.  Secunda 
est  :  Motus  est  divisibilis  ad  divisionem 
temporis  ;  et  per  istas  conclusiones  non 
debet  imaginari,  quod  motus  sit  res  dis- 
tincta  a  mobili ;  sed  Aristoteles  intelli- 
git,  quod  dato,  quod  motus  essetres  dis- 
tincta  a  mobili,  adhuc  motus  esset  divi- 
sibilis  ad  divisionem  mobilis,  et  divisio- 
nem  temporis. 

Ut  si  ipsum  A,  C.  Probat  dictas  con- 
clusiones.  Primo  primam.  Secundo  se- 
cundam  ibi  :  Alia  autem  est  secundum 
tcmpus.  Item,  primo  praemittit  aliqua. 
Secundo  probat  quod  restat  probandum 
ibi  :  Necessc  igitur .^\[^Y)Om{  igitur,quod 
totum  mobile,  quod  movetur,  sit  A,  C, 
et  una  pars  ejus  sit  A,  B,  et  alia  B,  C  ; 
deinde  ponatur  quod '  motus  D,  E,  sit 
motus  partis  A,  B,  et  quod  motus  E,  F 
sit  motus  partis  B,  C ;  istis  suppositis 
non  restat  probare,  nisi  quod  totus  mo- 
tus  D,  F,  sit  motus  totius  mobilis  A,  C. 
Necesse  igitur  totum  in  quo  D,  F.  Pro- 
bat  quod  restatprobandum,sciIicetquod 
totus  motus  D,  F,  sit  motus  totius  mo- 
bilis  A,  C  ;  et  hoc  probat  quadru- 
pliciter.  Secunda   ibi  :  Nulla  enimmo- 


-vetur.  Tertia  ibi  ;  Amplius  autem>  si 
o/nnis.  Quarta  ibi  :  Amplius  auteni  M 
est  quidem.  Probatur,  quia  partes  (b)  mo-  ..^ 
bilis  A,  Cmoventut  partibus  i),' i*^ ;  igir  •'^'  •'•  ''-? 
tur  totum  mobile  ^l,  C,  'movetur- toto 
motu  D,  F.  Consequenlia  tcnet,  quia  to- 
tum  se  habet  ad  totum  sicutpartes 
ad  partes,  prgecipuc  cum  partes  nori  sint 
aliud  a  toto. 

Nulla  enim  movetur.  Secunda   ratio  :    -       -.^z 
quia  nulla  pars  mobilis  A,  C,   movetuf 
toto  motu  D,  F,  quia  neutra  pars  mo«- 
vetur  motu  alterius  partis  ;  igitur  motus 
D,  F,  est  motus  totius  mobilis  A,  C . 

Amplius  (2)  autem  si  ofnnis.  Tertia  Text.  34. 
ratio,  qua?  est  propinqua  praecedenti, 
quia  motus  D,  F,  est  motus  alicujus 
mobilis  ;  vel  igitur  est  motus  A,  C,  vel 
alicujus  partis  ejus,  vel  alicujus  extra- 
nei  :  si  ipsius  A,  C,  habetur  propositum; 
si  alicujus  partis  ejus,  hoc  est  falsunii 
quia  neutra  pars  ejus  movetur  motu  al- 
terius  portis  ;  si  alicujus  extranei,  hoc 
est  impossibile,  quia    partes  motus  D, 

F,  suntpartium  mobilis  A,  C,  et  ndn 
alicujus  extranei. 

Ampliusautem  (3)  si  est  quidem:  quod  Text.  35. 
mobile  A,  C,  movetur  ahquo  motu  :  vel 
igitur  movetur  motu  D,  F,  et  habetur 
propositum  ;  vel  aliquo  alio,  et  sit  ille 

G,  H,  tunc  igitur  illi  motus  sunt 
Eequales,  aut  unus  major  alio  :  si 
aBquales,  tunc  sicut  partes  motus  D, 
F,  sunt  motus  partium  mobilis  A,  C, 
ita  quod  partes  motus  G,  II,  essent 
motus  earumdem  partium,  qudd  est 
falsum  ;  quia  tunc  unus  illorum  mo- 
tuum  superflueret,ex  quo  unius  mobilis 
debet  esse  unus  motus.  Si  vero  G,  H, 
sit  major,  et  hoc  per  excessum  /,  A", 
sequitur  quod  motus  /,  K,  nullius  esset 
mobilis,  quod  est  falsum.  Si  dicatur, 
quod  e  contra,  tunc  aliqua  esset  pars 
mobilis,  quae  moveretur,  et  tamen  ip- 


296 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


siusnulius  estmotus,  quod  est  impossi- 
bile. 
j.^  Alia  (4)  aufem.  Hic  ponitui*    secunda 

Texi.  36.  conclusio,  quod  motusest  divisiljilis  ad 
divisionem  temporis.  Probatur,  quia 
semper  in  niajori  tempore  fit  major  mo- 
tus,  quam  in  minori ;  igitur  necesse  est 
quod  motus  proportionabiliter  divida- 
tur  tenipori. 

Texi.  :^7.  <  Quoniam  autemi^)  umne.  Hic  ponit 
tertiam  conclusionem,  scilicet,  quod 
motus,  moveri,  tempus  mobile  et  dispo- 
sitio,  secundum  quam  est  motus,  consi- 
militer  dividuntur;  et  licet  aliqua  ista- 
rum  non  sint  ab  invicem  distincta,  ta- 
men  non  est  cura  in  proposito;  quia  Aris- 
toteles  intelligit,  quod,  dato  quod  essent 
distincta  ab  invicem,  adhuc  consimiliter 
distinguerentur.  Ista  conclusio  probatur 
singillatim  quantum  ad  partes  ;  etprimo 
quantum  ad  motum  et  tempus  ;  quia  si 
aliquod  mobile  moveatur  per  aliquod 
tempus  aliquo  toto  molu,  in  medietate 
temporis  movetur  media  parte  motus, 
et  in  minori  parte  temporis  movetur 
minori  parte  motus,  et  sic  semper  ;  quod 
non  esset,  nisi  ista  consimiliter  divide- 

Text.  38.  rentur.  Secundo  (6)  probatur,  quantum 
ad  motum,  et  moveri ;  quia  semper  mi- 
nori  motui  correspondet  niinus  moveri, 
et  majori  majus,  et  sic  semper;  quod 
non  esset,  nisi  ista  consimiliter  divide- 
rentur.  Tertio  probatur  quantum  ad  mo- 
tum  et  dispositionem,  secundum  quam 
est  motus,  quia  non  consimiliter  divi- 
derentur,  tunc  esset  aliqua  pars  motus, 
cui  non  corresponderet  dispositio,  se- 
cundum  quam  est  motus,  vel  e  contra, 

Texf '  (\^^^  est  impossibile.  Quarto  probatur 
(7)  de  mobili  et  motu  eo  modo,  quod 
dictum  fuitprius  ;  et  sic  patet,  quod  om- 
nia  ista  consimiliter  dividuntur,  nisi 
quod  unum  {^)  dividitur  per  se,  et  aliud 
per  accidens. 


Et  in  hoc  quodfinita  esse.  Ponit  quod- 
dam  incidens,  scilicet  quod  omnia  pra3- 
dicta  consimiliter  se  habent  quantum  ad 
divisionem,  et  quantum  ad  fmitatem  et 
infmitatem.  Probabitur  postea  ;  et  hoc 
notum  est  deonmibus,  quod  consimili- 
ter  dividuntur  mobili,  nisi  de  tempore  ; 
et  ideo  probatur  de  tempore,  quod  si- 
gnato  aliquo  termino  prfeterito  in  spa- 
tio  pertranseundo,  ille  terminus  in  mi- 
nori  tempore  pertransibitur  a  minori 
parte  rnobilis  quam  a  majori,  quod  non 
esset,  nisi  ista  consimiliter  divideren- 
tur. 

4 

ANNOTATIONES 

(a)  Motus  est  diinsibilis  secundum  divi-  16. 
sionem  mobflis.  Nota,  quod  molus  bifariam  farian 
considerari  polest  :  uno  modo  gene-  y^^pJl"^ 
raliter,  qualenus  accidens  ;  allo  modo  se- 
cundum  propriam  rationem  motus,  quse 
est  res  successiva.  Primo  modo,  cum  mo- 
tusextendatur  per  totum  mobile,  quemad- 
modum  albedo  extenditur  per  totum 
subjectum,  motus  dividitur  secundum  di- 
visionem  mobilis ;  loquitur  enim  Aristo- 
teles  de  motu,  ut  hic  dicit  Scotus,  ac  si 
essel  res  distincta  a  mobili,  sicut  albedo. 
Nam  Scotus  in  his  quoestionibus,  et  in  hac 
expositione  libri  Physicorum,  tenet  motum 
non  distingui  a  mobili,  ut  vidimus  :  quid 
autem  sit  tenendum  explicavimus  supra. 
Secundo  modo  motus  dividitur  divisione 
temporis,  qua  mobile  priori  parte  motus 
transit  priorem  partem  spatii,et  posteriori 
transit  posteriorem. 

Nota  secundo  ex  D.  Thoma,  quod  divisio 
motus  secundum  diversas  partes  mobilis, 
tripliciterpotest  intelligi  :  uno  modo,quod 
una  pars  primo  movetur,  quam  alia  ;  et 
hoc  non  est  possibile,  quando  totum  con- 
tinuum  homogeneum  movetur  ut  si  lapis 
tripedalis  moveatur  eodem  instanti,  in  quo 
incipit  moveri  prima  pars,  incipit  moveri 
secunda.  Quare  isto  modo  non  est  divisio 
motus  secundum  partes  mobilis.   Secundo 


QU^STIO  VII 


297 


modo  potesl  inlelligi  secundum  aliquod  si-  oequales,  et  per  consequens  sunl  idem  mo- 

gnum  fixum  in  spalio,  ut  quando  Sol  ori-  tus.  Sivero  illoe  parles  non  adaequant  totum, 

tur  per  lineam  Horizontis,   prius  apparet  sed  deficiunt,  ita  ut  supersit  aliquid,  verbi 

prima  medietas  Solis  quam  secunda  ;   et  gratia, /, //,  sequitur  quod  illa  pars  motus 

neque  de  ista  loquitur  Aristoteles,    quia  nullius  mobilis  erit  motus,  quia  neque  to- 

pertinet  ad  successionem   teinporis,  sicut  tius  illius  mobilis,  neque    partium,    si- 

quando  lignum  calefit,  prius  recipit  calo-  quidem  singulis  parlibus  mobilis  jam  si- 


rem  pars  propinquior  igni  quam  remotior. 
Tertio  ergo  modo  inlelligitur  divisio  mo- 
tus,  sicut  aliorum  accidentium  ;  ut  enim 
aliam  partem  caloris  Iiabeo  in  facie,  aliam 
in  manu,  ita  et  aliam  parlem  motus  habeo 
in  facie,  et  aliam  in  manu  ;  demonsLrat 
ergo  primo  divisionem  motusad  divisionem 


gnatfie  sunt  partes  molus ;  neque  erit 
motus  allerius  mobilis,  nam,  cum  totus 
motus  G,  H,  sit  conlinuus,  non  potest  esse, 
nisi  unius  mobilis;  et  jam  probatumest  ad 
unitatem  motus  necessariam  esse  unitatem 
mobilis.  Simililer,  si  partes  illae  mo- 
tus  non  adaequant  totum  G,  //,  sed  exce- 


mobilis  hoc  pacto  :  sit  enim    mobile  bipe-  dunt,  sequitur  quod  illa  pars,   in  qua  ex- 

dale/1, /?,  C,   si  totum  movetur,  sequitur  cedunt,  nullius  mobilis  erit  motus  :    cum 

quod  et  prima  pedalitas  A,  B,    el  secunda  autem  hsec  omnia  sint  impossibilia,  sequi- 

B,  C  pariler  moveantur.  Signetur  ergopars  lur  primum  intentum,  quod  ille  totus  mo- 

motus,  qune  subjectatur  in  parle  A,   B,  et  tus  Z),  £",  F,  esl  adoequatus  illius  mobilis 

sit  illa /?,  C,  et  pariler  signetur  pars  mo-  A,  //,  C,  et  per  consequensmotusdividilur 

tus,  quae  subjectalur  in  parte  B,  C,   et  sit  ad  divisionem  mobilis. 

£,  F;  ex  his  sequilur,   quod   totus  molus  (^)    Nisi  quod  unum  dividitur  per  se,  et 

quoJ,  5,  C,  movetur,  sitZ>,  £',/',  siquidem  aliud  per  accidens.Nola,   quod  aliqua  di-  ^upleiper 

partibus  mobilis    singillatim    respondent  viduntur  per  se,  et   aliqua  per  accidens ;  *^  f^  P"^ 

jiartes  motus  ;  ergo  sicut  mobile  A,  B,  C,  nam  illud  quod  est  per  sequantum,  est  per 

dividiturin  partes  yl,  5  et  5,  C,    ita  totus  se  divisibile  :   quod  autem  non  est  per  se 

motus  D,  E,  F,  dividiturin  D,  E,  et  in  D,  quantum,  est  divisibileperaccidens,atque 

F,  et  per  consequens  ad  divisionemmobilis  adeoquamvis  mobile,motus,tempiis,moveri, 

sequitur  divisio  motus.  Ilae  ratione  bene  et  illud,  in  quo  est  motus,  scilicet  5/?«^»«??, 

intellecta  facillime  intelliguntur  sequen-  et  dispositio,  secundum  quam  est  motus, 

tes. 


('»)  Partes mobilis  A,C  movenlur  partibiis 
D,  F.  Nota,  quod  hac  ratione  inlendit  pro- 
bare  Aristoteles,  quod  totus  motus  D,  E,F, 
sit  adiequatus  motus  tolius  mobilis,!,  D,  C. 
Si  enim  non  est  ita,  detur,  inquit,  alius 
motus  ejusdem  mobilis,  qui  sit  adaequa- 
lus,  et  sit,  verbi  gratia,   -S",   r.   Tunc  de- 


proportionabiliter  dividantur,  non  tamen 
similiter  dividuntur,  quia  mobile,  et 
spatium,  et  motus,  et  tempus,  et  quan- 
titas,  dividuntur  per  se,  tametsi  divisiones 
istae  pullulent  ex  divisione  mobilis, 
quod  est  subjectum  et  temporis,  et 
motus  ;  nam  diviso  subjecto  dividuntur 
omnia,    qua3  in  ipso  sunt ;  qualitas    vero. 


m-intur  duse  partes  A,G,H,  quaesint  motus     quae  est  terminus  alterationis,  quia  non  est 


partium  A,  B,  elB,  C,  quas  quidem  partes 
motus  necesse  est  esse  aequales  ;  partibus 
D,  E,  et  E,  F,  siquidem,  istae  ut  probatum 
est,  sunt  motus  illarumpartium  mobilis. 

Tunc  rursus,  aut  partes  istae,  quae  de- 
muntur,  A,  G,  H,  adaequant  totum  G,  //,  et 
inde  manifeste  sequitur,  quod  totus  motus 
6?,  //  est  aequalis  toti  motui  D,  E,  F,  quan- 
doquidem  partes  adaequanles  tolum  sunt     tractatus,  in  quo  Philosophus  deternii- 


de  genere  Quantitatis  simpliciterdividitur 
peraccidens  ad  divisionem  motus  altera- 
tionis. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Qnonlam  autem  (1)  omne,  quodmuta- 
iur.  Hoc  est  tertium  capitulum   iiujus 


19. 

Teit.  40. 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


Tiat  de  mntatd  esse,  et  lioc  pro  tanto  ; 
quia  sicut  linea  imaginalur  dividi  supra 
punctum,  ita  motus  supra  mutntnm  esse. 
Et  dividitur,  quia  primo  ostendit,  quod 
omne  quod  mutatur,  quando  mulatur, 
est  et  in  illo  quo  mutatuni  est.  Secundo 
ostendit,  quod  illud,  in  quo  est  aliquid 
primo  mutatum,  est  indivisibile.  Et  ter- 
tio  ostendit  qualiter  in  moiu  est  muta- 
tiim  esse,  etqualiter  non.  Secundum  ibi: 
In  quo  aulem  primo,  Tertium  ilM  :  Dlci- 
-lur  autem  id  in  quo  primo.  Primo  pro- 
bat  conclusionem.  Secundo  prasmittit 
unam  suppositionem  :  et  tertio  probat 
intcntum.  Secundum  ibi :  Quod  muta- 
Omnequod  tum    est.  Tertium  ibi  :    Quoniam   ergo 

mutalur  .    .  i      •       •   . 

esiineoin  una.  Est  igitur  conclusio  ista  :    omne 
?u?nS'.     quod  mutatur,  quando  mulatum  est,  est 
in  illo  in  quo  mutatum  est. 

Quod  mutatum  est.  Prtemittit  istam 
suppositionem,  quod   (  )  mutatum  esse 
est  recessisse  ab    aliquo  termino,  seu 
eliam  defecisse  ab  aliquo  termino,  et  si 
ista  non  sunt  idem,  attamen    se   imme- 
diate  necessario  consequuntur.   Proba- 
tur  :  quia   sicut  se    habet  mutari  ad  de- 
ficere,  seu  ad  receJere,  ita  se  habet  mu- 
tatum  esse  ad  defecisse;  modo  mutari  est 
recedere  ab  aliquo  termino;  ergo,  etc. 
T«xt.  41.        Quoniam  (2)  ergouna.  Hic  probatdic- 
tam  conclusionem  dupliciter.   Secundo 
ibi  :   Ainplius,  et  per  se.   Prima   ratio 
est  ista:  Illud,  quod  mutatum  est  denon 
esse  ad  esse,  est  in  esse,  et  illud,  quod 
mutatum  est  de  esse  ad  non  esse,  est  in 
non  esse  ;  igitur  quod  mutatum  est,  est 
in    illo,    in  quod  mutatum  est.    Conse- 
quenlia  est  nota,  quia  tam  generatio, 
quam  corrupiio  est  generatio.    Antece- 
dens  probatur  :  quia  quod  generatur  re- 
cedit  a  non  esse  per  suppositionem  ;  igi- 
.  tur  habet  esse,  per  illud  principium  de 
quolibet  esse,    vel    non    esse.    Eodem 
.  modo  arguitur,  quod  illud,    quod  cor- 


rumpitur,  quoniam  corruptum  est,  ha- 
bet  non  essc.  Et  dicit  Aristoteles,  quod 
sicut  est  de  istis  mutationibus  secundum 
contradictionem,  ita  est  de  aliis, 

Amplius  (3)  ei per  se.  Ponitur  secun-  20, 
da  ratio  :  quia  si  fiat  i^)  mutalio  de^  in  *** "  ' 
B,  lunc  quando  mobile  mutatum  est  in 
B,  vel  ipsum  est  in  B,  vel  in  A,  vel  in 
aliquo  intermedio.  Si  in  B,  habelur  pro- 
positum  :  si  in  .1,  vel  in  C,  hoc  est  im- 
possibile,  quia  posset  adhuc  mutari  in 
B,  ex  quo  mutatio  est  continua,  sine  in- 
terruptione  de^lin^,  modo  impossi- 
bile  est  aliquid  mutari  ad  illud,  in  quod 
jam  mutatum  cst. 

Manifestum  (i)  iqitur  est.    Infert  co-  ^!'^^'-  ■*'• 

'  \   /    j  Omnequoi 

rollarium,  quod  omne  quod  factum  est,  factumui 

habel  etse. 

quando  factum  est,  habet  esse,  et  omne 
quod  corruptum  est,  quando  corruptum 
est,  habet  non  esse,  et  ita  universaliter 
de  omni  mutatione,  licet  sit  magis  ma- 
nifestum  de  mutatione,  qufe  est  secun- 
dum  contradictionem  ;  nam  si  fiat  mu- 
tatio  continua  de  uno  termino  positivo 
in  alium  terminum  positivum,  ut  de  ca- 
liditate  in  frigiditatem,  tunc  quandoest 
complete  mutatiim,  mobile  est  sub  fri- 
giditate  ,  et  quando  est  medio  modo  mu- 
tatum,  et  incomplete,  tunc  partim  est 
sub  caliditate,  et  parlim  sub  frigiditate. 
In  quo  (5)  autemprimo,  Hic  ostendit, 
quod  illud,  in  quo  aliquid  primo  mu- 
tatum  est,  est  indivisibile ;  et  intelli- 
git  per  ly  in  quo  mensuram,  in  qua 
primo  mutatum  est;  et  exponit  primum, 
scilicet  in  qno  toto  mutatum  est,  et  non 
solum  in  parteejus.  Tunc  probatur  con-  J 
clusio  :  quia  si  illud  in  quo  primo  muta- 
tum  est,  sit  divisibile,timc  sit^,  B,  C, 
ita  ut  partes  ejus  sint  A,  B,  eiB,  C,  tunc 
igitur  illud,  quod  primo  mutatum  est, 
aut  primo  mutatum  est  in  neutra  parte 
ipsius  A,  B,  C,  aut  solum  in  parte  A, 
B,  autsolum  in  parte  B,  C,  vel  in  utra- 


Teit   44. 


QII^STIO-  VII 


29^9- 


que.  Si  dicatur,  quod    in   neutra,   tunc 

non  est  mutatum  primo  in  A,   C,  quod 

est  contra  positum ;  si  in  parte  A,  B, 

solum,  tunc  non  est  mutatum  in  toto, 

sed  solum  in  parte  ejus,  et  in  toto  A,  C, 

ratione  partis  solurii,  quod  est  contra 

positum  ;  quia  ponebatur  :  iilud  in  quo 

toto  non   ratione   parlis    aliquod    pri- 

mo  mutatum  est,  est  indivisibile.  Eo- 

dem  modo     probatur,    quod   non    est 

mutatum   in   parte    B^    C,    solum.    Si 

dicatur,  quod   in  utraque,  hoc  est   im- 

possibile,   quia   prius  mutatum  est  in 

parte  priori,  et  posterius  in  posteriori ; 

igitur  illud  non  est  primo  mutatum  in 

toto  tempore  A,  C,  quia  prius  mutaba- 

tur  in  parte  ipsius.  Et  per   istam  con- 

clusionem     Aristoteles     non    intelligit     necesse  est  esse  indivisibilem,  per  prje- 

aliud,  nisi  quando  aliquod  mobile  jam     cedentem  conclusionem  ;  igitur  in  mu- 

motum   est,   mensura,  in  qua  primum     tatione,  sive  in  mensura  mutationis  est 

verum  est  dicere,  hoc  est  mutatum,  sit     dare  instans  indivisibile,  in    quo  primo 


esse  motus  est  primum  mulatum  esse  eD 
parte  principii  ;  sed  primuminstans,  in 
quo  motus  est  completUs,  est  primum 
mutatum  esse  a  parte  fmis. 

Quod  (7)  igitur  circa  finsin.  }Iic    po-  Teit.  48 
nit  concIusiones;et  primo  ostenditquod' 
est  dare  primum  mutatwn  essj  a  parte- 
finis.    Secundo  ostendit,  quod  impossi- 
bile  est  dare  primum    mutatuni  esse  a 
parte  principii,  \h\  :  Quod  auteni.Vv\mo   p,.imum 
ponit  istam  conclusionem,  quod  est  da-  J^^J^Jal]],. 
re   primum  mutatuin  esse  a  parte  fmis  a  pnrie  fi- 
transmutationis,  hoc  est  dictu,  est  dare 
primum  instans  non  esse  motusa  parte 
finis.  Probatur,  quia  necesseest  muta- 
tionisesse  aliquem  finem,  scilicet  inquo 
primo  motus   fmitusest,  et  illum  finem 


7il«. 


indivisibilis,  ut  si  fiat  mutatio  de  cali- 
ditate  ad  frigiditatem,  tunc  instans,  in 
quo  primo  est  verum  dicere,  frigiditas 
summa  est  generata,  est  instans  indivi- 
sibile. 

Manifestum  (6)  est  igitur.  Infert  co- 
rollarium,  scilicet  quod  illud,  in  quo 
aliquid  est  primo  corruptum,  est  indivi- 
sibile.  Similiter,  quod  illud  in  quo  ali- 
quid  estprimo  factum,  est  indivisibile  ; 
et  sequitur  corollarium  ex  pr«cedenti 
conclusione. 

Dicitur  autem  id,  in  quo.  Hic  osten- 
dit  qualiter  in  motu  est  mutatum  esse, 
et  qualiter  non  :  et  primo  distinguit.Se- 
cundo  ponit  conclusiones  juxta  membra 
distinclionis.  Secundum  ibi  :  Quod  igi- 
tur  circa  finem.  l-*rimo  dicit,  quod  illud, 
in  quo  aliquid  («)  primo  mutatum  est  po- 
test  imaginari  dupliciter  :  uno  modo 
a  parte  principii  ;  et  alio  modo  a  parte 
finis,  verbi  gratia,  si  fiat  mutatio  de  ca- 


facta  est  mutatioilla,  et  illud  instans 
non  est  ultimum  esse  motus,  sed  est 
extrinsecum  motui,  quia  est  primurri 
instans  non  esse  ejus. 

Quod  autem  secundum  principium'. 
Hic  ostendit,  quod  impossibile  est  dare 
illud,  in  quo  aliquid  primo  mutatum  est 
a  parte  principii,  id  est,  non  est  dare 
primum  instans  esse  motus.  Et  primo 
probathoc  ex  parte  temporis,  in  quo  fit 
mutatio.  Secundo  ex  parte  mobilis,quod 
mutatur.Et  tertio  ex  parte  dispositionis, 
secundum  quam  est  mutatio.  Secunda 
ibi  :  Amplius  si  in  C.  Tertia  ibi  :  Quo- 
niamautem.  Prima  ratio  est  ista  :  quia 
si  estdare  primum  mutatum  esse  a  par- 
te  principii,  tunc  capiatur  primum  ins- 
tans,  (^)  in  quo  est  motus  ;  tunc  vel  il- 
lud  instans  est  immediatum  instanti  in 
initio  motus,  vel  mediatum  :  si  me- 
diatum  ;  igitur  inter  illa  duo  instantia 
mobile   movebatur,   et  per  consequens 


22. 


lidojn  frigidum,  tunc  prinium  instans     instans  datum  non  crat  prlmum  instans 


800 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


esse  motus.  Si   immedlatum,   lioc  est 
impossibile,  ut  probatum  fuit  prius. 

Amplius  si  in  C.  Secunda  ratio,  quia 
si  esset  dare  primum  instans  esse  mo- 
tus,  sequeretur  quodidem  simul  move- 
retur,  et  non  moveretur  ;  consequens 
implicat  contradictionem.  Consequentia 
probatur,quia  iliud  instans  primuniesse 
m  ls,  cum  non  possit  esse  immedia- 
tum  instanti  in  initio  motus,  oportet 
quod  sit  mediatum  ;  tunc  in  illo  instanti 
mobile  nonmovetur,  necinalio  instanti 
sibi  immediato,  nec  in  tertio,  et  sic  de 
aliis  ;  igitur  in  nullo  instanti  initiativo 
motus  movetur,  et  per  consequens  non 
movetur;  igitur  aliquidsimul  movetur, 
et  non  movetur,  quod  implicat.  Et  ista 
ratio  evidenter  probat,  quod  tempus  non 
est  compositum  ex  indivisibiiibus. 
T»xt,  47.  QHoniani{%)autem.  TQviid.  ratio  quia 
omne  (")  quod  movetur,  prius  moveba- 
tur  ;  igitur  non  est  primum  mulalum 
e55<?  a  parte  principii.  Gonsequentia  te- 
net,  et  antecedens  probatur  ;  quia  motus 
est  divisibilis  in  semper  divisibilia,  cum 
proportionaliter  dividatur  tempori,  et 
magnitudini,  ut  pjobatum  fuitprius. 

Xeque  (9)  igiturejus .  Hic  probat  dic- 
tam  conclusionem  ex  parte  mobilis  ,  et 
vult  probare  istam  conclusionem,  quod 
non  est  dare  primam  partem  mobilis, 
qu«  pertransivit  aliquod  signum  signa- 
tum  in  spatio  pertranseundo.  Probatur 
supponendo,  quod  mobile  debeat  succes- 
sive  pertransire  spatiumillud  ;  tunc  ar- 
guitur,  quod  illapars  mobilis,  quse  per- 
transivit  signum,  vel  est  divisibilis,  vel 
indivisibilis  :  non  indivisibilis,  quia  jam 
non  esset  pars  mobilis,  cum  mobile  non 
componatur  ex  indivisibilibus,  ut  proba- 
tum  est  :  si  divisibilis,  tunc  signum 
pertransitum  ab  ilia  parte,  prius  per- 
transibatur  a  medietate  illius  partis 
quam  a  tola  parte,  et  prius  a  medietate 


2.3. 
Text    4« 


medietatis,  quam  a  tota  medietate,  etsic 
in  infmitum  ;  igitur  quacumque  parte 
mobilis  data,  a  qua  pertransibatur  illud 
signum,  prius  pertransibatur  a  parte 
minori,  et  per  consequens  nulla  fuit  pri- 
ma,  a  qua  pertransibatur  ;  et  habetur 
propositum. 

Illud  autem  (10)  quo  mutatur.  Hic  '^'^'^^ 
probat  dictam  conclusionem  ex  parte 
dispositionis,  secundum  quam  est  mo- 
tus  ;  et  dividitur,  quia  primo  prsemittit 
quamdam  differentiam  inter  alteratio- 
nem,  etalios  motus.  Secundo  probatin- 
tentumibi  :  Quoniam  neque.  Primo  di- 
cit,  quod  ad  motum  tria  requiruntur ; 
scilicet  mobile,  quod  movetur ;  disposi- 
tio,  secundum  quam  est  motus  ;  et  tem- 
pus,  in  quo  est  motum.  Unde  quantum 
ad  illud,  secundum  quod  est  motus,  est 
differentia  inter  alterationem  et  alios 
motus;  nam  dispositio,  secundum  quam 
est  alteratio,  est  divisibilis  non  per  se, 
sed  per  accidens  solum  ad  divisionem 
sui  subjecti  ;  sed  dispositio,  secundum 
quam  est  aliquis  alter  motus,  est  divisi- 
bilisper  se,  ut  spatium  secundum  quod 
est  motus  localis,  et  magnitudo,  secun- 
dum  quam  est  augmentatio  et  diminu- 
tio,  et  ita  de  aliis.  Potest  etiam  addi 
differentia  alia,  quia  dispositio  secun- 
dum  quam  est  alteratio,  est  dupliciter 
divisibilis  :  uno  modo  per  accidens  ad 
divisionem  subjecti  ;  alio  modo  est  divi- 
sibilis  secundum  gradus  form«,  sed 
spatium  seu  magnitudo  non  est  divisi- 
bilenisi  uno  modo. 

Quoniam  neque  in  iis  erit  primum.  24 
Hic  probat  conclusionem  principalem 
ex  parte  dispositionis,  secundum  quam 
est  motus  ;  et  intendit  istam  conclusio- 
nem,  quod  non  est  dare  primum  partem 
spatii  pertransitam  a  mobili.  Probatur, 
quia  cuni  illa  pars  sitdivisibilis,  et  mo- 
tus  successivus,  medietas  partis  spatii 


49. 


QU^STIO   VII 


301 


prius  pertransibatur  quam  tota  pars  ; 
igitur  et  prius  medietas  medietatis, 
quam  tota  medietas,  etsic  in  infmitum  ; 
igitur  quacumque  parte  spatii  pertran- 
sita  data,  prius  transibatur  pars  minor, 
et  per  consequens  nulla  erat  pars  prima 
pertransita  ;  et  consimiliter  argueretur 
de  magnitudine,  secundum  quam  est 
augmentatio  vol  diminutio,  et  de  qua- 
litate,  secundum  quam  est  alteratio  Nec 
est  differentia,  nisi  quantum  ad  hoc  so- 
lum,  quod  spatium  et  magnitudo  sunt 


test  intelligi  dupliciler.  Nota  quod  quidquid 
incipit  esse  per  primum  esse,  incipit  esse 
per  indivisibile,  quia  nunc  est,  ct  imme- 
diate  ante  hoc  non  fuit ;  et  eadem  ratione 
quidquid  desinit  esse  per  primum  sui  non 
esse,  desinit  per  aliquod  indivisibile  ;  et 
hac  intentione  docet  Philosophus  id  tempo- 
ris,  in  quo  mobile  per  se  prirao  mulatura 
est,  esse  indivisibile. 

(<i)  Primiim  inslans  in  quo  est  molus.  Nota 
quod  hac  ratione  Aristoleles  ducit  ad  duo 
inconvenienlia,  si  illud  primum  esse  molus 
sit  indivisibile.  Primum  inconveniens  est, 


per  se  divisibiles,  sed  qualitas  (^)  est  per     quod  tunc  duo  instantia  indivisibilia  essent 

contigua,  et  immediata  ;  et  hoc  inconve- 
niens  sic  deducit  Sanct.  Thom.  Si  enim  in 


accidens  divisibilis. 

ANNOTATIONES 

nque-  (^)    Mutatum  esse  est  i^ece.^sissri  ah  aliquo 

'aquo  termino.  Nota,  quod  Aristoteles  in  hac  ra- 

nutari  tJone  supponit,  quod  quidquid  rautaturdis- 

cedita  termino  a  quo,  aut,  quod   idem  est, 

I  relinquit  ipsum.   Nam  relinquere  aut  est 

idem  quod  mu/ar«,   aut  relinqu^re  sequi- 

tur  ipsum  mularl  :  relinquere  enim  et  mu- 

tari  idem  motiis  realiter  sunt,  et  sola  ra- 

tione  differunt ;  nam  mutari  est  acquirere 

lerminura  ad  quem,  et  relinquere  estdisce- 

dere  a  terraino  a  quo  ;  prius  autera  natura 

est  intentio  in  finem,  quam  discessio  a  ler- 

mino  a  quo,  eo  enira  discedo  ab  hoc  loco, 

quia  tendo  in  aliura. 

(b)  Quia  si  fiat  mutatio  de  A  in  B.  Nota 
quod  in  hac  ratione  Aristoteles  duo  suppo- 
nit:  Priraura,  quod  mutatio  fit  sine  inter- 
ruptione  de  uno  loco  in  alterura.  Secun- 
dura,  quoi  irapossibile  est,  mutatura, 
quando  rautatum  esl,  adhuc  rautari  in  ter- 
niinura  ad  quera  rautalura  est ;  imo  si 
ultra  rautetur,  rautabitur  ab  illo,  et  non  in 
illura.  Arguitur  orgo  sic  :  illud  quod  rau- 
tatura  est  de  A  in  B,  vel  est  in  A,  vel  in  B, 
vel  in  aliquo  interraedio,  ut  in  C,  sed  non 
esl  in  A,  quia  separatura  est  ab  eo,  nec  est 
in  interraedio  ;  quiaadhuc  rautaretur  in  B, 
cum  ponatur  continue  raoveri,  et  sine  inter- 


A,  B,  est  raolus,  hoc  est  in  inslanti  indivisi- 
bili,  quod  designat  sub  duabus  litteris,  quia 
est  finis  praeteriti  temporis,  et  initiura  fu- 
turi,  ,1,  B,  est  terapus,  et  per  consequens 
constat  ex  duobus  indivisibilibus.  Sed  ego 
non  video  hanc  consecutionera  ;  nara  qui 
diceret  A,  B,  esse  unura  indivisibile,  nega- 
ret  proinde  esse  terapus,  et  esse  duo  indivi- 
sibilia. 

Themistius  itaexponit,  quod  si  est  indi- 
visibile,  in  illo  non  est  motus,  ut  text.  29 
ostensura  est,  non  taraenexpIicat,quomodo 
duo  instantia  essent  contigua.Quidaraneo- 
tericusThoraista  ita  consequentiamdeducit, 
nerape  quod  si  delur  motura  futurura  ter- 
rainari  intrinsece  per  priraura  instans,  esse 
indivisibile,  eadem  ratione  quies  praeterita 
terminaretur  intrinsece  per  ultimura  ins- 
tans,  et  sic  duo  instantia  essent  iraraediala. 
Quod  ita  explicat  ;  nara  cum  A,  D,  sit  ler- 
minus,  ct  prasteriti  lemporis,  et  futuri,  de- 
tur  quod  illud  mobile  in  toto  tempore 
proeterito  C,  A  quieverit.  tunc  si  tem- 
pore  praeterito  quievit,  in  quacumque 
parte  et  instanti  illiu^  quiescit.  Consequen- 
tia  haec  revera  non  tenel,  quia  in  inslanli 
non  potest  esse  quies  ;  valet  tamen  ad  ho- 
minera,  concesso,  quod  in  instanti  potest 
esse  raotus,  nara  tunc  eadem  rationc,  qua 


ruplione  de /1  in  5  ;  relinquiturergo,  quod      molus  incipil  intrinsece  per  primum  ins- 
illud  raulatura  est  de  A  in  B.  tans,  dosinit  etquies  per  ullimum,  et  irame- 

(o)    IUud,in  quo  aliquid  mutalum  est,  po-     diatead  instansquiGlisiainstantimovetur; 


303 


UB.  VI.  PHYSIGORUM 


ergo  instans  est  immediatum  instanti  ;  et 
hoec  expositio  est  Scoti  in  hoc  textu,  si  per- 
pendalurejussensus,  nisi  quod  Scotusjuxla 
sensum  Aristolelis  probare  intendit,  quod 
non  est  dare  aliquod  indivisibile,  in  quo 
aliquid  movetur,  quia  vel  sequeretur,  quod 
Hlud  inslans  esset  indivisibile,  vel  quod 
instans  esset  imniediatum  inslanti.  Conse- 
quentia  in  hunc  modura  deducitur,  quia 
in  instanti  in  quo  primo  incipit  molus,  ni- 
hil  adhucmulatum  est,  illi  autem  inslanti 
Iiullum  indivisibile  est  immediatum,  quia 
indivisibilia  non  sunt  sibi  proxima,  et  ta- 
tnen  si  esset,  in  quo  aliquid  primo  muta- 
tum  est,  oporteret  illud  esse  immediatum 
illi  primoinslanLi  ;  ergo  illud  primum,  non 
eril  indivisibile.  sed  divisibile. 

(e)  0)7me  qiiod  movetur  prius  tnovebaiur. 
Hffio  ralio  sic  posset  deduci,  si  esset  dare  il- 
lud,  in  quo  primo  aliquid  mutatum  est,  vel 
illud'  esl  divisibile,  vel  indivisibile  ;  sed 
neutrum  estdandum  :  ergo,  etc.  Minor  pro- 
batur,  et  primo  quod  non  divisibile  ;  quia 
si  ponalur  mobile  quiescere  in  toto  tempore 
C,  A,  tunc  adhuc  in  instanti  A,  ipsum 
•rhobile  quiescit,  id  est,  non  mutatur, 
hec  mutatum  cst.  Ponatur  ergo  secun- 
dum  adversarium,  quod  sit  primum  muta- 
tura  m  A,  B,  tunc  sic  arguitur  ;  si  /1,  5,  est 
'indivisibile,  vel  idem  cuni/l,  vel  est  proxi- 
mum  ipsi  A  :  non  proximum,  quia  indivi- 
sibile  non  est  proximum  indivisibili  ;  nec 
fetiami,  B,  el  A  sunt  idera,  quia  positum 
est,  quod  in  A,  nondum  mutatur,  nec  mu- 
■taluni  est ;  tamen  in  yl,  B,  ponitur  primo 
esse  mulatum  ;  ergo,  etc.  Minor  veroquan- 
lum  ad  aliam  partem,  sciUce',  quod  illud, 
in  qiio  primo  mutatum  est;  ncn  sit  divisi- 
bile,  probatur  sic,  quia  sicut  priiis  argue- 
batur,  vel  in  utraque  parte  miilatum  est, 
-vol  in  neutra,  vel  in  allera  tantuni ;  si  in 
iieutra,  tuncnon  est  mutatum  in  toto  ;  siin 
allera  tantum,  tunc  non  primo  mutalum  in 
•toto  ;  si  vero  mutatumest  in  utraque,  lunc 
■i^rius  mutatum  est  in  priori  parte  quam  in 
"posteriori,  et  sic  non  est  mutatum  in  toto. 

(f)  Sed  qualitas  est  per  ■accidensdwisibi- 
mTdaiui''li^'  Nola -quoi  h4c  Arisloteles -noh  nrgai 


mi. 


I 


qualitatem  esse  per  se  divisibilem  secun- »«  7«ali. 
duni  gradus  formae,  ut  supra  notavit  Sco-  ''"' 
tus  ;  et  ex  hac  ratione  sequitur,  quod  non 
datur  minimum  in  qualitate,  sive  secundum 
cxtensionem,  sive  secundum  intensionem  ; 
nam  quando  lignum  applicatur  igni,  non 
datur  minima  pars  ,  quse  primo  habeat 
calorem,  sed  quacumque  data,  rainor 
prius  est  calefacla,  et  quocumque  dato 
gradu  intensionis,  anle  illuiH  fuit  alius 
gradus. 

Et  si  qua^ras,  anqualitas  separata  a  quan-       28. 
tilate  sit  divisibilis,   dico  quod  divisibile  ■^"^'«»i>f« 
bifariara  surai  potest  :  uno  modo  pro  divi-  fariamnt 
sibili  putentia  propinqua  ;  alio  raodo  pro 
divisibili  poteutia  reniota.  lllud  dicitur  di- 
visibile  potentia  reraota,   quod   habet  for- 
raara  sufticienlera,   non  tamen  sub  modo 
convenienti,  sub  quo  pportet  eam  haberi, 
ad  hoc  quod   dividatur.  Divisibile  autem 
polentia  proxima  dicitur,  quod  sic  habet 
eara,   quod  cessante  impedimento  stalira   Quaiitu 
posset  sequi  actus  ad  dividendum.    Dicc  *""""'"" 
ergo  quod  qualilas  separata  a  quantitate  Quomoi 
non  est  divisiliilisin  partes  ejusdera  ratio-    biUs. 
nis  potentia  propinqua,  est  tamen  divisibi- 
lis  in  potentia  reraota. 

Et  si  dicas,  ergo  talis  qualitas  esset  spi- 
ritualis  ;  nego  consequentiara,.  eo  quod 
nata  est  inforraare  corpus,  modo  puUa 
forma  accidentalis  spiritualis  nata  est  in- 
iormare  corpus. 


QU/ESTIO  VIII , 

-Utrum  iii  molu  sil  dare  primum  mutatum 
:     esse  a  parteprincipii 

Ai;istot.  hic  lext.  AG.  D.  Thom.  lert.G.et  reliqni  in- 
terpretes  ibid.  .Mbert.  tract.  ^.cap.  4  Tliemist! 
lext.  48.  Tartaretus'/(fc  et  in  2'.  diist;  2.  qul^sL 
9.  Valles.  controv  4(i.  ad  riyronw  SotuB  6.  Phy- 

.  sic  qucest.iS.  Tolet.  qucest.  4.  Pererius  /.14.  cap. 
b.  Coniinbr.  cap.  5.  qucest.  tirirca.  Ruviuscap.  8 
cjucest.  unica.  Roocus  qucest.  o.  Fueute  quwst.  %.■ 
diffic.  3.  Aversa  lom.  1.  Philos.  quiest.  30. 


ARGUiTUR.primo  quqd  sic  :  quia  sicut 
ae  habct  puncltis  •  ad  imeam/et  insla^>s 


1. 


QU^STIO  Vlll 


303^ 


ad  tempus,  ita  et  mutatum  esse  ad  mo- 
tum  ;  sed  in  liiiea  est  dare  punctuni  in 
utroque  extremo,  et  in  tempore  instans  ; 
igitur  in  motu  est  dare  mulatum  esse  in 
utroque  extremo,  et  per  consequens  a 
parte  principii. 

■  Secundo,  omnis  motus  fmitus  termi- 
hatur  in  utroque  extremo  et  non  nisi 
ad  mutatum  esse  ;  igitur  in  omni  motu 
fmito  est  dare  primum  mutatum  essea 
parte  principii. 

Tertio,  in  motu  est  dare  primum  mu- 
tatum  essedi  parte  fmis  ;  igitur  et  a  par- 
te  principii.  Antecedens  patet  per  Aris- 
totelem  in  isto  sexto.  Consequentia  pro- 
batur,  quia  sicut  motus  terminatur  a 
parte  fmis,  ita  a  parte  principii. 

Quarto,  descendat  aliquod  vivens  a 
concavo  orbisLunas,  usquead  deorsum, 
et  in  medio  illius  descensus  moriatur, 
tunc  est  dare  primum  instans  non  esss 
iliius  viventis  ;  igitur  in  illo  instanti, 
vel  iilud  movetur,  vel  quiescit  ;  non 
quiescit,  quia  poncbatur,  quod  descen- 
sus  esset  continuus  :  si  movetur,  hocest 
primum  instans,  quomovetur,  quia  nun- 
quam  ante  movebatur,  eo  quod  nun- 
quam  ante  fuit;  igitur  hoc  est  primum 
mutatwn  esse  a  parte  principii. 

Quinto,  circumducatur  aliqua  rota, 
cui  figatur  aliquis  clavus  ;  tunc  est  dare 
primurn  instans,  quo  ille  clavus  est  affi- 
xus  ;  igitur  in  illo  instanti  ille  clavus 
movetur,  quia  ponebatur  motus  rotas 
continuus,  sed  ante  ille  clavus  non  mo- 
vebatur ;  igitur  hoc  est  primum  instans, 
in  quo  iste  clavus  movetur,  et  per  con- 
sequens  est  dare  primum  mutatum  esse 
a  parte  prinripii. 

Sexto,  arguitur  specialiter  de  motu 
loeali,  quia  si  ex  aliquo  levi  existente 
sursum  fiat  grav6,  tunc  est  dare  pri- 
mum  instans  esse  illius  gravis  ;  igitur 
et  priniam   partem  spalii,  quam  illud 


grave  occupat  ;  igitur,  etprimum  muta- 
tum  esse  in  motUi  quia  sibi  invicem 
correspondent  prima  pars  spatii  pertran- 
seundi,  etprimum  mutatum  esse. 

Septimo,  si  non  esset  dare  primum 
mutatum  e5i'ea  parte  principii,  hoc  esset 
pro  tanto,  quia  omnei  quod  movetur, 
prius  movebatur,  et  postea  movebitur, 
ita  ut  ista  consequentia  esset  bona  :  hoc 
movetur,  igllur  hoc  movebitur  ;  sed 
consequens  eat  falsum,  quia  vel  move- 
bitur  necessario,  vel  contingenter  :  sed 
non  necessQrio,  quia  hoc  est  futurum 
contingens,  quod  per  iiberumarbitrium 
potest  impediri  :  si  contingenter  ,  igitur 
possibile  est,  quod  non  movebitur,  et 
per  consequens,  tunc  ista  consequentia 
non  erat  bona  :  hocmouetur  ;  igitur  hoc 
movebitur. 

Octavo,  si  est  aliqua  mutalio  indivisi- 
bilis,  est  dare  primum  mutatum  esse  a 
parteprincipii;  sedsic  est:ergo,etc.  Ma- 
jorprobatur,qula  sialiquid  mutetur  su- 
bilo,  tunc  verum  est  dicere,  quod  in  illo 
instanti  movetur,  et  prius  non  moveba- 
tur  ;  igitur  hoc  est  primum  instans,  in 
quo  movetur,  et  per  consequens  est  dare 
primum  7nutatwnesse(X^Qx\Q  principii. 
Minor  patet  ex  prfecedenti  qua^slione, 
saltem  quoad  hoc,  quod  est  possibile. 
Item,  patet  de  illuminatione,  de  delecta- 
tione,  et  visione  ;  quia  licet  visio  fmt 
subito,  et  licet  continuetur  successive, 
est  dare  priumm  instans,  in  quo  orga- 
num  alteratur  secundum  visionem,  et 
per  consequens  illud  est  primum  muta- 
tum  t'55ealterationis. 

Deinde  arguitur,  quod  non  est  dare 
primum  mitatum  essed^  parte  fmis,quia 
non  est  dare  primum  mHtatum  esse  a 
parte  principii  ;  igitur  nec  a  parte  finis. 
Gonsequentia  probatur,  quiasicut  motus 
terminiitur  a  parte  fmis,  ita  a  pa^te 
principii.  Secundo,  quia  no«    c-St    dar-e 


304 


LIB.  VI.  PHYSIGORUM 


3. 

Divisio 
guceslionii 


Mttlatio- 
nis  indivi- 
aibilis   cla- 

tur  pri- 
mum    inu- 
tatuin  esse 

a  parte 
principii. 


Mulatio- 
ni«  indivi- 
tibili*  non 
potest  da- 
riprimum 

mutalum 
<*j«  a  par- 

te  fmit. 


ultimam  partem  spatii  pertransiti  ;  igi- 
lur  nec  ultimum  instans  esse  motus, 
et  per  consequens  non  est  dare  primum 
miitatwn  esse  a  parte  fmis.  Oppositum 
arguitur  per  Aristotelem  in  isto  6.  text. 
46.  ubi  ponit  quodestdare  primum  mu- 
tatnm  esse  a  parte  finis,  sed  non  a  par- 
te  principii. 

Inquajstione  primo  (^)  videndum  est, 
de  mutatione  instantanea,  seu  indivisi- 
biii.  Secundo  de  mutatione  successiva. 

Quanlum  ad  primum,notandum,quod 
per  primum  mutatuni  esse  a  parte  prin- 
cipii  intelligitur  primum  instans  esse 
molus,  ita  quodinillo  instanti  verum  est 
dicere,  lioc  movetur,  et  ante  non  move- 
batur  ;  sed  per  primum  mutatuni  esse  a 
parte  fmis  intelligitur  primum  instans 
non  esse  motus,  ita  quod  in  illo  instan- 
ti  sit  verum  dicere,  mobile  non  move- 
tur,  et  immediate  ante  movebatur. 

Nunc  de  hac  mutatione  indivisibili,  sit 
primaconclusio  ista:  Cujuslibetmutatio- 
nis  indivisibilis  est  dare  primura  muta- 
tum  esse  a  parte  principii,  ita  ut  sit  dare 
primum  instans,  in  quo  illud  mutatur. 
Probalur,  quia  in  illo  instanti,  in  quo 
mobile  movetur  subito,  illud  mobile 
movetur,  et  ante  non  movebatur  ;  igitur 
illud  est  primum  instans  esse  motus,  et 
per  consequens  primum  mutatu^n  essc, 
ex  quo  sequitur  quod  in  mutatione  in- 
divisibili,  non  valet  ista  consequentia; 
hoc  miitatur,  igitur  prius   movebatur . 

Secunda  conclusio  est  ista  :  Impossi- 
bile  cst  dare  primum  mutatum  esse  mu- 
tationis  indivisibilis  a  parte  fmis.  Pro- 
batur,  quia  tunc  sequeretur,  quod  con- 
tinuum  esset  compositumex  indivisibi- 
libus,  ettempus  ex  instantibus  ;  conse- 
qucnsest  falsum.Consequentia  probatur, 
quia  ^v\vci\\m  mutatum  esse ^  parte  fmis 
est  primum  instans  non  essc  motus  ; 
modo  impossibile  est  dare  primum  ins- 


tans  non  esse  mutationis  indivisibilis, 
quia  est  dare  ultimum  instans  sui  esse  ; 
quia  in  eodem  instanti,  in  quoest,  desi- 
nit  esse  ,  aliter  enim  non  esset  indivisi- 
bilis  ;  igitur  si  cum  hoc  esset  dare  pri- 
mum  instans  non  esse  ipsius  ;  igitur 
instantia  essent  immediata.  Ex  quo  se- 
quitur  quod  de  mutatione  indivisibili 
ista  consequentia  non  valet  ;  hoc  muta- 
tur  ;  igitur  postea  mutabitur. 

Ex  quibus  conclusionibus  sequitur, 
qualiter  exponendie  sunt  propositiones 
de  istis  verbis,  inclpit,  et  desinit  in  mu- 
tationibus  indivisibilibus  ;  nam  ista  , 
hoc  incipit  mutari,  exponitur  sic  :  hoc 
mutatur,  et  immediate  ante  non  muta- 
batur  et  ista,  hoc  desinit  mutari,  expo- 
nitur  sic  :  hoc  mutatur,  et  immediate 
post  non  mutabitur.  Ex  quo  sequitur, 
quod  est  unum  instans,  in  quo  hujus- 
modi  mutatio  indivisibilis  incipit  esse, 
et  desinit  esse  ;  et  hoc  non  est  inconve- 
niens,  quando  ly  incipit  exponitur  ali- 
ter,  quam  contradictorie  de  ly  desinit. 
Et  hoc  de  primo. 

Quantum  ad  secundum,  prima  conclu-  M^tatio^ 
sio  est  ista  :  Non  est  (^)  dare  primum  "^„*"^*^J** 
mutatum  esseiw  mutatione  successivaa  '">'  p»"«- 

muin   mu- 

parte  principii,  exponendo  sicut  prius.  tatum  etu 
Probatur,  quia  vel  illud  instans  esset  prmciy». 
immediatum  instanti  in  initio  motus 
vel  mediatum  :  non  immediatum,  quia 
tunc  continuum  componeretur  ex  indivi- 
sibilibus  ;  nec  mediatum,  quia  tunc  in 
tempore  intermedio  mobile  mutabatur, 
et  per  consequens  mutatum  erat ;  igi- 
tur  mutaium  esse  datum  non  erat  pri- 
mum. 

Secundo,  nunquam  (c)aliquod  estmu- 
tatum,  nisi  prius  mutabatur,  tunc  ca- 
piotempus,  in  quomutabatur  ;  tunchoc 
mutabatur  in  isto  tempore  :  igitur  erat 
mutatum  in  isto  tempore,  et  hoc  mu- 
tabatur  immediale ;  igitureratmutatum 


1 1 


I 


QUJilSTIO  VlII 


305 


immediate,  et  sic    in   infiriitum,  et  per  imitvjdtatc post  hoc  non  mwjbltur.  Se- 

■  consequens  ante  quodcumque  mutatnm  cundo  sequitur  ex  pradictis,  quod  ista 

m6>datum,  erat  aliud   mutatiim  csse,  et  est  falsa  ,  motus  inclpitess3  ;  quia  expo- 

per  consequens  nullum  erat  primum.  nitur  sie  ;  motus  non  est,et   immediate 

'ans    Ex  conclusione  sequifur,  quod   non  est  post  hoc  erit,  io-itur  motus  incipit  esse: 

'llUYl  ^  * 

«0/U.9  dare  primum  nistans  esse    motus,   sed  modo  prima  exponens  est  falsa,  scilicet 

est  dare  ultimum  in  quo  non  est.  Secun-  ista,  motus  non  est,  quia  sua  contradic- 

do,  sequltur  quod  in  motu  locali  non  est  toria  est  vera,  scilicet  ista,    omnis  molus 

dare  primam  parfem    spatii,  qua^    per  est.  Et  sic  patet  qualiter    in  molu  suc- 

motum     acquiritur,    quia    quacumque  cessivo  est  dare  prinmm   uiutatum   csse 

parledota,  ejusmedietas  prius  acquire-  a  parte  finis,  et  non  a  parte  principii ; 

batur,  et  prius  medietas    medietatis,  et  et  iitec  de  secundo. 
sic  in  infmitum  ;  et  eodem  modo  dici-         Ad  rationes.  Ad  primam,  cuncedo  («) 

tur   de  forma,  quie  acquiritur  vel  de-  quantum  ad  lioc,  quod  sicut  punctus  est 

perditur  successive,  quod  non  est  dare  terminus  linea},  ita  instans  est  terminus 

primam  partem  formaB  acquisitam,  vel  temporis  ;  et  sicutprreter  punctum  ter- 

deperditam.  minantem  lineam  non  est  dare  primum 

Secunda  conclusio  est  :  Non  est  dare  punctum    intrinsecum    linea),  ita    nec 

primum  mutatum  csse  a  parte  fmis  in  etiam   est  dare   primum  mutatum  esse 

cces-  motu  successivo.  Probatur,  quia  vel  est  intrinsecum  motui. 

'p,"_  dare  primum  instans,  in  quo  aliquidest         Ad  secundam,  concedo,  sed  alio  mo- 

'j^j^  complete  mutatum,  vel  ultimum  in  quo 

'*  /^"  non  :  si  primum  in  quo  sit,  habetur 
propositum  ;  si  ultimum  in  quo  non, 
igitur   adhuc  re^at    aliquid  acquiren- 


do  terminatur,  quam  tu  ponis  ;  quianon 
terminatur  ad  ultimum  instans  non  esse 
motus  a  parteprincipii,  sed  ad  primum 
instans  non  esse  a  parte  fmis  ;  et  sic  in 


dum  ;  et  cum  illud  non  possit  acquiri  neulro  extremo  terminatur  affirmative. 
subito,  sequitur  quod  tempus  est  ante-         Ad  tertiam,  negaturconsequentia.  Ad 

quam   illud    esset    acquisitum,  et  per  probationem  dico,  quod  vcrumest,  quod 

consequens  in  medio  illius  temporis  is-  sicutterminatur  in  fine,  ita  in  principio, 

tudmovebitur  :igiturinstans  datum  non  sed  diversimode  ;  quia  in  fine  termina- 

erat  ultinmm,  in  quo  illud  mobile  com-  tur  ad  primum  instans,  in  quo  mobile 

plete  erat  mutatum.  Ex  istis  sequitur,  est  completemutatum  ;  sed  a  parteprin- 

qualiter  in  terminis  significantibus  mu-  cipii  non  terminaturadprimum  instans, 

tationessuccessivassuntexponenda^pro-  in  quo  est  mutatum,  sed  ad  ultimum,in 

positiones  (d)  de  istis  verbis,  incipit  et  quod  nonest  mutatum. 


desinit.  Unde  ista,  A  incipit  movjri, 
est  sic  exponcLda  :  A  nunc  non  move- 
tur,  et  immediate  post  hoc  movebitur  ; 
et  ista  exposilio  est  impossibilis  :  .1 
nunc  movetur,  et  immediate  ante  hoc 
non  movebatur.  Item  ista  ;  .1  dcsinit 
nwvri,  igitur  A  nunc  non  movetur,  et 
invncdiat i  unte  hoc  movjbatur  ;  Qi   isla 


Ad  quartam,  admitto  casum,  et  quan- 
do  qua^ritur,  an  in  primo  instanti  esse 
cadaveris  ipsum  movetur,  vel  quiescit  ; 
dico  quod  neutro  modo,  sedincipit  mo- 
veri,  quianuncnon  movetur,  et  imme- 
diate  post  hoc  movebitur.  Et  si  objicia- 
tur,  quodmateria  prima  cum  qualitati- 
bus  symbolis,  qua3  fiunt   in    corrupto, 


est   impossibilis  :  ^l  nunc   mov2tur,  et     nunc  movetur.    igitur  et   form.a  inhas- 
Tom. in,  W 


806 


IJB.  VI.  PIIYSICORUM 


7. 
Malari  Jii 
fariam  SW' 
milur. 


rens  illi  mat<M'i;u  ;  n^gatur  consequen- 
tia,  sed  surficit,  quod  illa  forma  incipiat 
moveri  cum  illa  maleria. 

A(l  quintam,  dico  quod  in  primo  ins- 
tanli,  in  quoille  clavus  est  aflixus,  iile 
clavus  non  movetur,  sed  incipit  moveri 
una  cum  rota. 

Ad  sextam,  concedo  quod  est  dare 
primam  partem  spatii,  quam  illud 
grave  occupat  per  generationem  novam 
ex  levi,  sed  non  est  dare  primam  par- 
tem  spatii,  quam  acquiritper  molum  in 
descendcndo. 

Ad  septimam,  concedo  quod  hoc  est 
pro  tanto,  quod  omne  quod  movetur, 
prius  movebatur,  et  postea  movebitur. 
Etquandoprobatur,  quod  non,  dicoquod 
h£ec  consequentia  est  neccssaria  :  /toc 
movjtiir ;  ig^tur  hoc  nin^ebitur.  Et  quan- 
do  quasritur,  vel  moveljitur  necessario, 
vel  contingenter,  dico  quod  sicut  move- 
tur  contingenter,  ita  moveljitur  contin- 
genter.  Et  quando  dicitur,  ponatur  in 
esse,  quod  non  movebitur,  dico  quod 
si  ponisin  csse  quod  non  movebilur,  eo 
ipso  ponitur  inessc,  quod  nonmovetur ; 
et  sic  ponis  oppositum  antecedentis,quia 
bene  sequitur :  Jioc  non  movibitur,iijitur 
hoc  7ion  movctur. 

Ad  octavam,  dictum  est. 

Ad  nonam,  qugeprobat  quod  non  est 
dare  a  parte  finis,  etc.  negatur  conse- 
quentia.  Et  quando  dicitur,  sicut  termi- 
natur,  etc.  verum  est  ;  sed  lioc  est  di- 
versimode,  sicut  dictum  est. 

Ad  decimam,  ncgatur  consequentia  ; 
quia  hocnon  intelligimus  per  prinmm 
?nui'itum  essc  n  parte  fmis,  sjd  intelli- 
ginms  primum  instans,  in  quo  mobiie 
est  complete  mutatum. 

ANNOTATIONES 

(>)    Primo  videnlum  eil  de  miUatione  '  ts- 

'Jaatanea. 'Solaquod  mntari  accipitur  da- 

pliciler  :  uno  modo  uL  distinguiliir  coulra 


In  omni 
itnota  ttt 
mutatun 

esse 


moveri  successive,  el  sic  capitur  m  pnmo  ^foiut  ei 
articulo  hujus  quaeslionis.   Alio  mocto  uL  miturduo- 
idem  esL  qiiod  moveri  molu  successivo,  el  ^*'"  ^iodu. 
iLa  sumiLur  in  secundo  arLicuIo.  Moverian- 
te;n,  et  7nolus  possunL  capi  dupliciter  :  uno 
m:jdo  pro  denominaLo  ;  eL  sic  non  sunt  ad 
aliud,  quam  subjecLum  quod  moveLur,  aut 
muLalum  esL.  Alio  modo  pro  per  se  signifi- 
caLo,  auL  pro  formali;  eL  sic  moveri  non  est 
aliud  quam  quidditasmotus  concreLive  de- 
signaLa;  moLus  auLem  oL  moveri  proecise 
idem  significanl,  diversimode  Lamen  ;  sod 
muLati  esl  entiLas  indivisibilis  realiLer  con- 
tinuans  parLesmolus,  et  ab  eis  realiLer  dis- 
Lincia. 

(b)  Non  esl  dare  primiimm.uii\i\im  esie  in 
mulitione  successivj.  NoLa,  in  omni  moLu 
reperiri  instans  indivisibile,  quod  est  me- 
dius  Lerminus  parLem  praiLeriLam  cum  fu- 
lura  copulans,  quod  dicitur  mulatum  esse, 
habeLque  se  ad  motum  sicut  tunc  ad  tem- 
pus,  et  sicuL  puncLum  ad  lineam.  Unum- 
quodque  enim  horum  conLinualivum  esi 
parLium  seu  conLinui;  eL  de  hoc  mutatum 
esse  asserit  conclusio  ipsum  non  dari  in 
principio  motus,  bene  lamen  in  fine,  hoc 
esL,  daLur  primum  non  esse  moLus,  quando 
finiLur  moLu:^  in  quo  est  verum  dicere, 
nunc  non  esL  moLus,  et  immcdiaLe  anle  hoc 
fuiL  moLus,  quod  conLingiL,  quando  jam 
perfecLus  eL  finitus  est  motus ;  non  tamen 
in  incepLione  moLus  daLur  primum  esse 
moLus,  quja  moLus  non  ii^cipiL  per  pri- 
mum  sui  esse,  sed  anLe  quodcumque  muia- 
ttim  esse  esl  n\iu.d  mutatum  esse  usque  in 
infinitum.  ProbaLur  :  quia  si  in  principio 
moLus  dareLur  tale  mutaium  esse,  vel  illud 
esset  illc  terminus  primus,  a  quo  incipit 
moLus,  vel  esset  mutatum  esse  lerminans 
primam  parLem  moLus  ;  sed  ille  primus 
Lerminus  moLus  non  diciLur  mulaium  esse, 
uL  paLel ;  neque  poLesL  dari  mufatum  esse 
terminans  primam  parLem  moLus,  quia  si 
darcLur  primum  mutainm  esse  terminans 
primam  parlem  molus,  dabilur  eliam 
prima  pars  moLus ;  sed  ^prima  pars  motus 
dari  non  polesL,  quia  quacumque  daLa,  da- 
bilis  osl  prior  usque  in  infinilum,  cum 


I 


QU^STIO  VIII  307 

motus  sit  divisibilis  in  infinitum  ;  ergo  se,  nec  ante  aliquid  aliud  sui  habet  aliquid 
neque  polest  dari  primum  miitatum  esse.  prius.  Altero  modo  dicitur  primum  secun- 
Quod  non  detur  prima  pars  motus  patet;  dum  alterum,  et  esl  iUud  quod  habet  aliud 
quia  si  daretur,  etiam  daretur  prima  pars  ante  se,  quo  est  aliquid  prius,  et  aliud  quo 
teraporis,  in  qua  fieret  illa  prima  pars  mo-      nihil  est  prius. 

tus  ;  sed  prima  pars  temporis  dari  non  po-      (d)    Propositiones  de  isiis  verbis  incipit,  et         9. 
test,  ergo  neque  prima  pars  motus.  Major     desinit.  Nota  quod  dupliciler  res  incipiunt,  b^f^oit 

patet;  quia  partes  temporis  correspondent  et  desinunt  esse ;  vel  enim   incipiunt  per  incifiunt 

partibus  motus,  et  e  contra.   Minor  proba-  primum  sui  esse,  vel  per  ultimum^sui  non  num  esse, 

tur  :  quia,   aut  illa  prima  pars  temporis  esse  ;  et  desinunt  per]  primum  non  esse, 

esset  indivisibilis,  aut  divisibilis  :  primum  vel  per  ultimumsuiesse.Res  illse  incipiunt 

dici  non  potest,  quia  pars  temporisest  lem-  per  primum  sui  esse,  quae  sine  motu  inci- 

pus  et  per  consequens  divisibilis  :  neque  piunL,  quales  sunt  substantiae,  tam  genera- 

divisibilis,  quia  tunc,  cum    jam    habeat  biles  quam  spirituales.  Similiter  et  indi- 

parles,  ergovelin  neutra  erit  motus,  aut  visibilia,  ut  instantia  (quamvis  substantia- 

in  utraque,  autinallera  tantum  :  quocum-  lis  formae  corporalis,  quse  extenditur  per 

que  dato,  sequiturmotumnon  fuisse  primo  subjecti]  partes,  hoc  est,  in  matcria;  quia 

in  tota  illa  parte  temporis;  nam  si  motus  hoc  per  motum  contingit,  quoad   hoc  non 

sit  inaltera  tantum,aut  in  neutra,  manifes-  Iiabet  primum  sui  esseper  accidens  tamen). 

tum  est  motum  non  esse  primo,  id  est,  Illud  autem  diciturprimum  esse  rei,  quia 

ad:Fquate  in  tota  parte.  Si  autem  sit  in  in  nullo  instanti  anle  hoc  res  erat,  et  in  hoc 

utraque,  cum  prius  fuerit  in  prima,  effici-  tola  res  totum  suum  esse^  habt^t,  atque  ita 

tur  etiam,  ul  non  fuerit  primo    in    tota  exponitur :  res  nunc  est,  et  ante  non   eral. 

parte  divisibili  ;  non  ergo  datur  primum  Illaj  autem  res  incipiunt  per  |ultimum  sui 

miitalum  esse  in  motu  in  principio,   sed  non  esse,  inquibusestassignabileultimum 

ante  quodlibet  miitatum  esse,  jani  aliud  et  inslans  inter  alia,  in  quibus   talis  res  non 

aliud  est  miitatum  esse.  erat,  post  quod  talis  res  jam  erit,  et  sic  ex- 

omne  (^)    Nunquam  aliquoi  est  mulatum  esse,  poni  solet ;  res  nunc  non  est,  et  immediate 

u\an   n'si  prius  mufabaiur.  Nota  quod  ha^c  pro-  post  hoc  erit.  Hoc  pacto  incipiunt  motus 

9>'.o-  positio,  antc  omne  mutari  est  mutatumesse,  et  tempus,  et  aliqure  qualitates,  quae  cum 

Hur.  potest  bifariam  exponi   :   uno  modo  sic,  motu   incipiunt.   Desinunt  etiam  res   per 

quod  quocumque  tempore,  in  quo  verum  primum  non  esse,  quando  videlicet  datur 

est  dicere,  quod  aliquod  mutatur,  praeces-  instans,  in  quo  res  non  sil,^ante  quod  ins- 

sit  aliquod  inslans,  in  quo  verum  erat  di-  tans,   in   tolo  ante   tempore  existebat ;  et 

cere,  quod  aliquod  mutatum  est,  et  sic  est  sic  exponitur  hujusmodi  lerminus  desitio- 

vera  ;  quia  significat,  quod  non  est  dabile  nis;  nunc  non  est,  et  jmmediate  anle  hoc 

aliquod  tempus,  inquo  verum  est  dicere,  erat:   et   hoc   modo  desinunt   tam  motus 

quod  aliquid  mutatur,  quin  illud  pra^ces-  quam  omnia,  quas    per  motum  desinunt 

serit  aliquod  instans,   in  quo  fuit  verum  esse.  Similiter  et  substantiae,  qua3  per  con- 

dicero,  hoc  mutatum  est.  Alio  modo  polest  trarii  pugnam  corrumpuntur.   Res  tandem 

exponi,  quamcumque  entitatem,   quoe  est  desinunt  per  uKimum  sui   esse,   qunndo 

mutari  pr^cessit  aliqiua  entitas,  quae   est  datur  instans  ultimum,  in  quo  est   res, 

mutatum  esse,  et  sic  adhuc  est  vera,   etsi  post  quod  immediate  non  erit,  et  sic  expo- 

illi,  qui  dicunt  mntari,   et  mutatum  esse  nitur  ;  res  nunc  est,  et  immediate  post  hoc 

non  disLingui  a  mobili,  hoc  non  concedant.  non  erit.  Ilocpacto  desinunt  esse  res,  quae 

num      Nota  secundo,  quod  aliquid  potest  esse  sine  contrarii  pugna  corrumpuntur,  vide- 

dl'j"  primum  dupliciter  :  uno  modo  secundum  licet  substantise  spiriluales,  ut  Angelus,  si 

ter.    se,  et  sic  illud  est  primum,  quod  ncc  anle  Deus  illum  perdeiet,   et  similiter  anima 


308 


LIB.  VI.  PIIYSICORUM 


11. 


illud  oniin  mulaluin  esse  quod  in  fine  mo- 
tus  dalur,  exlrinsecum  est  motui,  quia 
tuncjam.non  esl  molus,  el  vocalur  pri- 
mum  non  esse  niolus,  sieut  instans  incep- 
tionis  Yocalur  ullimum  non  esse  motus. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Quoniam  autem[{)o'nne  qujd  niuta-  Text.  ;jl. 
tur,  in  tempore  mutatur.  Hoc  est  quar- 
tum  capitulum  hujus  tractatus,  in  quo 
Phiiosuphus  determinat  de  mutato  esse 
in  comparatione  ad  niolum  :  et  dividi- 
tur  in  Si3x  partes,  secundum  quod  ponil 
S8X  conclusionos.  Secunda  ibi :  Noc  au- 
tem  ostmso.  Tertia  ilji  :  S^on  solum. 
Quarta  ibi  :  Manifeslutn  est  igitur. 
Quinta  ibi  :  Similiter  autem  et  in  eo. 
Sexta  ibi  :  Qnarc  in  quocumque  sit.  Pro 
prima  conclusione  prasmittit  unam  suppo- 


rationalis,  nec  non  et  inslantia,  el  indivisi- 
bilia  qu»que;  licTcnamque  suum  esse  et 
in  inslanli  simul  liabenl,  el  in  inslanii  si- 
mul  perdunt. 
iO/  (e)  Concedo  quo.nlum  ad  hoc.  qnol  sicul 
puncius,  elc.  NoLa  quod  Arisloleles  mm  in- 
tendit  negare  omnem  mutationem  claudi 
duobus  lerminis,  eo  scilicet,  in  quo  desi- 
iiil,quiesl  primum  non  e '.se  mulationis^ 
et  eo,  a  quo  incipiL,  qui  esl  ullimum  non 
esse  mutalionis;  sei  q-ioniam  nuUaluin 
esse  vocatur  terminus  anle  quem  praecessit 
aliquis  mo'us,  ideo  ille  Lerminus,  quo 
finitur  molu?,  appallatur  recle  miaalum 
esse;  illevero  aquo  incipit  raoLus  non  di- 
citur  mutalHin  es^e,  quia  anle  illum  non 
prcTecessil  molu?,  quia  qaamvis  anle  illuai 
nonfuerit  moLus,  nequo  in  illo,  tamea  im- 
mediate  p.ist  illum  fulurus  est  motus ; 
vult  ergo  AristoLeles  in  omni  mutaLione 

dari  ultimum  mHtalum  esse,  post  quod  sitionem,quod  cum  omne  quod  mutatur, 
nullum  aliud  sequatur,  non  tamen  dari  in  tempore  mutatur.  Aliquod  polest  dici 
primum  mutatum  esse,  ante  quod  nulb.un     mutari  in  tempore  dupliciter  :  unomodo  Mutari  in 


proecesserit. 

Ex  his  sequiLur,  aliLer  se  habere  punc- 
tum  in  linea,  eL  aliLer  mulalum  esse,  in 
molu ;  punctum  enim  non  necessario  ante- 
cedillineam,  ideo  dalur  in  linea  primum 
punctum  ;  at  muialum  esse  necessario  prse- 
cedit  motus,  ol  ob  id  moLus  non  potesL  in- 
cipere  ante  mutaium  esse  :  necesse  enim 
est  ut  antecedat  moLus,  quia  mulatnm  essc 
mutationis  est  finis. 

Secundo,  sequiLur  quod  omnes  hae  pro- 
posiLiones  sunl  verae  in  Pliysica,  cL  pei- 
tritse  :  Anle  quodiibet  moverl  prse?edit 
mutalum  esse.  Anie  quodlibei  mutalum  esse 
prxcedit  moveri. 

Tertio,  sequitur  quod  tale  muiaium  esse, 
si  conferatur  ad  alia  mutcita.  esse,  quas 
prsecesserunt  in  motu,  dicitur  uliimum  ; 
si  vero  consideretur  secundum  tempus  se- 
quens  post  finem  moLus,  esl  et  diciLur  pri- 
mum  mutatum  esse,  ita  ut  sensus  sit,  in 
hocinstanti,  quod  est  primum  omnium  se- 
quentium,  molus  dicitur  factus.  Qaario, 
sequitur  principium,  et  finem  motus  Cisc 
exlrinseca  molui,   non  autem  inL"in?eca ; 


aliquid  dicitur  mutari  in  aliquo  tempore    aHquid 

....  ,  .    ,  .  ,.     dtciturdu 

pnmo,  scHicet  quod  mutatur   m  quah-  puciur. 
bet  parte  illius  temporis.  Alio  modo  non 
primo,  scilicet  quod  mutatur    in  parte 
illius  tcmporis,  ut  leciio  dicitur  fleri  in 
ista  (be,  eo  quod  fitin  parte  hujus  diei. 
Xunc  ponitur  ista  conclusio  prima  :  om- 
ne  quod  iiitvjtur  in  ;diquo  tempore  pri- 
mo,    mut.tur  in  qu.alibet  parle    illius 
temporis.  Probatur  ex  defmitione  illius, 
quod  est  moveri  in  aliquo  tcmporepri- 
mo.  Secundoprobatur,  (2)  et  sit  tempus  Ta:i.  5J. 
in  quo  allquid  movetur  primo,  .1  B  C, 
quod  dividatur  sccundum  D,   ita  quod 
partes  temporis,  in  quo  fit   motus,   sint 
A  B,  ei  B  C,  tunc  mobile  quod  move- 
tur,  vel  movetur  in  utraque  parte  tem- 
poris  .1  Ji  C,  vel   in  altera  tantum,  vel 
in  neutra.  Si  in  utraque,  habetur  propo- 
situm  :  si  in   neutra,    hoc   est  falsum, 
quia  tunc  non  moveretur  in  .1  B  C,  ex 
quo  in  nulla  parte  ejus    moveretur  :  si 
in  altera  tanlum,  tunc  mobile  movere- 


I 


QU^STIO  VIII 


309 


tur  iii  illo  tcmpore  non  primo,  quod  est 
conlra  positum. 

Iloc  autem  (3)  ostenso.  Hic  ponit  se- 
cundom  conclusionem,  quam  prol^at 
tripliciter.  Secunda  ibi :  Amplius  autem. 
Tcrtia  ibi  :  Am.plius  aut^m  sl  id.  Con- 
clusio  est  ista  :  Omne  quod  mutatur  in 
aliqiio  tempore  primo,  necesse  est  ip- 
suni  esse  motum  prius.  Probatur  sic: 
sit  A  mobile,  quod  movetur  in  tempore 
B  C,  primo  por  magnitudinem  /)  E ; 
et  sit  B  niobile,  quod  moveatur  aDque 
velociter  in  medietate  iilius  teniporis, 
et  incipiant  duo  ista  mobilia  moveri  in 
eodeni  iustanti  ;  isto  posito,  probatur 
ista  conclusio  secunda,  scilicet  quod 
omne  quod  movetur,  necesse  estmotum 
esse  primo  ad  istum  intellectum,  quod 
omne  quod  movetur  in  aliquo  tempore 
primo,  necesse  est  motum  esse  prius, 
quam  illud  tempus  sit  transactum,  quia 
in  quocumque  (^)  tcmpore  movelur  //, 
movetur  etiam  A,  cum  a^que  velociter 
moveantur,  et  incipiant  in  eodem  ins- 
tanti;  sed  B  est  motum  prlus  quam  tem- 
pus  B  C,  sit  transactum,  ut  patet  ex 
casu  ;  igitur  J  est  motum  prius  quam 
tempus  B  C,  in  quo  movetur  primo, 
sit  transaclum,  et  habetur  propositum. 
Amplius  (4)  autem.  Secunda  ratio,  sit 
tempus,  iy)  in  quomobile  movetur  A  C ; 
tunc  in  instanti  medio  illius  temporis, 
quai^routrum  mobile  movetur,  vel  jam 
motum  est  :  non  movetur,  quia  in  ins- 
tanti  non  potest  ficri  motus  ;  igitur  jam 
motum  cst,  et  per  consequens  prius- 
quam  tempus,  in  quo  movetur  primo, 
sit  transactum,  ipsum  est  motum, 

Amplius  (5)  autem  si  id.  Terlia  ratio, 
quia  illud,  quod  continue  movetur  in 
aliquo  tempore  primo,  et  in  nuUo  ins- 
tanti  illius  temporis  desinit  mos^eri  ; 
tunc  vel  in  quolibet  instanti  illius  tem- 
poris  mutatur,  vel  mulatum  est ;  sed 
mpossibile  est,  quod.mutetur  in  instan- 


ti,  ut  probatum  fuit  prius  ;  igitur  in 
quolibet  instanti  mutatum  est,  et  cum 
quodlibet  instans  sit  prius,  quam  illud 
tempus  sit  transactum,  sequitur  quod 
priusquam  illud  instans  sit  transaclum, 
in  quo  aliquid  movetur  primo,  ipsum 
mulatum  est,  et  habetur  propositum. 

Xon  solum  {Q))  autem  id.    Hic  ponit       ^3. 

16X1.      Xi-do 

lertiam  conclusionem,quam  probat  pri- 
mo  de  motu  locali.  Secundo,  de  gene- 
ratione,  et  corruptione,  et  alteratione, 
ibi  '.Eademenim  demonstratio  est.  Pri- 
mum  probat  dupliciter.  Secundo  ibi  : 
AmpUus  autem.  Tertia  conclusio  est 
ista  :  Non  solum  omne  quod  muta- 
tur  prius  est  mutatum,  sed  necesse 
est  etiam  omne  mutatum  prius  mu- 
tari,  ita  ut  non  solum  rnutatum  sit, 
sed  in  mulari.  Probatur,  supponendo 
quod  omne  quod  movetur  de  aliquo 
termino  in  a  iquem  terminum,  movetur 
in  tempore.  Probatur  suppositio  :  quia 
si  fiat  mutatio  de  A  in  B,  tunc  in 
eodem  instanti  nonpotest  esse  in  A,  et 
in  B,  ut  ostensum  est  prius ;  igitur 
oportet,  quod  in  aliquo  instanti  sitin  J, 
et  in  alio  in  B  ;  vel  igitur  illa  instantia 
sunt  immediata,  vel  mediata  :  non  im- 
mediata,  quia  tunc  tempus  componere- 
tur  ex  instantibus  :  si  mediata,  tunc  in- 
ter  ipsa  cadit  tempus  medium,  et  per 
conscquens  mutatio  facta  de  A  in  B,  fie- 
bat  in  tempore.  Tunc  isto  supposito, 
probatur  conclusio  ;  quia  (7)  cum  om-  Text.  o7. 
nis  (c)  mutatio  fiat  in  tempore,  et  omne 
tempus  sit  divisibile  in  partem  priorem 
et  posteriorem,  sequitur  quod  omnis 
mutatio  est  divisibilis  in  partem  prio- 
rem  et  posteriorem  ;  igitur  si  in  aliquo 
tempore  aliquid  mutatum  est  per  conti- 
nuuni  motum,  prius  movebatur  in  me- 
dietate  illius  temporis,  et  prius  in  me- 
dietate  medietatis,  et  sicin  infmitum  ; 
et  per  consequens  omne  mutatum  pras- 
cedit  mutari. 


310 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


14.  Amplius  (8)  auteiu.  Secunda  ratio  est : 

Text.  58.       .,./,.  .  •,  • 

sit  magnitudo,  in  qua  pertransitur  in 
aliquo  tempore  primo  C  D  ;  tunc  vel 
C  D,  sunt  indivisibilia  sibi  invicem 
conjuncta,  vel  inter  ipsa  esl  medium  : 
si  sibi  invicem  conjuncta,  tunc  magni- 
tudo  esset  composita  ex  indivisibilibus, 
quod  est  impossibile,  ut  probatuni  fuit 
prius ;  si  inter  ipsa  est  medium,  tunc 
sequitur,  quod  magnitudo  C  D,  est 
in  infmitum  divisibilis  ;  igitursi  aliquid 
est  mutatum  super  magnitudinem  C  D, 
prius  movebatur  superejusmedietatem, 
et  prius  supra  medietatem  medietatis, 
quam  supertotam  magnitudinem,  et  sic 
in  infmitum  ;  igitur  ante  omne  mutatum 
esse  super  istam  magnitudinem  prius 
erat  mutari  ;  ethabetur  propositum. 

Text.  59  Eade)n  {S))enim  demonstratio.  Hicpro- 
bat  dictam  conclusionem  in  aliis  mo- 
tibus  a  motu  loeali,  dicens,  quod  in  (d) 
aliis  mutationibus,  ut  in  generatione,  et 
corruptione,  et  in  mutatione  in  contra- 
riis,  ut  in  alteratione,  per  eamdem  ra- 
tiunem  probabitur,  quod  omne  mutatum 

Generatio  pra^cedit  mutari.  Sed  dubitatur  primo, 
■  qualiter  generatio  sit  successiva,  ex  quo 

forma  secundum  quam  est  generatio, 
non  habeat  partes  graduales.  Secundo 
dubitatur  de  hoc,  quod  dicit,  secundum 
contradictionem  omne  mutatum  priece- 
dit  mutari,  quod  est  falsum,  quia  su- 
bito  fit  mutatio  de  uno  contradictorio  in 
reliquum  ;  aliter  enim  inter  contradic- 
toria  esset  dare  medium.  Respondetur 
ad  primum,  quod  in  generatione  formfo 
sulDstantialis  non  est  successio  secun- 
dum  gradus  forma?,  sed  solum  secun- 
dum  partes  quantitativas  subjecti,  quia 
prius  in  una  parte  subjecti  introducitur 
forma,  quam  inalia.  Ad  secundum  res- 
pondetur,  quod  per  mutationem  decon- 
tradictorio  in  contradictorium  intclligit 
nmtationem  de  pura  privatione  forma3 
ad  e55ecompletum  forma3  secunduui  to- 


tit  succes 
siva. 


tum  subjectum  :  modo  inter  ista  duo 
bene  est  medium,  scilicet  esss  formas 
secundum  partem  subjecti. 

Quare  necesse  est  id  quod  muiatum 
esse.  Infertcorollarium,  quod  omne  mu- 
tatum  esse  pra)cedit  mutari,  et  omne 
mutari  praicedit  mutatum  esse.  Et  causa 
hujus  est ;  quia  nullum  indivisibile  est 
immediatum  alteri  indivisibili,  sed 
quodhbet  continuum  est  divisibile  in 
semper  divisibiha. 

Manifestum  (10)  igitur.  Quarta  con-  lo  . 
clusio  est :  quod  omne  quod  factum  est, 
necesse  est  fieri  prius,  et  omne  quod  est 
mfieri,  necesse  est  factum  fuisse,  scili- 
cet  secundum  partem.  Probatur  :  quia 
omiie  C)  quod  fit,  mutatur,  et  omne  quod 
factuni  est,  mutatum  est  ;  sed  omne 
mutatum  esse  pra3cedit  mutari,  et  omne 
mutari  praacedit  mutatum  esse,  ut  pro- 
batum  est  ;  igitur  omne  factum  pra3ce- 
dit  fieri,  et  omnefieri  pra3cedit  factum 
esse. 

Similiter  autem  et  in  eo.  Quinta  con- 
clusio  est :  omne  quod  corrumpitur  est 
prius  corruptum,  et  omne  corruptum 
est  prius  corrumpi.  Probatur,  quia  tam 
corrumpi,  quam  corruptum  esse  est  di- 
visibile  in  infmitum  ;  et  ideo  sicut  nihil 
fit  nisi  prius  factum  fuerit,  nec  aliquid 
factum  fuit  nisi  prius  fiat,  ita  nihil  cor- 
rumpitur,  nisi  prius  corruptum  est,  nec 
aliquod  corruptum  est,  nisi  prius  cor- 
rumpatur. 

Quare  in  quocumque  sit.  Sexta  con- 
clusio  :  In  nullo  motu  est  dare  primum 
mutari^  aut  primum  mntatum  esse ;  quia 
si  sic,  jam  esset  aliquod  mutari,  quod 
non  priecederet  mutatwn  essa,  vel  ali- 
quod  mutatwn  esse  quod  non  prcBcede- 
ret  mutari,  quod  est  contra  prius  po- 
sita. 


OU^STIO  VIII 


311 


Mutataes 

s-i  contl- 

nitanlia 

niotum 

sunt     in 

potcnlia. 


ANNOTATIONES 

16.        (i)    in  qiiocumq^-e  tempore  movelur  B,  elc. 
Nola  quod  queinadiiioduiii  in   linea   consi- 
derantur  puncla,  ila  el  in  uiolu  sunt  mu- 
tala  esse  indivisibilia,  atque  adeo  sicut  in 
linca  puncta  continuantia   non  sunt  actu, 
sed  potentia  ;  quando  tamen  linea  acLu   di- 
viditur,   punctum   lerminativum  est  aclu 
quia    torminat  divisionem,  (sicut    parJes 
quando  sunt  actu  continuie,,.  sunt  entia   in 
potentia;  quando  vero sunt  actu  divisas,  sunt 
entia  in  actu)  ita  et  mutala  cssc  contiKuan- 
tia  molum  sunt  in  potentia  ;   quando  vero 
mulalum  es^c  actu  terminat  motum,  tunc 
cst  inaclu.Demonslratio  ergo  Aristotelis  est, 
quod  sicut  in  linea  ante  quamlibet  parlem, 
e  t  punctum,  ita  et  in  motu  ante  quamlibet 
partcm  motus  est  mulilum  esse  ;  sed  quia 
mulolum  esse  evidentius  apparel,   quando 
aclu  terminat  et  rumpit  motum,   demons- 
trationem  format  in  duobus  mobilibus,   ut 
in  littera  patet. 

('')    Sit  tcmpui  iti  quo  mobile  7novetur, elc. 
Nola    quod    Arisloteles    ex    hac    ratione 
coUigit,  quod,   cum  omne  tempus  quan- 
lumcumque  minimum,   sit  divisibile,  ct 
inter  duo  nunc  semper  medial  tempus,   et 
cuilibet  nunc   correspondet  in  inotu,   mu- 
fatum  esse,  atque  adeo  inter  quaecumque 
mufala  esse,  mediat  motus,  scquitur  quod 
veluti  ante  quamlibet  particulam  lemporis 
prsecesserunt  infini'a  uunc,  ita  ante  quam- 
libet  particulam  motus  pra3cesserunt  in- 
finita    mutald    esse,   et    per    consequens 
quidquid    movetur,    infinities    fuit     mu- 
tatum. 
17.      (c)    Quia,  cum  omnis  mitfalio  fial  in  tem- 
pore.  Nota  quod  Aristoteles  non  accipit  liic 
mutalum  esse  ut  hactenus,  pro  terminomo- 
tus,  qui  est  in  instanli,  sed  pro  eo  quod  est 
mutari :  et  loquitur  de  motu  proprie,uL  dis- 
tinguitur  a  mutatione.  Nam  generatio,quae, 
verbi  gralia,  est  mutatio  de  non  esse  ligni 
ad  esse  ignis,  si  accipiatur  pro  incep'.ione, 
ipsa  non  fit  in   lejnpore,  quoniam,  ut  vide- 
l)imu.s///>.  S.  generatio  fit  perprimume.vse, 
ct  quia   non  datur   ultimum   ligni,    undc 
generatur  ignis,  nuUum  esl  medium   tem- 


pus  inler  ultimum  (?ss(3  ligni,   et  primum 
esse  ignis,  sed  idem  instans,  quod  est  pri- 
mum  esse  ignis,  esl  primum  non  esse  pri- 
vationis  ignis,  puta  ligni.   Si  autem  acci- 
piatur  gener.itio  pro  toto  motu  alterationis 
proDcedente  in   ligno,   qui    terminatur  ad 
esse  ignis,  ille  fit  quoque  in  tempore. 
(ii)    In  aliis  mutalionibus  ut  in  gcneraiione, 
etc.Notaquodexduabusdcmonstrationibus, 
quas  fecerat  Aristoteles,priorem,quoe  ex  di- 
visione  temporis  proccdit,  dicil  liabere    lo- 
cum  in  alteratione,  et  goneratione,et  corrup- 
tione  ;  nam  altera  qua3  ex  divisione  spatii 
sumebalur,in  solo  motu  locali  verumhabet, 
etapplicari  etiam  potestmolui  augmenti,et 
decrementi.  lU  enim  ante  quodlibet  punc- 
tum  spatii,  in  quod  mobile   mutatum   est, 
proecessii    spatium  per  quod  mutabatur, 
et  anle  quamlibet  partem  spatiipniecesserat 
punclum  in  quo  fuerat  mutatum,  ita  et  in 
augmento  quantitatis  ante  quemlibet  ter- 
niinuni,  el   punctum  acquirebatur  quan- 
titas;etante  quodlibet  acquiri  prsecessit 
terminus,  ad  quem  res  augmentata  est. 

In  intensione  autem  qualilatis,   non  est 
adeo  patens  quomodo  ex  parte  rei  acquisitse 
ante  quodlibet  mutatum  esse  sit  moveri,  et 
ante  quodlibet  mcveri,   mutatum  esse,  et 
ideo  evidentius    indicatur  ex  parte  tem- 
poris  :    omnis   enim  intensio    et  remissio 
fit  in  tempore,  et  ante  quamlibet  partem 
temporis  prsecessit  instans,  in  quo  res  est 
mutata,  et  anle  quodlibet  instans  pra^cessit 
tempus  in  quo  movebatur ;  gencratio  vero 
et  corruptio,  licet  accepta  pro  inceptione, 
el  desitione  substanti^ie,  non  fianl  in  lem- 
pore,  tamen,  si  accipianturpro  motu  alte- 
rationis,    qui  terminatur    ad  desitionem, 
verbi  gratia,  aquae,  et  inceptionem  aeris, 
in  tempore  fiunt,ut  saepius  alibi   dicit  Sco- 
tus  :  vel  sicut  dicit  hic,  in  generatione  non 
est  successio  secundum  gradus  formae,  sed 
solum  secundum  partes  quantiiativas  sub- 
jccli. 

(c)    Omne  quod  fll  mulatur  etc.  Nota,   quod  Generatio 

alia  est  consideratio  substantiie  in  homo-  ^^('^'aniiits 

alto  modo 
geneis,  et  alia  in  lieterogeneis.  In  liomoge-  ««  hom',- 

.       .       ,  ijeneis  et 

iieis  namque,  cujus  partes  sunl  ejusdem 


18. 


1!». 


312 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


alio  in  he-  ralioni^  id  ({uod  generaLur  lompore,   quo     test  moveri  velocius  ;  ergo,  etc.  Priiiia 
forma  exlendilur  per  maleriam,  secundum     pars  anteccdentis  patet  ad  experientiam, 


terogoncis 

considcra- 

lnr. 


1. 


eanidem  ralionem  generaLumest  secundum 
parlcm,  uL  cum  forma  ignls  exLendilur  per 
materiam  ligni,  anLe  quemliijel  ignem  ge- 
niLumgenerabaLur  ignis,  eL  anle  quodlibeL 
generari  eral  ignis  aliquis  geniLus  ;  sed  in 
helerogeneis,  uL  verbi  gratia,  in  animali, 
non  semper  id  quod  gcneraLur  praecessiL 
secundum  eamdem  raLionem,  sed  secun- 
dum  parLeni  alLerius  raLioni>,  ul  quando 
in  animalianimantur  pedes,  priusfuit  ani- 
maLumcerebrum,  cL  anLe  cerebru  n  fuiL 
animatum  cor  ;  el  I103  tsl  quod  in^inuaL 
exemplo  domus,  cujus  fundamenLum  pra3- 


et  secunda  pars  probatur  ;  quia  nullum 
invariabile  motum  a  motore  immobili 
potest  moveri  velocius  ;  sed  coelum  est 
invariabile,  et  movetur  a  motore  immo- 
bili  :  ergo,  etc.  Major  patet,  quia  major 
velocitas  non  potest  provenire  nisi  vel 
ex  diminutione  resistentia?,  vel  augmen- 
talione  potenti^e  motoris,  et  quocumque 
modo  detur,  est  variabilitas  et  mutatio. 
Minor  probatur  pro  prima  parte  in  1. 
Cieli,  texl.  20.  et  120.  et  pro  secunda 
8.   /nfjns,    te.rt.   34.   et  inde.  et  2.  Me- 


jaciLur  parieLibus.  AL  vero  quia  minimum      taph.     text.     35.  et    indj.   Gonflrmatur 


uLriusquesub3Lardiye  proJuciLur  in  insLanLi, 
anLe  illud  mutalum  e>;e  non  pra?cediL 
moveri  secundum  eamdem  forraam,  scili- 
cet  subitanLialem,  sed  priEcediL  aUeraLio, 
quia  prior  corrumpebaLursubstantia,  quie 
quidem  alLeraLio  quodamniodo  conliniiaLur 
cum  generaLione  ;  aLque  ila  verum  esL  quo- 
dammodo  semper,  quoio  nnequod  facLum 
est,  prius  aul  secundum  parLem,  aut  secun- 
duni  alteraLionem  fiebaL,  eL  omne  quod 
fiL  parLim  facLum  oraL  ;  cL  pariLer  in  cor- 
rupLione,  omne  quod  corrupLum  esl,  cor- 


antecedcns,  quia  si  coelum  posset  mo- 
veri  velocius,  sequeretur,  quod  centum 
anni  durarent  pnecise  tantum,  quantum 
nunc  durat  unus  dies  ;  et  consequens 
videtur  impossibile.  Gonsequentia  pro- 
balur,  quia  si  in  eadem  proportione  mo- 
tus  coeli  velocilaretur,  in  qua  centum 
anni  se  habent  ad  unam  diem,  tunc 
tantum  durarent  pra3cise  centum  anni, 
quantum  nunc  durat  una  dies.  Tertio 
sequeretur,  quod  aliqua   potentia   toto 


rumpebaLur,  cL  omno  quod  corrumpiLur     tempore  a^terno  esset  frustra  ;   conse- 


partim  corrupLum  eraL  :  cLcnim  alLeraLio 
ipsaqua?  terminaLur  non  solum  ad  quali- 
tatem,  sed  eLiamad  desilionem  unius  sub- 
stantise,  et  generalionem  alterius,  vocatur 
non  solum  alLeraLio,  sed  cL  corrupLio,  cL 
generaLio. 


QU.^STIO  IX 

Vlrum  omne  quod  mooelur  poisil  velocius 
et  tardius  moveri 


Anslot.  Iitc  cap.2.  te.ct.  11.  Averroes,  Themi  tiu^, 
Siinpliciur,  ibidcm.  All)artiis  tract.  1.  cap.  3.  ]). 
Thom.  lcct.  2.  Vide  aiictor.'s  citatos  in  qq.  4.  ct  5, 


Arguitur  primo,  quod  non  onme 
quod  movetur  possit  moveri  velocius  ; 
quiacoelum  movetur,  et  tamcn  non  po- 


quens  est  falsum,  quianatura  nihil  facit 
frustra,  ut  patet  3.  de  Aniim,,  text.  45. 
et  1.  Cciili,  te.ct.  32.  et  2.  Cueli,  50. 
ct  59.  Consequentia  probatur  ;  quia  po- 
tonlia  a  qua  coelum  potest  moveri  velo- 
cius,  nunquam  reducetur  ad  actum. 
Quarto,  sequeretur,  quod  coelum  de  fac- 
to  moveretur  velocius,  quam  moveatur  ; 
consequens  implicat  contradictionem. 
Gonsequentia  probatur,  quia  motus  coeli 
estseternus;  modo  in  asternis  non  dilTe- 
runt  esse  et  posse. 

Secundo,  arguitur  ad  principale  ;  si 
omni  motu  dato  contingeret  dare  velo- 
ciorem,  scqueretur  quod  spatium  inflni- 
tum  pertransiretur  in  tempore  finito, 
vel  saltem  posset  pertransiri  ;  conse- 
quens  est  impossibile,  ut  patet  in  isto 


QUyESTIO  IX 

6.  text,  65.  Gonsequentia  probatur  ; 
quia  si  in  prima  medietate  horge  aliquod 
mobile  moveatur  aliqua  velocitate,  tunc 
ex  quo  iste  motus  potest  velocitari,  quan- 
tumUbet  ponatur,  quodin  secunda  parle 
proportionali  hor»  moveatur  in  duplo 
velocius  quam  in  prima,  et  in  tertia, 
in  duplo  velocius  quam  in  secunda,  et 
sic  in  infinitum  ;  tunc  in  qualibet  parte 
proportionali  hora^  pertransitum  erat 
tantum,  quantum  erat  pertransitum  in 
prima  parte,  ut  potest  faciliter  demons- 
trari  ;  igitur  pertransitum  in  tota  illa 
hora  esset  compositum  ex  infinitis  a^qua- 
libus,et  per  consequens  esset  infinitum, 
et  tamen  hora  est  finita  ;  igitur  in  tem- 
pore  fmito  pertransitur  spatium  infini- 
tum. 

Tertio,  sequeretur  quod  nulla  potentia 
activaesset  terminata  ad  maximum,nec 
aliqua  resistentia  ad  minimum  ;  conse- 
quens  est  falsum,ut  patet,  1.  Coeli,  text. 
63.  et  inde.  Gonsequentia  probatur  ; 
quia  mutus  veJocitatur  per  augmenta-     bile  pertranseat  pedem  in  una  die,  dein- 


313 

prol)atur,  quia  motus  non  rctardatur, 
nisi  per  augmentum  resistentiie,  vel  di- 
minulionem  potentice. 

Secundo,  aliquod  movetur  infinita  ve- 
locitate  ;  igitur  non  omnimotu  dato  po- 
test  dari  tardior.  Gonsequentia  tenet, 
quia  aliter  infinito  posset  esse  aliquod 
majus.Antecedens  probatur;  posito  quod 
aliqua  linea  non  moveatur  circulariter 
circa  suum  extremum,  tunc  punctus 
terminans  secundam  medietatem  move- 
tur  tardius,  quam  punctus  tcrminans 
primam  medietatem.  Item  terminans 
medietatem  medietatis  movetur  tardius 
in  duplo,  quam  terminans  primam  me- 
dietatem,  et  sic  in  infinitum  ;  igitur 
aliquis  punctus  movetur  infinita  veloci- 
tate. 

Tertio,  sequeretur  quod  supra  spa- 
tium  finitum  posset  fieri  motus  tempore 
infinito ;  consequens  est  falsum,  ut  pa- 
tet  in  isto  sexto,  text.  6! .  et  62.  Gonse- 
quentia   probatur,  quia  si  aliquotj  mo- 


tionem  potenti.E  et  per  diminutionem 
resistentia3  ;  modo  si  potest  velocitari  in 
infinitum  per  augmentum  potentia),tunc 
potentianon  est  terminataper  maximum. 
Si  per  diminutionem  resistentia^,  tunc 
resistentia  non  esset  terminata  ad  mini- 
mum. 

Quarto,  si  aliquid  moveretur  motu 
velocissimo,  non  omne  quod  movetur 
potest  moveri  velocius  ;  sed  aliquid  mo- 
vetur  velocissime  :  ergo,  etc.  Major  pa- 
tet,  quia  aliter  esset  dare  motum  velo- 
ciorem  velocissimo  ;  et  minor  patet  4. 
hnjus,  text.  133.  ubi  ponitur,  quod  coe- 
lum  movetur  velocissime. 

Deinde  arguitur,  quod  non  omni  nio- 
tu  dato  potest  dari  tardior,  quia  tunc 
sequeretur  quod  potentia  non  esset  ter- 
minata  ad  minimum,  nsc  resistentia  ad 
maximum  ;  consequens  est  falsum,  ut 
palet/)nmo  Cceli,  text.Q'^.  Gonsequentia 


de  retardetur  motus  in  duplo,  tunc  in 
duobus  diebus  pertransibit  medietatem 
pedis,  iterum  retardetur  in  duplo,  non 
pertransibitnisi  medietatem  medietatis, 
et  sic  in  infinitum  ;  igitur  tempore  infi- 
nito  movebitur,  et  tamen  non  pertransi- 
bit  nisi  spatium  unius  pedis.    • 

Quarto,  capiatur  una  virga  flexibilis, 
super  cujus  uno  extremo  ponat  pondus 
minimum,  quod  illa  virga  non  potest 
sustinere,  tunc  arguitur  sic  :  isla  virga 
deprimitur  infinita  tarditate  ;  igilur 
impossibile  est,  quod  aliquid  tardius 
moveatur,  aliter  enim  essetdare  tardita- 
tcm  majorem  maxima.  Antecedens  pro- 
batur,  quia  si  aliquid  potest  moveri  tar- 
dius,  vel  hoc  esset  a  pondere  majori, 
vel  minori,  vel  ab^quali :  non  a  majori, 
quia  ab  illo  velocius  deprimeretur  vir- 
ga  :  nec  a  minori,  quia  minorem  suffi- 
ceret  virga  sustinere,  ut  palet  per  deli- 


3. 


314 


LIB.  Vi.  PIIYSICORUM 


4. 


nitioncm  ponderis  mininii  quod  non  po- 
test,  qiiia  ab  a^quali  pondere  asqualiter 
deprimeretur. 

Quinto  potest  argui  ;  quia  coelum  non 
potest  tardius  moveri  per  easdem  ratio- 
nes,  quibus  probabatur,  quod  coelum 
non  potest  velocius  moveri. 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem 
G.  hujus,  text.  11.  et  inle,  qui  hoc   sup- 


do  hoc  est  impossibile,  quia  impossi- 
bile  est  secundum  Aristotelem  coehmi 
quiescere  ;  igitur  ipsum  non  potest 
quiescere  ad  quietem  alterius.  Quarto, 
est  eadem  difficultas  de  ratione,  per 
quam  probat  Aristoteles  8.  hujus,  ter.t. 
3i.  quod  in  moventibus,  et  motis  non 
est  processus  in  infinitum  ;  quia  in  illa 
ratione  supponit,  quod  ex  omnibus  mo- 


ponit,  quod  omni  mota  dato,    contingit  bilibus  contiguis  fiat  unum  continuum  ; 

dare   velociorem,  et  etiam  tardiorem.  sed  hoc  seeundum  Aristotelem  est  im- 

Secundo  probatur  ratione  :    quia   omni  possibile,    quia    impossibile   est,   quod 

medio  (a)  dato  potest  dari  medium  sub-  sphfera'' coelestes  ad  invicem  continuen- 

tilius  secundum    quamcumque  propor-  tur,  quia  jam  non  esset  diversus  motus 

tionem,  et  eliam  mediiim  densius ;  igi-  coeli,  quod  Aristoteles  repulat  impossi- 

tur  omni  motu  dato   polest  dari   motiis  hile,  2.  deGeiieratione. 
velocinr,  el  etiam  tardior.   Consequentia         Ad  omnes  istas  difficultates  nititur(^) 

tenet ;  quia  ad  subtiliationem  mcdii  se-  Commentator  respondere  sic  :  quod   li- 

quitur  proportionaliter  augmentatio  ve-  cet  non  repugnet  motui,  mobili,  et  quieti 

locitatis.  et  ad  ejus  condensationem  se-  quantum  est  ex  ratione  generali  motus, 

quitur  proportionaliter  motus  retarda-  mobilis,  et  quictis,  quin  omne   mobile 

tio,   saltem  in   gravibus   et  lcvibus,  ut  moveatur    vclocius,   et    etiam  tardius, 

patuit  per  Aristotelern /y?  4.  hujus,  text.  attamen  repugnat  mobilibus  cx  ratione 

71.  ct  antccedens  apparet  in  isto  scxto.  speciali  talium,  vel    talium  mobilium  : 

Notandum,  quod  tenendo   opinionem  modo  quia  in  proposito  insistimus   so- 

Aristotelis,  difficile  est   salvare  dictam  lum  in  rationibus  generalibus  motus,  et 

suppositionem  esse  veram,   de  qua  fit  mobiJis,  igitur  quod  est  impossibile  se- 

qua?slio   ;   quia    secundum    opinionem  cundum  istam  rationem  gcneralem,    et 

suam  ipsa  est  impossibilis,  ut  probant  etiam  quod  est  possibile,  debet  reputari 

plures    rationes  ante  oppositum.    Se-  impossibile,  vel  possibile,  et  ideo  mo- 

cundo,  est  eadem  difficultas  de  quadam  tum  velocitari,  el  retardari  quantumli- 

ratione,  quam  facit  Aristoteles  4  hujus,  bet  debet  reputari  possibile  simpliciter 

text.  71.  ad  probandum  quod  grave  sim-  in  proposito,  ex  quo   est    possibile  per 

plex  moveatur  subito  ;  pro  qua   ratione  rationes  generales  motus  et  mobilis. 
supponebat,  quod  omni  medio  dato   po-         Sed  contra  istam    solutionem  argui- 

test   dari   medium   subtilius  secundum  tur  :   quia   quodlibct  illorum,    de    quo 

quantamcumque  proporlionem  :  et  ta-  argutum  est,  est  simpliciter  impossibi- 

men   lioc    est    impossibile     secundum  le  ;  igitur  ex  nulla  tali  suppositione  po- 

Aristotelcm,  quia  igni  puro,  vel  ctiam  test  pr^Tdicari.  Consequentia  tenet:  quia 

coelo,  impossibile  cst  dari  corpus   sub-  ad  impossibilc  sequitur  quodlibet,  quia 


tilius.  Tertio,  estidem  judicium  de  ra- 
tione  quam  facit  7.  hujus,  texl .  1.  ad 
probandum,  quod  omne  quod  movctur, 
movctur  ab  alio,  quia  omne  quod  mo- 
vctur,  quiescit  ad  quietem  allerius  :mo- 


quanta  evidentia  per  taleni  rationem 
probareturaliquid,  tanta  evidcntia  pro- 
baretur  suum  oppositum. 

Sccundo,    quia  ex    lali    suppositione 
possibili  secundum  rationes  generales 


QU^STIO  IX 


315 


polos,  et  quandoque  elongatur  ;  sed 
quandocumque  appropinquat  ad  illam 
lineam,  movelur  velocius  quam  prius,  et 
quando  elongatur  ab  illa  linea,  movetur 
tardius  ;  ergo,  etc.  Verum  est  tamen, 
quod  hoc  non  obst.ante,  totum  mobile 
semper  movetur  uniformiter. 

Secunda  conclusio  est :  Supposito  quod 
motorcoeli,  et  coelum  sint  invariabilia, 
ut  videtur  Aristotelesinnuere  8.  hnjns, 
text.  3i'.  et  65.  impossibile  est  quod 
coelum  moveatur  velocius,  quam  dc 
facto  movotur,  vel  etiam  tardius.  Pro- 
batur,  quia  nunquam  potest  provenire 
major,  vel  minor  velocitas  nisi  cx  varia- 
tione  motoris. 

Tertia  conclusio  :  Supposita  invaria- 
lo  bililate  motorum,  et  moJjilium  coeles- 
tium,  de  factoest  aliquis  punctus  velo- 
cissime  motus,  quo  impossibilo  cst  ali- 
quid  movcri  velocius.  Patet  de  quolibet 
puncto  describente  a^quinoctialem  cir- 
culum,  quia  quilibet  talis  punctus  des- 
cribit  lineam  maximam  possibileni  des- 
cribi. 

Sod  dubitatur  primo,  quia  aliquis  cst 
molus  circularis  insensibilispropter  ve- 
locitatem,  ul  patet  de  trocho  circum- 
/«V/uoffio'/o  de  (jua  fit  qua3stio,  est  possibilis,  et  ducto,  qui  apparet  quiescere,  et  tamen 
^vdociTr^  qualiler  sit  vera.et  qualiter  non,  ponun-  motus  circularisagquinoctialis  est  valde 
tur  conclusiones,  discurrendo  per  di-  sensibilis  ;  igitur  videtur,  quod  iste 
versa  genera  motuum  ;  et  primo  de  mo-  motus  trochi  est  velocior  motu  a^qui- 
tu  circulari,  supposito  quod  ejus  veloci-  noclialis.  Secundo  dubilatur,  quid  sit 
tas  attendatur  penes  arcus  descriptos,  et     dicendum,  attcndendo  velocitate.m  pe- 


motus,  et  mobilis,  impossibile  tamen 
secundum  rationes  speciales  mobilium, 
potest  inferri  simpliciter  irapossibilc  ; 
igitur  nullum  tale  debet  supponi  ad  ali- 
quid  probandum.  Gonsequenlia  nota 
est,  et  antecedens  probatur,  quia  ista 
est  vera,  aliqnod  mohlle  ni')03tnr,  et 
cum  ista  capio  istam  possibilem  secun- 
dum  rationes  generales  mobilium  eo 
modo,  quo  loquiturComnientator,  vide- 
licet  :  onine  mobile  fjuiescit ;  tunc  ar- 
guatur  sic  in  Disamis,  nimirum,  rjnod- 
dammobile  movetnr  .  onne  mobileqnies- 
cit  :  igitnr  quoddam  qnod  quiescit  mo- 
vetnr.  Gonclusio  cst  falsa  :  igitur  aliqua 
pra^missarum,  et  non  major,  quia  illa 
ponitur  esse  vera  ;  igitur  minorest  sim 
pliciter  impossibilis,  quocumque  modo 
ex  quo  conclusio  sequens  ex  illa  est  sim- 
pliciter  impossibilis  secundum  quam- 
cumque  rationem. 

Ex  quibus  patet,  quod  ilhe  probatio- 
nes  Aristotelis  de  quibus  taclum  est, 
non  valent,  nisi  in  quantum  illie  sup- 
positiones  sunt  possibiles,  quas  tamen 
Aristoteles  reputat  impossibiles  secun- 
dum  potentias  naturales. 

Ideo  advidendum  qunliter  supposilio 


non  penes  angulos  circa  centrum. 

Prima  conclusio  :  QuilibctC^)  punctus 
alicujus  spha3ra3  coelestis  priiiterquam 
ultimfe,  movetur  aliquando  velocius,  et 
aliquando  tardius.  Probatur,  quia  in 
qualibet  splrera  pra^ler  ultimam,  mo- 
vetur  super  diversos  polos,  et  super  po- 
los  muudi,  et  super  polos  Zodiaci  ;  igi- 
tur  quilibel  punctus  alicujus  spha^ra) 
ca3lestis  pra^ter  ultimam,  quandoque 
appropinquat  ad  lineam  mediam  inter 


nes  angulos  descriptos  circa  centrum. 

Ad  prinmm  respondelur,  quod  dato 
(|uod  ille  motus  sit  inscnsibilis,  attamen 
in  valde  magna  proporlione,  et  quasi 
incomparabiliter  motus  a^quinoclialis 
cst  velocior;  et  hoc  pro  tanlo,  quia 
linea  a^quinoctialis  est  linea  maxima 
possibilisesse,  nec  linea  trochi  adlmc 
multoties  replicata,  estsibi  comparabilis. 

Adsocundum  dico,  quod  attendendo 
velocitatem  motus  circulai'is  penes   an- 


316 


LIB.    VI.  niYSlCORUM 


gulos  descriptos,  nullLis  punctus  alicu- 
jus  sphaMTB  movetur  velocius  qu;.m  al- 
ter,  imo  quilibet  ivque  velociter,  quia 
c|uiliLet  in  a^quali  tempore  describil 
ongulum  a^quulem  circa  ccntrum. 

Quarta  conclusio  :  Supposito  quod 
molor  coeli,  et  coelum  sint  variabi- 
lia  ;  ccelum  potest  moveri  velocius, 
et  etiani  tardius.  1'robatur,  quia  si 
motor  coeli  potest  velle  velocius  mo- 
vcre  coelum,  et  cuni  cadum  non  resistat, 
imo  polius  inclinetur  ad  motum,  se- 
quitur  quoil  Cffilum  potest  nioveri  qua- 
lib.t  velocitate  ;  et  eodem  modo  {'^}  ar- 
guilur  de  tardilate. 

Cuinta  conclusio  :   De   facto,    coelum 


locior,  et  etiam  tardior.  Et  eodem  modo 
probatur  de  gcneratione  et  corruptio- 
ne,  de  augmentatione  et  diminutione; 
quia  quilibet  talis  motus  successivus  fit 
cum  resistentia,  quam  contingit  dimi- 
nui,  vel  potentiam  augmentari  ;  igitur 
contingit  talem  motum  velocitciri. 

Ad  raliones.  Ad  primam  dico,  quod 
coelum  non  potest  velocitari  per  agens 
naturale  agens  secunduni  consuetum 
cursum  :  et  Iioc  admisso,  negatur  mi- 
nor  probationis.  Ad  confirmationem, 
concedo  consequens.  Ad  tertiam,  ne- 
gatur  consequentia  :  tamen  Gommenta- 
tor  diceret,  quod  non  est  inconveniens 
de  potentia  ad  individuum.  Ad  quartam 


est  variabile,  et  eliam  motor  potest  vello  confirmationem,  negatur  consequentia. 
movere  C(jelum  velocius,  et  etiani  tar-  Adprobationem  :  ina^ternis  nondifferunt 
dius,  sicutplacet  sibi,  et  istud  habemus     esse  ei  pssse,  dico  quod  si  coelum  mo- 


credere  ex  fide. 
Ceniwn         Ex  isto  scquitur,  quod  possibile  esset, 

anni   du-  ^  '  ^ 

tare    pos-  quod  ceutum  auui  durarent  pr^ecise  tan- 

seni  ian-     ^ 

tHmpr(eci- iwm,  quantuui  modo  durat  unus  dies  : 
tuw  modo  et  ha3c  de  motu  circulari. 
ii^^ratunui      De  motu  autem  rccto   sit   prima  con- 
QuoUbet   clusio  ista  ;  Quolibet  motu  recto   dato 

viotu  rec-        ,      ,    ,      .         ,      .  ,       .•  ^       i- 

to  dato    polest  dari   velocior,   et  etiam  tardior. 

velocwr^'  Pcobatur,    supponendo     quod  quilibet 

motusrectusfit  a  potentia  motoris,  con- 

currente  resistentia  mobilis  intrinseca. 

Secundosupponitur,  quod  intensio  velo- 


verelur  velocius,  quam  nunc  moveatur, 
ille  gradus  velocitatis  non  esset  ^eternus. 
Ad  secundam  principalem,  concedo 
possibilitatem  consequenlis  ad  imagina- 
tionem  de  motu  difforrni  ;  et  de  hoc  fiet 
qua^stio. 

Ad  tertiam,  concedo,  ut  patuit  super 
primo  ;  sed  illa  aiictoritas  intelligitur, 
quod  est  dare  maximum  numerum 
in  integrum,  ut  in  ponderibus,  vel  in 
aliquo  tali,  in  quocl  potest  potentia 
activa,  sed  non  est  verum  de  fractioni- 
citatis  provenit  ex  intensione   potentias     bus. 

motoris  vel  ex  diminutione  resistentise,  Ad  quartam,  concedo  minorem  ;  quia 
manenle  potentia,  vel  quandoque  ex  aliquid  movetur  velocissime  de  facto, 
utraque.  Ilis  suppositis,  probatur  con-  scilicet  punctus  describens  a^quinoctia- 
clusio  ;  quia  cujuslibet  motus  localis  lem,  ex  hoc  tamen  non  sequitur,  quin 
recti  contingit  potentiam  diminui,  et  ipso  possitaliquid  moveri  velocius,  sal- 
resislentiam  augmentari,  igitur  et  mo-  tem  per  potentiam  supernaturaliler 
tum  retardari :  et  e  conlra  contingit  po- 
tentiam  augmentari,  et  resistentiam  mi- 
nui,  igitur  et  motum  velocitari. 

Secunda  conclusio  :  Supposito  quod  dari  tardior.  Ad  primam,  concedo  quod 
motus  circularis,  et  rectus  sint  compa-  potentia  non  est  terminata  ad  mini- 
rabiles  in  velocitate,  tunc  quocumque  mum.  Ad  secundam,  negatur  antcce- 
motu  rectodatopotestdaricircularisve-     dens.  Ad  probationem  ;  moveatur   ali- 


Puiicfut 
describens 
cpquinoC' 
tialem,  le- 

locissinie 
movelur. 


agentis. 

Ad  alias  rationes,  quibus  probatur, 
quod  non  omni  motu  tardo  dato  possit 


QU^STIO  IX 


317 


I 


qua  linea  circa  ejus  extreinum,concedo, 
et  cIico,quocl  ista  est  concedenda :  in/inita 
tarditale  aliquid  movclur ,  et  tamen 
semper  ista  neganda  est  :  aliquid  move- 
tiir  infinita  tarditate.  Ad  lei"tiam,  po- 
test  concedi  ad  imaginationem  de  motu 
difformi.  Ad  quartam  de  virga,  conce- 
do,  et  dico  quod  iiia  virga  deprimeretur 
ab  illo  ponderecoadjuvante  propria  gra- 
vitate  ;  et  illa  virga  potest  moveri  tardius 
ab  uno  alio  motore,  cujusmodi  esset 
agens  lib^iiim,  vel  aliud  tale.  Ad  quin- 
tam,  dictuni  est  in  quccstione. 

ANNOTATl  ONES 

10-  (a)  Oiwu  meiio  dato  polist  dari  medium 
iunt  qaa-  subliiius.  Nola  quod  in  moLu  quatuor  sunt 
^devanda^'  consideranda,  scilicet  id,  quod  movetur,  et 
virtus  a  qua,  e',  lempus  in  quo,  et  spitium 
per  quod  movelur.  Virlus  esl  id  quod  effi- 
cit  molura  :  id  quod  movelur  est  rcsisten- 
lia,  quae  a  virUUe  molrice  superanda  est  ; 


slat  in  duabus  conclusionibus.  Prima  est  : 
Motus  primi  mobilis  est  velocissimus,  qui 
poLest  esse  per  naturam;  est  namquemen- 
suraomnium  corporaiium  raotuum,  ut  U- 
bro  quarto  dictum  est.  Secunda  conclu- 
sio,  si  divinara  potentiara  specLe,^,  nuUus 
esl  molus  adeo  velox,  noqae  63  53  poLest, 
quo  velocior  esse  non  possit  ;  quse  cjnclu- 
sio  notissiraa  esL  iis,  qui  norunL  non  esse 
possibilera  motum  velocitalisinfinitae,  nara 
citra  illum,  quocumque  dato,  ciim  virtus 
Dei  sit  infinita,  potesl  oadera  virtute  citius 
quidquara  raoveri  ;  nam  quocuraque  teni- 
pore  dato,  quo  res  aliqiia  a  certo  in  certum 
punctura  moveaLur,  poLeriL  in  parte  illius 
teraporis,  (quod  absque  fine  esL  divisibile) 
per  idem  spaLiuni  moveri.  Addas,  quoi 
quncuraque  magniLudine  coelesLis  orbis 
data,  poterit  Deus  majorem  orbem  desu- 
per  creare,  qui  die  naturali  perageL  circu- 
lum  diurnum,  qua  raLione  in  infinitum 
syncaLegorematice  augeri  po'erit  moLus 
velocilas. 

nara  est  regula  hic  supponenda,  quod  a  (cl)  l!:t  eodem  mo.lo  arguiliir  de  tarditale. 
proporLione  cequalitaLis,  aut  niinoris  in-Te-  NoLa  quod  loquendo  de  tarditale  motus, 
qualitatis  nuUa  fit  acLio,  nenipe  ubi   resis-     sunt  quidain  senLientes  revera  esse  in  orbe 


tentia  sit  aequa,  aut  raajor,  quam  virtus 
agentis,  sed  solum  ubi  proportio  est  majo- 
ris  insequalilatis  agentis  adpassum.  Virlus 
aulem  lam  activa,  quam  quae  resislit,  esse 
potest  aut  interne  inhoerens  mobili,  auL 
extrinsece  adjacens,  ut  duui  grave  cadit, 
gravitas  ipsa  est  interna  virtus  motrix,  et 
quse  illud  expcUit  est  extrinseca.  Itera, 
medium  ipsura  per  quod  cadit,  seu  aqua 
sit,  seu  aer,  exLrinseca  esl  resistentia  :  vir- 
tus  prseterea  acliva  esse  polerit,  aut  spiri- 
tualis  aut  cjrporalis  ;  naturali?  aut  li- 
bera  ;   fatigabilis  et   corruptibilis,    ut  in 


coelesLi.  Aiunl  enim  aliquam  partem,  verbi 
gralia,  prirai  mobilis,aliqua  tarditate  mo- 
veri,  quod  neraini  dubiuiii  est,  pjstquam 
nuUa  est,  quae  infinita  velociLate  moveatur. 
Elquuein  duplo  propinquior  est  polo,  in 
duplo  movetur  tardius ;  id  quod  pariter 
concedimus,supposito  polum  esse  punctum 
iramotum,  quoniani  in  nioLu  uniibrmiLer 
difformi  incipicnli  a  non  gradu,  qua  pro- 
porLione  puncLura  quo.lque  propius  acce- 
ditnon  gradui,  quam  alLerum  tardius  mo- 
veLur  :  at  vero,  cum  sic  colligunt,  hoc 
punctura  tarde  moveLur,  eL  quoi  in  du- 


eleraentis,  et  elementalis,  atque  infatigabi-     plo  est  propinquius  polo,  movetur  duplo 


liselincorruptibilis.  In  hac quaestione  pro- 
miscuecomprehendit  Scolusomnes  species, 
tam  virtutis  quam  resistentiae. 

(b)  yititur  Commenlator  responlere.  Vide 
supra  aunoLaLionora  ad  texlum  15. 

(c)  Quilibjt punctus alicujus  Hphc rae  ae- 
lestis,  elc.  Nota,  quod  solulio  hujus  qua^s- 
tionis  ,   quanlum  ad  molum  circularem, 


tardius,  et  quod  in  quadruplo  esL  propin- 
quius,  in  quadruplo  movoLur  lardius,  et 
sic  in  infinitura  ;  ergo  daLur  puncLum  Lar- 
dissirae  raotum.  Non  solam  nulla  est  con- 
sequentia,  verum  conlraria  prorsus  infer- 
tur  inde  conclusio;  eo  enira  quoi  in  infi- 
nitura  procedit  illa  divisio,  aliquod  punc- 
Lura  moveLur  lirde,  ol  aliui  in  diiplo  lar- 


11. 


318 


LIB.  VI.  PHYSIGORUM 


12. 

Text.  61. 


Magnitu- 

dinem  /¥• 
niiam  per 
iransiri 
teinpoi  e 
in/iiiito 
iinposnibi- 
le  est. 


dius,  ol  aliud  in  quadruplo,  elc.  sequiLur 
quud  nulluin  dabilur  lardissime  motum, 
sicul  non  dabilur  ullima  pars  proporliona- 
lis  mobilis  versus  polum.  Slat  ergo  senlen- 
lia  Scoti,  quod  de  poLentia  absoluta,  ut  non 
dalur  sunnna  velocitas  moLus,  ita  ncque 
summa  larditas,  Imo  amplius  dicimus  dc 
tarditate,  quod  cum  actu  nunc  detur  punc- 
tum  velocissime  molum  per  naturam,  uL 
est  punctus  describens  a^quinocLionalem 
circulum,  nullum  tamen  esl  actu  tardissi- 
me  motum  versus  polum. 

EXFOSITIO  TEXTUS 

Qnonlam  (1)  autem  omnc  Id.  Hoc  est 
quintum  capitulum  hujus  tractatus,  in 
quo  Philosophus  determinat  de  finitate 
etinfinitate  motus  :  et  dividitur  in  no- 
vem  partes,  sccundum  quod  ponit  novem 
conclusiones;  partes  patebunt.Item  primo 
pra3mittit  conclusionem.  Secundoprobat 
ibi  :  Qaod  IgilKr.  Primo  prasmittit,  quod 
omne  quod  movetui',  movetur  in  tem- 
pore,  et  quod  in  majori  tempore  pertran- 
situr  major  magnitudo,  supple,  a?que 
veloci  motu  ;  tunc  ponit  istam  conclusio- 
nem  primam  capituli  :  Impossibile  est 
magnitudinem  fmitam  pertransin  motu 
unifnrmi,  lempore  infinito.  Et  exponit 
conclusioncm  supponendo,  quod  non  fiat 
rciteratio  super  eamdem  magnitudinem, 
quia  si  inlinilics  fieret  reiteratio,  lunc 
esset  possibile,  quod  in  tempore  inlinito 
pertransirctur  magnitudo  fmita.  Se- 
cundo,  exponitur  conclusio,  quod  mo- 
bile  non  denominatur  muveri  in  aliquo 
temporc,  ex  eo,  quod  movctur  in  parte 
illius  temporis,  quia  si  sic,  tuncmobile, 
quod  in  una  die  pertransiret  spatium  li- 
nitum,  in  temporc  infinito  pertransisset 
spatium  finitum. 

Quo  l  ifjilnr.  Ilic  probat  conclusionem 

exposilam,  quod  si  magnitudofmitaper- 

transeatur  in  tempore  infinito,  tunc  po- 

natur,  quod  in  una  parle  fmitaillius  per- 

transcaturpars  magnitudinisillius,  cum 


tola  magnitudo  pcrtransita  in  tempore 
infinito  sc  habeat  ad  illam  partem  in 
cer!a  proportione,  ut  pula  in  ccntupla, 
sequitur  quod  in  centum  partibus  tem- 
poris  a^qualibus  parti  tcmporis  acceptje 
pertransi])itur  tota  magnitudo,  ex  quo 
motus  est  uniformis  ;  igitur  totum  tem- 
pus,  in  quo  pertransibitur  tota  magni- 
tud(»,  cst  fmitum,  quia  est  compositum 
ex  linitis  partibus  secundum  multitudi- 
nem,  et  secundum  magnitudinem. 

Sed  et  si  (2)  non  leqne  velociter.  Se- 
cunda  conclusioest  ista  :  Impossibile  est 
magnitudinem  fmitampcrtransiriintem- 
porc  infmito,  rnotu  difformi  et  irregu- 
lari.  Probalur,  quia  si  sic  ;  tunc  seque- 
rctur  quod  tcmpus  fmitum  esset  infini- 
tum.  quod  est  impossibile.  Etconscqucn- 
tia  probatur  ;  et  sint  A  B,  magnitudo 
fmita,  qua3  debet  pertransiri  in  tcmpore 
infmito  C  D  ;  tunc,  cum  sit  necesse 
prius  pcrtransire  parlem  magnitudinis, 
quam  totam  magnitudinem,  accipiatur 
dc  magnitudine  A  B,  pars  .1  E,  quas 
aliquoties  sumpta  numeret  magnitudi- 
nem  A  B,  et  sit  ita,  quod  centies 
sumpta  numcret  ipsam  totam  ;  tuncpars 
A  C  pertransitur  in  tcmpore  fmito, 
quia  in  tempore  minori,  quam 
sit  tempus  C  D,  et  onnie  tempus 
minus  infmito,  est  fmitum  ;  igitur  pars 
A  E,  pertransitur  in  tempore  finito ; 
igitur  cum  pars  .1  E,  centies  sumpta, 
reddat  magnitudincm  A  i?,  sequitur 
quod  in  ccntum  partibus  temporis,  per- 
tran.siliitur  tota  magnitudo,  et  niliil  res- 
tat,  sivc  il!a^  partcs  sint  a^quales,  sive 
inaHjuales  ;  quia  ex  centum  fmitis,  sive 
aequalibus,  sive  infcqualibus,  impossi- 
bilc  est  resultare  infmitum  :  igitur  to- 
tum  tempus,  in  quo  pertransitur  mag- 
nitudo  .1  B,  est  finitum,  et  tamen 
ponebatur  esse  infmitum,  et  habetur  con- 
scqucns.  Et  notandum,  quod  conlra  is- 
tas  duas  conclusiones  possunt  lieri  ius- 


13 
Teit.  C2. 


QU^STIO  IX 


319 


14 

iTiipofsil^i- 
le  est  ali- 


iufiiiilo. 


Texf..  63. 


tantiaj  quasi  insoliibiles.  sed  dimiltantur 
usque  ad  quaesliones. 

SlmUiter  auton  et  in  qnielc.  Tertia 
conclusio  est  :  Jmpossibile  est  mobile 
quiescere  tempore  inlinito  super  magni- 
tudinem  finitam.  Et  scicndum,  quod  per 
quietem  intelligit  tendere  ad  quietem, 
sicut  exponebamus  de  statu  in  qiiinto 
hujus,  text.  54.  Probalur,  quia  talis 
quies,  id  est,  tendentia  ad  quietem,  est 
motus  ;  modo  impossibile  est  quod  in 
tempore  infmito  fiat  motus  super  magni- 
tudinein  fmitam  per  pra3cedentes  conclu- 
siones. 

Quare  neque  fieri.  Quarta  conclusio: 
Impossibile  est  aliquid  generari,  velcor- 
^rari^vd  Tumpi  tcmpore  infmito.  Probatur,  quia 
^Zmpore  ^^^'^^^^  generatum,  vel  corruptum  est 
magnitudo  fmita  ;  modosuper  magnitu- 
dinem  fmitam  non  potest  fieri  motus 
tempore  infmito. 

Eadem  (3)  autem  ratio  est.    Quinta 

conclusio  est :  Impossibile  est  aliquod 

mobile  moveri  tempore  finitosuperspa- 

tium  infmitum.   Probatur  sicut  secunda 

conclusio  probabatur  :  quia  illius  tempo- 

ris  fmitiaccipiatur  unapars,  in  qua  per- 

transitur  aliqua  pars  magnitudinis  infi- 

nitae,  supra  quam  fit   motus  in  tempore 

K-  fmito,  tunc  illa  pars  temporis  aliquoties 

sumpta  reddet  totum  tempus  fmitum  ; 

igitur  in  toto  illo  non  pertransibitur  nisi 

magnitudo  fmita,  quod  est  contra  posi- 

tum ;  et  deducatur  consequentia,  sicut 

in  probatione  pracedentis  conclusionis. 

J/is  autem{^)  demonstratis.  Sexta  con- 

clusio :  Non  est  possibile,  quod  mobile 

^\na(n>ftu-  infmitum  pertranseat  magnitudinem  fi- 

1'mV^r-  i^iti^ini  in  tempore  finito.  Probatur,  quia 

['J""*jJ;^  iMunc  sequoretur,  quod   mobile    finitum 

nito.  pertransiret  spatium  infinitum  in  tem- 

pore  finito,  quod  est  contra  prieceden- 

tom  conclusionem.  Gonsequentia  proba- 

tur  :  quia  quando  aIi((uod  mobile  move- 

tur,  non  cst  differentia  in  proposito,  sive 


Text  6'. 
Moble  m- 
finiium 


mobile  movcatur,  spatio  quiescente,sive 
spatium  movoatur,  mobili  quiescente  : 
modo  certum  est,  quod  si  mobilo  infini- 
tum  poneretur  (juiescere,  et  spatium  fi- 
nitum  ponerelur  moveri,  ita  ut  pcrtran- 
siret  illud  in  tompore  finito,  jam  sequi- 
tur  propositum.  Secundo,  quia  mobile 
infinitum  totum  occupat;  igitur  non  po- 
test  moveri  de  unoloco  ad  alium  locum; 
et  si  non  movetur,  sequitur  quod  non 
movetur  per  spatium  finitum  in  tem- 
pore  finito.  Et  sciendum,  quod  rationes 
hujus  conclusionis  ponuntur  in  parte  se- 
quenti ;  et  conclusio  sequens  debet  con- 
cludi  in  parte  prtecedente  istam. 

Quoniam  auteni  (p)  finitum.  Ilic  po- 
niturseptimaconclusio,  scilicetquod  mo- 
bile  finitum  non  potest  pertransirc  spa- 
tiuminfinitumintemporefinito;  etistaest 
eadem  cum  quinta  conclusione,  vel  evi- 
denter  sequitur  ex  ea  :  ct  potest  probari 
sicut  secunda,  signando  partem  finitam 
spatii  infiniti,  quaj  pertransitur  in  parte 
temporis  finiti,  et  arguatur  sicut  prius. 

At  vero  (G)  ncque  infinitum.  Octava 
conclusio  est :  Impossibile  estmobile  in- 
finitum  pertransire  spalium  infinitum 
in  tempore  finito.  Probatur  :  quia  si  mo- 
bile  infinitum  pertranseat  spatium  infi- 
nitum  in  temporefinito,  sequeretur  quod 
pertransiret  spatium  finitum  in  tempore 
finito  ;  consequens  est  contra  sextam 
conclusionem,  et  consequentia  proba- 
tur,  quia  spatiumfinitum  est  pars  spa- 
tii  infiniti ;  modo  in  eodeni  temporo,  in 
quo  pertransiturtofum,  eliam  perlransi- 
tur  pars  ejus.  Secundo,  quia  accepla  una 
parte  temporis  finiti,  in  qua  pertransi- 
retur  una  pars  finita  spatii,  tunc  cum 
totum  lempus  aliquoties  praicise  con- 
tineatillam  partem,  sequitur  etiam  quod 
tolies  illa  pars  magnitudinis  replicata 
et  non  pluries  pertransiretur  in  illo 
tempore,  et  per  consoquens  non  totum 
pertransilum  in   illo  tempore  esset  in- 


15. 

Text.  6;i. 

ilobile    fi- 

nilum  non 

poiest  per- 

transire 

spaiium 

iyifinitum 

tempore  fi' 

nito. 


Texf.  66. 
Impossibi  - 
le  est  mo- 
bile  infini- 
tum     per 

transire 

spatium 
infinitum 
in  lenipore 

finiio. 


LIB    VI.  PlIYSlCOUUiM 


320 


Texf.  67. 


1. 


fmilum. 

Quoniam  aiitcm  {l)neqiie  finitum.  Po- 
iiiturnoiia  conclusio,  quod  impossibile 
est  motum  infinitum  fieri  in  tempore  fi- 
nito,aute  contra.Probatur,  quia  vel  mo- 
tus  esset  infmitus  ratione  mobilis,  vel 
ratione  spatii,  aut  ratione  temporis  :  non 
ratione  spatii,  quia  impossibile  est,quod 
tempore  fmito  pertranseatur  spatium  in- 
fmitum,  ut  probatum  est  prius  :  nec  ra- 
tione  mobilis,  vel  temporis,  ut  simililer 
proltatum  est ;  ergo,  etc.  Ex  quibus  in- 
fert  fmale  intentum  in  hoc  capituIo,quod 
magnitudo,  motus,  et  tempus  similitcr 
se  habent,  quantum  ad  finitatem  et  in- 
finitatem. 


QU/ESTIO  X 

Utrum  in  tempore  finilo  possit  fieri  motus 
infiniliis 


Aristot.  cap.  7.  iext.  63.  Themistius,  Philoponus 
et  alii  ibidem.  Averroes  comm.  66.  D.  Thomas 
le  t.  9.  Albert.  Ixtcl.   2.  cap.    9.     Mayroa.     7. 


P/iyyic.  jjart. 
cap.  7. 


Conimbr.  et  Ruvius  in  exposit. 


Arguitcr  quod  sic  :  quia  mutatiosu- 
bita  fit  in  mensura  fmita,  et  tamen  mu- 
tatio  subita  est  infmita  ;  igitur  mutatio 
infmita  fit  in  tempore  fmito.  Major  patet, 
quia  multi  ponunt,  quod  instans  non  sit 
res  dislincta  a  tempore  ;  igitur  si  fiat  in 
instanti,  oportet  quod  fiat  in  tempore, 
et  non  in  tempore  infmito,  ut  notum  est, 
et  minor  patet ;  quia  fit  in  infmitum  mo_ 
dica  mensura. 

Secundo,  A  potest  moveri  in  hora,  et 
D  potest  moveri  in  eadem  hora,  et  C  et 
D,  ct  sic  de  infinilis  ;  igilur  motus  infi- 
nitus  potest  fieri  in  tcmpore  finito.  An- 
tecedcns  apparet,  quia  unum  illorum 
non  impediret  reliquum.  Et  patet  conse- 
quentia,  quia  motus  aggregatus  ex  om- 
nibus  illis  esset  infinitus. 


Tertio,  motus  potest  velocitari  in  infi- 
nitum,  ut  patetexpr^ecedentiquasstione, 
igitur  motus  infmituspotest  fieri  in  tem- 
pore  fmito. 

Quarto,  aliquis  motus  fmitus  fit  tem- 
pore  infmito  ;  igitur  possibile  est,  quod 
e  converso  aliquis  motus  infmitus  fiat  in 
tempore  fmito.  Consequentia  tenet  per 
simile  ;  et  antecedens  apparet,  quia  mo- 
tus  coeli  esl  finitus,  quia  est  mobilis  fi- 
niti,  et  tamen  fit  tempore  infmito,  quia 
aliter  non  esset  perpetuus. 

Quinto,  quia  motus  in  infinitum  tar- 
dus,  fit  in  tempore  fmito  ;  igitur  etiam 
motus  in  infmitum  velox.  Antecedens 
apparet  de  partibus  sphajrse  mota3,  quas 
sunt  prope  polum  immobilem,  quia  qua- 
cumque  parte  data,  qure  aliqua  tarditate 
movetur,  est  dare  aliam,  quae  movetur 
in  duplotardius,  et  aliam,  qua^in  triplo, 
et  sic  secundum  quamlibet  proportio- 
nem.  Consequentia  probatur  :  quia 
quanto  eundo  versus  unum  extremum 
una  pars  movetur  tardius,  tanto  eundo 
versus  reliquum  alia  pars  moveturvelo- 
cius  ;  igitur  si  aliqua  pars  movetur  in 
infinitum  tarde,  sequitur  quod  alia  mo- 
vebitur  in  infinitum  velociter. 

Sexto,  sicut  se  habet  punctus  ad  li- 
neam,  ita  finitum  ad  infmitum,  ut  dicit 
Commentator  in  Prologo  8.  hiijiis  ;  sed 
punctus  pertrausit  lineam  tempore  fi- 
nito,  ut  si  punctum  moveatur  super  pla- 
num  ;  igitur  super  spatium  fmitum  po- 
test  fieri  motus  infmitus.  Oppositum 
arguitur  pcr  Aristotelem  m  isto  6. 

Notandum,  quod  motuspotest  esse  in- 
fmitus  uno  modo,  quia  esl  mobilis  infi- 
niti.  Alio  modo,  quiaiicet  sit  mobilis  11- 
niti,  et  cum  hoc  fiat  tempore  fmito, 
attamen  ipso  pertransitur  spatium  infi- 
nitum. 

Nunc  ponuntur  conclusiones.  Prima 
est :  Motu  uniformi  impossibile  est  lem- 
pore  fmito  pertransire  spatium  infini* 


QU/ESTIO  X 


321 


tum.  Probatur,  qiiia  si  ita  sit,  oportet 
quod  aliqua  pars  spatii  finita  perlransea- 
tur  in  aliqua  parte  temporis  ;  aliterenim 
qua^Iibet  pars  spatii  pertransiretur  su- 
bito,  et  per  consequens  totum  spatium, 
quod  est  contra  positum  :  sit  igitur  una 
leuca,  quse  pertransitur  in  centesima 
parte  temporis  finiti,  tunc  cum  illo  tem- 
pore  sint  preecise  centum  partes  aequales 
parti  temporis  acceptte,  et  cum  motus 
sit  uniformis,  sequitur,  quod  in  qualibet 
parte  temporis  non  pertransitur  plus, 
quam  in  parte  temporis  accepta  ;  et  per 
consequens  in  tota  hora  pertransibuntur 
prfficise  centum  leuCtT;,  qu^e  non  faciunt 
spatium  infinitum. 

Secunda  conclusio  :  supra  spatium 
finitum  potest  fieri  motus  continuus  dif- 
formis  tempore  infinito.  Probatur,  po- 
sito  quod  aliquod  mobile  pertranseat 
dimidium  pedem  in  una  die,  deinde 
super  secundam  partem  proportionalem 
retardelur  motus  in  duplo,  tunc  si  se- 
cunda  pars  esset  a^qualis  prima?,  ipsa 
transiretur  in  duobus  diebus  ;  igitur 
cum  nunc  sit  subdupla,  sequitur  quod 
pertransibitur  in  una  die  Deinde  super 
terliampartem  fiet  motus  in  duplo  tar- 
diorquam  super  secundam,  et  sic  in  in- 
finitum.Tunc  probatur  sicutprius,  quod 
qua?Iibet  pars  proportionalis  pertransi- 
tur  in  una  die ;  igitur  cum  sint  ibi  infi- 
nita3  partes  proportionales,  sequitur, 
quod  in  infinitis  diebus  pertransibilur, 
et  per  consequens  in  infinito  tempore 
pertransibitur  praecise  spatium  pedale 
motu  continuo. 

Ex  isto  sequitur,  quod  talis  motus 
irrcgularis  non  correspondet  alicul  re- 
gulari,  quia  jam  aliquis  motusregularis 
fieret  tempore  finito,  super  spatium  in- 
finitum,  quod  improbatur  in  prima  con- 
clusione. 

Secundosequitur,  quod  superspatium 
finitum  posset  fieri  motus  continuus 
Tgm.  m, 


tempore  infinito  ab  utraque  parte.  Pro- 
batur,  et  ponatur  quod  A  debeat  moveri 
secundum  casum  positum  in  probatione 
secundai  conclusionis  :  deinde  pona- 
tur  ulterius,  quod  A  in  die  pra3cedenti 
pertransivit  dimidium  pedis,  et  in  die 
ante  dimidium  dimidii,  et  sic  in  infini- 
tum  ;  et  sequitur  propositum. 

Tertia  conclusio  :  Motus  infinitus,  Motut  in- 
scilicet  mobilis  infiniti,  potest  fieri  tem-  est,  ^mobi- 
pore  finito,  Probatur,  si  imaginaretur  ^,'^,^"/^'//4 
una  columna  in  infinitum  protcnsa  ad  '''''^nUol^' 
Austrum,  possibile  est,  quod  illa  tota 
columna,  in  una  hora  approximaretur 
ad  Orientem. 

Quarta  conclusio  :  Supra  spatium  in- 
finitum  potest  fieri  motus  continuus 
tempore  finito.  Probatur,  posito  quod 
Socrates  in  prima  medietate  hora?  per- 
transeat  pedale,  et  in  secunda  parte 
proportionali  hor£e  velocitetur  motus  in 
duplo,  et  in  tertia  in  duplo  plus  quam 
in  secunda,  et  sic  in  infinitum  ,  tunc  de- 
monstratur  probabiliter,  quod  in  quali- 
bet  parte  proportionali  horae  pertransi- 
tum  est  pedale  ;  et  cum  in  hora  sint  in- 
finitfB  partes  proportionales,  sequitur 
quod  in  hora  pertranseantur  infinita 
pedalia,  ex  quibus  resultat  spatium  infi- 
nitum. 

Ex  istis  sequitur,  quod  tempore  finito 
potest  pertransiri  spatium  infinitum  ab 
utraque  parte,  posito,  quod  Socrates  de- 
beat  moveri  in  hora  sequenti  secundum 
casum  jam  positum,  et  quod  in  medie- 
tate  horje  pr^ecedentis  pertranseat 
unum  pedem,  et  in  medietate  alterius 
medietatis  alium  pedem,  et  sic  in  infini- 
tum  ;  tunc  sequitur  propositum,  quod 
in  duabus  horis  Socrates  pertransivit 
duo  infinita,  unum  ad  unam  partem,  et 
aliud  ad  aliam. 

Secundo,  sequitur,  quod   hujusmodi       4. 
motus  irregularis  non  correspondet  ali- 
cui  regulari,  qui  fieret  in  eodom  tem- 


322 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


pore,  et  super  idem  spatium,  ex  prasce- 
denti  conclusione. 

Tertio,  seqaitur,  quod  ratio,  quam  fa- 
cit  Aristoteles  in  6.  hujus,  text.  67.  in 
contrarium,  non  valet  ;  ideo  dico,  quod 
Aristoteles  intelligit  de  motu  regulari, 
et  non  de  irregulari. 

Quinta  conclusio,  licet  pra^dictai  con- 
clusiones  sint  possibiles  ad  imaginatio- 
nem,  et  per  potentiam  divinam,  attamen 
non  est  ita  de  facto  ;  ideo  sufficit  Aristo- 
teli,  quod  hoc  non  est  possibile  secun- 
dum  potenlias  naturales. 

Gontra  quartamconclusionem  arguunt 
quidam   sic  :  si  Deus  potest  illo  modo 
velocitare  motum  per  plures  partes  pro- 
portionales  hor«,  tunc  sequeretur,  quod 
aliquod  mobile  in  hora  pertransiit  plus 
quam  infmitum  ;  consequens  est  impos- 
sibile,  imo    implicat    contradictionem. 
Gonsequentia  probatur,  posito  quod  duo 
mobilia  ^  eti?,  in  hora  velocitent  mo- 
tus  suos  per  partes  proportionales  horje 
in  duplo,  ita  quod  pertransitum  ab  ^l  in 
prima  parte  proportionali,  sit  pedale  ;  et 
pertransitum  a  i?,sit  una  leuca,  ita  quod 
continue  per  totam  horam  pertransitum 
a  B  est  plusquam  pertransitum  ab  A  : 
sed  in  fme  horae  pertransitum  ab  A  est 
infmitum  ;  igitur  in  fme  hora3  pertran- 
situm  a  B  est  plusquam   infmitum.  Se- 
cundo,  sequeretur,  quod  aliquod   infini^ 
tumesset  fmitum,  quod  implicat,   quia 
jam  non   esset  infmitum.  Gonsequentia 
probatur  ;  quia  qua  ratione  Deus  posset 
in  qualibet  parte  proportionabili  honie 
velocitare  motum  Socratis  in  duplo,  ea- 
dem  ratione  posset  Deus  in  qualibet  par- 
te  proportionali  hor£e  creareunamsphae- 
ram  spissitudinis  unius  pedis  :  et  cum 
hocsphaeram  secundo  productam  duce- 
re  sphaericecirca  primam,  et  produotam 
tertiam  circumducere  aggregato  cx  pri- 
ma,   et  secunda,   et  sic  in  infmitum  , 
tunc  in   fme  corpus  resultans,  ct  spa- 


tium  cum  hoc  esset  infmitum,  quia  ex 
infmitis  aqualibus  esset  compositum. 
Tertio,  sequeretur,  quod  esset  dare  ulti- 
mam  partein  proportionalem  ;  conse- 
quens  est  impossibile,  quia  illa  pars  ad- 
huc  esset  divisibilis  in  duas  medietates, 
quarum  posterior  versus  partes  mino- 
res,  adhuc  haberet  proportionem  cum 
aliis  partibus  ;  igitur  pars  data  non  erat 
ultima.  Gonsequentia  probatur  :  quia 
qua  ratione  Deus  potest  sic  velocitare 
motum  in  duplo  in  qualibet  parte  pro- 
portionali  hor^e,  eadem  ratione  potest 
in  qualibet  parte  proportionali  produ- 
cere  unum  lapidem  bipedalis  quantita- 
tis,  et  quemlibet  ordinate  ponere  juxta 
alium,  et  cum  hoc  ordine  retrogrado 
illos  lapides  destruere  ;  tunc  primo  la- 
pidi  destructo,  correspondebit  ultima 
pars  proportionalis  horge,  et  eliam  ulti- 
ma  pars  spatii. 

Ad  ista.  Ad  primum,  responsum  fuit 
supra  3.  negando  consequentiam.  Et  di- 
co  ultra,  quod  qui  pertransit  unum  infi- 
nitum ,  pertransit  infmities  infinita  ; 
sed  ex  hoc  non  sequitur,  quod  pertran- 
seat  plusquam  infmitum,  quia  infmities 
infmita  non  sunt  plus,  quam  infmitum. 
Ad  secundum,  negatur  consequentia, 
quia  illud  in  fme  non  esset  signatum, 
sed  esset  excessum  sine  termino. 

Ad  tertium,  dictum  fuit  in  2.  quest. 
6. 

Ad  rationes.  Ad  primam,  dico,  quod 
mutatio  subita  non  est  infmita,nisi  se- 
cundum  quid  ;  quia  nec  per  ipsam  per- 
transitur  spatium  infmitum,  nec  est 
mobilis  infmili,  nec  fit  in  tempore  infi- 
nito,  sed  denominatur  infmita  impro- 
prie,  eo  quod  fit  in  mensura  in  infmitum 
modica. 

Ad  secundam,  dico,  quod  non  est  ita 
de  facto,  quia  non  sunt  hujusmodi  infi- 
nita,  tamen  si  essent,  concederem,  quod 
esset  possibile. 


QUiESTIO  X 


323 


Ad  tertiam,  motus  posset  velocitari 
in  infmitum,  verum  est,  sed  non  per  po- 
tentiam  naturalem. 

Ad  quartam,  concedo  reiterando  su- 
per  idem  spatium,  c[uemadmodum  fit 
motus  coeli. 

Ad  quintam,  negatur  consequentia. 
Ad  probationem  dico,  quod  ibi  non  fit 
comparatio  semper  ad  eamdem  partem, 
quia  deberet  argui  :  aliqua  pars  move- 
tur  certa  velocitate,  et  una  alia  movetur 
dupla  velocitate  ad  illam,  et  tertia  mo- 
vetur  quadrupla  velocitate  ad  eamdem, 
et  sic  in  infmitum  ;  igitur  infmita 
velocitate  aliquid  movetur  ;  concedenda 
esset  consequentia,  sed  negandum  esset 
antecedens. 
^  Ad  sextam,  verum  est,  quantum  ad 

proportionem  ;  quia  sicut  nulla  est  pro- 
portio  Iinea3  ad  punctum,  ita  nec  est 
proportio  infmiti  ad  fmitum. 

Expliciunt  quasstiones  6.  lib.  Physi- 
corum. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Qnonia/H  (1)  aiitem  omne.  Hoc  est 
T«xt.  68.  sextum  capitulum  hujus  tractatus,  in 
quo  Philosophus  determinat  de  divisio- 
ne  status,  et  quietis  ;  et  per  statum  in- 
tendit  tendere  ad  quietem  ;  et  primo  de- 
terminat  de  divisione  status.  Secundo 
de  divisione  quietis  \  et  tertio  infert 
corollarium.  Secundum  ibi  :  Neque 
igitur  quiescens.  Tertium  ibi  ;  Quo- 
niam  autem  o)nne.  Primo  ponit  quatuor 
conclusiones.  Secunda  ibi  :  IIoc  autem 
demonstratio.  Tertia  ibi  :  In  quo  au- 
tem  tempore.  Quarta  ibi  :  Sicut  dictum 
quod  .siat  est.  Prima  conclusio  est  ista :  Omne  quod 
moveiitr.  ^^^^^  movetur,  intelligendo  per  stare  ten- 
dere  ad  quietem .  Probatur  :  quia  omne 
illud,  quod  est  aptum  natum  moveri, 
quando  aptum  natum  est  moveri,  aut 
movetur,  aut  quiescit  ;  sed  illud  quod 
stat  est  mobile  aptum  natum  moveri,  et 


non  quiescit  ;  igitur,  quod   stat  move- 

tur.  Major  nota   est,  et   apparuit  m  5. 

Minor  probatur :  quia  quod  stat,  nondum 

quiescit,  sed  tendit  ad  quietem. 

IIoc  autem[^)  demonstratio.  Secunda  Text. 69. 

conclusio  ;  omne  quod  stat,  stat  in  tem- 

pore.  Probatur,  quia  omne  quod  move- 

tur,  movetur  in  tempore  ;  sed  omne 

quod  stat  movetur  :  igitur  omne  quod 

stat,  stat  in  tempore.  Secundo,  omne  (3)  Teit.  70. 

velocius,  et  tardius  fit  in  tempore  ;  sed 

omne  quod  stat,  stat  velocius,  et  tardius 

respectu  diversorum  ;  igitur  omne  quod 

stat,  stat   in  tempore.  Major  patet  per 

defmitiones   velocioris  et  tardioris  :  et 

minor  est  nota,  quia  stare  est  tendere  in 

quietem  ;  modo  aliquid  tendit  velocius 

in  quietem,  et  aliquid  tardius. 

In   quo  (4)  aiitem   tempore.   Ponitur         7. 

Toxto   7 

tertia  conclusio  :  Illud  quod  stat  in  ali-  '  ' 
quo  tempore  primo,  stat  in  quolibet  il- 
lius  temporis.  Probatur,  quia  iIlud,quod 
movetur  in  aliquo  tempore  primo,  mo- 
vetur  in  qualibet  parte  illius  temporis, 
ut  probatum  est  ;  igitur  quod  stat  in 
aliquo  tempore  primo,  stat  in  quolibet 
illius  temporis.  Consequentia  tenet  per 
conclusionem  primam  hujus  capituli  ; 
et  probatur  antecedens,  sicut  probatum 
erat  prius.  Secundo,  quia  dividatur 
tempus,  in  quo  aliquid  stat  primo,  in 
duas  partes  ;  tunc  igitur  vel  illud,  quod 
stat  primo  in  illo  tempore,  stat  in  neu- 
tra  parte  illius  temporis,  vel  in  utraque, 
vel  in  altera  tantum.  Non  in  neutra,quia 
tunc  non  stat  in  illo  tempore  ;  nec  in 
altera  tantum,  quia  tunc  non  staret  in 
illo  tempore  primo,  quod  est  contra  posi- 
tum  :  si  in  utraque  habetur  propositum. 
Sicut  (o)  dictum  est.  Quarta  conclu- 
sio :  Non  est  dare  mensuram  secundum 
instans,  in  quo  aliquid  stat  primo.  Pro- 
batur  sic  :  quia  non  est  dare  primum 
mutatum  esse  motus,  scilicet  primum 
instans,  in  quo  aliquid  movetur  ;  igitur 


T«t.  72. 


324 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


non  est  dare  primiim  instans  in  quo  ali- 
quid  stat.  Antacedcns  apparet  ex  capite 
praecedenti  ;  et  consequentia  tenet  ex 
illo,  quod  omne  stare  est  moveri.  Se- 
cundo,  quia  omne  quod  stat  in  aliquo 
tempore  primo,  prius  stetit  iii  medietate 
illius  temporis,  quam  in  toto  illo  tem- 
pore,  et  prius  in  medietate  medietatis, 
quam  in  tota  medietate,  et  sic  in  infmi- 
tum  ;  igitur  quacumque  mensura  data, 
in  qua  aliquid  stat,  prius  stelit,  et  per 
consequens  non  est  dare  instans,  in  quo 
aliquid  primo  stat  ;  et  liabetur  proposi- 
tum. 

Neqiieigitur  {Q)  quiescens.  Hic   Aris- 

toteles  determinat  de  divisione  quietis  : 

8.  ^    etdividitur    in   tres   partes,   secundum 

Quiescens  quod  pouit  trcs  conclusiones.   Secunda 

intempore  -^  ■       n,  •  •      t.      ,-      -i  •      /^ 

quiescU.  1'Ji  '•  i^t  in  quavis.  lertia  ibi  :  Quare  ni- 
hilprimum.  Prima  conclusio  est  ista  : 
omne  quod  quiescit,  quiescitin  tempore. 
Probatur  dupliciter,  primo  :  quia  omne 
quod  movetur,  movetur  in  tempore  ; 
igitur  omne  quod  quiescit,  quiescit  in 
tempore.  Consequentia  tenet :  quia  illud 
quiescit,  quod  est  aptum  natum  moveri, 
et  non  movetur  ;  ct  in  illo  tempore,  in 
quo  natum  est  moveri,  et  ubi  natum  est 
moveri,etc.  Antecedens  probatum  fuit 
prius.  Secundo,  quia  quiescere  est  simi- 
liter  se  habere  prius,  et  posterius  ;  sed 
in  instanti  non  est  prius,  et  posterius  ; 
igitur  non  est  possibile  aliquid  quiescere 
in  instanti. 

Et  in  quavis.  Secunda  conclusio  est : 
Illud  quod  quiescit  in  aliquo  tempore 
primo,  quiescit  in  qualibet  parte  illius 
temporis.  Probatur  eodem  modo,  sicut 
probabatur  destatione,  et  tnovsri. 

Quare  nihil  primum.  Tertia  conclu- 
sio  :  Non  est  dare  primam  mensuram, 
ut  primum  instans,  in  quo  aliquid  qui- 
escit.  Probatur,  quia  onnic,  quod  quics- 
cit  in  aliquo  tempore,  prius  quievit  in 
medietate  illius  temporis,  et  prius  in 


medietate  medietatis,  et  sic  in  infmi- 
tum,  sicut  arguebatur  de  statu,  et  mo- 
veri. 

Quoniam  autem  (7)  omne.  Hic  infert  Text.  74. 
corollarium,  scilicet  quod  impossibile 
est  illud,  quod  movetur  omnino,  simili- 
ter  se  habere  prius  et  posterius,  quia 
tunc  sequeretur,  quod  moveretur,  et 
quiesceret  ;  consequens  est  falsum,  et 
impossibile.  Consequentia  probatur  : 
quia  mobile  quiescere,  est  mobile,  simi- 
liter  se  habere  prius  et  posterius  ;  se- 
quitur,  quod  illud,  quod  movetur,quies- 
cit. 

Zeno  autem  (S)  male  ratioci^iatur.lsie       9. 
est  tertius  tractatus  hujus  6.  in  quo  Aris-     ^  •  '  • 
toteles  reprobat  rationes  destruentium 
motum  ;  et  dividitur  in  tria  capitula.  In 
primo  destruit  opinionem  Zenonis,    et 
solvit  ejus  rationes,  quibus  probat  non 
esse  motum.  Secundo  destruit  opinio- 
nem   Democriti,   ponentis    indivisibilia 
moveri  ;  et  in  tertio  destruit  opinionem 
Heracliti,  ponentis  omnia  continue  mo- 
veri.  Secundum  ibi  iDemonstrafis  au- 
tem   his.   Tertium   ibi  :    Mutatio  autem 
nulla.    Primum    capitulum   dividitur   : 
quia  primo  solvit  rationes  Zenonis,  qui- 
bus  probat  non  posse  esse  motum  loca- 
lem  rectum.  Secundo,   rationes   quibus 
probat  non  posse  esse  mutationem  se- 
cundum  contradictionem  :  et  tertio  sol- 
vitrationem  contra  motum  circularem. 
Secundum  ibi  :  At  vero  secundum  eam. 
Tertium  ibi  :   Rursus  in   circulo  Item, 
primo  ponit  unam  rationem.   Secundo, 
ponit  alias  quatuor  eo  ordine,  quo  pone- 
bat  ipsas  Zeno  ibi  :  Quatuor  autem  sunt. 
Prima  ratioest,  quod  illud  non  movetur 
localiter,  quod  continue  est  in  loco  sibi 
asquali  ;  sed  illud,  quod  dicitur  moveri 
motu  recto,    est  continue  in  loco   sibi 
asquali  ;  ergo.  Et  major  patet,   quia  su- 
per  locum,  asqualem  mobili,  non  potest 
fieri  motus  rectus ;  et  minor  probatur, 


Teit. 


quia  mobile,  quod  dicitur  moveri  motu 
locali  recto,  continue  est  in  loco  :  modo 
quod  est  in  loco,  est  in  loco  sibi  «quali, 
7G.  cum  locus  sit  cequalis  locato.  Responde- 
tur  (9)  concedendo   (^)  quod  illud,  quod 


10. 
Text.77. 


T«xt.  78. 


Text.   79. 


QUiflSTIO  X  325 

seundam  sccundum  partes  proportiona- 
les,  esset  procedere  in  infmitum,  prius 
quam  mobile  velocissimum  attingat  tarde 
motum  ;  attamen  considerando  divisio- 
nem  spatii  secundum  partes  magnas,qua- 


est  continue  in  loco  sibi  «quali,  movetur     rum  posterius  acceptne  suntsque  magnas, 


localiter,  non  quod  supra  spatium  sibi 
asquale  fiat  motus,  sed  quia  est  continue 
in  alio,  et  alio  loco  sibi  a^quali. 

Quatuor{iO) autem  5?<n/.Hicponit  alias 
quatuor  rationes.  Prima  est  ista  :  si  ali- 
quid  moveretur  (b)  motu  recto  locali,  se- 
quereturquod  infmita  pertransirentur  in 
tempore  fmito  ,  consequens  est  falsum, 
ut  probatum  fuit  prius.Consequentiapro- 
batu,  quia  illud  motum  recte  pertran- 
siret  aliquod  spatium  ;  modo  quodlibet 
spatium  habet  partes  infmitas,  et  sic  in- 
fmita  pertransirentur.  Respondetur  (c)  si- 
cut  dictum  fuit  prius  m  isto  6.  ad  istam 
eamdem  rationem,  quod  sicut  sunt  infi- 


iii.i 

Text.  80. 


vel  majores  prius  acceptis,  tunc  mobile 
velox  cito  attinget  mobile  tardum. 

Tertia  autem  (13)  qufe  imnc.  Hic  ponit 
tertiam  rationem  ;  et  est  illa  eadem,qu£e 
fiebat  in  principio  capituli,  etratiofiat, 
et  solvatursicut  ibi. 

Quarta  (14)  autcm.  Hic  ponitur  quarta  rext.  81. 
ratio,  et  est  ista  :  si  aliquid  posset  mo- 
veri  motu  recto,  sequeretur,  quod  aliqua 
duo  mobilia  asque  velociter  moverentur, 
et  tamen  unum  illorum  moveretur  in  du- 
plo  velocius,  quam  reliquum  ;  conse- 
quens  implicat  contradictionem.  Et 
consequentia  probatur  ;  et  moveatur 
unum  mobile  super  spatium  quiescens, 


nita^  partes  in  spatio  pertranseundo,  ita     aliqua   velocitate,    et   moveatur    aliud 


sunt  infmitffi  partes  temporis,     quibus 
spatium  pertransitur. 

Secunda  aulem  (II)  est.  Secunda  ratio 
Zenonis  fuit  ista,  quaspropter  sui  (d)  dif- 
ficultatera  vocabatur  Achilles  :  quia  si 
aliquid  moveretur  motu  recto,  sequere- 
tur,  quod  aliquid  vclocissime  motum 
non  posset  attingere,  aliquod  tarde  mo- 
tum,  verbi  gratia,  equus  velocissime 
motus  non  posset  attingere  formicam  ; 


tanta  velocitate  supra  spatium  contra 
motum,  asquali  velocitate,  tunc  mobile 
motum  supra  spatium  quiescens  per- 
transit  praacise  subduplum  spatium  ad 
illud,  quod  movetur  supra  spatium  mo- 
tum  ;  igitur  movetur  subduplo  velocius 
per  definitionem  velocioris,  et  tamen  po- 
nebatur  asque  velociter  moveri  ;  igitur 
aliqua  duo  mobilia  moventur  a3que  velo- 


citer,quorum  tamen  unum  movetur  in  du- 
consequens  est  falsum.  Et  consequentia  plo  velocius,  quam  reliquum.  Responde- 
probatur  :  quia  si  formica  sit  ante  equum  tur  (15)  negando  consequentiam  ;  et  dico,  y^t  g?. 
velocissime  motum  per  unam  leucadem,  quod  illa  mobilia  aeque  velociter  moven- 
tunc  priusquam  equus  perveniat  ad  ter-  tur.  Quod  stat,  si  unum  pertranseat  du- 
minum  illius  leucadis,   formica  aliquid     plum   spatium  ad  reliquum,   sicut  po- 

situm  est  ;  attamem  hoc  non  estpermo- 
tum  sui,  sed  per  motum  spatii,  quod 
contra  movetur. 

At  vero  (16)  secundum  eam.  Hic  ponit      ^j^ 
rationemprobantem,quodimpossibiIeest  ^"'*  ^^' 
esse  aliquam  mutationem  secundum  con- 
tradictionem,  qualis  est  de  7ion  esse  ad 
esscy  vel  e  contra ;  quia  si  esset  aliqua  ta- 


pertransivit.  Et  quando  equus  adhucve- 
nit  ibi,  adhuc  semper  aliquid  pertransi- 
vitformica,  et  sic  in  infmitum  ;  igitur 
nunquam  equus  velocissime  motus,  at- 
tingit  formicam  tardissime  motam. 

Est  autem  (12)  etlnec  ralio.  Hic  solvit 
rationem,  («)  negando  consequentiam  • 
quialicet  dividendomagnitudinem  tran- 


326 


LIB.  VI.  PHYSIGORUM 


lis,  sequeretur,  quod  aliqua  nec  essent, 
nec  non  essent,  quod  est  impossibile,  et 
contra  primum  principium.  Consequen- 
tia  probatur  :  quia  illud,  quod  mutatur 
ab  aliquo  termino  inaliquem  terminum, 
non  est  sub  aliquo  illorum  terminorum; 
sed  illud,  quod  mutatur  de  non  esse  ad 
esse,  nec  est  in  esse^Tiec,  in  non  esse.  Res- 
pondetur,  (f)  negando  consequentiam, 
quia  ut  patuit  prius,  si  generatio  sit  suc- 
cessive,  tunc  illud  quod  generatur,  non 
est,  sed  erit.  Similiter  illud  quod  cor- 
rumpitur  est,  et  statini  non  erit. 

T«xt.  84,  Rursus  {Vi)  et  in  circulo.Uic  ponit  ra- 
tionem  contra  motum  circularem  ,  quia 
illud  non  movetur,  quod  continue  estin 
eodemloco  ;  sed  illud,  quod  diciturmo- 
veri  circulariter,  est  continue  in  eodem 
loco  ;  igitur  illud,  quod  dicitur  moveri 
circulariter,  non  movetur.  Respondetur 

T«xt.  83.  (18)  quod  licet  motum  circulariter  non 
mutet  locum  secundum  totum,  tamen 
bene  mutatlocum  secundum  partes  ejus ; 
modo  ad  hoc,  quod  aliquid  moveatur, 
sufflcit  quodalitersehabeatquam  prius, 
vel  secundum  totum,  vel  secundum  par- 
tes. 

ANNOTATIONES 

13.  (a)  Respondetur  concedendo,  etc.  Nota, 
quod  potuisset  statim  argumentum  repel- 
lere,  negando  quidquid  est  in  loco  moveri, 
aut  quiescere,  si  tanlum  sit  in  illo  per  ins- 
tans,  ut  jam  modo  dicebat  Zeno;  at  quia 
satis  fuisset  Zenoni,  si  in  nullo  instant^ 
moveretur,  nam  ex  illo  argueret,  quod 
neque  in  toto  tempore  moveretur,  ideo 
negat  consequenliam,  nam  ut  ineratur 
mobile  in  aliquo  lempore  non  moveri,  as- 
sumendum  est,  quod  in  nuUa  parte  talis 
temporis  movetur ;  nam  momenta  non  sunt 
partes,  ex  quibus  tcmpus  constat,  atque 
adeo  non  sequitur,  in  nuUo  nunc  hujus 
lemporis  fit  molus ;  ergo  neque  in  hoc 
tempore . 
{}>)    Si  aliquid  moverelur  mottc  recto  lo- 


cali,  elc.  Nota,  quod  hoec  ratio  potest  in 
hunc  modum  deduci  :  omne,  quod  move- 
tur  per  aliquod  spatium,  prius  pertransit 
medium  quam  attingat  finem  ;  sed  istud 
medium  est  divisibile  in  duo  media  oequa- 
lia  ;  ergo  prius  pertransibit  illud  medium 
illius  medii,  quam  attingat  finem  :  et 
eodem  modo  arguam  de  medio  illius  me- 
dii  in  infinitura,  cum  continuum  sit  divi- 
sibile  in  infinitum  ;  sed  pertransire  infini- 
tasmagnitudines  est  impossibile  in  actu  ; 
ergo  impossibile  est  moveri  molu  locali 
recto. 

{^)  Respondetur  sicul  dictum  fuit  prius. 
Nota,  quod  haec  solutio  est  solum  ad  homi- 
nem,  qui  eodem  modo  debet  concedere 
tempus  esse  infinitum,  quo  spalium.  Unde 
nil  prohibet  spalium  habens  hoc  modo  in- 
finitas  paries,  pertransiri  tempore,  quod 
eodem  modo  liabet  infinitas. 

Cseterum,  vera  solutio  est,  quae  habetur  14. 
lib.  8.  text.  68.  quod  in  magnitudine  non 
sunt  infinitae  partes  in  actu,  scilicet  divisae 
(nam  illae  non  possent  transiri)  sed  sunt 
tantum  in  potentia.  Nam,  ut  docet  Gom- 
mentator  3.  hujus,  cap.  de  infinilo,  et  6.  hu- 
jus,  Comment.  6.  et  8.  in  quolibet  continuo 
sunt  partes  duplices,  scilicet  ejusdem 
quantitalis,  et  ejusdem  proportionis,  et  se- 
cundum  hoc  in  quolibet  continuo  sunt 
partes  duplices  :  quoedam  finitae,  et  quse- 
dam  infinitae,  et  utrumque  est  de  ratione 
continui.  Verum  infinitas  inest  sibi  secun- 
dum  partes  ejusdem  proportionis,  quia  est 
secundum  illas  divisibile  in  infinitum ; 
finitas  vero  inest  sibi  secundum  partes 
ejusdem  quantitatis,  atque  ita  finitas,  el  pinitas,  et 
infinitas  sunt  passiones  quantitatis,  quae  »"A'"'«« 
etsi   videantur  contrariari,  eidem  tamen    stones 

.....  ,       .  .  quantUa- 

quantitati  competunt,  quia  non  conve-  us. 
niunt  ei  secundum  idem.  Ex  hoc  dico, 
quod  transire  infinita  in  actu,  solum  ac- 
tualitate  prsesentiae  (quemadmodum  infi- 
nitas  partes  sunt  in  actu  in  continuo)  non 
est  inconveniens,  saltem  per  accidens ; 
nam  istae  partes,  nimirum  ejusdem  pro- 
portionis,  comprehenduntur  a  partibus 
ejusdem   quantilatis,    modo    pertransitio 


QU/ESTIO  X 


327 


quse  fit  per  motum  super  aliquam  magni- 

tudinem,per  se  competit  magnitudini  se- 

cundum  quod  est  finita ;  quam  finitatem 

capit  a  partibus  ejusdem    quantitatis,  ila 

quod  illa  infinita  non  possunt  pertransiri 

in  quantum   talia,   sed  in  quantum  cora- 

prehenduntur  a  partibus  ejusdem  quanti- 

lalis,  quae  constituunttolum,  et  secundum 

quas  totum  est  finitum.  Breviler  non  est 

inconveniens    concedere    infinitas    partes 

spatii  actualiter,  actualitale  prsesentialita- 

tis,  non   actualitate  rationis,  aut  termina- 

tionis,    esse    perlransitas,    dummodo  per 

accidens.  Nam  id  quod  nos  dicimus  esse  in 

actualitate  prsesentialitatis,   Aristoteles,  et 

Commentator  dicunt  esse  in  potentia,  ut  est 

indivisibile  continuans  partes  alicujuscon- 

tinui,  quod   dicitur  esse  in  potenlia  res- 

pectu  actualilatis,  secundum  quam   termi- 

nat. 

15.       (d)    Quse  propter  sin  difflculfatem  vocatur 
Argumen-  '   '  '       ^-  // 

tum  diffi-  Achilles.  Nota,  quod  in  proverbium  abiit 

JjVni/*  "' inler    Peripateticos ,   argumentum,   quod 

Achiiles    fortissimum    ab    adversario    censebatur, 
appellalnr  ' 

Achillem  nuncupare.  Idco  ut  vis  hujus  ra- 
tionis  proptcr  quam  Zeno  vocabat  illam 
Achillem,  appareat,  sic  deduco  rationem  : 
Si  motus  localis  esset  possibilis,  velocissi- 
mum  nunquam  attingeret  tardissimum. 
Probatur,  et  pono,  quod  mobile  velocius 
excedat  in  decuplo  mobile  tardius  in  velo- 
citate,  et  cum  hoc  pono  quod  simul  incipiat 
moveri  a  principio  magnitudinis  A,  B,C, 
et  mobile  tardius  a  medio,  scilicet  ab  ipso 
B,  tunc  arguo  sic  :  antequam  mobile  velo- 
cius  ventum  sit  ab  B,  mobile  tardius  aliquid 
pertransivit  de  spatio  extra  B.  Quod  probo? 
quia  si  adhuc  mobile  tardum  sit  in  B; 
ergo  fuit  in  B  per  totum  tempus,  per  quod 
mobile  velocius  movebatur  de  A  m  B;  ergo 
in  toto  illo  tempore  quiescebat,  et  per  con- 
sequens  non  simul  incipiunt  moveri,  quod 
est  contra  positum  ;  ergo  sequitur,  quod 
mobile  tardum  aliquid  pertransivit  extra 
B ;  lunc  accipio  terminum  illum,  in  quo 
est  mobile  tardum,  vel  ad  quem  est  motum 
mobile  tardum,  quando  mobile  velox  est 
m  B,  et  vocetur  iste  tcrminus  C ;  tunc  sicut 


prius,  arguo,  antequam  mobile  velox  ven- 
tum  sit  ad  C,  vel  mobile  tardum  transivit 
aliquid  extra  C,  vel  nihil ;  si  nihil,  ergo  in 
toto  tempore  in  quo  mobile  velox  movebatur 
a  5  in  C,  mobile  tardum  quievit  in  C ;  sed 
suppositum  erat,  quod  conlinue  movere- 
tur  :  ergo  necessario  transivit  aliquid  ul- 
tra  C;  tunc  sit,  iste  terminus  D,  et  arguam 
sicut  prius,  et  procedam  in  infinitum. 
(e)  Hic  soloit  rationem,  negando  conse-  ^^- 
quentiam,  etc.  Nota,  quod  in  hac  ratione 
coramittiLur  fallacia  a  secundum  quid  ad 
simpliciter.  Nam  concedo,  quod  mobile 
tardius  pertransivit  aliquid  ultra  B ;  et 
quando  ullerius  arguitur  per  eamdem  ra- 
tionem,  ergo  nunquam  attinget;  dicoquod 
non  sequitur,  sed  est  fallacia  a  secundum 
quid  ad  simpliciter  :  solum  enim  istud  se- 
quitur  attendendo  ad  illum  processum, 
secundum  quod  mobile  velox,  et  mobile 
tardura,  dividunt  spatium  secundum  par. 
tes  ejusdem  proportionis  ;  et  secundum  hoc 
verum  esl,  quod  nunquam  attingetur. 
Unde,  non  attingiticr  secundum  istas partes, 
ergo  non  altingilur ;  non  sequitur,  ut  dic- 
tum  est.  Unde  ista  infinitas  ejusdem  pro- 
portionis  accidit  magnitudini,  ut  ipsa  est 
perlransita.  Attendendo  autem  ad  alium, 
et  alium  ordinem  partium,  videlicet  ejus- 
dem  quanlitatis,  secundum  quas  totum  est 
finitura,  et  pertransibile,  quse  partes  com- 
prehendunt  illas  ejusdera  proportionis, 
bene  est  attingibile,  et  pertransibile.  Ista 
est  responsio  quam  hic  assignat  Scotus. 

Posset  etiam  aliler  responderi.  Quando  17 
dicitur  quod  mobile  tardius  aliquid  per- 
transivit,  concedo  :  et  quando  ulterius  di- 
citur,  quod  per  eamdem  rationem,  etc. 
respondeo,  et  primo  imaginor,quod  mobile 
tardum  quantamcumque  minimam  partem 
transeat  de  spatio,  ipsam  transit  in  tem- 
pore.  Secundo  imaginor,  quod  mobile  ve- 
lox  in  acquali  tempore  plus  pertransil  de 
spatio,  quam  mobile  tardum.  Tertio  imagi- 
nor,  quod  mobile  velox  in  minori  tompore 
pertransit  majus  spatium,  quam  moljile 
lardum  ;  et  ex  his  dico,  quod  antequam 
mobile  velox  sit  in  B,  mobilu  tardum  ali- 


328 


LIB.  VI.  PHYSIGORUM 


quid  porlransivit   de  spalio   :  el  quando 
ullra  procedis,  dico,  quod  falsum  imagi- 
naris,  quia  si  mobile  tardum  transivit  di- 
gilalem  quantitalem  in  toto  tempore,   in 
eodem  tempore  velocissimum  pertransivit 
bicubitalem  quantitalem.  Vel  dicas,   quod 
quamdiu  tardius  praecesserit,  non  attingi- 
tur,   adraisso   tamen  (ut  rei  veritas  est) 
quod  lempore  finito  transibitur  aliqua  pars 
spalii ,   tandem  attingitur  a  velocissimo ; 
nam  si  velocitas,  verbi  gratia,  est  in  duplo 
major,   transibit  velocissimum  in  eodem 
tempore  in  duplo  majus  spalium,  quam 
tardissimum. 

(t)     Respondeiur  neganio  consequentiam. 
Nota,  quod  consequentia  forte  procederct 
contra  eos,   qiii  dicerenl  indivisibile  rao- 
veri  ;   nam  indivisibile    non    potest  esse 
partim  in  terraino  a  guo,  et  partim  in   ter- 
mino  ad  quem  :  sed   Aristolelis   argumen- 
tum  nihil  impossibile  concludit,  qai  asse- 
rit  tantum  divisibile  moveri ;  et  ideo,  quod 
movetur  in  neutro  est  totum,  sed  parlim  in 
uno,  et  parlim  in  alio,  ut  apparet  in  motu 
locali.  Coeterum  in  8.  hujus,  text.  67.  aliam 
adhibet  Aristoteles  solutionem  ;  nimirum 
quod  in  mutationibus  instantaneis  non  est 
nece.ssarium,  quod  moveri  prsecedat  ^nuta- 
tum  esse  ;  nam  minimum  formoe  substan- 
lialis  incipit  in  insLanti,  et  ideo  nullum 
est  instans,  aut  tempus,  in  quo   res  move. 
tur  motu  generationis, 

EXPOSITIO  TEXTUS 

18.  Demonstratis  (1)  autem  his.   Hoc  est 

'  secundum  capitulum  hujus  tractatus,  in 
quo  Aristoteles  ostendit,  quod  nullum 
indivisibile  potest  moveri,  contra  opi- 
nionem  Democriti,  ponentis  indivisibilia 
moveri ;  et  dividitur,  quia  primo  ponit 
conclusionem.  Secundo  probatur  ibi  : 
Nuiiumin-  i][ntctur  enim  ex  A.  Ponit  igitur  istam 

divisibile  .  .    . 

movetur  conclusionem,  quod  nulluni  mdivisibile 
movetur  per  se.  Et  dicit  notabiliter  joer 
56',  quia  indivisibile  (^)  potestmoveri  pcr 
accidcns,  sicut  pars  ad  motum  sui  totius; 


et  dicit,  quod  ipse  intelligit  de  indivi- 
sibili  secundum  quantitatem. 

Etenim  partium   lyiotus  alteri   sunt.  yi^g  con- 
Removet  dubium  :  quiadictum  est,  quod  ^^ntm^zl 
indivisibile  potest  moveri  per  accidens,     m<^^'<^- 
sicut  pars  termini ;  et   cum   pars,   quas 
movetur  per  accidens  ad  motum  totius, 
possit  moveri  per  se,  sicut  dictum  est 
in  quinto,  sequitur  quod  indivisibile  po- 
test  moveri  per  se.    Respondetur   quod 
non  sequitur,  quia  partes,  quse  moven- 
tur  ad  motum  totius,  sunt  in  multiplici 
differentia  :   unde  ejusdem   totius  una 
pars  moveturvelocius  quam  alia,  ut  pa- 
tet  de  motu  coeli.  Ita  similiter,  qua^dam 
sunt  partes   motiB   per  accidens,    quae 
nata3  sunt  moveri  per  se,  ut  partes  di- 
visibiles ;     et    alia?   non,     ut    indivisi- 
bilia. 

Movsetur  enim    (2)  e,r   A.  Hic  probat  Test.  87 
dictam  conclusionem  quatuor  rationibus. 
Secunda  ibi  :  Quare  non  contingit.  Ter- 
tia  ibi  :  Amplius  autem,  etexhis.Q\\<iY\.di 
ibi  :  Amplius  autem  si  omne.  Prima  ra- 
tio  est  ista,  omne  quod  movetur,  vel  est 
totaliter  in  termino  a  quo,  vel  totaliter 
in  termino  ad  quem,  vel  partim   in  ter- 
mino  a  quo,  et  partim   in  termino   ad 
quem ;  sed  indivisibile  si  movetur,  nec 
est  totaliter  in  termino  a  quo,  nec  tota- 
liter  in  termino  ad  quem,  nec  partim  in 
uno,  et   partim  in  reliquo  ;    ergo,   etc. 
Major  nota  est,  quia  aliter  non  potest  se 
habere  mobile.  Et  minor  patet,   quia  si 
indivisibile   sit   totaliter  in  lermino    a 
quo,  tunc  quiescit,  quia  eodem  modo  se 
habet  posterius  et  prius.   Nec  totaliter 
in  termino  ad  quem ;  quia  tunc  non  mo- 
veretur,  sed  motum  est.  Nec  partini  in 
termino  a  quo,  et  partim  in  termino  ad 
quem,  ut  notum  est ;    quia  tunc  indi- 
visibile  liaberet  partes,  et  per  consequens 
esset  divisibile,  quod  implicat ;  et  Aris- 
toteles  ponit  in  litteris,  scilicet  .1,  /^,  sit 
terminus  a  quo,  D,  C,  sit   terminus   ad 


QU^STIO  X 


329 


19. 
Text.  8S 


qnem,  E,D  sit  tempus  in  quo  mobile, 
id  est,  indivisibile  movetur,  F,  G. 

Qiiare  (3)  non  contingit  id.  Secunda 
ratio,  quia  si  indivisibile  moverctur, 
tunc  sequeretur,  quod  continuum  esset 
compositum  ex  indivisibilibus;  conse- 
quens  est  falsum,  utprobatumestprius. 
Gonsequentia  probatur  :  quia  indivisi- 
bile  est  in  spatio  sibi  asquali,  scilicet  in 
indivisibili  ;  igitur  quando  movetur, 
prius  pertransit  spatium  «quale  illi,  in 
quo  prius  erat,  scilicet  indivisibile  ,  et 
per  consequens  indivisibiie  esset  imme- 
diatum  indivisibili ;  et  probetur  propo- 
situm. 
Text.  89.  Amplius  aiitem  (4)  ex  his.  Tertia  ratio, 
omne  quod  movetur,  prius  pcrtransit 
spatium  sibi  «quale,  vel  minus,  quam 
majus  ;  sed  indivisibile  movetur,  et  non 
est  possibile,  quod  priuspertranseatspa- 
tium  minus,  quia  non  est  dare  motum 
in  indivisibili ;  igitur  semper  pertransit 
spatium  sibi  ajquale  ;  igitur  totum  spa- 
tium,  per  quod  movetur,  componiturex 
spatiis  asqualibus  indivisibili,  et  per 
consequens  illud  spatium  componitur  ex 
indivisibilibus. 

Amplius  (o)  autem  si  omne.  Quarta  ra- 
tio,  si  indivisibile  potest  moveri,  tunc 
sequitur,  quod  indivisibile  dividetur, 
quod  est  impossibile.  Gonsequentia  pro- 
batur,supponendo  expra^cedenti  ratione, 
quod  indivisibilc  motum  priuspertransit 
spatium  sibi  ^equale,  (|uani  majus.  Se- 
cundo  supponitur,  quod  omne  quod  mo- 
vetur,  movetur  in  tempore.  Tunc  istis 
suppositis,  arguitur  sic  :  Indivisibile, 
quod  movetur,  prius  pertransit  spatium 
sibi  aequale,  quam  majus  ;  igitur  illud 
spatium  sibi  ^equale  pertransit  in  tem- 
pore;  igiturin  partetemporis  pertransit 
partem  spatii  illius,  et  per  consequens 
illud  spatium,  quod  est  indivisibile,  est 
divisibile  habenspartes,  quod  est  im- 
possibile. 


Text.   00. 


20. 

Aliquiddi- 

cilur    mo' 

veri  per 

accidens 

dupliciter. 


Indivisibi- 
le  est  mul- 
tiplex. 


ANNOTATIONES 

(a)  indivisibile  potest  moveri per  accidens. 
Nola,  quod  aliquid  dicilur  moveri  per  ac- 
cidens  dupliciler  :  Uno  modo  tanquam  res 
separata  existens  in  eo,  quod  per  se  move- 
tur,  ut  naula  movetur  ad  molum  navis. 
Alio  modo  tanquam  formalilcr  inhyerens 
ei,  quod  per  se  moveLur,  vel  tanquam 
pars,  vel  tauquam  accidens,  ul  caput,  et 
albedo,  et  punclum  movenlur  ad  motum 
hominis. 

Nola  secundo,  quod  indivisibile  est  mul- 
tiplex  :  estenimindivisibile,  aulsecundum 
speciem,  ut  homo,  qui  non  potest  dividi 
in  plures  species;  aut  secundum  nume- 
rum,  ut  Pelrus,  et  quodlibet  individuum 
dicitur  indivisibile,  quia  non  dividitur  in 
plura  integra  supposita,  et  ha3C  indivisibi- 
lia  niliil  vetat  per  sc  moveri.  Aliud  est  in- 
divisibile  secundum  quanlitatem,  ut  punc- 
tum,  et  hoc  est,  quod  non  per  se  movetur. 

Nota  lerlio,  quod  non  est  imaginandum, 
quod  non  sil  alius  motus  parlis  a  motu  to- 
tius  ex  eo,  quod  dictum  est  partom  moveri 
ad  motum  totius;  nam  loto  quantitativo 
motoalius  est  motus  partis,  et  alius  est 
molus  totius  ;  est  namque  molus  partiura 
alius  secundum  quod  partium,  licet  motus 
totius  sit  etiam  parlium.Patet,  quia  sphsera 
ccelesti  mota,  quajlibet  pars  ejus  movetur  ; 
attamen  diversarum  partium  sphLErae  sunt 
diversi  motus  :  partes  enim  qua3  juxta  po- 
lum  sunt,  tardius  moventur,  quam  illae 
quse  sunt  a  polo  remotse. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Mutatio{\)autem  nulla  est  ^^^A^^^^^'- Text^^gi. 
Hoc  est  tertium  capitulum  hujus  tracta- 
tus,  in  quo  Aristoteles  reprobat  opi- 
nioneniHeracIiti,  ponentis  omnia  con- 
tinue  moveri :  et  dividitur,  quia  primo 
probat  quod  nulla  mutatio  alia  a  motu 
locali,  potest  esse  infmita.  Secundo  os- 
tendit,  quod  nullus  motus  rectus  potest 
esse  infinitus;  et  tertio  ostendit,  quod 
motus  circularis  potest  esse  inlinitus. 


Parsnwve- 
tur  pro- 
prio   motu 
alio,  a  rno- 
tu  tolius. 


330 


LIB.  VI.  PHYSICORUM 


Secunda  ibi  :  Loci auteinmutatio.  Teriidi 
ibi :  Sed  siesset.  Primodicit,  quodnuUa 
mutatio  alia  a  motu  locali  potest  esse 
infinita,  quia  nulla  mutatio  inter  duos 
terminos  potestesse  infmita;  sed  omnis 
mutatio  alia  a  motu  locali  est  inter  duos 
terminos  ;  ergo,  etc.  Major  patet ;  quia 
si  infmitum  clauderetur  inter  duos  ter- 
minos,  jam  esset  fmitum,  quod  implicat : 
et  minor  est  nota,  inducendo  ;  nam  ge- 
neratio,  etcorruptio  sunt  inter  esse,  et 
non  esse ;  alteratio  inter  qualitates  con- 
trarias ;  augmentatio,  et  diminulio  sunt 
inter  ejusdem  rei  quantitatemperfeclam, 
et  imperfeclam. 
Text.  92.  Loci  atctem  {2)  mutatio  ponitur.  Se- 
ca°t-r  rec- cunda  conclusio  :  Nullus  motus  localis 
^tesus^ebi-  rectus  potest  esse  infmitus.  Probatur  : 
T'"t"*93  ^^^^  impossibile  est  mobile  moveri  tali 
motu,  quali  impossibile  est  ipsum  mo- 
tum  esse  ;  sed  impossibile  est  mobile 
esse  motum  motu  recto  infniito  ;  igitur 


impossibile  est  ipsum  moveri  motu  recto 
infmito.  Major  patet,  quia  illud  est  im- 
possibile  fieri,  quod  impossibileestfac- 
tum  esse,  aliter  enim  frustra  fieret  :  et 
minor  probatur;  quia  si  aliquod  motum 
est  motu  recto  infmito,  tunc  illud  spa- 
tium  infmitum  non  clauditur  duobus 
terminis,  scilicet  termino  a  quo  est 
motus,  et  termino  in  qucm  mobile  est 
mutatum . 

Sed  si  essepossit  sic.  Tertia  conclusio  Teit  94. 
est  :  Impossibile  est  circulationem  esse 
infinitam,  et  primo  declarat  hoc  in  di- 
versis  motibus,  ut  scilicet  primo  sit  al- 
teratio,  deinde  corruptio,  et  iterum 
generatio,  et  sic  semper  circulando,  ut 
patet  secundo  de  Generatione,  text.  63 
el  inde,  tamen  impossibile  est  aliquem 
unum  motum  fieri  infmitum,  nisi  mo- 
tum  coeli,  ut  patebit  in  8  hujiis. 

Explicit   e.xpositio   C.    libri  Physico- 
rum. 


FINIS  LIBRI  SEXTI 


LIBER    SEPTIMUS 


PHYSICORUM 


EXPOSITIO  TEXTUS 

1  Om7ie  (i)  quod  movetur  necesse  est . 

'^"''  ^-  Iste  est  septimus  (a)  liber  Pliysicorum, 
in  quo  Aristoteles  determinat  de  compa- 
ratione  motuum  ad  motores,  et  mo- 
tuum  ad  se  invicem  :  et  dividitur  in  duos 
tractatus.  In  primo  ostendit,  quod  in 
moventibus  et  motis  non  proceditur  in 
infmitum  ;  et  hoc  pro  tanto,  quia  in  in- 
fmitis  non  accidit  comparatio.  In  se- 
cundo  determinat  de  comparatione  mo- 
tuum.  Secundus  ibi  :  Dubitabit  autem 
aliquis.  Primus  tractatus  dividitur  in 
quatuor  capita.  In  primo  ostendit,  quod 
omne  quod  movetur,  movetur  ab  alio. 
In  secundo  ostendit,  quod  in  sic  moven- 
do  unum  ab  alio,  non  est  processus  in 
infmitum  in  moventibus  et  motis.  In 
tertio  ostendit,  quod  omne  movens  est 
simul  cum  moto,  quia  hoc  supponeba- 
tur  in  secundo  capitulo.  In  quarto  osten- 
dit,  quod  solum  secundum  qualitates 
sensibiles  est  alteratio,  quia  hoc  erat 
suppositum  in  tertio  capitulo.  Secun- 
dum  ibi  :  Quoniam  autem  omne  quod 
movetur.  Terlium  ibi  :  Primum  qui- 
dem  igitur  movens.  Quartum  ibi  :  Quod 
autem  ea  que alterantur.  Primum  capi- 
tulum  dividitur  :  quia  primo  proponit 
conclusionem  ,  et  ostendit  in  quibus 
non  est  dubium.  Secundo,  probat  eam 
in  illis,  in  quibus  est  dubium.  Secun- 
hnneqMod  dum  ibi  :  Si  autem.  Proponit  igitur 
6a^om#-istam  conclusionem  :  omne  quod  mo- 
*'"'"■  vetur,  movelur  ab  aliquo,  et  debet  addi 
alio  a   se  ipso,    quia  lioc    probat    ra- 


tio,  quam  ad  hoc  adducit,  et  dicit  quod 
in  illis,  quse  non  moventur  a  principio 
intrinseco,  hocnon  est  dubium,  quia  ibi 
manifeste  apparet  movens  distinctum  a 
moto. 

Siauteminse  ipso.  Hic  probat  dictam 
conclusionem  ;  et  praemittit  tres  suppo- 
sitiones.  Secundo,  format  rationem 
ibi  :  IIoc  autem  cum  manifestum  sit. 
Prima  in  tres  secundum  tres  suppositio- 
nes.  Secunda  ibi  :  Primum  igitur.  Ter- 
tia  ibi  :  Amplius  id.  Prima  suppositio  est 
positio  adversarii,  quae  non  supponitur 
tanquam  vera,  sed  accipitur  ut  conclu- 
datur  falsitas  ejus  ;  est  igitur  suppositio 
quod  A  B  moveatur  a  se  ipso  tanquam 
a  motore,  ita  quod  A  B,  primo  movea- 
tur,  ei  A  B  primo  sit  movens  ;  vult 
igitur  probare,  quod  hoc  estimpossibile 
scilicet  quod  A  B  secundum  quamli- 
betejus  partem  moveat,  et  moveatur. 

Primum  igitur.  Secunda  suppositio  2. 
est,  quod  causa  quare  aliquid  apparet 
motum  a  se  ipso,  est  ista  ;  quia  una  pars 
ejusdem  totius  movet  aliam  partem,  et 
pars  movens  simul  movetur  cum  parte 
mota,  ut  anima  movet  corpus,  et  moto 
corpore  simul  movetur  :  et  ponit  in  lit- 
teris  ;  sicut  ejusdem  totius  pars,  D  E 
movet  partem  E  F,  et  quia  moto  toto 
D  E  F  simul  movetur  D  E,  credimus 
propter  hoc,  quod  D  E  F  moveatur  a 
se  ipso. 

Amplius  (2)  id.  Tertia  suppositio,quod   ^ext.  t 
illud  non  movelur  a  seipso,  quod  quies- 
cit  ad  quietem  alterius.  Probatur  :  quia 
illud  quod  inest  alicui  primo  non  remo- 


332 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


3. 


vetur  ab  illo,  dato  quod  removeatur  a 
quocumque  alio,.  quod  non  est  ipsum, 
ut  mobile,quia  primo  inest  homini;ideo 
dato,  quod  a  quocumque  alio  removea- 
tur,  non  oportet  propter  hoc,  quod  re- 
moveatur  ab  hominc. 

Hoc  autem  cum  manifestum  sit.  Hic 
format  rationem,  supponendo  quod  om- 
ne  quod  movetur,  est  divisibile,  ut  pro- 
batum  est  in  6.  hujus  ;  tunc  arguitur 
sic  :  omne  illud  movetur  ab  alio,  quod 
quiesceret  ad  quietem  alterius  ;  sed  om- 
ne  quod  movetur,  quiesceret  ad  quietem 
alterius,  si  illud  aliud  quiesceret  ;  igi- 
tur  omne  quod  movetur,  movetur  ab 
alio.  Major  patet  per  illam  tertiam  sup- 
positionem.  Et  minor  probatur  ;  quia 
per  suppositionem,  omne  quod  move- 
tur  est  divisibile,  et  omne  divisibile 
quiesceret  ad  quietem  sua3  partis,  si 
pars  sua  quiesceret ;  igitur  omne  divisi- 
bile  movetur  ab  alio  :  et  cum  omne  quod 
movetur  sit  divisibile,  scquitur  quod 
omne  quod  movetur,  movetur  ab  alio. 
Manifestum  est  igiiur.  HIc  recolligit 
conclusionem  cum  sua  probatione  ;  et 
patet  in  littera. 

ANNOTATIONES 

(a)  Isie  est  septimiis  liber,  etc.  Nota,  quod 
Arislolelesperacta  in  prsecedenli  libro  dis- 
putalione  motus,  quoad  se,  jam  in  hoc 
seplimo,  et  in  sequenti  ad  ipsum  movens 
permolum  ipsum  indagandum  accedit,  ila 
ut  unum  priraum  movens  immolum,  qui 
solus  Deus  e§t,  probet  necessario  esse,  et 
similiter  unum  primum  mobile,  et  unum 
primum  motum  :  hujusmodi  autem  primi 
moventis,  mobilis,  et  motus  tractationem 
in8.  perficit,  in  quo  primum  movens  im- 
mobile,  primumque  motum  aefernum  esse 
manifestat.  Ilicliber  septimus,  ut  Iiic  dicit 
Scotus,  in  duos  secatur  traclatus.  In  quo- 
rum  primo  probat  Arisloteles  dari  primum 
movens,  primumque  motum  :  in  secundo 
vero  agitde  comparatione  moventium,  et 


mobilium,  quoad  celeritatem,et  tarditatem 
suorum  motuum.  Et  in  oclavo  perquirit 
quidnam  sit  hoc,  primum  motum,  qua- 
lisque  sit  primus  ille  molor. 


QU^STIO  I 

Ulrum  omne  q^iodmovelur,  moveatur ab  alio 


Ariat. lib.  7.  Phys.  c.  l.  text.  1.  et  H.  Phys.  texi. 
29.  Aver.  Mayr.  et  interpretes  t6»(/.  Alb.  tract. 
\.  c.  !.  D.  Thom.  lect.  1.  et  1.  cotil.  Gent.  c. 
13.  et  1.  p.  q.  ±  art.  3.  et  5.  Met.  lcct.  14. 
Scot.  9.Melh.et2.  dist.  S.  7.  1.  et  in  4.  dist.  12 
q.  3.  /Egidiiis  qtiodl.  6.  q.  12.  Greg.  2.  dist.  6. 
q.  1.  art.  3.  Ferrar.  i.cont.  Gent.  c.  13.  Jandua. 
8.  Phys.  q.  12.  Plaza  2.  Phys.  disp.  1.  q.  7. 
Conimbr.  7.  Phys.  cap.  1.  q.  1.  Compl.  disp. 
28.  q.  1.  Ruvius  in  expos.  c.  1.  Rocc.  in  Pa- 
raphrasi,  et  qucest.  i . 


Arguitur  quod  non  :  quia  projectum 
movetur  postquam  est  remotum  a  pro- 
jiciente,  et  tamen  non  movetur  ab  ali- 
quo  primo  :  non  a  projiciente,  quia  pos- 
sibile  est,  quod  projiciens  jam  sit  cor- 
ruptum  :  nec  a  medio,  quia  saepe  me- 
dium  movetur  ad  partem  oppositam.nec 
a  virtute  impressa.  Unde  non  apparet 
bene  possibile,  quod  talis  virtus  gene- 
retur  per  solum  motum  localem. 

Secundo,  quia  aqua  ascendit  in  phia- 
la,  vel  in  urinali,  ut  patet  ad  experien- 
tiam,  si  urinale  calefiat,  et  os  ejus  pona- 
tur  ad  aquam,  et  tamen  non  movetur 
ab  aliquo  primo  ;  non  a  forma  aqu[e,aut 
dispositionibus  consequentibus  illam 
formam,  quia  omnia  illa  inclinantur 
ad  motum  oppositum  ,  nec  apparet  ali- 
quid  aliud,  a  quo  moveatur  ;  ergo,  etc. 

Tertio,  animal  movetur  ex  se,  ut  pa- 
tet  8.  hujus,  text.  29.  et  30.  igiturnon  ab 
alio  :  modo  Aristoteles  in  isto  7.  intendit 
probare  quod  non  solum  omne  quod 
movetur,  movetur  ab  aliquo,  imo  quod 
omne  quod  movetur,  movetur  ab  alio. 

Quarto,  gravia  et  levia  naturaliter 
mota  moventur,  et  non  cxse,  utpatet  8. 


QU^STIO    I 


333 


8. 


hiijiis,  text.  31.  et  32,  nec  ab  alio,  quia 
tunc  non  moverentur  naturaliter  ;  igi- 
tur  a  nuilo  moventur.  Quod  autem  non 
ab  alio  nisi  violenter,  patet,  quia  vio- 
lentum  est  cujus  principium  est  extra. 
ut  patet  3.  Ethicorum. 

Quinto,  arguitur  de  alteratione  :  quia 
aqua  calefacta  reducitur  ad  frigiditatem, 
et  non  a  medio  ;  quia  aqua  reducitur  ad 
frigiditatem  intensiorem  quam  sit  frigi- 
ditas  medii,  et  tunc  aqua  reducta  ad  il- 
lum  gradum  intensiorem,  nulh^  modo 
potest  assignari,  quod  producatur  a  me- 
dio  ;  igitur  aqua  alteratur,  et  tamen  a 
nullo  alteratur. 

Sexto,  quia  voluntas  movetur  ex  se  , 
igitur  non  ab  alio ,  consequentia  nota 
est,  et  probatur  antecedens  ,  quia  ali- 
ter  voluntas  non  esset  domina  suorum 
actuum,  nec  esset  libera,  quod  est  fal- 
sum. 

Septimo,quia  anima  alteraturde  scien- 
tia  in  ignorantiam  ,  et  tamen  a  nullo  al- 
teratur  ;  ergo,  etc.  Gonsequentia  nota 
est,  quia  omnis  alteratio  est  motus  :  et 
probatur  antecedens,  quia  per  solum 
lapsum  anima  obliviscitur  eorum,  quae 
prius  novit. 

Octavo,  medium  alteratur  de  lumine 
in  tenebras  ,  et  tamen  a  nullo  alteratur, 
quia  maxime  esset  a  corpore  luminoso  : 
modo  hoc  est  falsuni,  quia  corpus  lumi- 
nosum  potius  est  causativum  lucis, 
quam  tenebrarum. 

Nono,  quia  videmus,  quod  si  aliquis 
inspicit  viridarium  multie  spissitudinis 
herbarum,  super  quo  cecidit  lux  fortis 
Solis,  tunc  si  dimittat  se  ad  locum  te- 
nebrosum,  remanet  impressio  in  organo 
visus,  et  tamen  illa  impressio  deperdi- 
tur,  et  non  ab  alio  ;  igitur  oculus  alte- 
ratur  per  illam  impressionem,  et  tamen 
a  nullo  alteratur. 

Decimo,  potest  argui  de  rarefaclione, 
et   condensatione :  quia  aqua   calefacta 


se  pisa  frigescit,  et  non  ab  alio  ;  igitur 
se  ipsa  condensatur,  et  non  ab  alio.  Eo- 
dem  modo  aer  frigescens  ultra  naturam 
dcbitam,  calefit  ex  se  ipso  ;  igitur  se  ipso 
rarefit,  quia  ad  calefactionem  consequi- 
tur  rarefactio,  et  per  consequens  ali- 
quid  rarcfit,  et  non  ab  alio.  Oppositum 
arguitur  per  Aristotelem  in  principio 
hujus  7.  text.  1.  ubi  nititur  probare,quod 
omnequod  movetur,  movetur  abalio. 

In  ista  qua3stione  primo  ponenda  est  DMsio 
(«)  ratio  Aristotelis,  perquam  nititur  de-  ^"'^* '""" 
monstrare,  quod  omne  quod  movetur, 
movetur  ab  alio,  cum  quibusdam  objec- 
tionibus  contra  illam  rationem.  Secun- 
do,  respondebitur  ad  qucesitum  et  sol- 
ventur  illa^  dubitationes. 

Quantum     ad    primum,    supponitur    Omne 
primo,  quod  omne  quod  movetur  est  di-  veiur  est 
visibile,  et  istud   probatum  fuit  super 
sextum. 

Secundo,  supponitur  quod  illud,quod 
inest  alicui  per  se  et  primo,  non  remo- 
vetur  ab  illo,  dato  quod  removeatur  a 
quocumque  alio,  quod  non  est  ipsum, 
verbi  gratia,  risibile  inest  homini  per 
se,  et  primo  ;  ideo  non  removetur  ab  ho- 
mine,  dato  quod  removeatur  a  quocum- 
que  alio,  quod  non  est  homo. 

Tertio,  supponitur  quod  pars  est  4. 
aliud  a  suo  toto.  Islis  suppositis,  for- 
matur  sic  ratio  Arislotelis  ;  illud  non 
movetur  a  se  ipso  per  se,  et  primo,  quod 
quiescit  ad  quietem  alterius,  quod  non 
est  ipsum  ;  sed  omne  quod  movetur, 
quiescit  ad  quietem  alterius,  quod 
non  est  ipsum  ;  igitur  nihil  quod 
movetur,  movetur  a  se  ipso  per  se, 
et  primo,  et  •  per  consequens  omnc 
quod  movetur,  movetur  ab  alio.  Ma- 
jor  patet  per  secundam  suppositio- 
nem  ;  quia  ex  quo  movetur  a  se 
ipso,  quod  inest  alicui  perse,  et  primo, 
non  removetur  ab  eo,  dato  quod  non  re- 
moveatur  a  quocumque  alio.  Et  minor 


334 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


probatur,  quia  omne  quod  movetur  est 
divisibile,  per  primam  suppositionem  : 
modo  omne  quod  est  divisibile,  quiesce- 
ret  ad  quietem  suse  partis,  et  pars  est 
aliud  a  toto,  per  tertiam  suppositionem ; 
igitur  omne  quod  movetur,  quiesceret 
ad  quietem  alterius.  Contra  istam  ratio- 
nem  arguitur  primo  :  quia  prima  sup- 
positio  est  falsa,  quia  anima  intellectiva 
movetur.  Intelligentia,  et  etiam  punc- 
tus,  quia  moto  corpore  moventur  om- 
nia,  qu£e  sunt  in  corpore  ;  igitur  non 
omne  quod  movetur  est  divisibile.  Se- 
cundo,  suppositio  secunda  est  falsa,quia 
per  istam  probaretur,  quod  nihil  move- 
tur  per  se  primo,  quod  est  falsum,  ut 
patet  quinto  hujus,  text.  1.  Gonsequen- 
tia  probatur  :  quia  omne  quod  movetur, 
quiescit  ad  quietem  alterius,  scilicct  ad 
quietem  sua)  partis  ;  igilur  nihil  quod 
movetur,  movetur  a  se  ipso  per  se,  et 
primo.  Tertio,  quia  ista  ratio  videtur 
supponere,  quod  cujuslibet  mobilis  pos- 
sibile  est  aliquam  partem  quiescere  : 
modo  hoc  est  impossibile  de  coelo,secun- 
dum  Aristotelem  ;  igitur  ratio  est  in- 
sufficiens,  quia  per  impossibile  nihil 
potest  probari,  eo  quod  ad  impossibile 
sequitur  quodlibet.  Quarto,  quia  suppo- 
nitur,  quod  omne  mobile  quiescit  ad 
quietem  suae  partis,  modo  est  falsum  ; 
quia  arbor  movetur  agitata  per  ventum, 
et  tamen  pars  ejus  quiescit,  scilicet  ra- 
dix. 
5.  Quantum  ad  secundum,  scilicet  an  ali- 

modus^di-  quid  possit  moveri  a  se  ipso  per   se,   et 
'^aiiqufd    pi'imo,  ita  ut  omnino  totaliter  idem  sit 
?,^.iVi^Jl''  movens,  etmotum.  De  hoc  sunt   aliqua? 

veri  a   se-  ^ 

ipso.  viae  et  modi  dicendi.  Primus  modus  est, 
quod  non  omne  quod  movetur,  movctur 
al)  alio.  Prol)aturper  rationes  ante  oppo- 
Primus  silum,  prgecipue  per  primam,  quas  fuit 
jicitur.  de  motu  projecti.  Etquandoobjicitur  eis 
Aristoteles  in  isto  7.  respondent,  quod 
ipse  intelligil,  quod  omne  quod   move- 


tur,  movetur  ab  alio,  vel  motum  fuit. 
Contra  istam  viam  arguitur  per  rationem 
Aristotelis  factam  post  oppositum.  Se- 
cundo,  sequeretur  quod  ad  continuan- 
dum  motum  non  requireretur  potentia, 
quod  est  contra  experientiam.  Tertio,  in 
motu  projecti  non  potest  assignari, 
quare  tanta  velocitate  movetur  uno  tem- 
pore,  et  postea  majori,  vel  minori. 
Quarto,  quia  tunc  esset  actio  sine  agen- 
te,  et  motus  moti  sine  motore,  quod  est 
falsum,  ut  patet  tertio  hujus. 
Secunda  via  est,  prasmittendo,    quod  Secundu» 

'    *  ^  modus  dt- 

entium  naturalium  quaedam  sunt  com-  cendi. 
posita  ex  materiaet  forma,  sicut  mixta, 
et  elementa  ;  sed  alia  sunt  omnino  sim- 
plicia,  ut  Intelligentia,  et  intellectus 
noster,  vel  una  quantitas  pura  separata 
a  prima  materia,  vel  a  forma  substan. 
tiali,  et  hoc  per  potentiam  divinam,  vel 
per  imaginationem.  Tunc  dicunt  isti, 
quod  nullum  ens  naturale  compositum 
ex  materia  et  forma,  potest  movere  se 
ipsum  ;  imo  quodlibet  tale  movetur  ab 
alio,  scilicct  a  forma  sui.  Secundo,  di- 
cunt  quod  una  gravitas  pura  si  per  se 
esset  separata  a  subjccto,  moveretur  a 
se  ipsa,  ita  ut  qu^edam  pars  esset  mo- 
vens,  et  mota.  Probatur,  quia  si  aliqua 
talis  gravitas  poneretur  in  vacuo,  vel  in 
medio,  super  quod  obtineret  dominium, 
non  apparet  prohibens,  quin  moveretur 
deorsum  ;  et  conformiter  imaginantur 
de  motu  locali  Angeli,  quod  ipse  est  mo- 
vens,  et  motus  omnino. 

Contra  istam  viam  objicitur  :  quia  tunc        6. 
sequitur,  quod  per  nullam  viam  posset  modus  % 
probari  aliquam  substantiam  separatam  /'^''""' 
esse.  Consequcns  est  falsum,  ut  patct  8. 
hujus.  Consequentia  probatur  :  quia  si- 
cut  tu  ponis,  quod  gravitas  pura   a    se 
ipsa  moveretur,  ita   diceretur  de  coelo, 
imaginando,  quod  coelum  esset  una  for- 
ma  simplcx  inclinata  ad  motum   circu- 
larem  potens  movere  seipsam,quemad- 


\ 


QUiESTIO  I 


335 


Terlius  mo 

ius  dicen- 

di. 


\ 


7. 

Tertius 
viodus  in\- 
probatur  . 


Uodus  di- 

zendi  Sco 

ti,  quem 

beiie    pon- 

dera. 


modum  tu  ponis  cle  gravitate  pura. 
Secundo,  gravitas  pura  si  esset  separata 
a  materia,  non  moveretur  aseipsa.  Con- 
sequentia  est  nota,  et  antecedens  pro- 
batur  :  quia  nulla  qualitas  virtute  pro- 
pria  liabet  aliquam  operationem,  inio 
omnis  sua  operatio  est  principaliter  a 
forma  substantiali  in  existente  materia, 
ut  patet  secundo  de  Generatione. 

Tertia  via  est,  qutB  ponit  primo,  quod 
aliquid  movetur  a  se  ipso.  Probaturper 
aliquas  rationes  ante  oppositum,  ut  ani- 
mal  movetur  ex  se  ;  grave  movetur  na- 
turaliter  a  se  deorsum,  et  ita  de  aliis. 
Secundo  ponunt  isti,  quod  licet  idem 
moveat  se,  tamen  non  secundum  idem 
sui  est  movens,  et  motum  ;  imo  movet 
secundum  quod  est  in  actu,  et  mo- 
vetur  secundum  quod  est  in  potentia.  Et 
hoc  probatur,  quia  motor  non  movet, 
nisi  quia  est  actu  sub  dispositione  se- 
cundum  quam  est  motus ;  sed  movetur 
quia  est  in  potentia  ad  talem  dispositio- 
nem,  et  caret  ipsa;  modo  impossibile 
est,  quod  aliquid  secundum  idem  sui 
habeat  aliquam  dispositionem,  et  careat 
eadem. 

Gontra  istam  viam  arguitur,  probando 
quod  secundum  idem  aliquid  est  mo- 
vens,  et  motum  primo  ;  quia  animal 
movet  se  per  animam,  ita  ut  anima 
sit  motor,  et  secundum  animam  mo- 
vetur,  quia  non  solum  corpus  movetur, 
imo  compositum  ex  materia,  et  forma. 
Secundo,  quia  intellectus  movet,  et  mo- 
vetur,  et  hoc  secundum  idem  sui,  quia 
est  indivisibilis  :  modo  nulhim  indivi- 
sibile  potest  moveri  secundum  aliud,  et 
secunchim  ahud  movere. 

Ideo,  istis  dimissis,  ponitur  ista  con- 

'  clusio  :  Impossibile  est  (b)  idem  moveri 

'  a  se  ipso  sic,  quod  nulio  modo  sit  aliquod 

movens,  quod  non  movetur,vel  aliquod 

motum,  quod  non  movet.  Ista  conclusio 

probatur  inductione,  quia  in  motu  coeh. 


in  quo  Intelligentia  est  motor,  et  non 
movetur,  et  orbis  est  motus,  etnon  mo- 
vet.  Secundo,  in  motu  gravis,  forma 
gravis,  mediante  gravitate  est  motor,  et 
praeter  motorem  concurrit  motum,  quod 
nullo  modo  movet,  scilicet  materia 
prima.  Item,  praeter  formam  gravis, 
et  gravitatem,  requiruntur  alii  moto- 
res,  scilicet  generans,  aut  removens 
prohibens,  ut  patet  8.  hujus.  Tertio, 
patet  de  intellectu,  qui  non  move- 
tur,  nisi  prima  actione  objecti  exte- 
rioris,  et  primo  motus  intellectus  a 
phantasia.  Item,  si  intellectus  moveat 
se  ad  intellectionem,  hoc  est,  mediante 
specie  intelligibili  agente  in  intellectum  ; 
et  sic  concurrit  ibi  movens,  quod  non 
movetur  secundum  illam  actionem,  sci- 
hcet  speciei  intelligibilis.  Quarto  appa- 
ret  de  voluntate,  de  qua  minus  apparet, 
quia  voluntas  nunquam  fertur  nisi  in 
cognitum  ;  ideo  cum  idem  sit  intellectus, 
et  voluntas,  nunquam  intellectus  movet 
se  ad  volendum,  vel  nolendum,  nisi 
mediante  specie  intelligibili,  vel  actu 
intelligendi ;  et  sic  ad  hujusmodi  voli- 
tionem  concurrit  species  intelligibilis, 
quae  nullo  modo  movetur  secundum  il- 
lam  actionem. 

Sed  objicitur  de  Intelligentia,  quando 
movet  se  ipsam  localiter  ;  et  tamen  ni- 
hil  potest  signari  ibi  movens,  c|uod  non 
movetur,  nec  motum  quod  nonmoveat. 
Respondetur,  quod  nuUa  (c)  Intelligentia 
movetur  nisi  assumpto  aliquo  corpore, 
cui  comparatur  sic,  quod  est  in  toto  illo 
corpore,  et  in  qualibet  parte  ejus;  et 
sic  Intelligentia  est  motor,  et  illud  cor- 
pus  assumptum  estmotum. 

Tunc  ad  rationes.  Ad  primam,  dico 
quod  movetur  ab  impetu  infuso,  ut  patet 
in  8.  text.  82. 

Ad  secundam,  dico  quod  ibi  est  quo- 
dammodo  motus  tractus  propter  conti- 
nuationem  aqua3  ad  aerem ;   quia  aer, 


336 


LIB.  VII.  PIIYSICORUM 


qui  unitur  per  condensationem,  est  ma- 
jor  aqua  per  modum  tractus.  Aliter  di- 
citur,  quod  frigiditas  aqute  est  causa 
illius  motus,  sed  hoc  est  per  accidens  in 
quantum  condensat  aerem. 

Ad  tertiam,  dico,  quod  animal  move- 
tur  a  motore  distincto,  scilicet  ab  anima; 
sed  dicitur  moveri  a  se,  eo  quod  ha})et  in 
se  principium  inchoativum  sui   motus. 

Ad  quartam,  dictum  est. 

Ad  quintam,  dico  quod  aqua  calefacta 
reducitur  ad  frigiditalem  a  so  ipsa,  et 
in  illomotu  estmotum,  Cjuod  nullo  modo 
movet  :  et  hoc  sufficit  in  proposito.  Et 
si  quasratur,  quid  movet ,  dicitur  quod 
forma  aqua3,  mediante  quadam  frigi- 
ditate virtuali,  qua3  non  corrumpitur  ma- 
nente  forma  aqua3. 

Ad  sextam,  de  voluntate,  dicitur  quod 
ibi  concurrit  species  intelh"gibilis,  vel 
actus  intelligendi  active,  et  nullo  modo 
passive,  secundum  illam  actionem. 

Ad  scptimam,  anima  intellectiva  mo- 
vetur  ;  dico  quod  ille  motus  provenit  ex 
defectu  conservantis,  eo  quod  anima  non 
advertit,  et  sic  diceretur,  quod  anima 
esset  causa  illius  alterationis,  quemad- 
modum  dicitur  2.  liujus,  text.  30.  quod 
nauta  est  causa  submersionis  navis. 

Ad  octavam,  dico  quod  ille  motus  pro- 
venit  propter  defectum  conservantis,  ut 
prius.  Eodem  modo  diceretur  ad  aliam 
de  impressione  manente  in  sensu  post 
impressionem  viarum  fortiter  illumi- 
nato.  Ad  aliam  de  rarefactione,  et  con- 
densatione,  dicitur  sicut  ad  illam  de 
aqua  calefacta. 

Adrationes  contra  rationem  Aristo- 
telis. 

Ad  primam  dcanima  intellectiva  ;  dico 
quod  Arislotelcs  loquitur  ibi  de  mobili, 
quod  movetur  motu  locali  circumscrip- 
tive,  et  non  ad  motum  alterius  ;  quia  de 
tali  mobili  potest  suslineri  ratio  Aristo- 
telis  esse  bona. 


Ad  secundam,  dico  quod  illa  non  est 
falsa  ad  istum  sensum,  quod  illud  quod 
inest  alicui  per  se  et  primo,  non  remo- 
veturab  illo,  dato  quod  removeatur  a 
quocumque  alio,  quod  non  est  ipsum, 
vel  pars  ipsius,  vel  aliquid,  quod  est  de 
ratione  ipsius  :  modo  de  ratione  mo- 
bilis  est  quod  moveatur,  sed  non  de  ra- 
tione  motoris.  Ideo  posito,  quod  movere 
insit  motori  per  se,  et  primo  ,  dato  quod 
removealur  a  parte  ipsius,  non  oportet 
quodremoveatur  a  toto  motore. 

Ad  tertiam,  dicoquod  licet  hoc  non 
sit  possibile  de  quolibetmobili  secundum 
potentiam  naturalem,  attamen,  simpU- 
citer  loquendo,  est  possibile.vel,  ut  dicit 
Commentator,  non  repugnat  rationi  mo- 
tus  et  mobilis. 

Ad  quartam,  dico  quod  non  oportet, 
quod,  simpliciter  loquendo,  quiescat  ad 
quietem  partis,  sed  sufficit  Aristoteli 
quod  non  moveatur  secundum  quodlibet 
sui,  scilicet  per  seprimo. 

ANNOTATIONES 

(a)  Ponenda  esl  raUo  ArisloteUs.  Nota, 
quod  ralio  Aristotelis  supponit  duo,  ultra 
ea,  quoe  notat  hic  Scotus.  Primo,  supponit 
aliquid  tripliciter  moveri  :  scilicet  per  ac- 
cidens,  uti  iliud,  quod  ad  alterius  motum 
movetur  ;  et  per  partem,  ut  quando  ali- 
quid  dicitur  moveri,  quia  caput  ejus, 
vel  manus  movelur;  etper  se  primo,  et  tale 
est  quod  secundumomnes  suaspartes  move- 
tur.  Secundo,supponit  quod  quando  aliquod 
mobile  quiescit  ad  quietem  alterius,  ejus 
motus  depenrlet  a  tali  quiescente.  Unde  si 
mobile  A  moveretur,  quiescente  D  parte 
ejus,  et  C  allera  pars  moveretur  ;  tunc  to- 
tum  dependerct  in  motu  a  C  parte  ejus,  se- 
cundum  quam  moveretur,  el  tunc  non 
moveretur  a  se  per  se  primo,  sed  ratione 
illius  partis.  qua  mota,  movctur  ;  et  sic  B 
quiescente,  totum  quiescit  ,  adhuc  non  a 
se  primo  movetur,  quia  dependet  ejus  mo- 
tus  a  B  parle  ejus  ;  ille  namque  motus  de- 


10. 


QU^STIO  I 


337 


pendet  ab  eo,  quo  quiescente,   et  mobile 
quiescit. 

llis  suppositis,  ^ic  formetur  ratio  Aristo- 
telis,  omne  quod  movetur,  vel  a  principio 
intrinseco,  vel  extrinseco  movelur  ;  sed 
omne  tale  niovetur  ab  alio,  ergo  omne 
quod  movotur ,   ab    alio    movelur  .   Ma- 


(b)  Impoi^sibile  est  idemmoveri  ase  ipso, 
etc.  Nota,quod  haec  conclusio  debet  sic  in- 
tcUigi :  Impossibile  est,  quod  aliquid  mo- 
veatur  a  sc  ipso  perso,  et  moveat  se  ipsum 
per  se  ;  nam  licet  grave  secundum  se  totum 
moveatur,  forma  tamen  est  quse  per  se 
movet  ;  sed  non  movelur  per  se,  sed  per 


jor  est  nota,   et  minor  quoad  secundam  accidens  ad  motum  totius,  adeo  quod  for- 

partem  .    Quoad    priorem    vero     proba-  ma  est,  quoe  per  se  movet,   et   totum  est, 

tur  :  omne   quod  desinit  moveri  ad  quie-  quod  per  semovetur  :  at  quia  ad  motum 

tem  alterius    rei    diversse  ,   movetur    ab  totius  moventur  et  partes,  etiam  formamo- 

alio  ;sedomnequod  movetur  ab  intrin-  vetur  ad  motum  totius.  atque  ita  salvatur 

seco,  desinit  moveri  ad    quietem  alterius  sufticiens  distinctio  inter  per    se  movens, 

rei  diversae  :  ergo  universaliter  omne  quod  quod  ita  est  movens  per  se,  quod  per  se  non 

movetur,  ab  alio  movetur.  Major  probatur  movetur  ;  et  inter  per  se  motum,  quod   ita 


per  oppositum  :  quoJ  enim  a  se  movetur, 
non  desinit  moveri  ad  quietem  rei  diver- 
sae  ;  ipsum  enim  est  causa  sufficiens  sui 
motus,  quapropter  non  desinit  moveri  alio 
quovis  quiescente  :  si  ergo  desinit  moveri, 
quia  aliud  quiescit  ,  ab  alio  quippe,  et  nou 
a  se  ipso  movebitur.  Minor,  scilicet  quod 
id  quod  movetur  ab  intrinseco,  desinit  mo- 
veri  ad  allerius  rei  diversae  quietem,  pro- 
batur,  orane  divisibile  in  partes,  quale  est 
quodlibet  Physicum,  desinit  moveri,  si  ali- 
qua  pars  quiescit ;  ergo  desinit  moveri  ad 
quietemalteriusrei.Probo  consequentiam : 
quia  pars  diversa  est  a  toto.  Antecedens 
ultimi  discursus  probatur  ;  quiasiid,  quod 
in  partes  dividitur,  quiescentealteraparle, 
adhuc  moveretur,  jam  non  moveretur  per 
se  primo  secundum  omnes  suas  partes. 
Quandoautem  Aristotelesdicit,  omne  quod 
movetur,  ab  alio  moveri  et  non  a  se,  in- 
telligit  de  eo,  quod  per  se  primomovetur; 
tale  autem  secundum  omnes  suas  partes 
movetur.  Quare,  si  quiescente  una  parte 
adhuc  moveretur,  nonper  se  primo  mo- 
veretur. 

Nota  secundo,  quod  ex  hac  Aristotelis 
conclusione,  ejusque  ratione^  infert  Soto  8. 
Physic.  quipst.  3.  male  Scotum  tenuisse  in 
2.  distinct.  2.  quaest.  10.  gravia  ei  leviaa 
se  ipsis  moveri  :de  Iiac  autemre  erit  nobis 
sermo  prolixusin  8.  hujus,  inannotationi- 
bus  ad  quaest.  6.  ubimonstrabimus  Scoti 
senLentiam  Arisloteli  nonesse  contrariam. 
T«a.  III. 


moveturper  se.quod  non  movet.  Qaomodo 
autem  ratio  ArisLOlelis  ostendat  dari  unura 
priraum  movens,  videbimus  in  8  loco  su- 
pra  relalo. 

(c)  Nullaintelligentiamovelurnisiassiimpto  7. 
aliquo  corpore.  Nota,  quod  hoc  dictum 
Scoti  debet  intelligi  de  motu  corpo- 
reo,  sive  de  locali  circumscriptivo  cor- 
respondente  loco  dimensionali .  Angelus 
enim  potest  moveri,  ut  prius  dictum 
est  in  6.  hujus ;  et  si  hoc  est  verum, 
polost  moveri  a  se  ipso  per  se,  et  primo, 
quocumque  modo  sumatur  Angelus  ;  non 
enim  habet  partes,  propter  quas  hoc  impe- 
diatur.  Et  si  quaeras,  quomodo  ergo  mo- 
vens  erit  simul  cum  moto  ?  dico  quod  est 
simul  per  indistantiam.  Sic  videlicet,  quod 
ab  eo  non  distat  localiter,  vel  quod  inter 
movens  proximum,  et  ipsum  nihil  sit 
medium.  Vide  Scotum  in  2.  dist.  2. 
quaest,  9.  et  10. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Quoniam  autem  (1)  omne  quod  move-  Text.  3. 
tur.  Hoc  est  secundum  capilulum  hujus 
tractatus,  in  quo  Aristotelcs  ostendit, 
quod  in  moventibus,  et  motis  non  est 
processus  in  infmitum.  Et  primo  ponit 
conclusionem.  Secundo,  probat,  il)i  :  Si 
enim  non .  Proponit  igilur  quod  quia  ita 
est,  quod  omne  quod  movetur,  movetur 
ab  alio,  ut  patet  ex  pra?cedenti  capitulo; 


338 


LIB.  VII.  PIIYSICORUM 


in  moven-  ic^itur  si  iUud  aliud  moveatur,  necesse 

tibus   et       ^  ,1-  .      -11     ] 

moiis  cor-  est    quod    moveatur  ab  alio,    et    illud 

poreis  non     ,.,,,..  ,  .       ■ 

eit  proces- •d\\\\(\.  ab  ali<»  si   moveatur  ;  et  sic   pro- 

'finiium!"^'  cedendo  in   moventibus,    et  motis  non 

est  processus  in  infmitum,  sed  est  deve- 


vens  simul  incipiat  movere,  et  mobile 
moveri,  tamen  prius  motor  potest  desi- 
nere  movere,  quam  mobile  desinere 
moveri.  Et  dicit  Gommentator  quod  hoc 
non  percipiens    Galenus,    posuit,   quod 


nire  ad  aliquod,  quod  primo  est  causa     prinms  motor  corporeus   in   animalibus 


Text.   4. 


est  caput,  sive  cerebrum,  et  non  cor  ; 
quia  dicit  se  vidisseunum  animal,  quod 
movebatur  extracto  corde.  Sed  dicit  Gom- 
mentator  quod  ista  ratio  non  valet,  quia 
licet  animal  movebatur  extracto  corde, 
attamen  cor  prius  movebat,  quam  extra- 
iieretur.  Item,  ratio  Galeni,  ut  dicitGom-  Averroes  l 

contra  Ga-^ 


motus. 

Si  enim  (2)  non.  Hic  probat  conclu- 
sionem  :  et  primo  prasmittit  suppositio- 
nes.  Secundo,  format  rationem.  Tertio 
objicit  contra  rationem.  Quarto  removet 
objectionem.  Et  quinto  infert  conclusio- 
nem  principalem  cum  rejectione   cujus- 

dam  cavillationis.  Secundum  ibi,   Acci-     mentator,  potest  retorqueri  contra  se  ip- ^;;';,^  "^; 
piatur   igitur.  Tertium    ibi,   Si    igitur     sum  ;  quia  Commentator  dicit  se  vidisse   ^^^^^^t^ 
videhitur.  Quartum  ibi,  Sed  si  id.  Quin-     unum  arietem,  qui  amputato  capite  ibat  *"^.^'^f  * 
tum  ibi,    Manifestum  est  igitur.   Primo     per  duos  passus,  quod  non  esset  si  pri- 
pr^mittit  quatuor  suppositiones.  Prima     mum  motum  esset  in  capite.  Notandum 
suppositio  est  positio  adversarii  ;  quia  si     secundo,  quod  si  motor  desinit  movere, 


in  moventibus  et  motis  sit  abire  in  infi- 
nitum,  sit  igitur  quod /1  moveaturai/, 
et  i?  a  C,  et  C  a  B,  et  sic  in  infmitum. 
Sed  contra  istani  suppositionem  argui- 
tur  :  quia  omnis  suppositio  debet  esse 
vera,  ut  patet  1.  Poster.  text.  14  et  77  et 
inde,  ex  quo  suppositio  in  scientia  debet 
esse  principium.  Respondetur,  quod  non 
semper  oportet  suppositionem  esse  ve- 
ram,  imo  quandoque  potest  supponi  ali- 
quod  falsum,  et  cum  ipso  affirmetur  ali- 
quod  verum,  et  tunc  ex  illis  duobus 
inferre  aliquod  falsum,  vel  impossibile, 
ex  quo  infertur  falsitas  suppositionis, 
quae  erat  positio  adversarii. 

Ouoniam  iqitur  simul.  Secunda    sup- 

Movens  st-        "^  "^ 

mui  tem    positio  est,  quod  simul  tempore  movens 

pore movet  ,  .,  ,  ,  .  ^. 

et  mobiie  movet,  ct  mobde  movetur  :  verbi  gratia, 
simul  movetur  yl  et  Z^,  movet  ^l,  et  sic 
de  aliis  :  et  ex  ista  suppositionc  sequitur, 
quod  si  in  moventibus,  et  motis  sit  pi  o- 
cessus  in  infmitum,  quod  simul  fierent 
infmiti  motus  infmitorum  mobiliuni  in 
eodem  tempore,  in  quo  fit  motus  uiiius 
illorum.  Notandum,  quod  Gommenudor 
fluper  istam  partem  dicit,  quod  licet  mo- 


et  mobile  moveatur,  necesse  est,  quod 
si  sit  aliquis  alius  motor,  quod  moveat, 
et  si  sit,  tunc  motor,  et  mobile  non  or- 
dinantur  essentialiter  :  modo  Aristoteles 
intelligit  de  moventibus,  et  motisessen- 
tialiter  ordinatis. 

Et  accipere  igiturunumquodque .  Ter-  9. 
tia  suppositio,  quod  si  sint  infmita  mo- 
ventia  et  mobilia,  quorum  unum  mo- 
vetur  ab  alio,  et  sic  in  infmitum,  tunc 
contingit  accipere  motum  unius  istorum 
mobilium  ,  et  ille  motus  est  iinitus  , 
quia  factus  in  tempore  fmito,  et  supra 
spatium  finitum. 

Quoniam  quod  moaetur.  Quarta  sup- 
positio,  quod  omne  c{uod  movetur,  mo- 
vetur  ab  aliquo  termino  in  aliquem  ter- 
minum  :  et  prjemittit  secundo,  quod  Text.  5. 
motus  dicitur  idem  specie  vol  genere. 
Et  tertio  prffimittit,  unde  motus  dicatur 
idem  numero,  et  unde  idem  genere  :  et 
hoc  totum  dictum  fuit  in  (pnnto. 

Accipiatur  (3)  igilur  motus.  Hic  for-  Text.  6. 
mat  rationem  :  quia  si   in    moventibus, 
et  motis  essentialiterordinatisesset  pro- 
cessus  in   infmitum,   tunc  sequeretur, 


QU^STIO  II 


339 


quod  iii  tempore  finito  fieret  motus  infi- 
nitus  ;  consequens  est  impossibile,  ut 
probatum  est  in  6.  text.64.  Consequentia 
probatur  ;  quia  motus  omnium  illorum 
moventium,  et  mobilium  fmnt  in  eodem 
tempore,  in  quo  fit  motus  unius  ipso- 
rum,  et  ille  fit  in  tempore  fmito  per 
tertiam  suppositionem  ;  igitur  motus 
aggregatus  ex  motibus  omnium  illorum 
mobilium  fit  in  tempore  fmito,  et  ille 
est  infmitus,  quia  est  infmitorum  mobi- 
lium  ;  ergo,  etc. 

Sic  (4)  igitiir  videbitur.  Objicit  contra 
rationem,  quia  in  6  hujus  probatum  est, 
quod  nullus  unus  motus  infmitus  fit  in 
tempore  fmito  :  modo  hic  non  ducitur 
ad  aliquod  inconveniens,  sed  ad  hoc  quod 
motus  infiniti  diversorum  mobilium 
fmnt  in  eodem  tempore  ;  et  hoc  non  est 
inconveniens. 

Sed(^)  si  id.  Solvit  objectionem,  sup' 
ponendo  quod  omne  movens  debeat  esse 
srnul  cum  moto,  et  ideo  si  unum  mo- 
bile  moveat  aliud,  oportet  quod  nulla 
tangant  se,  et  hsec  suppositio  probabi- 
tur  in  capitulo  sequenti ;  et  isto  suppo- 
sito,  dicit  Aristotcles  quod  non  estcura, 
sive  ille  motus  sit  uniusmobilisinfmiti, 
sive  infmitorum  mobilium  se  invicem 
tangentium  ;  quia  si  ex  omnibus  illis 
mobilibus  fieret  unum,  illud  esset  infi- 
nitum. 

Manifestum  (G)  esl  igitur.  Hic  infert 
conclusionem  probatam,  scilicetquod  in 
movontibus,  et  motis  non  est  abire  in 
infmitum,  sed  est  devenire  ad  aliquod, 
quod  primoest  causa  motus.  Et  lunc  re- 
movetcavillationem,  quia  aliquis  dice- 
ret,  quod  istud  impossibile,  scilicet  quod 
in  tempore  fmito  fiat  motus  infmitus, 
non  sequeretur  propter  impossibilitatem 
istius  conclusionis,  In  moventibus,  et 
motis  est  processus  in  infinitum  ;  sed 
propter  falsitatem  casus  positi,  scilicet 
quod  exomnibus  illismoventibus  et  mo- 


bilibus  fiat  unum  mobile.  Respondet 
Aristoteles  quod  non,  quia  licet  casus 
suppositus  sit  falsus,  attamen  est  possi- 
bilis  :  modo  propter  possibile  nunquam 
sequitur  impossibile,  et  ideo  illud  im- 
possibile  sequebatur  propter  positionem 
adversariiimpossibilem.  Sed  contra  Aris- 
totelem,  quia  secundum  Aristotelem  non 
est  possibile,  quod  omnia  corpora  se  tan- 
gentia  ad  invicem  continuentur,  respon- 
det  Commentatorquod  hocnon  repugnat 
corporibus,  quantum  est  ex  ratione  ge- 
nerali  motuum  vel  mobilium,  bene  ta- 
men  repugnat  quantum  est  ex  ratione 
speciali  hujus  corporis,  vel  illius. 

QU^STIO  II 

Utrum  in  moventibus,  et  motis  sit  pro- 
cessus   in  infinitum 

Arist.  hlc  text.  3.  ef  2.  Met.text.  6.  Averroes  The- 
mist.  et  alii  iuterpretes  ihid.  Albert.  tract.  1. 
cap.  2.  D.  Tliom.  lect.  1.  Mayrou.  7.  Physic. 
partit.  1.  Gouimbr.  et  Ruvius  in  exposit.  cap.  1. 
Roccus  in  Paraphrasi  summa2.  cap.  unico. 

Arguitur  quod  sic  ;  quia  nisi  ita  es- 
set,  sequeretur  quod  generatio  non  esset 
pcrpctua  ;  consequens  est  falsum,  ut  pa- 
tet  2  de  Generat.  text.  56  et  inde.  Con- 
sequcntia  probatur,  quia  dato  aliquo  ge- 
nito,  vel  illud  generabatur  ab  alio,  et 
illud  ab  alio,  et  sic  in  infmitum  ;  vel  est 
devenire  adaIiquod,quod  ab  alionon  ge- 
nerabatur.  Si  primo  modo,  habctur  pro- 
positum  :  sisecundo  modo,  habeturcon- 
sequens. 

Secundo,  aliquod  continuum  movetur ; 
igitur  in  moventibus,  et  motis  est  pro- 
cessus  in  infmitum.Probaturconsequen- 
tia,  quia  secunda  parsproportionalismo- 
vet  tertiam,  et  movetur  a  prima,  et  tertia 
movet  quartam,  et  movetur  a  secunda  , 
et  sic  in  infmitum  ;  igitur  in  moventi- 
bus,  et  motis  est  processus  in  infinitum. 

Tertio,  si  primum  movens,  et  ullinmm 


1. 


340 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


motum  in  infmitumdistent,  in  moventi- 
bus  et  motis  est  processus  in  infmitum  ; 
sed  sic  est  :  ergo,  etc.  Minor  probatur, 
quia  primum  movens  est  infmitum,  et 
perpetuum  ;  sed  ultimum  motum  est  fi- 
nitum,  et  corruptibile  :  modo  in  infmi- 
tum  distat  perpetuum  a  corruptibili,  et 
infmitum  a  fmito  ;  ergo,  etc. 

Quarto,  sequeretur  quod  non  quilibet 
excessus  sufficeret  ad  motum  ;  conse- 
quens  est  falsum,  ut  patebitpostea.  Gon- 
sequentia  probatur,  quia  si  manus  im- 
pellataerem,  illa  parsdominabitursuper 
unam  partem  aeris,  igitur  illam  move- 
bit,etilladominabitur  super  aliam,igitur 
illam  movebit,  et  sic  in  infinitum,  quixl 
non  esset,  nisi  in  moventibus,  et  mutis 
procederetur  in  infinitum. 

Quinto  arguitur  per  Aristotelem  2  hu- 
jus,  text.  50  ubi  dicit,  quod  incausisper 
accidens  est  processus  in  infmitum,  sci- 
licettam  in  efficientibus  quam  in  fmibus; 
sed  cum  efficiens,  et  fmis  moveant,  se- 
quitur  quod  in  moventibus  est  processus 
in  infmitum. 
2.  Sexto,  sequeretur  quod  non  omnemo- 

tum  moveretur  ab  alio  :  consequens  est 
falsum,  ut  patet  in  principio  hujus  sep- 
timi,  text.  1.  Gonsequentia  probatur  ; 
quia  dato  aliquo  moto,  vel  ipsum  move- 
tur  ab  alio,  et  illud  ab  alio,  et  sic  in  infi- 
nitum  :  vel  est  devenire  ad  unum,  quod 
non  movetur  ab  alio  ;  et  habetur  conse- 
quens. 
Moventia       Oppositum  arguitur  per  Aristotelcm  in 

sunt  in  du  .  ^     ,       ,     r^    ^t   x        i 

piici    <hf-  isto  septimo,  cap.  2.  text.  3.  Notandum, 

ferentia.    ^^^  quoedam  sunt  moventia   corporea, 

et  alia  incorporea,   et  de  utrisque  potest 

imaginari,  quod  sit  processus  in   infmi- 

tum  :  tamen  Aristoteles  in  proposito  in- 

tellexit  de  moventibus  corporeis,  quia  ta- 

lia  simul  sunt  movcntia  et  mota. 

Moventia       Sccundo,  notaudum  quod  quaedam  sunt 

sunf  «sien- moventia  (^)  essentialiter    ordinata,    et 

tialiter,  th      t 

quoedain   qu£edam  accidentaliter  solum.  Ilia  dicun- 


tur  essentialiter  ordinata,  quorum  poste-  accidenta- 

.....  ,  liler   su- 

rms  non  moveret,  nisi  priori  movente  ;  bordinata 
sed  illa  dicuntur  accidentaliterordinata, 
quorum  posterius  non  moyet,  nisi  prius 
alias  movit,  sed  non  oportet,  quod  si- 
mul  moveant,  et  sic  tu,  pater  tuus,  et 
pater  illius  dicuntur  accidentaliter  ordi- 
nati  :  modo  de  causisefficientibus  essen- 
tialiter  ordinatis  intelligit  Aristoteles  se- 
cundo  Metaph.  text.  6.  et  etiam  in  pro- 
posito,  quia  in  accidentaliter  ordinatis 
bene  est  processus  in  infmitum,  ut  ar- 
guit  prima  ratio  ante  oppositum. 

Tunc  ponuntur  conclusiones.    Prima        3. 

f^    .       . .    /i   moven 

est  ista  :  In  moventibus,  sive  efiicienti-  tibus,  et 
bus  essentialiter  ordinatis  non  est  pro ■  s^ntiaiuei 
cessus  in  infmitum.  Probatur,  quia  si  in  ^f/,!""//' 
moventibus,  et  motis  essentialiter  ordi-  ^[°f,^finl 
natis  esset  processus  ininfmitum,  seque-  '""»■ 
retur  quod  nullum  esset  movens ;  conse- 
quens  implicat,  scilicet  quod  infmita 
sint  moventia,  et  quod  nullum  sit  mo- 
vens.  Gonsequentia  probatur  ;  quia  in 
infmitis  (b)  non  est  aliquo.l  primum  : 
modo  in  essentialiter  ordinatis,  primo 
(scilicct  illo,  quod  primo  movens  est) 
non  movente,  etiam  alia  non  movebunt ; 
igitur  cumnuUum  sitprimum,  sequitur 
quodnullumsitmovens.  Secundo,quia  si 
in  causis  efficientibus  procederetur  in  infi- 
nitum,  tunc  sequereturquod  impossibile 
esset  producere  aliquem  eftectum,  nisi 
ille  effectus  sit  infmitus  ;  consequens  est 
impossibile.  Gonsequentia  probatur ;  quia 
quaalibet  illarum  infinitarum  causarum 
aliquid  facit  ad  productionem  effectus  ; 
igitur  cum  iila)  causai  sint  infmitix;,  et  a 
qualibet  aliquid  producatur,  sequitur 
quod  totum  productum  esset  infinitum. 

Secunda  conclusio  magis  specialis  est  /„  movet 
isla  :  In  moventibus  et  molis  corporeis  J,^oti*\oi 
non  est  processus  in  infinitum  ;  et  istam  ^g/"!''^"^! 
conclusionem  probat  Aristoteles  in   isto  «M* '"  •"/' 

^  nilum. 

septimo,  supponendoaliqua.  Primo,  quod 
in  tempore  fmito  non  potest   fieri  motus 


QUiESTIO  II 


341 


jnfmitus,  iit  patet  ex  6  hujus.   Secundo  tempus  ad  motum  ejus  ,  quam  nunc  de 

supponitur,  quod  infmitorum  mobilium  facto,  quando  erat  parvum.  Tertio,  sup- 

ad  mvicem  conjunctorum  motus  est  in-  posito  quod  ex  illis  infmitis  fieretunum, 

finitus,   et  hoc  est   verum,    supponendo  non  sequitur  quod  esset  motus  infmitus, 

quod  quodlibet  illorum   sit  majus,    vel  quia  illud  non   movcretur,   cum  omnis 

a-^quale  alicui  tertio  dato.  Tertio,  suppo-  motus  fiat  respectu  alicujus  quiescentis  ; 

nitur  quod  motus  infmitorum  mobilium  et  tamen  si  ex  omnibus  mobilibus   fieret 

fieret  in  eodem   tempore,    in  quo  ficret  unum  mobile,   jam  non  esset   aliquod 

motus  unius  illorum.  Consequentia  pro-  quiescens.  Quarto,  quia  supra  6.  conces- 


batur,  quia  si  in  moventibus,  et  motis 
ficret  processus  in  infmitum ,  tunc  cum 
aggregati  ex  omnibus  illis  moventibus, 
et  motis,  motus  sit  infmitus  per  secun- 
dam  suppositionem,  et  fit  in  eodem  tcm- 
pore,  in  quo  fieret  unus  illorum  per 
tertiam,  sed  quilibet  illorum  fieret  tem- 
pore  fmito,  quod  est  contraprinmm  sup- 
positum. 
4.  Tertia  conclusio  :  In   movcntibus    et 

moi-rn-  motis  localitcr  non  est  circulatio.  Proba- 

nts  et 

'^  loca-  tur,  quia  tunc  sequeretur  quod  a  propor- 
ircuia-  tionc  mmoris  fequalitatis  Iieret  motus, 
et  proveniretactio,  quod  estimpossibile; 
quia  in  omni  motu  movens  est  plus  po- 
tens  ad  movendum,  quam  mobile  ad  re- 
sistcndum.  Consequentia  probatur  ;  quia 
si  A  moveat  B,  oportet  quod  sit  poten- 
tius  quam  B  ;  iterum,  si  B  moveat  C, 
oportet  quod  C  sitminuspotensquam  B; 
igitur  si  e  converso  C  moveat  A,  sequi- 
tur  consequens,  quod  scilicet  minus  po- 
tens  movebit  potentius. 

Contra  secundam  conclusionem,  et 
ejus  probationem  arguitur  primo  :  quia 
per  illam  deduction^m  non  sequitur,  quod 
motus  infmitus  fieret  in  tempore  fmito, 
sed  quod  motus  infmiti  fiei-ent  in  tem- 
pore  fmito  :  modo  hoc  est  possibile,   ut 


sum  fuit  consequens,  ad  quod  deducitur, 
scilicet  quod  motus  infmitus  fiat  in  tem- 
pore  fmito,    et  ideo  propter  hoc  non  est 
inconveniens  concedere,  quod  in  moven- 
tibus  ct  motis  sit  processus  in  infmitum. 
Quinto,  suppositoquod  unum  corpusmo- 
veat  reliquum,  non  sequiturquodcorpus 
movens  moveatur,   ideo,  dato  quod  essent 
infmita  moventia  et  mobilia,  ex  hoc  non 
sequitur  quod  aggregatum  ex  ipsis  esset 
unum  mobile  motum.  Consequentia  nota 
est ;  et  probatur  antecedens,  quia  A  po- 
test  movere  continue  B,  tangendo  ipsum, 
sine  hoc  quod  A  moveatur,  ut  si  unum 
corpus  moveatur  circulariter  circa  reli- 
quum.  Sexto,  quia  non  sequitur,    si  ex 
infmitis  corporibus  fiat   unum  corpus, 
quod  illud  corpus  sit  infmitum,  et  per 
consequens  non  sequitur   quod   motus 
ejus  sit  infmitus.  Antecedens  probatur, 
quia  si  A  sit  pedale,  capiaturejusmedie- 
tas,  deinde  illi  medietatiaddaturaliame- 
dietas  medietatis,  et  sic  in   infmitum  ; 
tunc  totum  resultans  non  esset  nisi  pe- 
dale,  et  tamen  aggregatum  ex  infmitis 
corporibus. 

Ad  ista.  Ad  primum,  dico  quod  imo, 
quia  ex  quo  illa  moventia  et  mobilia  sunt 
corpora,  oportet  quod   sint  ad   invicem 


quod  Socrates  moveat  se  ipsum,  Plato  se     contigua;  et  sic  ex  ipsis  omnibus  estunum 
ipsum,  et  sic  de  infmitis,  ex  quo  nullus     corpus,  saltem  per   aggregationem,    et 


eorum  impedit  reliquum. 

Secundo,  ad  motum  magni  mobilis  non 
sequitur  majus  tempus  quam  ad  motum 
parvi  ;  igitur  si  mobile  augmentaretur 
in  infinitum,  non  requireretur    majus 


per  consequens  unus  motus.  Et  hoc  pa- 
teret  manifeste,  supposito  quod  illa  cor- 
pora  essent  unum  continuum,  quod  ille 
motus  esset  infmitus,  c|uia  esset  mobilis 
infmiti. 


342 


LIB.  VII.  PIIYSICORUM 


Ad  secundum,  quia  ad  motum  magni 
mobilis,  etc.  conccdo  ;  igitur  si  mobile 
augmentetur  etc.  concedo  consequens, 
dum  tamen  motor  proportionaliler  aug- 
mentetur,  ita  ut  continue  maneat  eadem 
proportio,  sed  ex  hoc  non  sequitur,quin 
prsedicto  casu  posito,  motus  infmitus 
fieret  in  tempore  fmito  ;  et  non  dicitur 
infmitus,  quia  in  tempore  infmito,  sed 
quia  mobilis  infmiti. 

Ad  tertium,  dico  quod  imo  bene  se- 
quitur.  Et  quando  dicitur,  oporteret  esse 
aliquod  quiescens,  dico,  quod  non,  quia 
ut  patuit  supra  3.  ad  lioc  quod  aliquid 
moveatur  localiter,  non  oportet  quod  sit 
quiescens  respectu  cujus  aliterse  habeat; 
sed  sufficit  quod  aliter  se  haberet  ad  ali- 
quod  quiescens,  si  aliquod  quiescens  es- 

set. 

Ad  quartum,  quando  dicitur  quod  con- 

sequens    fuit   concessum,    respondetur 

quod  consequens  concedebatur  tanquam 

possibile  per  potentiam  supernaturalem, 

et  tamen  non  est  possibile   naturaliter; 

ita   potest  concedi   in  proposito,    quod 

virtute  agentis  naturalis  non  est  possi- 

Hocest  ve.hile,  quod  inmoventibus  et  motis  sit 

mSo'";  processus  in  infmitum   ;   attamen  hoc 

fimtum  ^  i^eneest  possibile  virtute  agentis  infmiti, 

rematice,  q^jg^  Dgys  potest  crearc  infmita  moven- 

tot  quin    tia  et  mobilia,  quorum  quodlibet  essen- 

^'"'''''      tialiter  dependeret,  sicuti  ista  inferiora 

dependent  a  superioribus. 

Ad  quintum,  dico  quod  non  est  possi- 
bile,  quod  unum  corpus  moveat  reliquum 
conjunctum  sibi  motu  locali,  quin  ipsum 
moveatur  ;  et  dato  quod  non  movetur, 
non  obstaret  in  proposito,  quia  nos  lo- 
quimurdc  infmitis,  quorum  quodlibet 
esset  movens,  et  motum. 

Ad  sextum,  dico  quod  imo  bene  se- 
quitur,  quia  non  possunt  esse  infmita 
hujusmodi  moventia  et  mota,  existentia 
seorsum,  et  a  se  invicem  soparata,  cu- 
jusmodi  non  sunt  partes  continui. 


6. 


Ad  rationes  principales.  Ad  primam, 
negatur  consequentia.  Ad  probationem 
tu  arguis  de  accidentaliter  ordinatis,  de 
quibus  est  concessum . 

Ad  secundam,  negatur  major,  quia 
in  proposito  solum  loquimur  de  moven- 
tibus  et  motis  totalibiis,  quae  sunt  seor- 
sum  separata,  et  non  de  illis,  quse  sunt 
partes  inexistentes  toti.Item,posito  quod 
continuum  alteretur  successive,  non 
quaslibet  pars  est  movens  et  mota,  nec 
dependent  ab  invicem  essentiali  ordine, 
sed  una  pars  movens,  et  alia  mota. 

Ad  tertiam,  negatur  minor.  Ad  pro- 
bationem,  dico  quod  ibi  non  est  distan- 
tia  nisi  similitudinarie,  quod  in  propo- 
sito   solum  valeret  ratio  de  distantia  lo- 

cali. 

Ad  quartam,  negatur  consequentia.Ad 
probationem,  dico  quod  ibi  fit  motus 
aeris  usque  ad  aliquam  certam  distan- 
tiam.  Et  quando  dicitur,  quod  ille  aer 
habet  dominium  alterius  ,  dico  quod 
non  ;  quia  motus  vadit  continue  remit- 
tendo  usque  ad  non  gradum. 

Ad  quintam,  dico  quod  Aristoteles  in- 
telligit  de  causis  accidentaliter  ordinatis, 
de  quibus  non  est  ad   propositum. 

Ad  sextam,  negatur  consequentia.  Ad 
probationem,  dico  quod  est  devenire  ad 
aliquod,  ad  quod  est  status,  scilicet  ad 
primum  motorem,  qui  movet,  et  non 
movetur. 

ANNOTATIONES 

(a)  Qudedam  sunt  movenlia  essenlialiter  or- 
dinata.  Nola  quod  Scotus  in.  1.  disL  2. 
quaesL.  2.  poniL  aliquas  differenLias  inler 
causas  essenLiahter,  eL  accidenLaliLer  ordi- 
naLas  ;  quarum  una  esL,  quod  incausis  per 
se  ordinaLis,  causa  secunda  in  quanLum 
causaL,  dependet  a  prima.  At  quia  omne 
ens  ciLra  primum,  sicuL  a  primo  dependel 
in  agendo,  ila  eLiam  in  esscndo,  ideo  Anlo- 
nius  And.  2.  MeLaph.  qiux^sL.  1.  dixit,  quod 


QU^STfO  il 


343 


in  causis  essentialiler  ordinatis,   secunda 

in  quantum  causat,   dependet  a  prima,  et- 

Cauicn  es-  si  quoelibet  quoad  esse  non  dependeat.  Nam 
senlialiter  .   ,.  ,.  .        , 

ordmatw   causffi  essentialiter  ordmatoe  sunt  m  du- 

5"^?*'.'" ^"' plici     ordiiie  :  nam     quscdam    sunt    sic 

ne.        essentialiler     ordinalse,     quod      inferior 

dependet  a  superiori  in  esse,    in  agcndo 

et   in    causando,    vel    in    genere    causoe 

finalis,  vel  efficientis  :  quaidam  vero  sunt, 

quarum  inferior  non  accipit  esse  a  supe- 

riori,  licet  ab  ea  in  causando  dependeat  , 

atque  ila  se  habent  pater,  et  mater  respectu 

prolis  ;  nam  una  istarum  causarum  (po- 

nendo  aclivilatem  in  matre  respectu  pro- 

ductionis  prolis)  ab  altera  in  causando   de- 

pendet,  et  tamen  una  non  recipit  esse  ab 

alia  :  at  quia  causalitas  matris  non  potest 

se  sola  attingere  effectum,   esto  quod  sua 

virtus  in  infinitum  augeretur,  ideo  depen- 

det  essentialiter  a  causalitate  palris,    id 

quod  non  contingit  in  accidentaliter  ordi- 

natis,  ut  si  sint  duo  trahentes  navim,  sunt 

istae  causae  accidentaliter  ordinatoe,   quia 

potest  virtus  unius  in  tantumintendi,quod 

aliussuperflueret.  Etquamvis  virtus  activa, 

quae  immediate  insequitur  formam  in  pa- 

tre  et  in  malre,  sint  ejusdem  rationis,   ta. 

men  ab  istis  propter  diversam  complexio- 

nem  seminum  proveniunt  virtutes  alterius 

rationis,    atque  ita  dicuntur  essentialiter 

ordinatse.  Quaedam  etiam  causoe  dicuntur 

essentialiter  ordinatse,  quia  una  recipit  in- 

fluxum  ab  alia,  sicut  motio  pihr,  quoe  fit 

a  manu,  mediante  baculo,  ista  motio  cau- 

salur  a  manu  et  a  baculo,  tanquam  a  cau- 

sis  essentialiter  ordinatis  ;  nam  in  hac  mo- 

tione  baculus  recipit  influxum  movendi  a 

manu,  et  ab  ea  quoad  istam  motionem  es- 

sentialiter  dependet.  Et  sic  forteestdeduo- 

bus  moloribus  movenlibusprimummobile, 

ut  habetur  12.  Metaph.  com.  41.   nimirum 

de  motore  conjuncto,   et  motore  separato. 

Nam  negat  Commenlalor  quod  motor  scpa- 

ratus  immediate  attingat  primum  mobile, 

quia  cum  ipse  sit  potentifc  infinitoe,  move- 

ret  in  non  tempore  ;  sed   molor  separatus 

movetmediantemotoreconjuncto,  qui,  cum 

sil  virtutis  finita3,  causat  motum  lempora- 


lem,  ex  quo  ex  resistentia  non  causatur  ibi 
successio  in  motu. 

(b)  Qiiia  in  infinilis  non  est  aliquod 
primum.  Nota,  quod  Aristoteles  2 
Metaph.  text.  6.  ubi  probat  slatum  in  cau- 
sis  essentialiter  ordinatis,  facit  hanc  ratio- 
nem  :  Si  causse  efficientes  essent  infinitoe, 
nulla  esset  causa  efficiens  :  et  ad  probatio- 
nem  consequenliae  proesupponit,  quod 
quando  aliqua  sic  se  habent,  quod  unum 
est  primum,  aliud  medium,  et  tertium  ul- 
tinium,  illud  quod  est  primum,  est  causa 
aliorum  :  ultimum  autem  non  potest  esse 
causa,  et  medium  non  potest  esse  causa 
nisi  ultimi  ;  et  dicit  nihil  referre, 
sive  unum  sit  medium,  sive  plura  , 
quia  si  sint  plura,  illa  accipiuntur 
pro  uno.  Nec  eliani  refert  si  illa  me- 
dia  sint  tinita,  vel  infinita  :  et  cum 
medium  dicatur  illud,  quod  habet  aliquid 
ante  se,  et  aliquid  post  se,  concludit  quod 
si  causas  efficientes  essent  infinitae,  omnes 
essent  mediae,  et  asqualiter  mediae,  ex  quo 
non  esset  major  accessus  ad  terminos  ab 
una  parte,  quam  ab  alia  ,  cum  infinitum 
terminis  careat.  Et  tandem  concludit,  quod 
si  in  causis  procedatur  in  infinitum,  nulla 
erit  causa,  quia  amota  prima  causa,  omnes 
aliae  removentur,  quos  ratio  est  fere  ea, 
quam  hic  adducit  Scotus. 

Sed  videtur,  quod  haec  ratio  non  conclu- 
dat,  nam  vis  rationis  in  hoc  consistit ;  si 
datur  processus  in  infinitum  in  essentiali- 
ter  ordinatis,  omnes  causae  sunt  mediae  ; 
sed  omnes  causae  media)  habent  cau- 
salitatem  ab  aliqua  una,  et  ista  non 
est  aliquid  istius  ordinis,  quia  tunc  idem 
esset  causa  sui  ipsius,  ergo  estaltera,  ergo 
prior  ;  quia  tota  ista  universitas  causarum 
dependet  ab  ista  :  quia  priusestprimopro- 
pinquius.  Nam  arguam  et  ego  similiter  in 
accidentaliter  ordinatis.  Si  datur  proces- 
sus  in  infinitum,  ergo  omnes  causae  sunt 
mediec  ;  sed  tota  causalitas  est  ab  aliqua 
una  causa,  quae  non  est  aliqua  istarum; 
ergo  sequitur  quod  dabitur  primum,  a  quo 
istoe  dependent,  etcum  prius  dicatur  primo 
propinquius,  ergo  dabitur    aliquod    pri- 


344 


LIB.  VII.  PHYSICOHUM 


10. 


mum.  Respondeo,  et  dico  quod  ralio  con- 
cludit  de  essentialifer  ordinaLis,  et  non  de 
accidenlaliter  ordinatis,  quia  inessenliali- 
ter  ordinatis  cujuslibet  causoe  medioe  cau- 
salilas  est  ab  alia  una  causa  depondenler, 
quia  non  potest  causa  essentialiter  ordinata 
causare,  nisi  per  dependentiam  ad  aliquid 
prius,  Causalitas  autem  accidentaliter  or- 
dinatorum  non  sic  dependet,  quia  non 
causat  in  virtute  alterius ;  ergo  cum  cau- 
salitas  essentialiter  ordinata  sit  ab  aliqua 
una  causa,  oportet  devenire  ad  primam, 
quia  aliter  non  esset  essentialiter  ordinata. 
Et  si  dicas,  istaestprior,  et  priusest  primo 
propinquius;  ergo  daturprimum.  Istacon- 
sequentia  non  valet  :  quia  in  lempore  da- 
tur  prius  et  posterius,  et  tamen  non  dalur 
primum. 

Dico  quod  in  tempore  partes  sunt  acci- 
dentaliter  ordinatse,  nec  habent  prioritatem, 
nec  posterioritatem  essenlialem,    ut  dicit 
Aristoleles  5.  Metaph.  text.  16.  sed   solum 
in  ordine  ad  aliquod  primum  signatum  ab 
aniraa  nostra  ;  sed  in   causis  essentialiter 
ordinatis  datur  aliquod  prius,  ergo  datur 
aliquod  primum,  quodest  essentialiter  pri- 
mum,  et  necessario,   et  ex  natura  rei,   et 
non  signatumab  anima.  Item,vi(leturquod 
hsec  ratio  Scoti,  vel  Aristotelis  petat  prin- 
cipium,  quia  primo  ponit  infinitatem   in 
moventibus,  et  motis,   sive  in  causis,  et 
postmodum  ponit  eas  esse  medias  :  modo 
medium  est  illud,  quod  est  inter  primum, 
et  ultimum  ;  ergo  petitur  esse  medium. 
Respondetur  quod  ratio  assumit  medium 
non  positive,  sed  privative,  per  abnegatio- 
nem  utriusque  extremi.   Item,   hsec  ratio 
Scoti  :  si  non  esset  unum  primum  movens, 
nullum|     esset      movens ,    non      valet  , 
quia    committitur     fallacia    figura^    dic- 
tionis,    commulando     singulare    in    plu- 
rale.  Respondeo,  et  dico  quod  ista  conse- 
quentia  non  valet,  Qucelibet  causa  est  cau- 
sata,  vcl  quodlibet  movens  est  molum ;  ergo 
omnes  causoe  sunt  causatae  ab  illa.  Dico, 
quod  non  valet  de  forma,  sicut  non   valet 
ista,  Universitas  causarum  non  est  causata; 
ergo  nulla.  Tamen  dico,  quod  ista  conse- 


quentia  valet,  Universitas  causarion  essen- 
tialiter  ordinalarum  esl  causata  ab  aliqua 
unacausa;  ergo  nulla  cst  caus  i.  Probo, 
quia  siest  universitas  causarum  essentiali- 
ter  ordinatarum,  qu:3elibet  causa  causat  in 
virtute  alterius  ;  ergo  causa  tandem  istis 
essentialiler  prior,  dabitur  prior  istis  : 
ergo  cum  non  sint  ab  una,  nuUa  causat  in 
virtute  alterius,  atque  ita  nulla  est  causa 
essentialiler  ordinata. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Primum  (1)  autem  movens.  Hoc  est 
tertium  capitulum  hujus  tractatus,  in 
quo  Aristoteles  ostendit,  quod  omne  mo- 
vens  est  simul  cum-moto  :  et  primo 
praemittit conclusionem.  Secundo probat, 
ibi:  Quoniam  autem.  Pro  prima  parte 
sciendum,  quod  duplex  est  movens  : 
quoddam  in  genere  causEe  fmalis,  ut  sa- 
nitas  movet  ambulanlem  ad  campum 
propter  sanitatem  :  aliud  est  movcns  in 
genere  caus^B  efficientis,  ut  projiciens 
lapidem  est  movens  lapidem.  Secundo 
est  notandum,  quod  moventium  in  ge- 
nere  caus^  efficientis  quoddam  est  pri- 
mum,  id  est,  immediatum  :  et  aliud  est 
non  primum,  sicut  si  tumoveas  lapidem 
mediante  baculo,  tunc  tu  es  movens 
mediatum,  etbaculus  immediatum.Tunc 
ponit  istam  conclusionem  :  omne  movens 
primum  est  simul  cum  moto  :  et  dicitur 
esse  movens  primum  ex  eo  quod  inter 
ipsum  et  motum,  non  est  alius  motor 
intermedius. 

Quoniam  autem  tres  sunt  motus.  Hic 
probat  conclusionem  :  et  primo  praemit- 
tit  quot  sunt  species  motus  ;  quia  secun- 
dum  quamlibet  speciem  motus,  con- 
conclusio  est  probanda.  Secundo,  osten- 
dit  in  quibus  conclusio  non  est  dubia.Et 
tcrtio  probat  eam  in  iis,  in  quibus  est 
dubia.  Secundum  ibi  :  Primum  igitur. 
Tertium  ibi,  Quod  autcm  ah  alio.  Prce- 
mittit  igitur  quod  tres  sunt  species  mo- 


11. 

Text.  10. 

Movens 
aliud     in 

genere 
causrn     fi- 
nalis  aliud 
in    genere 
causce  effi- 

cienlis. 


Movcns 

primum  est 

simul  cum 

moto. 


QUiESTIO  III 


345 


12. 


jectes 
us   lo- 
s   xunt 
tuor. 


its  >no- 
localis 
pulsus 
7-actus 


ctio 
l  sil. 


tuSjScilicetmotus  secundum  qualitatem, 
motuslocalis,etmotus  secundum  quanti- 
tatem. 

Prhnum  igitur  de  loci  mutatione.  IIic 
ostendit  in  quibus  conclusio  non  est  du- 
bia,  dicens,  quod  in  illis,  quae  moventur 
a  se  ipsis,  id  est,  a  principio  intrinseco, 
conclusio  non  est  dubia,  sed  bene  est 
duljia  in  iis,  quae  moventur  a  principio 
extrinseco. 

Quod  autem  ab  alio  movietur.  Hic  pro- 
bat  conclusionem  in  his,  in  quibus  est 
dubia  :  et  primo  demotu  locali.  Secundo 
de  motu  alterationis  :  et  tertio  de  motu 
augmentationis  et  diminutionis.  Secun- 
dum  ibi,  -4^  uero.  Tertiimi  ibi,  «S/m///- 
ter  et  in  animatis.  Item,  primo  enume- 
rat  species  motus  localis,  qu£e  fmnt 
a  principio  extrinseco  .  Secundo,  re- 
ducit  omnes  illas  species  ad  duas.  Et 
tertio,  probat  conclusionem  principalem 
in  qualibet  illarum  specierum.  Secunda 
ibi  :  Pulsionum  igitur.  Tertia  ibi  :  Ma- 
nifestum  igitur.  Primo,  dicit,  quod  qua- 
tuor  sunt  (a)  species  motuum  localium, 
qua?  fmnt  a  principio  extrinseco,  scilicet 
pulsus,  tractus,  vectio,  et  vertigo. 

Pulsionum  igitur.  Hic  reducit  omnes 
istas  species  ad  duas,  scilicet  ad  pul- 
sum  et  ad  tractum,  et  ponit  istam  con- 
clusionem  secundam  :  omnis  motus  lo- 
calis  factus  a  principio  cxtrinseco  est 
pulsus,  vel  tractus.  Et  primo  determi- 
nat  quid  sit  pulsus.  Sccundo,devectione. 
Tertio,  de  tractu.  Et  quarto,  de  verti- 
gine.  Secunda  ibi  :  Vectio  autem.  Ter- 
tia  ibi  :  Tractio  autem  est.  Quarta  ibi  : 
Vertigo  autem.  Primo,  dicit  quod  pul- 
sionis  duae  sunt  species  :  quaidam  est 
impulsio,  et  alia  expulsio.  Impulsio  est, 
quando  movens  non  deficit  mobili,  sed 
simul  movetur  cum  eo  :  sed  dicitur  ex- 
pulsio,  quia  expcllens  dcficit,  nec  si- 
mul  movetur  cum  expulso. 

Vectio  autem.  Hlc  declarat  de    vectio- 


ne,  dicens,  quod  vectio  reducitur  ad 
alias  tres  species  motus  :  nam  omne 
quod  vehitur,  movetur  per  accidens, 
scilicet  vel  quia  defertur  super  mobile, 
quod  movetur  aliquo  illorum  trium  mo- 
tuum,  velquia  est  in  ipso  ;  et  ideo  omne 
quod  vehitur,  aut  est  pulsu,  vcl  traclu, 
vel  vertigine  ductum. 

Tractio  autem.  Declarat  quid  cst  trac- 
tio,  dicens,  quod  tractio  est  motus  ali- 
cujus  ad  trahens,  vel  ad  aliquod  pro- 
pinquum  sibi,  et  fit  per  colligatio- 
ncm  trahentis  ad  tractum ,  quando 
scilicet  impetus  trahentis  fortior  est  re- 
sistentia  tracti  ;  et  sic  patet  quid  sit 
tractio.  Et  tunc  Aristoteles  reducitquos- 
dammotus  ad  pulsum,  et  tractum.  Unde 
inspiratio  reducitur  ad  tractum,  et  expi- 
ratio  ad  pulsum  ;  et  ita  universaliter 
omnis  receptio  nutrimenti  reducitur  ad 
tractum,  et  omnis  expulsio  superfluita- 
tis  reducitur  ad  pulsum.  Postea  dicit, 
quod  GTu&ffif,  et  Kipxt^is  reducuntur  ad 
tractum,  et  pulsum.  Et  exponit  Com- 
mentator  quod  ^'ntt.lmii  est  percussio  cum 
gladio  facta  ;  et  KepKiffn  est  opus  textoris, 
quod  fit  per  manus,  et  per  pedes  simul 
tractum,  et  pulsum,  ct  ad  tractum  re- 
ducitur  congregatio,  et  ad  pulsum  dis- 
gregatio,  et  sic  cum  omnis  motus  loca- 
lis  factus  a  principio  extrinseco  videatur 
esse  congregatio;  vel  disgregatio,  sequi- 
tur  quod  omnis  motus  localis  factus  a 
principio  extrinscco  est  tractus,  vel  pul- 
sus. 

Veriigo  autem.  Hic  declarat  de  verti- 
gine,  dicens,  quod  reducitur  ad  trac- 
tum  et  ad  pulsum,  ita  ut  componatur 
ex  tractu,  et  ex  pulsu  :  ut,  verbi  gratia, 
vertigo,  sive  versio  faba3  componitur  ex 
tractu,  et  ex  pulsu,  quia  invertcndo  ip- 
sam,  una  pars  trahitur,et  alia  expellitur. 
Ex  quibus  sequitur  secunda  conclusio, 
quod  omnis  motus  localis  factus  a  prin- 
cipio  cxtrinseco,  est  pulsus,vel  tractus. 


Tractio 
quid  sit. 


Inspiratio 
ett  Iraclus 
et  expira- 
tio  est  pul- 
sus. 


Congrega 

tio  etl  irac- 

tus,  dis- 

gregatio 

pu/tut . 


Verligo 
quid  sit.et 
ad  quem 
moiuiH  re- 
ducitur. 


346 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


14.  Manifestum  igitur.  Hic  probat  conclu- 

Inmotu  lo-  .       .      1-,  •    i      X 

caii  mo-  sionem    pnncipaliter    mtentam,   qiian- 
TwnluTt'  tum  8(1  motum  localem  :  et  probat  quod 
'"""'•     omnis  (b)  motus  localis  factus  a  princi- 
pio  extrinseco  est  a  motore  simul   exis- 
tente  cum  moto.  Probatur,  quia  in  omni 
Iractu,  vel  pulsu  movens  est  simul   cum 
moto  ;  sed  omnis  motus   localis  factus 
a  principio  extrinseco  est  tractus,  vel 
pulsus  ;  ergo,  etc.  Major  patet  per   defi- 
nitiones  tractus,  et  pulsus  ;  quia  tractus 
fit  per  hoc,  quod  trahens  simul  coUiga- 
tur  cum  tracto.  Similiter  pulsus,  vel  est 
impulsio  vel  expulsio  :  si  est  impulsio, 
tunc  movens  est  simul  cum   moto,   quia 
impellens  sequitur  impulsum,  et   simul 
movetur   cum  eo  :  si  sit  cxpulsio,   tunc 
in  principio  movens  fuit  simul  cum  mo- 
to.   Secundo,   probatur  conclusio  ;  quia 
in  omni   motu  congregationis,    et  dis- 
gregationis  ,    movens    est    simul  cum 
moto  ;  sed  omnis  motus  localis  a  prin- 
cipio  extrinseco  factus   est    congrega- 
tio,   vel    disgregatio,    ut    dictum  fuit  ; 
ergo,   etc.   Et  vocat  Aristoteles  congre- 
gd.t\onemffvicoffiv,ei  disgregationem  S^iafftv. 
Tertio,  si  in  aliquo  motu  facto  a  prin- 
cipioextrinseco  movensnon  esset  simul 
cum  moto,  hoc  maxime  essetinmotu  pro- 
jectorum  ;  sed  in  motu  projectorum  mo- 
vens  est  simul  cum  moto  ;  ergo,  etc.  Mi- 
nor  probatur,  quia  projectum  movetur  a 
medio,  et  ideotamdiumovetur  projectum 
quamdiu  impetusmedii  estfortior,  quam 
inclinatio  gravis  ad  deorsum. 
Text.  ii.        At  vero  (2)  neque  inter.   Hic  probat 
conclusionem  in  motu   alterationis.   Et 
primo,  inducendo  in  alterationibus,  sive 
in  qualitatibus  secundum  quas  est  alte- 
ratio.  Etsecundo,  in  corporibus,  quas  al- 
terantur.  Secunda  ibi  :   Calcfacta  enim. 
Primo  inducit  sic  ;  quia  omnis  (c)  qua- 
litas,  secundum  quam  est  alteratio,  est 
qualilas  sensibilis  de  tertia  specie  Qua- 
litalis  ,  ut  gravilas,  levitas,  sapor,  calor, 


et  hujusmodi  ;  sed  nullam  istarum  qua- 
iitatumvidemus  agere  inremotum,quin 
prius  agat  in  propinquum.  Etdico  prius 
vel  secundum  naturam,  vel  tempore, 
quia  forte  luminosum  non  prius  tempore 
altcrat  propinquum,  quam  remotum, 
sed  prius  natura  solum. 

Calefacta  (3)    enim.    Hic  inducit    in  ^^^J».^^ 
corporibus,  quae  alterantur.  Unde  cor- 
porum,   quag  alterantur,  quasdam  sunt 
animata,  quredam  inanimata  :  et  anima- 
torum  quffidam  sunt  partes  animatae,  et 
qusedam  inanimata^,  ut  ungues,  et  pili  : 
modo  corpora  inanimata,  eteorum  par- 
tes  et  etiam  partes  inanimata^    animato- 
rum  alterantur,  sed  non  secundum  sen- 
sum;  sedpartes  animatge  alterantur  se- 
cundum    sensum,    ut  visus  alteratur  a 
colore,  auditus  a  sono,    et    ita  de  aliis. 
Item,  partes  animatas,  quaedam  non  al- 
terantur   secundum   sensum,  ut  partes 
plantarum,  et  etiam  partes  animalium, 
ahquando  propter  nimiam  indurationem 
nervorum,  aliquando  propter  moHitiem 
nimiam,  et  ahquando  propter  pinguedi- 
nem,  vel  macrorem  membrorum  :  modo 
inter  omnia  ista  alterantia,   maxime  al- 
terans  non  apparet  esse  cum  alterato   in 
iis,  quaj  alterantur  secundum   sensum, 
et  tamen  alterationes,  qu^e  fmnt  secun- 
dum  sensum,  fmnt  abalteranteimmedia- 
to  :  nam  color  est  conjunctus  medio  ,  et 
movet  medium,  imprimendo  suam  spe- 
ciem,  et  medium  motum  movet  orga- 
num,  cui   medium  est  conjunctum  ,  et 
per  consequens,  cum  in  illis  alteratio- 
nibus,  de  quibus  minus   apparet,  mo- 
vens  est  simul  cum  moto,  sequitur  quod 
in  omni  alteratione,  movens  ^est   simul 
cum  moto. 

Et  id   quod   (4)   augetiir  etiam..    Hic  Text.  1 
probat,  quod  in  omni  augmentatione,  et 
diminutiono  movensest  simulcum  moto. 
Probatur,  quia  omnis    augmentatio    fit 
adveniente  aliquo,  scilicet  nutrimento  ; 


QU^STIO  II 


347 


16. 

Mobilia 
alia  ab  in 

trinseco, 
aliaab  ex- 

(rinseco 
motore  mo 
venlur. 


Traclio 
duplex. 


sed  omne  adveniens  alicui,  mcdiante 
quo  ipsum  fit  majus,  est  simulcum  illo  : 
ergo,  etc.  Nota,  quod  illud  adveniens  in 
augmentatione,  scilicet  nutrimentum, 
non  est  augmentans,  sed  est  id,  in  quo 
fit  augmentatio  ;  sed  ipsa  anima  est  aug- 
mentans,  et  de  illa  non  est  dubium, 
quin  sit  simul  cum  moto. 

Manifestum  est  igitur.  Ilic  recolligit 
suam  conclusionem,  scilicet  quod  inter 
movens  ultmium,  et  motum  primum, 
nullum  est  interrnedium  ;  et  intelligit 
per  movens  ultimum  illud  movens,  in- 
ter  quod  et  motum  non  est  alter  motor 
medius,  et  per  primum  motum  intelli- 
git  inter  quod,  et  movens  non  est  aliud 
mobileintermedium. 

ANNOTATIONES 

(a)  Quatuor  sunt  species  moluum  locali- 
um.  Nota,  mobilia  alia  moveri  a  principio 
intrinseco,  alia  ab  extrinseco  ;  ea  vero  quse 
ab    extrinseco  moventur,    quadrupliciter 
moveri  possunt  localiter,  secundum  quod 
motus  localis  in  qualuor  dividitur  species. 
Prima  estexpulsio,  sive  impulsio  ;  impul- 
sio,  ut  quando^pellens  non  deserit  pulsum, 
sed  est  ei  semper  contiguum,  ut  cum  ho- 
mines  lacertis  magnum  saxum  e  loco  sum- 
movent.  Expulsio  vero,   ut  quando  quis 
projicit  Iapidem,aut  sagitlam.  Secunda  est 
tractio,  quse  in  hoc  a  pulsione  ditTert,  quod 
pellens  est  in  termino  a  quo  a   tergo   tan- 
gens  mobile;  trahens  vero  est  in  termino 
ad  quem,  vel  quasi ,  et  est  duplex  tractio  : 
alia,  quaedicitur  attractio,  ut  quando  quis 
ad  se  ipsum  trahit,  velutqui  fune  a  portu 
trahit  navem  ,  aut  quando  quis  ex  puteo 
hydriam  aqute  educit  :  alia  quoe  dicitur 
simpliciter  traclio,  quando  quisnon  ad   se 
simpliciter,   sed  ad  aliud   trahit  ,  ut  cum 
quis  capistro  traheret  jamenlum  ad  aquam 
aliquantulum  distantem  ab   ipso  trahente. 
Tertia  est  vectio  ;  differi  aulem  vectio  ab 
aliis  ,  quia  id,  quod  vehitur,  non  movelur 
per  se,  sed  per  accidens  ad  motum  alterius, 
quod  per  se  movetur  ,  ut  cum  homo  vclii- 


tur  navi,  quae  per  se  movetur  impulsa  a 
ventis,aut  equo.  Quarta  species  estverligo, 
seu  volutio  ,  utmotus  circularis,  qui  com- 
poniturquodammodo  ex  pulsu,  et  traclu. 
Si  fingas  enim  punctum  in  circumferentia 
rotse  circulariter  motoe,  videbis  illud  di- 
moveria  puncto  fixoin  spalio,  quasi  inde 
expulsum  ,  et  iade  reverti  in  illud,  quasi 
illud  tractum.  Enumeral  autem  Aristoteles 
has  quatuor  tantum  species  motus  localis, 
quia  si  quse  alise  sint,  ad  has  reducuntur. 
Nam  inspiratio,  quse  est  attractio  aeris 
constricto  pulmone,  ad  pulsionem  reduci- 
tur  ;  expiratio  vero,  quse  est  expulsio  aeris 
extenso  pulmone,  ad  expulsionem.  Sicuti 
sputatio  est  expulsio  sputi  ;  divulsio  vero 
est  attractio  radicum  a  terra,  quoe  Grsece 
<7Tet9«sr/s  dicitur,  quod  Commentalor  putat 
dici  a  spatha,  quod  est  ensis,non  tamen  di- 
citur  nisi  a  a'7ra.(a,  quod  est  divello  ;  et  ra- 
diatio,  siveut  alii  legunt  KspKf.ffn,  idem  est, 
quod  textio,  quse  est  expulsio,  et  jactatio 
radii,  quo  textores  filum  ducunt,  atque  re- 
ducunt.  Motus  autem  progressivus  anima- 
lium  nulla  prsedict  irum  specie  comprehen- 
dilur,  quia  animalia  ab  intrinseco  moven- 
tur. 

(b)  Omnis  motus  localis  factus  a  princi- 
pio,  etc.  Nota,  quod  ratioAristolelis  passet 
in  hunc  modum  deduci ;  omnequodlocali- 
ter  movetur,  aut  ab  intrinseco,  aut  ab   ex- 
trinseco  principio  movetur  ;  sed    omne  tale 
esl  immediatum  suo  moventi  ;  ergo  omne 
quod  movelur,  esl  immediatum  illi,  a  quo 
moveLur.  Major  est  certa,   et  minor  quoad 
primam  partera  ;  quoad  posteriorem  vero 
probalur  :  quidquid  ab  extrinseco  localiter 
movetur,aut  movetur  impuIsione,aul  trac- 
tione,  aut  volutione,aut  vectione  ;  sed  orane 
quod  aliquo  istorum  motuum  movetur,  est 
immediatumei,  a  quo  raovetur,  ut  Aristo- 
teles  probat  explicatione  illarura  quatuor 
specieruni  ;  ergo,  etc. 

(c)  Omnis  qualilas,  secuwlumquam  est  al- 
teralio,  etc.  Nota,  quod  in  hac  ralione  Aris- 
toteles  duo  supponit ;  Primo  supponit,  om- 
ne  quod  altoraturalterari  secundura  qua- 
lilates  sensibiles,  et  earuui  gradus.  Secun- 


i7. 


348 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


do,  supponit  allerationum  quasdam  pro- 
prias,  quasdam  vero  improprias  esse.  Pro- 
prise  suntillse,  qupefiunt  secundum  quali- 
tatessensibiles  receptas  secundum  esse  re- 
ale,  ut  calefactio,  Improprioe  illce  sunt 
quce  fiunt  secundum  'qualitates  secundum 
esse  intenlionale  ,  ut  visio.  Ilis  suppositis, 
sic  potest  deduci  ratio  :  omnis  alteratio  est 
propria,  aut  impropria  ;  sed  quidquid  alte- 
ratur  hac,  velilla  alteralione  est  immedia- 
tum  ei,  a  quo  alteratur  ;  ergo  universaliter 
in  omni  alteratione  alterans  est  immedia- 
tum  suo  alteralo.  Major  patet.  Et  minor  os- 
tcnditur  in  alteratione  impropria,  ut  inde 
etiam  appareat  in  alteratione  propria  :  in 
visione  enimvisui  estimmediatus  aer  ;  aeri 
autem  corpus  visibile,  superficies  autem 
corporis  visibilis  est  immediata  lumini,sive 
aeri  illuminato,  qui  immediatus  est  visui  ; 
ergo  in  hujusmodi  alteralione  impropria 
allerans  est  immediatum  suo  alterato,  et 
per  consequens  idem  erit  in  alteratione 
propria. 


QU^STIO  III 

Vtrum  omne  quod  movetur,  moveatur  ab 

alio  simul  existente  cicm  ipso,   ita  iii  mo- 

vens  el  motum  sint  simul 

Arist.  hic  text.  10.  Averr,  Simpl.  ibid.  Avic.  lib. 
de  An.  sect.  4.  c.  4.  D.  Thom.  lect.  2.  et  l.  p. 
q.  8.  art.  1.  et  3.  contr.  Gent.  c.  68.  Cajetan. 
et  Ferrar.  eisdcm  locis.  Scot.  in  1.  dist.  37.  q. 
««ica.  Occham,  Bassol.Mayr.  Lychet.  ibid.  Du- 
rand  in  2.  dist.  18.  q.  1.  Capreol.  in  1.  dist. 
37.  q.  unica.  Argent.  q.  1.  Conimbric.  7.  Phys. 
c.  2.  q.  1.  Compl.  disp.  2^.  q.  3.  RuTius  q.  1. 
Rocc.  sura.  3.  c.  1.  et  q.  3.  Vide  cit.  lib.  8.   q.  5- 

Arguitur  quod  non  :  quia  impossi- 
bile  est  duo  corpora  esse  simul,  scd 
quandoquc  movens,  et  motum  sunt, 
duo  corpora  ;  igitur  impossibile  cst 
quandoquc  movcns,  et  motum  esse  si- 
mul. 

Secundo,  objectum  appctibile  movct 
animal,  a  quo  tamcn  est  remotum,  ut 
patet  ad  expcricntiam.  Itcm,  scnsibile 
movet  sensum,  et  intelligibile  intcilec- 


tum,  ct  tamen  nullum  istorum  moven- 
tium  cst  simul  cum  moto. 

Tcrtio,  quia  projiciens,  trahcns,  et 
IntcUigentia  sunt  qusdam  moventia,  et 
tamcn  non  sunt  simul  cum  suis  motis, 
ut  patet  manifeste  primo  de  projiciente. 
Item,  de  Intclligentia,  quia  Intelligen- 
tia  est  indivisibilis  ;  igitur  non  occupat 
locum,  et  per  conscquens  non  est  simul 
cum  aliquo . 

Quarto,  adamas  attrahit  ferrum,  etnon 
pcr  qualitatcm  infusam  in  mcdio  ,  quia, 
cum  illa  qualitas  sit  agens  naturale, 
idco  debct  agere  ad  omncm  differen- 
ii  im  situs,  et  tamen  non  agit  sic  ;  quia 
videmus,  quod  solum  fit  attractio  ad 
fcrrum. 

Quinto,  quia  spha?r£e  ctelestes  supe- 
riores  alterant  ista  inferiora,  et  tamen 
non  alterando  medium  ;  quia  sphjerae 
coelestes  non  sunt  susceptivae  hujusmodi 
actionis,  ut  patet  1.  Coeli  text.  22. 

Sexto  arguitur  de  quodam  pisce,  qui 
vocatur  stupor,  qui  stupefacit  manum 
piscatoris,  et  tamen  non  alteratur  inter- 
medium  ;  quia  medium  non  cst  suscep- 
tivum  hujusmodi  stupcfactionis. 

Septimo,  arguitur  dc  illis,  quae  fiunt 
per  sortilcgia  ;  quia,  ut  dicitur,  qusedam 
vetulEe  alterant  hominem  distantem  per 
viginti,  aut  trigenta  leucades,  et  tamen 
non  apparet,  quod  ad  tantam  distan- 
tiam  possit  fieri  aliqua  actio  per  inter- 
mcdium. 

Oppositum  arguitur  per  Aristotclem        t. 
in  isto  7.  text.  10.  Notandum,  quod  ali- 
qua  possunt  dici  simul  dupliciter  :  uno 
modo,  quia  sunt  in  eodem  loco  primo, 

.    .  ,  Aliqua 

et  lioc  dupliciter :  uno  modo  pcr  se,  et  dicuntur 

.,  .,         ,  ,  ,  esse  simul 

sic  impossibile  est,  quod  movens,  et  mo-    duobua 
tum  sint   simul  :  aiio  modo    per  acci-  '"'"''*• 
dens,  ita  ut  unum  corpus  sit  per  se   in 
loco,  et  aliud  per  accidens  ;  et   sic  in 
omni  motu  facto  a  principio  intrinseco, 
movens  et  motum  sunt  simul.  Alio  mo- 


QU^STIO    III 


349 


do  dicuntur  aliqua  simul  per  privatio- 
nem  distantia^  intermedia^  ;  et  sic  duo 
corpora    inimediata   dicuntur    esse   si- 
mul. 
Movens        Secundo  notandum,  quod  aliquod  mo- 

aiciturme-  ^  ^ 

diaium    vens  (^)  potcst  dici  mediatum  moto  tri- 

moto  tri-  \  /  >■ 

piiciier.     pliciter  :  uno  modo,  quando  actio  mo- 

ventis  non  attingit  passum  respectu  cu- 

jus  movens  dicitur  mediatum,  sed  tan- 

tum  attingit  aliquid  aliud,  quod  movet 

ipsum,    et  tale  proprie  non  debet   dici 

movens.  Alio  modo  dicitur  movens  me- 

diatum  id,  quod  est  movens,  seu  agens 

universale,  eo  quod  agit  mediaute  agen- 

te  particulari    determinante   ipsum    ad 

hunc  effectum,  vel  illum  producendum  ; 

et  sic  Deus  dicereturmovens  mediatum, 

et  Socrates  immediatum  ad  actionem, 

ad  quam  uterque  concurrerent.   Tertio 

modo  dicitur  movens  mediatum,  inter 

quod,  et  motum  est  distantia  media  ;  et 

sic  dicitur   movens  immediatum,  quod 

est  indistanspasso. 

3.  Tertio  notandum,  quod   quidam    est 

ifotus  ^  ^ 

aiins   na-  motus  naturalis,  et  est  ille  qui  fit  a  prin- 

Uhs  vio-'  cipio  intrinseco.  Alius  est   violentus,  et 

*""**•       est  ille,  qui  fit   a  principio  extrinseco  ; 

et  hujus  sunt  quatuor  species,  scilicet 

pulsus,  tractus,  vectio,  et  vertigo.  Pul- 

sus  dividiturin  impulsum,  et  expulsum. 

Impulsus  est,  quando  pellens   continue 

insequitur  impulsum  :  sed  expulsus  est 

quando  non  insequitur,  sicut  est  in  mo- 

tu  projecti.  Tractus  dividitur  in  tractum 

ad    se,  et   tractum    ad    aliud,    ut  dicit 

Gommentator  quod  sempcr  agens  natu- 

rale  trahit  ad   se  ;  sed  agens  volunta- 

rium  trahit  quandoquc  ad  se,  quando- 

que  ad  aliud.  Vectio  est,  quando  vehi- 

tur  in  alio,  seu  supra  aliud,   ul  in  navi, 

vel   quadriga  ;   sed    vertigo  est  motus 

compositus  ex  tractu,  et  pulsu. 

Uooens,  et     Tunc  ponuntur  conclusiones.  Prima 

qTiomodo  ^^^  '■  IiT^P^ssibile  est  movens,  et  motum 

sinisimui.  esse  simul  primo  modo.  Probatur,  quia 


sic  movens,  et  motum  sunt  corpora  na- 
taper  se  existere,etimpossibiIe  est,  quod 
talia  sint   simul,  ut  patet  quarto  hujus. 

Secunda  conclusio  :  In  motu  naturali 
movens  est  simul  cum  moto  secundo 
modo,  quia  quilibet  talis  motus  fit  a 
forma  intrinseca  mobilis  :  modo  forma 
est  simul  cum  eo,  cujus  est  forma. 

Tertia  conclusio  :  Omne  movens  est 
simul  cum  moto  per  privationem  distan- 
tiJB  intermedire,  ita  ut  capiatur  ibi  mo- 
tum  pro  totali  passo  ab  agente,  ita  ut 
nunquam  agens  agat  in  aliquod  pas- 
sum,  non  agendo  in  intermedium.  Pro- 
batur,  quia  vel  mediuai  inter  agens,  et 
passum  juvat  actionem  aut  impedit, 
vel  nec  juvat,  nec  impedit.  Si  juvat  aut 
impedit,  hoc  non  est  propter  aliud,  nisi 
propter  aliquam  dispositionem  medii 
activam  ab  agente,  mediante  qua  me- 
dium  juvat  hujusmodi  motum,  et  per 
consequens  actio  fit  per  intermedium. 
Si  impedit,  hoc  non  est,  nisi  quia  me- 
dium  resistit  qualitati  activ«  ab  agen- 
te.  Si  nec  juvat,  nec  impedit,  hoc  est 
impossibile,  quia  tunc  agens  posset  ad 
quodlibet  agere. 

Secundo,  sequeretur  quod  raritas,  et 
densitas  nihil  conferrent  in  actionibus 
naturalibus.  Consequcns  est  falsum  ; 
quia  videmus  actiones  naturales  variis 
modis  diversificari,propter  medii  varia- 
tionem  in  raritate,  et  densitate.  Conse- 
quentia  probatur,  quia  nec  raritas,  nec 
densitas  juvant,  vel  impediunt,  nisi  in 
quantum  remittunt  qualitatem  activam 
ab  agente,  aut  in  quantum  ipsam  inten- 
dunt. 

Tertio,  quaslibet  virtus  naturalis  dif- 
fundit  actionem  suam  circa  se  sphajrice, 
ut  dicit  Commentator  in  2.  de  Anima, 
et  per  Linconicnsem  in  tractatu  de  Re- 
fractionibus  radiorum  ;  modo  hoc  non 
potest  esse,  nisi  agens  indistans  ageret 
in  irtermedium. 


350 


LIB.VII.    PHYSICORUM 


Quarto,  probatur  ratione  Aristotelis 
in  littera,  qua?  est  quajclam  inductio  ; 
nam  omnis  motus,  vel  a  principio  est 
intrinseco,  vel  extrinseco  :  si  ab  intrin- 
seco,  tunc  manifestum  est,  quod  mo- 
vens  et  motum  sunt  simul  :  si  ab  ex- 
trinseco,  tunc  patet  inductive  in  quoli- 
bet  genere  motuum  ab  extrinseco,  quod 
movens  est  simul  cum  moto. 

Contra  conclusionem  arguitur  ;  quia 
si  aliquod  corpus  solidum,  ut  paries, 
calefiat  ab  igne  distante,  tunc  quaero 
utrum  aer  immediatus  parieti  producat 
totum  calorem  in  pariete,  vel  non  ;  si 
non,  tunc  sequitur  quod  {quantum  ad 
illud  caliditatis,  quod  non  producitur  ab 
aere  immediato)  agens  non  est  imme- 
diatum  passo,  ut  movens  moto.  Si  dica- 
tur,  quod  totum  producatur  ab  aere,hoc 
est  impossibile,  quia  ssepe  paries  cale- 
fit  ad  gradum  intensiorem  caliditatis, 
quam  sit  caliditas  aeris. 

Secundo,  quia  aliquando  intermedium 
non  est  susceptivum  actionis  agentis  ; 
igitur  tunc  movens  nonestimmediatum 
moto.  Consequentia  tenet.  Antecedens 
probatur,  quia  sphaera  Luna3  non  est 
susceptiva  actionis  sph^rarum  superio- 
rum. 

Tertio,  quia  medium  inter  movens,  et 
motuni  impedit,  et  retardat  actionem 
agentis  ;  igitur  non  juvat. 

Quarto,  quia  tunc  sequeretur  quod 
intermedium  inter  agens,  et  passum  es- 
set  simul  agens,  et  passum.  Consequens 
est  falsum  ;  quia  tunc  esset  simul  in  ac- 
tu,  el  in  potentia. 

Ad  ista  respondetur.  Ad  primum,  di- 
co  quod  agens  illam  caliditatem  est  to- 
tale  aggregatum  ex  aere  intermedio,  et 
igne  ;  modo  ille  ignis  est  calidior  quam 
paries,    et  hoc  sufficit. 

Ad  secundum,  dico  (b)  quod  licet 
sphaera)  inferiores  non  sint  susceptivae 
hujusmodi  aclionis,  sunl  tamensusccp- 


tivae  alterius,  ut  lucis,  vel  luminis,  me- 
diante  quo  fit  actio  in  istis  inferiori- 
bus. 

Ad  tertium  dicitur,  sicut  dicebatur 
de  motu  locali  super  4.  quod  medium 
sic  juvat,  quod,  ipso  circumscripto,nuI- 
la  fieret  actio  in  passum,  quod  non  con- 
tingeret  agenti,  attamen  sic  impedit, 
quod  remittit  velocitatem'  actionis,  et 
cum  hoc  intensionem  qualitatis  activae. 

Ad  quartum  dicitur,  quod  interme- 
dium  simul  est  movens  et  motum,agens 
et  passum,  et  hoc  non  est  inconveniens 
diversimode. 

Ad  rationes  principales.  Ad  primam, 
dico  quod  intelligitur  siitiul  in  proposi- 
to,  per  privationem  distantia3  interme- 
dige. 

Ad  secundam,  dico  quod  objectum 
movet  potentiam  remotam,  alterando 
medium,  et  inde  objectum,  mediante 
medio  moto,  movet  potentiam. 

Ad  tertiam,  dico  quod  in  motu  pro- 
jectionis  acquiritur  impetus  consecutive 
ad  velocitationem  ejus,  ut  declarabitur 
8.  hujus.  Et  quando  dicitur  de  Intelli- 
gentia,  dico  quod  Intelligentia  est  indis- 
tans  orbi,  quem  movet  ;  et  si  moveat 
ista  inferiora,  hoc  est  movendo  inter- 
media  actione  consimili,  vel  saltem  dis- 
simili. 

Ad  quartam,  dico  quod  hoc  est  impri- 
mendo  medio  quamdam  qualitatem  at- 
tractivam  ,  cujus  signum  est,  quod 
quando  adamas  fricatur  alliis,  tunc  im- 
peditur  actio  adamantis,  nec  potest  dif- 
fundere  hujusmodi  qualitates. 

Ad  quintam,  dico  quod  agunt  in  inter- 
medium,  licet  non  consimili  actione. 

Ad  sextam,  dico  quod  agit  alterando 
medium,  scilicet  rete,  et  aerem;  sed  illa 
actio  non  est  stupefactio  in  medio,  licet 
sit  stupefactio  in  vivente. 

Ad  septimam,  de  sortilegiis,  dicunt 
quidam,  quod  hoc  est  per  invocationem 


QU^STIO  III 


351 


da^monum,  sed  alii  dicunt,  quod  hoc 
est  per  radios  :  unde  imaginantur,  quod 
qua?libet  res  mundi  diffundat  radios 
undique  circa  se,  ad  quamlibet  aliani 
rem,  et  tunc  mediantibus  hujusmodi 
radiis  fmnt  actiones  sortilegiorum. 

ANNOTATIONES 

(a)  Aliqiiodmovens  polest  dici  mediatum 
moto,  etc.  Nola,  iminediationem  agentis, 
quoad  propositum  speclat,  duplicem  esse  ; 
virtutis  videlicet,  et  supposili.  Agensenim 
immediatum  immediatione  virtutis  est  id, 
quodagitsua  propria  virtute,  non  aliunde 
mendicata  ;  quo  pacto  solus  Deus  dicitur 
agens  immediatum.  Illud  autem  hoc  modo 
diciturmediatum,  quod  virtuLe  sibiabalio 
communicata  operatur,  quomodo  omnis 
creatura  simpliciterest  agens  mediatum  , 
quia  agit  virtute  a  Deo  communicata.  Inter 
creaturas  tamen,  ea  quae  est  superior,  po- 
test  diciimmediata  respectu  inferioris,  ut 
faber  respectu  instrumenti,  quo  operatur, 
dicitur  quodamraodo  operari  virtuLe  pro- 
pria,  et  immediata;  instrumentum  vero 
fabri  virtule.  Illudest  immediatum  imme- 
diatione  suppositi,  quod  ita  agit  inpassum, 
utnullum  supposilum,substantiave  meJiet 
inter  agens,  et  passum  ,  quo  pacto  homo 
movet  baculum,  quem  manu  tenet  ;  et 
illudest  mediatum  hoc  modo,  quod  ita 
agitin  passum,  ut  mediet  substantia,  sup- 
positumque  aliquod  inter  agens  et  passum, 
ut  si  homo  baculo  moveat  lapidem,  dicelur 
agere  mediate,  meJiatione  suppositi;  quia 
mediat  baculus,  agit  tamen  tunc  immedia- 
tionevirtutis,  non  simpliciter,  quia  habet 
virtutem  sibi  communicatam  a  Deo,  sed 
secundum  quid,  .scilicet  respectu  baculi  : 
unde  omne  quod  effective  movet,  sive  ab 
inlrinseco,  sive  ab  extrinsoco,  est  simul 
el  immediatum  suo  mobili,  sive  imme- 
diatione  suppositi,  vel  virtutis,  Et  ideo 
Aristoleles  2.  de  Generatione,  cap.  6.  do- 
cet,  quod  omne  agens  agit  per  contactura, 
sive  ille  contactus  sil  suppositi,  vel  vir- 
tutis.  Et  in  hoc  8.  dicit,  quod  projiciens 
est    simul    cum  projeclis    propter    vir- 


tutera,  quam  imprimit  prqjectis,  quorum 
motusdurat,quousque  talis  virtus  irapressa 
durat. 

(b)  Ad  secundum  dico,  quoilicel  sphaerre,  8. 
etc.  Nota,  primo  agentia  naturalia  in  mul-  naturatia 
tiplici  esse  differentia.  Nam  qusedam  sunt,  ^^^"'l^^ni 
quoe  potentia,  et  actione  ejusdem  rationis  differentia 
agunt  in  propinquura,  et  reraotura ,  sicut 
ignis  potentia  calefactiva,  et  calefactione 
ejusderarationis  calefacitaeremproximum, 
et  manum  remotara.Alia  vero  sunt,  quoe 
actior.e  alterius  rationis  agunt  in  propin- 
quum  et  remolura,  sicut  piscis  morti- 
ficans,  et  stupefaciens  manum  piscatoris, 
non  mortificat,  neque  stupefacit  rete.  Ilic 
piscis  a  quibusdara  dicitur  slupor,  ab  aliis 
torpedo,  ab  aliis  vero  treraulus.  Alia  vero 
sunt  agentia,  quae  non  agunt  in  proxiraum 
passumeadera  potentia,qLia  inremotum,  et 
hoc  pacto  Sol,et  coslumproducens  aurum  in 
visceribus  lerrse,  producit  illud  sua  forma 
substantiali  iramediate  ;  virtute  autera  ca- 
lefactiva  calefacit,  et  disponlt  ipsam  ter- 
rara.  Quia  enira  accidens  non  potest  attin- 
gere  ad  substanti;«  productionera,  ut 
subtiliterprobat  Scotusin4.dist.  12.  quaest. 
3.  ipso  instanti,  quo  Sol  disponit  calore 
suo  terrara,  ita  ut  necessarias  introducat 
dispositiones  'ad  auri  generationem,  sta- 
tim  sua  forraa  substantiali  imraediate  pro- 
ducit  aurum  :  et  hoc  idem  contingit  in  cae- 
leris  moventibus  mutatione  substantiali. 
Quando  enira  ignis  sufficienter  suo  calore 
disponit  lignum  ad  ignis  formam  susci- 
piendam,  statim  ipse  ignis  sua  substan- 
tiali  forma  producit  ignem  in  materia 
ligni. 

Nota  secundo,  quod  agens  creatum  prius 
agere  aliqua  actione  in  propinquum,  quam 
in  remotum,  non  ex  ejus  intrinseca  ratione 
sibi  provenit,  sed  vel  ex  eo,  quod  in  tali 
agente  conjunguntur  tales  duae  polentiae 
activae,  quarum  una  habet  pro  passo  sibi 
proportionato  rem  propinquam,  altera 
vero  rem  remotam,  sicut  videre  licet  in 
polentia  Solis  generativa  auri  in  visceribus 
terra,  et  in  potontia  illuminativa  ejusdem 
Solis,    qua    agit    in  coelum   sibi  propin- 


352 


LIB.  VII.  PHYSIGORUM 


y. 


quum.  Vel  hoc  accidit  ex  imperfectione 
agentis  ;  propter  defectum  enim  virtutis 
activse,  prius  agit  secundum  formam  im- 
perfectiorem,  quam  secundum  perfectio- 
rem,  sicut  apparet  quod  generans  prius 
alleret,  quam  producat  'formam  substan- 
tialem. 

Et  ex  liis  patet  responsio  ad  argumenta. 
Et  primo,  dicitur  Aristotelem  lioc  in  loco 
sic  esse  intelligendum,  quod  omnemovens 
debet  esse  simul  cnm  moto,  vel  immedia- 
lione  virtutis  vel  suppositi,  quandomovet 
mutatione  proprie  dicta  accidentnli,  non 
tamen  subslantiali.  Sol  enim  movet  ma- 
teriam,  prodncendo  in  ipsamformam  auri, 
et  ibi  qnidem  non  est  prsesens  immedia- 
tione  suppositi,  neque  virtutis,  quoe  sit  ac- 
cidens,  quamvis  bene  prfecessit  imme- 
diatio  virtutis  disponentis  materiam. 

Secundo,  dicitur  quod  ibi  coelum,  sive 
Sol  est  immediatum  immediatione  vir- 
tutis  productivae  substantise,  quia  sua 
forma  substantiali  immediate  produxit 
formam  auri  ;  non  tamen  inde  se- 
quitur,  quod  si  non  produxit  mediis  acci- 
dentibus,  quod  necessario  debet  esse  ibi 
simultas  suppositi  :  aliud  quippeest  agere 
immediato  in  passum,  et  aliud  est  esse  prss- 
sens  secundum  substan{iam,et  suppositum ; 
illud  enim  convenit  coelo,  sive  Soli  respec- 
tu  productionis  auri  :  istud  vero  repu- 
gnat.  Tertio,  dicitur  quod  dictum  Aris- 
totelishabet  hunc  sensum,  quod  agentia 
naturalia,  si  in  remotum  agere  debent, 
prius  eadem  qualitate,  vel  diversa  agunt 
in  propinquum  secundum  suam  perfec- 
tionem  et  effectum,  quem  producere  in- 
tendunt,  verbigratia,  si  Sol  debeat  pro- 
ducere  calorem,  prius  calefacit  propin- 
quum,  quod  caloris  est  capax,  scilicet 
aerem,  et  medio  aere  calefacit  manum  re- 
motam  :  si  autem  effectus  producendus  est 
aliqua  forma  substantialis ,  tunc  imme- 
diatc-sua  substantia  producit,  non  sic,  quod 
Sol  ct  passum  sint  simul  simullate  sup- 
positi,sed  virtutis,  non  virtute  accidentali, 
sed  subslantiali,  quamvis  prius  prsecedat 
simultas  virtutis  accidenlalis  dispositive.Et 
hoec  est  potissima  responsio,  quam  hic  sub- 


obscure  tangit  Scotus.  Neque  obstat  re- 
plica,  quod  si  daretur  vacuum  inter  sub- 
stantiam  Solis,  el  mineram,  quod  non 
generaret,  quia  hoc  proveniret  ;  quia  dis- 
positio,  quas  est  accidens,non  posset  per- 
venire  ad  patiens  per  vacuum;  si  autem 
daretur  passum  summe  dispositum,  etiam 
dato  vacuo  interSoIem,  et  passum,  gene- 
raret  Sol  per  suam  virtutem  substantialem 
aurum. 

Quarto  dici  posset,  quod  quando  agens 
operatur  virtute  sua,  talis  virlus  nonegre- 
ditur  ab  ipso  agente  in  effeclum,   sed  per 
ipsam  producit  effeclum  :  unde  non  opor- 
tet,  quod  talis  virtus  sit    secundum  rem 
prpesens  effectui,qui  producitur,sed  solum 
terminative  ;  etsic  Sol  prodiicenspersuam 
formam  aurum  in  visceribus  terrse,  non 
est  ibi  prsesensperrealemsuseformae  prse- 
sentiam,  sed  tantum  per  operationem,  et 
terminalive,    quia     ejus   operatio    termi- 
natur  ad    aurum  ibi  productum ;   et    sic 
semper  salvalur  diclum  AristoLelis,  quod 
agens  esl  immediatum  passo,   vel  imme- 
diatione    suppositi,    vel    virtutis,    saltem 
terminativo.    Ex    hoc     sequitur    primo, 
aliudesse,  movens  esse  immediatum  passo 
secundumsubstanliam  operando;  aliudvero 
esse  immediatum  secundum  substantiam, 
id  est,  secundum  prsesentiam  ;  illud  enim 
potest  esse  sine  isto,  quamvis  aliquando  si- 
mul  concurrant.  Secundo  sequitur  contra 
Thomistas,   quod  Deus  polest  operari  in 
parte  universi,  in  qua  per  impossibile  non 
esset  secundum   substantiam  ;   unde  non 
sequitur  formali  consequentia  :  Deum  esse 
secundum  prsesenliam  in  omnibus  rebus, 
co  quod    in  omnibus  operatur,   quamvis 
utrumque  sit  verum,  quia  est  ubique  per 
essentiam,  et  operationem;  vide  Scotum  in 
l.d.37.Tertio  sequitur,quGd  etiam  Angelus 
potest  operari,  ubi  non  est  prffisens  sua  es- 
sentia,  quia  Angelus,  cum  moveat  per  in- 
telloctum  et  voluntatem,  (potest  autem  in- 
telligere  et  velle  motum  in  quocumque 
distantissimo  loco)  sequitur,   quod  polest 
operari  ubi  non  est  prsesens  secundum  es- 
sentiam.  Quartosequitur,  quod  substantia 
potest  essc  immedialum  principium  opG- 


10. 


QU^STIO  iir 


853 


rationis,  qiiod  mullisAristotelis  dictis  Sco- 
lus  probal :  naml. Melaph^c.  9.  in  fine  dicil, 
quod  necesse  est  praeexistere  aliquam  al- 
teram  substaiitiam  exislentem,  qux  facit 
ut  sit  animal,  si  sit  animal,  quale  vero  et 
quantum  non  necessario,  nisi  potestate  so- 
lum ;  ergo  ex  Aristotelis  sententia,  ad  hoc 
ut  subslanlia  fial,  necesse  est  utpraeexistat 
substantia,  quse  illam  producat;  ad  lioc 
vero,  ut  quale,  et  quantum  producalur, 
non  oportet  praeexistat  aliud  quantum,  aut 
quale,  nisi  potentia ;  ergo  aliquid,  quod 
non  est  actu  quantum,  neque  quale,  potest 
esse  principiumproductivum  immediatum 
quanti,  et  qualis,  quod  non  est  nisi  sub- 
stantia. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

*'• ,         Qiioniam  autem  ea  (1)  qurv  alterantur 
axt.  14.  ^  ^  -' 

omnia.  Hoc  est  quartum  capitulum  hujus 
tractatus,  in  quo  Aristoteles  ostendit, 
quod  omnis  alteratio  est  secundum  qua- 
litates  sensibiles  ;  et  hoc  facit  pro  tanto, 
quia  in  prascedenti  capitulo  volens  pro- 
bare,  quod  in  omni  alteratione  movens 
est  simul  cum  moto,  sokim  induxit  in 
qualitatibus  in  tertia  specie  Qualitatis  : 
uieratio  et  primo  proponit  conclusionem.  Se- 
im  gua-  cuudo  pfobat  ibi  :   Aliornm   enim  ma- 

ales  sen-      ■         r»   ■  ,       •  <  •    .  •      /  \ 

\ibUes.  xime.  Prinia  conclusio  est  ista :  omnia  (a) 
quae  alterantur,  alterantur  secundum 
qualitates  sensibiles. 

>xt.  15.  Aliorum  enim  (2)  maxime.  Prol)at 
dictam  conclusionem  ;  et  primo  ostendit, 
quod  ad  qualitates  de  quarta  specie  Qua- 
litatis  non  est  motus.  Secundo  ostendit, 
quod  ad  habitus  corporales  non  est  mo- 
tus.  Tertio  ostendit,  quodnec  ad  virtutes 
morales.  Etquarto  quod  nec  ad  virtutes 
intellectuales.  Secundum  ibi:  Neque  igi- 
tur.  Tertium  ibi  :  Xeque  ilaque.  Quar- 
tum  ibi  :  ^^  vero  neque.  Prinio  dicit, 
quod  de  aliisqualitatibus  abilla  detertia 
speciemaxime  apparet,  quod  secundum 
figuras  de  quarta   specie,  et  secundum 


habitus  corporales,  non  sit  motus  ;  quia 
majorapparet  mutatio  corporum  natu- 
ralium  secundum  qualitates  dequarta, 
et  prima  speciebus  Qualitatis,  quam  se- 
cundum  qualitales  de  secunda  specie, 
qu«  sunt  naturalis  potentia,  et  impo- 
tentia  ;  quia  istae  qualitates  insunt  a  na- 
tura,  nuc  cst  secundum  ipsas  mutatio, 
nisi  mulaliscorporibus. 

No7i  est  autem  in  his.  Hic  probat  quod 
secundum  qualitates  de  quarta  specie 
non  est  motus  ;  et  hanc  conclusionem 
probat  tripliciter.  Secunda  ibi :  Quoniam 
icjitur  ex  quo  quidem.  Terlia  ibi  :  Am- 
plius  et  alitcr.  Prima  ratioest,secundum 
illas  qualitates  ('^)  non  est  per  se  motus, 
qua?  non  acquiruntur,  nisi  per  modum 
sequela?  ad  alios  motus ;  sed  qualitates 
de  qiiarta  specie  non  acquiruntur,  nec 
deperduntur,  nisi  consecutive  ad  alios 
motus  ;  ergo,  etc.  Major  patet,  quia 
propter  hoc  dicebatur  in  quinto,  text. 
10.  quod  in  Ad  aliquid,  non  est  motus. 
Et  minor  est  nota  :  quia  antiqui  ponentes 
rarum,  et  densum  esse  principia  rerum 
naturalium,  ponebant  figuras  corporum 
naturalium  mutari  a  raro,  et  denso  ;  nos 
autem  qui  ponimus  principia  rerum  na- 
turalium  esse  calidum  et  frigidum,  Im- 
midum  et  siccum,  dicimus  corpora  mu- 
tari  secundum  figuras  consecutive  ad 
calorem,  et  frigiditatem  una  cum  qui- 
busdam  motibus  localibus,  cujusmodi 
sunt  appositio,  vel  remotio,  vel  trans- 
positio  partium. 

Quoninm  igitur  ex  quo  quidem.  Se- 
cunda  ratio  est  ista  :  quia  in  his,  (^)  quas 
alterantur,  subjectum  denominatur  a 
qualitate,  secundumquam  est  alleratio, 
et  hoc  in  concreto  significante  quali- 
tatem,  verbi  gratia,  dicimus  quod  sub- 
jectum  est  calidum,  vel  frigidum,  sed 
in  iis,  qu«  mutantur  secundum  figuras, 
subjectum  non  denominatur  a  dis- 
positione,  imo  e  contra,  dispositio   de- 


12. 


TcM.TIt. 


sa 


354 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


nominatur  a  suhjecto,  ut  diciniusspha^- 
ram  esse  a^neani,  et  sic  de  aliis  ;  igitur 
illa,  quai  niutantur  per  figuras,  non  al- 
terantur. 

Text.  16.  Amplius  (3)  et  aliter.  Tertia  ratio  est 
ista  :  In  illis  (j)  qua3  alterantur,  non  di- 
cimus  alteratum  fieri,  verhi  grotia,  si 
homo  fiat  calidus,  non  propter  hoc  di- 
cimus,  quod  lionio  sit ;  sed  in  iis,  qua3 
alterantur  secundum  figuras,  dicimus 
alteratum  fieri,  ut  dicimus  fieri  domum; 
igitur  qua3mutantur  secundum  figuras, 
non  alterantur.  Etsciendum,  quod  istas 
duai  rationes  sunt  modica^  efficaciae, 
quia  solum  sumptas  sunt  ex  modo  lo- 
quendi.  Unde  prima  ratio  istarum  dua- 
rumnon  valet,  quia  sicutdicimus  ignem 
esse  calidum,  ita  dicimus  terram  csse 
sphgericam  ;  et  quemadmodum  dicimus 
spha3ram  esse  ^eneam,  ita  dicimus  ca- 
liditatem  esse  igneam  ;  ideo  quoad  hoc 
non  est  differentia,  et  sic  solum  istas  dua3 
rationcs  sunt  persuasiones. 

T«xt*'^l7  Neque  cniin  (4)  in  habitibus.  Hic 
Habitus    Aristoteles  ostendit,    quod  ad   habitus 

$unl  in 

muitipiici  corporales  non  est  motus.  Ubi  no- 
tia.  tandum,  quod  habitus,  (de  quibus  lo- 
quitur  Aristoteles)  sunt  in  multiplicidif- 
ferentia  :  nam  quidam  sunt  habitus 
corporales,  ut  pulchritudo,  sanitas,  vi- 
vacitas  spirituum,et  robur  corporis.  Alii 
sunt  habitus  morales,  ut  justitia,  for- 
titudo,  etc.  Alii  sunt  habitus  intellec- 
tuales,  ut  scientia,  sapientia,  et  Iiujus- 
modi  ;  hic  igitur  probat  de  habitibus 
corporalibus,  quod  ad  ipsos  non  sit  mo- 
tus.  Probatur  sic ;  quia  ad  illas  qua- 
litates  («)  non  est  motus,  qua3  sunt  ad 
aliquid ;  sed  habitus  corporales  sunt 
hujusmodi  :  ergo,  et  ca^tera.  Major  est 
nota  m  quinto,  et  minor  p;itet  ;  nam 
sanitas  est'  commensuratio  primarum 
qualitatum,  etsecundarum  :  inodo  com- 
mensuratio  dicitur  Ad  aliquid.  yed  du- 
bitutur,  quia  qualitas  de  pri.ua  specie 


non  est  res  distincta  a  figuris,  et  ma- 
gnitudinibus,  et  a  qualitatibus  de  tertia 
specie  ;  igitur  cum  ad  qualitates  de  tertia 
specie  sit  per  se  motus,  sequitur  etiam, 
quod  ad  qualitates  de  prima  specie  est 
per  se  motus.  Antecedens  probatur,nam 
sanitas  non  est  aliud  quam  qualitates 
prim?e,  et  secund»  ad  invicem  debite 
proportionata3,  secundum  quod  animal 
potest,  mediantibus  illis,  in  operationes 
proprias  sibi  prompte  exercendas;  sic 
pulchritudo  non  est  aliud,  quam  magni- 
tudo  et  figura,  et  colores  corporis  sic 
protracti,  qualiter  nati  sunt  delectabi- 
liter  sensum  immutare.  Respondetur 
concedendo,quodsecundumqualitatesde 
prima  specie,vel  secundum  partes  earum, 
est  per  se  alteratio,  nontamen  secundum 
illam  rationem,  secundum  quam  dicun- 
tur  de  prima  specie.  Et  si  quaeratur,  se- 
cundum  quam  dicuntur  de  prima  specie, 
respondetur,  quod  onmes  termini  prsedi- 
cabilescum  qualede  prima  substantia,  si- 
gnificantes  virtutem,  vel  malitiam,  sunt 
de  prima  specie,  vel  de  secunda.  Unde 
dicunturde  secunda,  si  insunt  a  natura; 
et  ideo  Aristoteles  in  Pr^dicamentis  dicit, 
ad  primam  speciem  qualitatis  pertinere, 
calorem  et  frigus,  quia  calor  est  igneo- 
rum  virtus,  et  frigus  terreorum.  Ex  qui^ 
bus  patet,  quod  omnes  qualitates  de 
prima  specie  secundum  illam  rationem, 
qua  sunt  de  prima  specie,  sunt  Ad  ali- 
quid,  scilicet  respectu  operis  exercendi ; 
et  secundum  hoc  ad  ipsas  non  est  per  se 
alteratio. 

Neque  igitur  (5)  circa  anime.  Hic 
probat,  quod  ad  habitus  morales  non 
sit  per  se  alteratio  ;  et  hoc  probat  dupli- 
citer.  Secundo  ibi :  Fit  igitur.  Prima 
ratio  est,  quod  ad  perfectionem  (f)  non  est 
per  se  motus  ;  sed  virtus  est  quaadam 
perfectio  :  igitur  ad  virtutem  non  est 
per  se  motus.  Major  probatur  a  Gom- 
mentatore,  quia  perfectio  rei   consistit 


14. 
T«zt.  1S| 


19. 


QUyESTIO   III 

in  indivisibili.  Sed    aliter   declaratur, 
quia  perfectio  est  Ad  aliquid  ;  nam  in 


355 


dum  utramque  opinionem  virtus  acqui- 
ritur  consecutive  ad  alios  motus,  scilicet 
alio,  et  alio  tempore  natura  diversa  de-     ad  immutationem  sensuum  ab  objectis 
terminat  uni,  et  alteri  secundum  diver-     passionem  inferentibus. 


sitatem  status  eorum. 

Fit  (6)  igilur.  Secunda  ratio,  ad  illas 
dispositiones  non  estper  se  motus,  quae 
acquiruntur  per  modum  sequela^  ad 
alios  motus ;  sed  virtutes  morales  ac- 
quiruntur  per  modum  sequel^e  ad  aiios 
motus,  quod  declaratur  dupliciter.  Se- 
cundo  ibi  :  Et  in  totumMd]ov  probatur, 
quia  propter  hoc  dicebatur,  quod  in  Ad 
aliquid  non  est  motus  :  et  minor  pro. 
batur .  Pro  cujus  probatione  (  )  no- 
tandum,   quod    quando    nos  scntimus 


Et  in  totum.  Declarat  secundo  mino- 
rem  :  quia  omnis  virtus  moralis,  vel 
vitium  est  cum  delectatione,  ettristitia; 
sed  omnis  delectatio,  vel  tristitia,  est 
consecutive  ad  alium  motum  ;  igitur 
omnis  virtus,  vel  malitia  est  consecutive 
ad  alium  motum.  Major  patet  per  expe- 
rientiam,  et  est  probata  secimdo  Ethi- 
cor ;  et  minor  est  nota,  quia  semper  de- 
lectatio,  vel  tristitia  consequitur  appre- 
hensiones  sensuum,  vel  memoriam  ali- 


15. 


cujus  praisentati,  vel   propter  speciem 
objecta  passionantia,  scilicet   delectabi-     dealiquo  bono,  vel  malo  futuro. 
lia,  vel  tristia,  inducentia  timorem,   vel         At  vero  (7)  neque.  Hic  probat  (^)  quod  Text.  20. 
permutantia   ad    iram,   tunc  appetitus     ad  habitus  intellectuales  non  sit  per  se 
noster  sensitivus  natus   est  moveri    ad     motus,  dupliciter.  Secundo  ibi :  Qu3e  au- 

^cvn.  Prima  ratio  est  ista,  quia  ad  illos 
habitus  non  est  per  se  motus,  qui  acqui- 
runtur  per  modum  sequelae  ad  alios 
motus ;  sed  habitus  intellectuales  sunt 
hujusmodi  :  ergo,  etc.  Minor  patet,  quia 
scientia  fitperexperientias  pra^cedentes, 


acceptandum,  vel  refugiendum  ;  et  s«pe 
movetur  ita  vehementer,  quod  impe- 
ditur  judicium  rationis  ex  eo  quod  ac- 
ceptat,  quod  non  est  acceptandum,  vel 
quod  refutat,  quod  non  est  refutandum: 
modo  dicebant  antiqui,  scilicet  Stoici, 
quod  virtus  adeo  per  bonam  consuetu- 
dinem  detcrminat  appetitumad  bonum, 
quod  virtuosus  nullo  modo  movetur  ab 
hujusmodi  objectis  passionantibus,  ita 
ut  virtuosus  nullo  modo  dclectetur,  vel 
tristetur,  ita  ut  virtus  sit  impassibi- 
litas. 

Alia  fuit  opinio  AristoteIis,sciIicet  quod 
tam  virtuosus,  quam  vitiosus  movetur 
ab  hujusmodi  objectis  passionantibus ,  quinto. 
sed  tamendifTcrunt,  quia  virtuosus  mo- 
vetur  ab  ipsis,  et  patitur  ;  tamen  ejus 
virtus  determinat  ipsum  ad  non  patien- 
dum  citra,  vel  ultra,  vel  aliter,  quam 
oportet  secundum  dictamen  rectjB  ra- 
tionis,  sed  vitiosus  non  sic  determinatur 
ad  operandum  bene  ;  et  ideo  dicit  Aristo- 
teles  quodvirtus  est  passibilitas.  Existis 
patet  minor  dict^e  rationis,  quia  secun- 


per  sensus,  et  memorias,  ut  patet  2. 
Poster.  text.  lOi.  et  major  declarabatur 
ante,  quia  propter  hoc  in  Ad  aliquid, 
non  est  motus.  Item,  si  ad  illud  esset 
motus,  quod  acquiritur  consecutive  ad 
motum  alterius,  sequeretur,  quod  ad 
iangere,  seu  ad  tactum,  esset  motus. 
Item,  sequeretur  quod  ad  generationem 
esset  motus,   quod   est  improbatum   in 


Qur-e  {S)  aufetn.  Hic  ponit  secundam  i6. 
rationem,  quae  non  est  nisi  confirmatio 
prascedentis  ;  quia  si  ad  scientiam  esset 
motus,  vel  hoc  esset  quando  scientia  de 
novo  acquiritur,  vel  quando  habens 
scientiam  exit  in  actum  considerandi, 
postquam  prius  non  consideravit ;  sed 
neutro  modo  :  ergo,  etc.  Non  secundo 
niodo,  quia  si  dormiens,  ebrius,  vel  in- 


366 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


17. 

Alli-ratio 
ad    quali- 

latem  fit 
diiobus 
7nodis. 


Definilio 
alleraiio- 
nis. 


firmus,  actu  non  consideret,  hoc  est 
propter  impedimentum  aliquod,  scilicet 
propter  perturbationem  sensuum  inte- 
riorum,  mediantibus  quibus  acquiritur 
scientia,  quee  perturbatio  provenit  a  sen- 
sibus,  et  a  qualitatibus  interioribus  in- 
ordinatis;  modo  prius  quam  exeat  in 
actum  considerandi,oportet  removereim- 
pedimentum,  et  sic  consecutive  ad  re- 
motionem  impedimenti  fit  exitus  in 
actum  considerandi.  Nec  primo  modo, 
quia  infantes  similiter  non  possunt  me- 
ditari,  vel  addiscere  sicut  senes,  propter 
magnam  perturbationem  sensuum  inte- 
riorum,  et  propter  motus  vehementes 
potentia)  nutritiva^,  et  augmentativag  : 
modo  oportet  istos  motus  repelli,  et  se- 
dari,  vel  a  caloredigerentehumiditatem 
superHuam,  vel  a  virtute  morah,  et  sic 
semper  acquiritur  scientia  consecutive 
ad  alios  motus.  Etdicit  Aristoteles  quod 
in  quietari  fitanima  sapiens,  et  prudens, 
id  est,  in  quietatione  motuum  inte- 
riorum,  per  quos  impediuntur  sensus. 
Manifestum  igitur.  Recapitulat,  et 
patet  in  littera. 

ANNOTATIONES 

(a)  Omnia quse  alterantur,  etc.  Nota  primo, 
dupliciler  allerationem  fieri  adqualitalem. 
Altero  modo  per  se  primo,  sive  immediale. 
AUero,  per  se,sed  non  primo,  sive  mediale. 
Ut  alteratio  sit  per  se  ad  qualiLatem,  duae 
requiruntur  condiliones  :  prima  ut  natura- 
liter  illa  alLeratio  non  possit  fieri,  nisi  ex 
contrario  ejus  qualilalis,  ad  quam  tendit, 
ut  frigefactio  ad  frigus  ex  calore,  et  cale- 
factio  ad  calorem  ex  frigore.  Unde  colligi- 
tur  alterationis  definilio  :  Alteratio  est  mo- 
tus  qui  fieri  neqiiit,  nisi  a  contrario  ad 
contrarium,  estque  existens  inter  duas 
qualitates  in  eodemsubjectocompossibiles, 
habetque  pro  termino,  alterationem,  qu8B 
est  via  ad  corruptionem  et  gencrationem. 
Secunda  conditio,  ut  qualilas,  quoe  acquiri- 
tur,  possit  se  compati  cum  qualitate  conlra- 


ria,  quse  expellitur,   quamvis  non  in  gra- 
dibus     intensis.     Quod     videtur    docere 
Arisioleles  5.  Imjus,cap.  2.  text.  19.  dicens 
motum  per  se  esse  a  minus  tali  ad  magis 
tale.  Unumquodque  enim  magis  minusve 
talc  dicitur  per  sui  contrarii  admixtionera. 
Ut  autem  alteratio  sit  per  se,  et  primo,  alia 
requiritur  conditio,  videlicet  quod  ita  sit 
per  se  ad  illam  qualitatem,  ut  non  neces- 
sario  aliqua  qualitas  prius  acquiratur,  quo 
pacto  calefactio  est  per  se  primo  ad  calo- 
rem,et  frigefactio  ad  frigus  ;  et  hujusmodi 
alterationes  sunt  propriissime  alterationes 
habentes  pro  termino  qualilalem,  quae  sit 
via  ad  generationem,  et  corruptionem.   Et 
hoc  est  quod  alii  dicunt,    quod  alleratio 
proprie  dicta  quatuor  expostulat  conditio- 
nes.  Prima,  quod  ipsa  sit  mutatio  realis 
successiva,  ita  ut  fiat  mediante   contactu 
reali,  et  Physico.  Secunda,  quod  sit  desub- 
jecto  in  subjoctum,  sive  de  forma  positiva 
in  formam  positivam.  Tertia,  quod  sit  de 
forma  contraria  activa,  et  passiva,  in  for- 
mam  conlrariam    acLivam,   et    passivam. 
Quarta,  quod  non  praesupponat  aliam  qua- 
litaLem  prius  terminare,  vel   illam  muta- 
tioncm,  vel  aliam,  sed  ipsa  perse,  etprimo 
terminet  illam, 

NoLa  secundo,  in  qualitatibus  tertise  spe- 
ciei  quadruplicem  contrarieLatem  reperiri, 
Prima  est  inter  primas  qualitates,  ul  inter 
caliditatem  el,  frigiditatem,  sicciLatem  et 
humiditalem.  Secunda,  intersecundasqua- 
litates,  qujie  solum  oriimtur  ex  mixlione 
duarum  primarum,  scilicet  ex  calore  et 
frigore,  uL  inter  graviLatem  et  leviLaLem, 
rariLalem  eL  densiLaLem,  TerLia  est  inter 
qualiLaLes  resulLantesex  omnibus  quatuor 
primis,  uL  conLrariclas  colorum,  saporum 
eLodorum,  QaarLa  inLerqualiLaLes,  quse  non 
ex  primis,  sed  ex  motu  locali  causanLur, 
uL  inter  sonum  gravem,  eL  acutum,  qui  ex 
corporum  collisione,  ct  locali  molu  effi- 
ciunlur. 

Ex  his  sequitur  primo,  quodsi  loquamur 
de  aUeraLione  per  se  primo,  eL  innnediata, 
ad  solas,  non  tamen  ad  omnes  qualiLaLes 
tertiue  speciei,  est  per  se  primo  alteratio. 


AUeratio 
proprie 
dicta  qua' 
tuorpostu- 
lat  condi' 
tiones. 


18. 

Inter  qua- 
litatester- 
tioe  speciei 
est    qua- 
druple.v 
conlrarie- 
tas. 


19. 


/  -              QUiflSTIO  III  S57 

Palct,  qula   ad  quatuor,  et  solas  primas  (e)    Ad  illas  qualitates  non  est  molus,  etc. 

qualilatcs,  est  per  se  primo  alteratio  ;  sed  Nota,  quod  in  prima  specie  omnis  liabitus, 

tales  quatuor  qualilates  ad  tertiam  perti-  sive  virtus,  sive  vitium  sit,  est  eorum,qua3 

nenl  speciem  qualitatis,  et  nonsuntomnes,  sunt  ad  aliquid,  id  est,   consequunlur  ex 

quMt!  ad  praedictam  speciem  pertinent ;  ergo  habitudine  multorum  inter  se.  Quod   patet 

ad  solas,  non  lam.in  ad  omnes  tertioe  spe-  primo  in  habitibus  corporeis,  quales  sunt 

ciei  qualitates,  est  per  se  primo  alteralio.  sanitas,  aut  segritudo  :sanitas  enimconsis- 

Secundo  sequitur,  quod  si  loquamur  de  tit  in  quadam  commensuratione  plurium, 

alferaiione  per  se  (abstraliendo  a  per  se  scilicet  in  debita  proportione  calidi,  sicci, 

primo,  vel  ptr  se  non  primo)  ad  solas,  non  frigidi   el  humidi  ;  oegritudo  aulem  indis- 

tamen  ad  omnes   tertiae  speciei  qualitates,  proportione    talium  ;    atque  adeo  ad  Iias 

est  per  se  alteratio.  Prima  pars  probatur,  qualitates  non  est  per  se,  et  primo  motus, 

quia  illae  duse  conditiones  allerationis  in  seu  alleratio,   quia  prius  termlnaturmotus 

solis  qualilatibus  tertiae  speciei   reperiun-  ad  illas  priores  qualitates,  scilicet  ad  ca- 

tur.  Secunda  pars  inde  probatur,  quia  ad  lorem  et  frigiditatem,  etc.  exquarumpro- 

sonos  non  est  per  se  alteratio,  quamvis  sint  portione  resultant  alioe,  scilicet  sanitas,  et 

terticie  speciei  ;  non  enim  est  alteratio  nisi  segritudo. 

vel  adprimas  qualitates,  vel  ad  lesultantes  (r)  Adperfeclionem  non  est,  etc.  Nota,  quod       20 

ex  duabus,  vel  ex  quatuor  primis.  quando  dicit  Aristoteles  ad  rei  perfectionem 

(!')     Secundum  illas  qualilates  non  est  per  non  esse  motum,  hoc  deljel   intolligi   de 

se  motus,  etc.  Nota  quod  sic  potest  hsec  ra-  perfeclione,  qu.ie  est  determinata,   cui   sci- 

tio  deduci :  Forma,  vel  figura  non  est  pri-  licet  nihil  potest  auferri,  nec  addi,  ma- 

mus  terminus  alteralionis,  sed  aliud  acci-  nenle  eadem  natura  in  specie  ;  talis  enim, 

dens  prius,   ut  densilas,   aut  raritas,  sed  ut  refertAIbertus,  et  tetigit   Commentator, 

alteratio  est  ad  qualitatem,  quae  sit  primus  in  indivisibili  consistit,  et  ad  eam  non    est 

ejus  terminus  ;  ergo  ad  figuram,  et  formam  per  se  motus  ;  ad  perfectiones  autem  inde- 

non  est  per  se  alteratio.  lerminatas,  sicut  sunt  magnum,   parvum, 

(cj    In  his,  quse  alterantur,  subjectuin  de-  mulLum,  paucum,  bene  potest  fieri  motus 

nominalur,  etc.  Nota,  quod  in  illis  qualita-  per  se,  sicut  patet  in  Prcedicamentis  :  ubi 

tibus  est  per  se  alteratio,  quas  praedicantur  similiter  dicilur,  quod  aliquae  sunt  quan- 

desubjectoalteratosecundumsuam  vocem,  titates  delerminatoe  ad  unum,    sicut  bicu- 

in  recto  scilicet,  et  e  contra  ;  hoc  autem  in  bitum,   tricubitum  ;  aliae  sunt  indetermi- 

figuris  non  contingit.  Nam  etsi  dicamus,  natae  ad  unum,   sicut  magnum,  parvum, 

homo  est  frigidus  aut  calidus,  et  calidum  multum,  paucum. 

est  homo,  tamen  quando  aes,  sive  lignum  (g)    Pro  cujus  probatione  notandum.  Nota,  FnVMsmo- 

fit  statua,  non  dicinuis,  aes  est  statua,   ne-  quod  virtusmoraIis,verbi  gratia,fortitudo,  J^oconsis- 

que  statua  est  aes,  vel  lignum,  sed  dicimus  aut  misericordia,  stat  in  hoc,  quod  tempe-       •'«' • 

slatua  est  serea,  aut  lignea.  rat  passiones,  et  consequitur  ad  abjectio- 

(d)    In   Itis,  quse  allerantur,  non  dicimus,  nem  talium  passionum;   quare  per  se  ad 

etc.  Nota  quod  quando  res  fit,  non  dicitur  illam  non  est  alteratio.   Tum  etiam,  quia 

alterari,  modo  cum   res  accipil  formam,  virtus  hujusmodi  stat  in  mitigatione  pas- 

aut  figuram,  fit  ;  non  ergo  alteratur  secun-  sionum  sensus,  quibus  composilis  et  paca- 

dum  formam   aut  figuram,  nam  alterari  tis,  consequitur  virtus  :  et  similiter  ex  ex- 

praesupponit  rem  perfectam  in  suo  esse  ;  cessu  passionum  insurgit  vilium,    halDent 

cum  autem  domus  acquirit  figuram,  non  se  igitur  virtus  et  vitium  in  anima,   sicut 

praesupponimus  domum  esse,  sed  potius  sanitas  et  oegritudo  in  corpore.  Sicut  enim 

dicimus  tunc  fieri  domum,  atque  adeo  non  sanitas  rosultatex  debita   proportione  hu- 

alteratur.  morum,  ad  quos  est  alteratio,  et  aegritudo 


358 


LIB.  Vll.  PIIYSICORUM 


est  altera 
tio 


ex    indebita    proportione    humorum,   ita 

virtus  consurgit  ex  debita  sedatione,  etmi- 

tigatione  passionum,  et  vitium  cx  immo- 

derato  excessu  passionum. 

AdhabUv.s  (h)    Probat,  quod  ad  habitus  intellectuales, 
intellec- 

tuaies  non  6tc.  Nota,  quod  tunc    non    est  alteratio, 

quando  qualitas  quse  acquiritur,  non  im- 

mediate  acquiritur,   nisi  aliquo  prius  ac- 

quisito,   quod   prius  acquisitum    sit    ter- 

minus    alteralionis  :  modo    scientia    sivo 

habitualis,  sive  actualis  non  primo    acqui- 

ritur.nisi  aliquo  termino  alterationis  prius 

habito:  intellectus  enim  non  alteratur  pri- 

mo  a  primo  alterante,scilicet  abobjectoex- 

trinseco ;  tale  namque  prius  movet  sensum 

perspecies  sensibiles,  et  sic  sensus  altera- 

tur ,  intellectus    vero  non ;   ad  scientiam 

igitur  non  est  alteratio. 

Et  si  arguas,  quod  in    hoc  sequeretur 

scientias  esse  nobis  innatas,  et  quod  nos- 

trum  scirenon  esset  nisi  praeteritorum  re- 

minisci,  sicut  dixit  Plato,  contra  quem  est 

Aristoteles  1.  Post.  texl.  1.  et  3.  de  Anima, 

text.  14.  dico,  quod   receptivum  alicujus 

receptibilis  potest  se  habere  tripliciter  ad 

Recepti-   illud  receptibile  :  Uno  modo  potest  se  ha- 
vumpotest  ,  ...  ,.  .  .  ,  .,  ., 

se  habere  bere  m  ultima  dispositione  ad    receptibile 

tripiiciter  gine  impedimento,  nec  in  se,  nec  in  alio. 


21. 


respectu 

receptibi- 

lis. 


I 


et  tunc  receptivum  fit  in  actu  per  pnesen- 
tiam  proximi  activi,  ut  aer  lucidus  per 
praesentiam  luminis ;  est  enim  in  proxima 
dispositione  ad  receptionem  illius.  Secun- 
do  modo  potest  se  habere  receptivum  ad 
receptibile  sic,  quod  est  indispositum  per 
indisposilionem  contrariam  receptibili,  et 
tunc  antequam  recipiat,  necessarium  est, 
ut  per  alterationem  disponatur  ;  sicut  ma- 
teria  existens  sub  forma  aeris,  necessario 
habet  disponi  antequam  recipiat  formam 
aquse,  vel  alterius  elementi.  Tertio  modo 
potest  se  habere  receplivum  in  ultima  dis- 
positione  ad  formam  sine  impedimento 
proprio ;  sed  est  impedimentum  in  altero, 
mediante  quo  oportet  ipsum  recipere  for- 
mam;  ideo  impedimento  remolo,  recepti- 
vum  fit  in  aclu  per  potentiara  receptibilis, 
et  solum  fit  mutatioin  illo,  in  quo  erat  im- 
pedimentum,  siculdomus  illuminatur  per 


apertionem  fenestr^ie,  sine  mutatione  facta 
in  aere,  sed  solum  per  amotionem  impedi- 
menti  :  et  isto  tertio  modo  intellectus  nos- 
ter  se  habet  ad  scientiam,  quia  quantum 
est  de  se,  est  in  ultima  dispositione  ad  re- 
ceptionem  scientitc,  et  specierum  intelligi- 
bilium ;  sed  quando  impeditur,  propter 
indispositionem  partis  sensitivue,  in  qua 
oportet  esse  molum,  ut  ipsa  disponatur, 
sed  ea  disposita,  et  phantasmatibus  deter- 
minate  inea  receptis  virtute  luminis  intel- 
lectus  agentis,  statim  sine  alleratione  spe- 
cies  intelligibilis  repra^sentativa  illorum 
phantasmatum  est  prjEsens  intellectui  pos- 
sibili,  et  sic  intellectus  efficitur  sciens,  at- 
que  ita  non  sequitur,  quoJ  scientioe  sint  no- 
bis  a  principio  concreatae,  ul  dicebat  Plato. 
Sed  contra  hoc  videtur  esse  Aristoteles, 
qui  dicit,  quod  anima  fit  sciens,  et  prudens 
maxime  in  quiescendo  ;  non  ergo  per  mo- 
tum  potentiarum  sensitivarum.  Respondeo, 
et  dico,  quod  animamquiescere  in  partibus 
sensitivis  potest  esse  dupliciter  :  uno  modo, 
quod  quiescat  ab  occupationibus  exteriori- 
bus,  et  passionibus  partis  appetitivae,  puta 
concupiscibilis,  et  irascibilis  ;  alio  modo, 
quod  virtutes  sensitivce  non  moveantur  ab 
objectis,  de  quibus  scientiam  capimus. 
Primomodo  loquitur  AristoLeles,  cum  di- 
cit,  in  quiescendo  fit  anima  prudens,  et 
sciens  ;  secundo  modo  non. 


QU^STIO  IV 

Utrum  solum  ad  qualitatem  de  lertia 
specie  Qualitatis  sit  per  se  molus 

Aristot.  cap.  3.  texf.  14.  Avei-roes,  Tlieniistius, 
Simplicius,  iTfid.  D.  Tlioin.  lecl.li.  et  qucest.  uni- 
cade  virtutibus  art.  W.AXbevi.tract.  1.  cap.  5. 
Mayron.  "1  Physic.  in  c.cposit.  textus.  Gan<;laven. 
quodl.9.  qunesl.  7.  Conimbric  1.  Phi/sic.  cap.^o. 
quaxif.  unica.  Compluten.  di-^p.  22.qua?st.  2.  Ru- 
vius  in  exposit.  cap.  3.  et  qucest.  unica.  Roccus 
summa  3.  cap.  2.  et  q.  4.  Vide  citatos  lib.  5. 
qwrst.  5. 

Arguituii  quod  non,  quiain  aliis  spc- 
cicbus  Qualilatis  cst  per  se  contrarictas ; 
igitur  secundum  alias  spccics  Qualitatis 
estpcr  se  molus.  Conscqucntia  tenclper 


1. 


QU^STIO  IV 


359 


Aristotelem  m  isto  7.  qui  perhocprobat, 

quod  secundum  qualitates  de  tertia  spe- 

cie,  sit  per  se  motus .  Et  antecedens  pa- 

tet,  primo   de  prima  specie  qualilatis, 

quia  sanitas   et  aegritudo  contrariantur. 

Item,   de    quarta   specie,   quia  rectum, 

et  curvum  contrariantur  ;  similitcr  tur- 

pitudo,  et  puichritudo. 

Secundo,    quia   secundum  illas  spe- 

cies  estper  semotus,in  quibus  invenitur 

resistentia,  contrarietas,  et  distantia  ter- 

minorum,   secundum  quas  potest  esse 

successio  in  motu  ab  uno  termino  ad  re- 

liquum  ;  sed  sic  est  de  qualitatibus  aliis 

a  tertia  specie  :  nam  de  virtute  in  vitium 

aut  e  contra,  non  potest  fieri  mutatio  su- 

bita,   imo  est  ibi  resistentia,  et  distantia 

terminorum,  secundum  quas  est  succes- 

sio. 
Tertio,    si    ad    qualitates    de    terlia 

specie  Qualitatis  esset  motus,  et    non 

ad   alias,    hoc    esset   pro  tanto  ,     quia 

qualitates  de   aliis  spcciebus,   sunt   ad 

aliquid  ;  sed  hcc  non  obstat  :  ergo,   etc. 

Major  patetper  Aristotelem,  qui  assignat 

illam  causam,  et  minor  est  etiam  nota 

per  Aristotelem  in  Pr£edicamentis,rf«ycv- 

sorum   genenim,   et  non  subalternatim 

positorum,  eic. 

Quarto,  quia  secundum  caliditatem,et 
frigiditatem  est  per  se  motus  ;  sed  cali- 
ditas,  et  frigiditas  sunt  de  prima  specie 
qualitatis,  ut  ponit  Aristoteles  in  Praedi- 
camentis  :  ergo,  etc. 

Quinto,  quia  sanatio,  et  doctrinatio 
sunt  quidam  motus,  et  tamen  sunt  se- 
cundum  qualitates  de  prima  specie  ; 
igitur  secundum  qualitates  de  prima 
specie  est  per  se  motus.  Major  patet  in 
3.  hujus,  text.  12.  ubi  Aristoteles  nu- 
merat  isla  inter  genera  mutationum.  Et 
minor  patet,  quia  sanitas,  et  doctrina, 
secundum  quas  sunt  illi  motus,  sunt  de 
prima  specie. 

Sexto,  quia  in  2.  hujus,  qusest.  3.  dic- 


tum  fuit,quod  figura  non  estres  distinc- 
ta  a  re  figurata,  sed  ad  albedinem,quae 
est  figura,  est  per  se  motus  ;  igitur  ad 
figuram  est  per  se  motus,  et  per  conse- 
quens  ad  qualitatem  de  quarta  specie. 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem 
in  isto  7.  text.  14.  et  inde.  In  quaestione 
primo  videbitur,  qua)  sunt  illa,  qua3 
pertinent  ad  PriBdicamentum  Qualitatis. 
Secundo  qualiterab  invicemdistinguan- 
tur  species  Qualitatis  :  et  tertio  quare  in 
una  illarum  specierum  dicitur  esse  mo- 
lus,  et  non  in  alia. 

Quantum  ad  primum,  notandum,  quod 
tripliciter  aliquis  terminus  dicitur  de 
Preedicamento  Qualitatia.  Uno  modo, 
quia  est  prsedicabilis  de  prima  substan- 
tia  in  quale,  et  per  ipsum  potest  respon- 
deri  convenienter  ad  quagstionem  de 
prima  substantia  quserentem,  quale  est 
hoc  :  et  isto  modo  pertinent  ad  Pr^edi- 
camentum  Qualitatis  terniini  concreti,^ 
ut  album,  et  nigrum. 

Secundo  modo,  pertinent  ad  Praedica- 
mentum  Qualitatis  abstracta  hujusce- 
modi  concretorum,  ut  albedo,  nigredo. 
Tertio  modo,  termini  superiores  prsedi- 
cabiles  in  quid  de  hujusmodi  concretis, 
vel  abstractis,  et  sic  ad  Prsedicamentum 
Qualitatis  spectanthujuscemodi  termini, 
quale,  qualitas,  et  hujusmodi  ;  unde 
per  istum  terminum  qiiale  non  respon- 
detur  ad  quEestionem.,  qualis  est  homo, 
sed  jam  quando  qua^ritur,  hoc  supponi- 
tur.  Quarto  modo  potest  addi,  quod  ter- 
mini  privativi,  scilicet,  qui  privativeop- 
ponuntur  hujusmodi  terminis  positivis, 
pertinent  ad  Prsedicamentum  Qualita- 
tis  isto  quarto  modo,  ut  isti  termini, 
cascum,  surdum,  tenebrosum,  et  consi- 
miles  ;  et  consimilis  distinctio  potest 
fieri  de  aliis  Praedicamentis  :  et  hcc  de 
primo. 

Quantum  ad  socundum,  notandum, 
quod  species  {^)    Qualitatis  non  distin- 


Divisio 

qucestio- 

nis. 


Tetminus 
aliquistri- 
bus  modis 
dicitur  es- 
se  de  Pra; 
dicamento 
qualitcuis^ 


3. 


Species 

qualilatis 

quoniodo 


360 


LIB.  VII.  PHYSIGORUM 


distin-    o-uuiitur  secuiuliim  rationes  quidditati- 

guantur.     ^  ,  ,       . 

vas,a  quibiis  sumuntur,sed  dislmguuntur 
penes  diversos  modos,  et  proprietates  at- 
tributas  quandoque   qualibiis    ejusdem 
speciei  specialissima3.  Et  si  qunf>ratur,(i') 
quae  sunt  illa3  proprietates  ?  dico,    quod 
sunt  ist^  :  si  aliquis  terminus  supponat 
pro  qualitate,  qu^e  per  sc,et  proprie  nata 
est  immutare  sensum,    tunc,  si   ille  ter- 
minus  sit  sumptus  ab  ilIaratione,secun- 
dum  hoc   pertinet  ad  tertiam   speciem 
Qualitatis.  Secundo,  omnes  termini,qui 
appropriate  dicuntur  de  qualitatibus,  ut 
de  numeris,  et   magnitudinibus,    perti- 
nent  ad  quartam  speciem  Qualitatis,  ut 
par,  impar,  rectum,  curvum,  et  hujus- 
modi.  Tertio  illi  termini    pertinent  ad 
primam,  vel  secundam   speciem  Quali- 
tatis,    qui  supponunt    pro  aualitatibus, 
quse  sunt  virtutes,vel  vitia  subjectorum, 
in  quibus  sunt,  ita  quod  disponant   vel 
inclinent  ad  bene,  vel  male  operandum ; 
tunc  termini    significantes    qualitates, 
sumpti  ab  ista  ratione,   sunt  de  prima 
specie  Qualitatis,  vel  de  secunda,   diffe- 
renter  tamen,  quia  si  hujusmodi  quali- 
tas  acquisita  sit  post  generationem,  tunc 
pertinet  ad  primam  speciem  ;  sed  si  in- 
nata  sit  a  generatione,  tunc  pertinet  ad 
secundam. 
4,  Ex  quibus  sequitur,  quod  eadem  qua- 

litas  numero  est  in  tertia  specie  Quali- 
tatis,  et  cum  hoc  in  prima.  Nam  calidi- 
tas  secundum  quod  est  nata  immutare 
sensum,  est  de  tertia  specie  ;  sed  secun- 
dum  quod  suum  subjectum  disponitur 
per  ipsam  ad  bene  operandum,  vel  male, 
secundum  hoc  pertinet  ad  primam  spe- 
ciem,  et  secundum  hoc  vocatur  alio  no- 
mine,  utsanitas,  vel  aegritudo  ;  et  si  sit 
innata,  ut  caliditas  in  igne,  tunc  vocatur 
naturalis  potentia.  Secundo  sequitur, 
quod  ratio,  a  qua  sumuntur  termini  de 
prima  specie  Qualitatis,  et  de  secunda, 
includunt  inse  quosdam  respectus,  sci- 


licet  ad  sua  subjecta,  et  ad  operationes 
suorum  subjectorum,  verbi  gratia,  ea- 
dem,  vel  consimilis  caliditas  in  gradu, 
quo  est  sanitas  in  corde,  est  segritudo  in 
alio  membro,  ut  in  cerebro,  et  per  con- 
sequens  inclinaret  ad  bene  operandum 
in  uno,  et  male  operandum  in  alio  ,  et 
secundum  hoc  vocaretur  diversis  nomi- 
nibus,  quod  non  esset  nisi  hujusmodi 
nomina  includerent  diversos  respectus, 
scilicet  ad  subjecta  qualitatum,  de  qui- 
bus  dicuntur,  et  ad  operationes  hujus- 
modi  subjectorum.  Tertio,  sequitur, 
quod  ad  qualitates  de  prima,  vel  se- 
cunda  specie  est  per  se  motus,  quemad- 
modum  ad  illas  de  tertia,  quia  sunt  ea^- 
dem  qualitates;  et  htec  de  secundo. 

Quantum  ad  tertium,  scilicet  quare  ad 
qualitates  de  tertia  specie  dicitur  esse 
per  se  motus,  et  non  ad  alias,  cum  tameh 
sint  egedem  qualitates  ?  Respondetur, 
quod  Aristoteles  iii  isto  7.  tcxt.  10.  tan- 
git  duas  causas,  quare  ad  aliquam  spe- 
ciem  non  sit  per  se  motus  :  Prima  causa 
est  ista,  quia  propter  illum  motum  non 
de  necessitate  mutatur  responsio  per 
terminos  de  illa  specie,  licet  quandoque 
hujusmodi  termini  mutentur,  ut  patet 
in  exemplo  ;  quia  propter  motum  loca- 
lem  de  necessitate  mutatur  responsio  de 
mobili  per  terminos  de  genere  iibi,  et 
ideo  dicimus,  quod  ad  ubi,  est  per  se 
motus :  sed  quia  propter  motum  localem 
non  de  necessitate  mutatur  responsio 
per  terminos  de  genere  Ad  aliquid,\icet 
quandoque  accidat  illos  mutari,  ideodi- 
cimus,  quod  ad  aliquid  non  est  per  se 
motus. 

Ila  similiter  in  proposito,  quia  secun- 
dum  motum  alterationis  de  necessitate 
mutatur  responsio  terminorum  de  tertia 
specie,  ut  per  calefactionem  dicimus, 
quod  est  calidum,  quod  prius  erat  frigi- 
dum  ;  sed  per  calefactionem  non  de  ne- 
cessitate  mutaturrespon.sio  lerminorum 


QUvfiSTIO  IV 


381 


de  prlma,  vel  secunda  specie,  licet  quan-         Ad  quintam,  concedo,  quod   sanatio, 
doque  accidat  ;  verbi  gratia,  quandoque     et  doctrinatio   sunt  quidam  molus,    sed 


accidit,  quod  caliditas,  quas  prius  fuit 
sanitas,  nunc  est  aggritudo  ,  quia  forte 
magis  intensa  ;  sed  hoc  nonest  deneces- 
sitate,  quia  si  illa  caliditas  fuissetin  la- 
pide,  nec  fuisset  sanitas,  nec  ajgritudo. 
5-  Secunda  causa  quam  Aristoteles  text. 

17.  tangit,  est  ista  :  quia  ad  illam  dispo- 
sitionem,  qua?  immediate  provenit  a 
motore,  dicitur  esseproprie  motus,  utad 
caliditatem  est  calefactio  ;  sed  ad  illam, 
quas  mediate  provenit,  et  consecutive 
non  est  per  se  motus,  ut  ad  raritatem, 
vel  albedinem  ;  et  sic  secundum  istum 
modum  loquendi  ad  nullam  qualitatem 
secundam  esset  per  se  motus,  sed  bene 
ad  primam;  et  sicpatet  quare  secundum 
aliquas  species  Qualitatisdicituresse  per 
se  alteratio,  et  hoc  non  secundum  alias; 
et  hoc  de  tertio. 

Ad  rationes.  Ad  primam  dico,  quod 
hoc  non  sufficit,  sed  requiritur  cum  hoc, 
quod  termini,  de  illa  specie  de  necessi- 
tate  varientur  propter  illum  motum  ;et 
licet  quandoque  accidat  illos  terminos 
variari,  cum  tamen  non  sit  de  necessi- 
tate,  non  oportet  quod  ad  illam  speciem 
sitper  se  motus.  Eodem  modo  ad  secun- 
dam. 

Ad  tertiam  dico,  quod  hoc  est,  quia 
non  de  necessitate  immutantur  termini 
de  subjectis,  qu«  alterantur  secundum 
qualitates,  quas  illi  termini  significant , 
quia  ut  iste  terminus  sanitas  supponat 
pro  caliditate,  vel  etiam  iste  terminus 
naturalis potentia^xiono^^oviei,  licet  sub- 
jectum  calefiat,  vel  frigefiat,  quod  hu- 
jusmodi  nomen  mutetur. 

Ad  quartam,  secundum  caliditatem, 
etc.  concedo  ;  et  sic  concessum  est,quod 
secundum  qualitates  de  prima  specie  sit 
per  se  motus  ;  non  tamen  sub  illa  ra- 
tione,  qua  sunt  de  prima  specie,  sed  sub 
ratione,  qua  suntde  tertia  specie. 


tamen  sanatio  non  est  per  se  motus  ad 
sanitatem,  sed  ad  caliditatem,  vel  frigi- 
ditatem.  Item,  diceretur,  quod  doctri- 
natio  non  est  proprie  motus,  eo  quod 
fit  consecutive  ad  alios  motus. 
Ad  sextam,  dictum  est  in  qu^estione. 

ANNOTATIONES 

(a)  Species  Qualitatis  non  distinguunlur,etc. 
Nota,  quod  ScoLus  in  Proeclicamentis,  cap. 
de  Qualitate,  quaest.  1.  dicit,  quod  Aristo- 
leles  non  assignat  species  Qualilalis,  sed 
modos.  Nam  illse  quatuor  species  non  sunt 
suballernse,  quia  de  nullis  duabus  earum 
potest  vere  dici,  quod  quidquid  est  in  una, 
esl  in  alia,  vel  e  converso  ;  si  ergo  illie  es- 
sent  species,  non  essent  subalternoe  ;  at 
species  non  subaUerna3  de  se  inviccm 
praedicari  esl  impossibile  ;  modo  lias 
possibile  est  jiraedicari  de  eodem,  quia 
possibile  est  eamdem  qualitatem  essen- 
lialiLer  esse  radicatam  in  subjecto,  et 
ita  habitum,  et  esse  principium  naLu- 
rale  faciliter  operandi,  vel  non  faciliLer, 
eL  per  consequens  in  secunda  specie, 
et  esse  per  se  objectum  sensus,  atque  adeo 
in  tertia.  Non  assignaL  ergo  Aristoteles 
species  Qualitatis,  sed  modos,  quod  patet 
per  litteram  ejus.  Nam  anLequam  enume- 
ret  illas,  dicit  :  Qualitas  enim  est  eorum, 
quse  multipliciter  dicuntur,  id  est,  multis 
modis  ;  et  in  fine  his  enumeratis,  diciL  :  Et 
fortasse  quidam  alii  apparent  qualitatis 
modi,  sed  qui  maxime  dicuntur  hi  sunt. 
Est  auLem  differentia  inLer  speciem  etmo- 
dum,  quia  species  super  illud,  cujus  est, 
addit  differenliamessenLialem,  modus  vero 
differenLiam  accidenLalem  ;  eL  iLa  isLi  modi 
dicunt  diversara  habitudinem  qualitalis  ad 
subjectum,  peneshoc,  quod  est  esse  per- 
manens,  vel  non  ;  esse  anatura,  vel  non  ; 
esse  sensibile  ,  vel  non  ;  quoe  lamen 
omnia  non  varianL  qualitatem  esscn- 
tialiter,  quia  omaes  isLa3  habitudines, 
vel  plures  po3sunt  esse  in  eadem  qualilate 


362 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


7. 


secundum  essenliam.  Hanc  eamdem  sen- 

tenliam  habet    Scolus    in    4.   dislinct.   6, 

qiisest.  10.    sub  lili.  N .  %.  Sed  hoc  non  va- 

let,  ubi  liabethaec  verba  :  Secundum  vcri- 

taicm  illa  divisio  Qualitalis  in  ciualuor  spe- 

cies  non  est  proprie  generis  in  species,  sed 

est  tantum  secundum  quosdam  modos  di- 

versos   convenientes  dive^^sis   qualilatibus, 

et  forte  eidem  qualitati  in  se  secundum  es- 

sentiam  possent  competere  plures   modi, 

qui  ponuntur  in  diversis  qualitatibus.  Hoec 

Scotus. 

Mot  s     (^)     ^^  ^*  quseralur  quse  sunt  illae  proprie- 

quaiiiatis  tates.  etc.  Nota,  quod  modus  Qualilatis  su- 
trifariam        .  ■,■■,.  , 

sumi  po-   mi  potesl,  velin  ordme  ad  naturam  sub- 
^*'*  jecli,   aut   in    ordine    ad    ejus    operalio- 

nes,  aut  in  ordine  ad  ejus  quantilatem  : 
si  sumatur  in  ordine  ad  naturam  subjecli, 
speclat  ad  primam  speciem  Qualilatis  , 
verbi  gratia,  quia  perfectio  animalis  in 
quantum  animal,  consistit  in  vita  ;  sani- 
tas,  quae  est  modus  animalis  ad  istam  rem 
conservandam,  pertinet  ad  primam  spe- 
ciem  Qualitatis.  Item,  quia  vita  hominis 
in  quantum  homo,  consistit  in  operari  se- 
cundum  rationem  ;  habitus  intellectus,  et 
voluntatis,  qui  sunt  scientiarum  et  virtu- 
tum,  spectant  etiam  ad  hanc  speciem,  et 
etiam  contraria  virtutum,  ut  vitia,  quo- 
niam  contrariorum  eadem  est  disciplina. 
Si  vero  modus  qualitatis  consideretur 
quantum  ad  operationem,  aut  modus  est 
secundum  principium  faciliter  operandi, 
et  sic  est  secunda  species  Qualitatis,  quse 
est  naturalis  potentia  et  impotentia.  Ob- 
serva  tamen  maximum  esse  discrimcn  in- 
ler  Scotum  et  D.  Thomam,  istius,  illius- 
que  scholam,  quoad  hanc  speciem  inlelli- 
gendam.  Thomistse  namque  occasionem 
verborum  Aristotelis  putant  omnes  natu- 
rales  polentias,  et  proprias  passiones  esse 
hujus  secundse  specieiQualitatis,  quod  ta- 
men  longe  est  a  veritate  ;  ponilur  enim 
Naiuraiis  quaelibet  propria  passio  reductive  in  eo- 

polentia,et   ,  r     r         i- 

impotentia  dem  Prscdicamento  sui  subjecti.   Scoti  ta- 

^S  t     (i  H  fi  i  fi  T* 

^  men  doctrinam  sequentes,  duplicem  dis- 
tinguimus,  naturalem  potentiam,  et  impo- 
teritiam.  Naturalis  potenlia  primo  modo. 


est  illa,  qua  quissimpliciterpotest  operari, 

ut  potentia  sensitiva  visus,   vel  audilus  , 

vel  potentia  intellcctiva,  ut  intellectus,  et 

proprise    passiones,   ut   risibilitas  ;  et  sic 

non  loquitur  Aristoleles  in   pnedicamento 

Qualitatis  de  potentia  naturali.  8. 

Secundo  modo  dicitur  de  potenlia  nalu- 

rali  habilitas,  disposiiio,  seii   promptitudo 

existens  in  nobis  a  nalura,   per  quam  su- 

mus  habiles,  et  prompli  ad  aliquid  facien- 

dum,  vel  inhabiles   et  indispositi  ;   et  hoc 

modo  loquitur  Arisloteles  de  polentia  et  Secunda 

apecies 
impotentia  naturali,   quas  facit  secundam  Qualitatis 

speciem  Qualitatis,   qure   in  hoc  differt  a  ^iff°e7at  °a 

prima  specie,  quia  ratio  formalis  primae  P^^^<^- 

speciei  est  bene,  vel  male  disponere  sub- 

jectum  in  ordine  ad  naturam  ejus.  Ratio 

vero  formalis  naturalis  potenlioe,  qu;e  est 

in  secunda  specie,  est  esse  principium  ope- 

randi,  abstrahendo  a  bene,  vel  male  dis- 

ponere  subjectum  ;   quia  bene,  vel  male 

disponere  subjectum  dicit  convenientiam, 

et  disconvenientiam  naturae  subjecti,  ideo 

ea  quoe  ponunlur  in  secundo   modo  Quali- 

latis,  non  dicunthanc  convenientiam,  vel 

disconvenientiam.  Aut  lertio,  consideratur 

modus    Qualilalis    secundura    terminum 

operalionis,  quse  est  qualitas  producta  per 

actionem,  ut  calor,  frigus,  et  alia    id  ge- 

nus,   et  sic  spectat  ad  tertium  modum  Qua- 

litats,  qui  est  passio,  et  possibilis  quali- 

tas  ;  aut  postremo  qualitas  est  modus  sub- 

stanLiae  quantum  ad  ejus  quantitatem  ,   et 

sic  est  forma,  et  figura  ;  forma  quae  est  ex- 

terior  effigies,  quse  est  terminus  quantita- 

tis  in  quantum  subjective  est  in  aliquo 

corpore,  sive  illa  sit  naturalis,   ut  forma 

humana,  sive  artificialis,  utforma  domus; 

figura  vero  ut  quantitas  Mathematica  se- 

parata  a  corpore  naturali,  ut  figura  trian- 

gularis,    quadrangularis,  circularis,   elc. 

Observa  tamen,  quod  figura  non  solum  ac- 

cipitur  pro  quanlitatibuscontinuis,  ul  pro 

triangulo,    aut  quadrangulo  ,   sed  etiara 

pro  quantitatibus  discretis,  ut  pro  numero 

senario,    aut  denario.     Nam   quemadmo- 

dum  triangulus  est  figura  plana  tribus  li- 

neis  clausa,   ila  novenarius    numerus  est 


QU.ESTIO  IV 


363 


9. 

ratt.  21. 


figura  triangularis  ;  conslat  enini  ex  ter 
tribus,  qu:e  tria  ter  iiabent  se  in  novenario, 
sicut  tria  latera  in  triimgulo,  et  quamvis 
novenarius  absolute  ponatur  in  Proedica- 
mento  Quantitatis  lanquam  species  illius, 
illa  taraen  compoutio  triangularis,  quae 
resultatex  unitalibus,  ponitur  in  quarta 
specie  Qualitatis  sub  figura. 

EXPOSITIO   TEXTUS 


Diibitabit  (1)  aiitein  aliquis.  Iste  est 
socundus  tractatus  hujus  septimi,in  qiio 
Philosophus  determinat  de  comparationc 
motuum  :  et  dividitur  in  tria  capitula. 
In  primo  capitulo  ponit  conditiones  com- 
parabilium.  In  secundo  ostendit,  quimo- 
tus  quibus  motibussint  comparabiles.  Et 
in  tertio  determinat  de  comparatione 
motuum  ad  motores.  Secundum  ibi :  Sic 
et  circa  motum.  Tertium  ibi  :  Quoniam 
autem  momns.  Primum  capitulum  divi- 
ditur  :  quia  primo  proponit  qu£estiones. 
Secundo,  arguit  ad  partes.  Et  tertio  de- 
terminat  veritatem.  Secunda  ibi :  Si  igi- 
tur  omnis.  Tertia  ibi  :  Sed  quoecumquc. 
Dubitatio,  quam  movet,  est  ista  :  Utrum 
omnis  motus  omni  motui  sit  comparabi- 

An   omnis  tlS  ; 

motus  owi-        c  •  •    -j  •      TT>  -x      1 

ni  moiui       Si  iQitur  omnis.  Hic  arguit  ad  qu£es- 

Tabiiis^^'  tionem  ;  et  primo  ad  partem  negativam. 

Secundo  ad  affirmativam  ;  et  tertio  re- 

greditur  ad  negativam.  Sccunda  ibi  :  In 

circulo  autem.  Tertia  ibi :  At  vero.  Primo 

probat  duabus  rationibus,  quod  non  om- 

nis  motus  motui  est  comparabilis  ;  quia 

si  sic,  tunc   sequeretur  quod  motus  cir- 

cularis  esset  comparabilis  motui  recto  ; 

consequens  est  falsum,   quia  linea  circu- 

laris,  et  linea  recta  non  sunt  ad  invicem 

comparabiles,    quia  non  possunt  sibi  in- 

vicem  supponi,   et   supcrponi,  et  quod 

superpositionem    cognovisti,    quantum- 

una  est  major  alia. 

10.  Amplius  alteratio.   Secunda  ratio  est 

ista  ;  si  omnes  motus  csseut  ad  invicem 


comparabiles,  tunc  sequeretur  quod  mo- 
tus  localis,  et  alterationis  cssent  ad  invi- 
cem  comparabiles  ;  consequens  est  fal- 
sum,  quia  passio,  secundum  quam  est 
alteratio,  et  magnitudo,  secundum  quam 
est  motus  localis,  non  sunt  ad  invicem 
mensurabiles  ;  quia  extensio  non  men- 
suratur    per  intensionem,  nec  e  contra. 

In  circulo  (2)  autem.  Hic  probat  quod  Text.  22. 
omnes  motus  sunt  ad  invicem  compara- 
biles  ;  et  hoc  dupliciter  :  primo  si  non 
omnes  motus  essent  ad  invicem  compa- 
rabiles,  hoc  maxime  esset  de  motu  recto 
et  circulari  ;  sed  motus  rectus,  et  motus 
circularis  sunt  ad  invicem  comparabi- 
les,  quia  motus  circularis  est  velocior 
motu  recto  :  verbi  gratia,  si  unus  motor 
moveretur  per  chordam  motu  recto,  et 

b 


alius  per  arcum  motu  circulari;  tunc  il" 
lud,  quod  movetur  per  arcum,  movetur 
velocius  per  defmitionem  velocioris, 
quia  in  eodem  tempore  plus  pertransit. 

Amplius  (3)  nihil  differt.  Secunda  ra-  Teit.  23. 
tio,  quia  aliquis  diceret,  quod  licet  mo- 
tus  circularis  sit  velocior  motu  recto,  ta- 
men  impossibile  est  quod  sit  aeque  velox. 
Sed  contra  arguitur,  probando,  quod 
motus  rectus,  et  circularis  sunt  compa- 
rabiles  secundum  velocitatem,  ita  utsint 
agque  veloces,  quia  ubi  est  dare  majus, 
et  minus,  ibi  estdare  medium,  et  ffiquale  ; 
sed  uno  motu  recto  est  dare  circularem 
unum  velociorem,  et  alium-  tardiorem  ; 
igiturest  invenire  aliquem  aeque  velocem. 

At  oero  (4)  si  sunt.  Hic  regreditur  ad  jg^f   24 
probandum,  quod  non  omnis  motus  omni 
motui   est  comparabilis,  et  repetit   eam- 
dcm  rationem,  quai  prius  facta  fuit. 


364  LIB.  VH.  PHYSIGORUM 

Sed  quoecumque  non  sunt.  Hic  Arislo- 


tl. 

Condilio-  .  . 

nex  compa- \e\es  ponil  conclitiones  comparabiimm  ; 

rabilium  .       ,     ,  ...  ,•,•       •!  i  • 

qiiia  lialjilis  conditioniljus  comparabi- 
limn  solvetur  dubitatio  in  alio  capite  : 
et  primo  probat,  quod  comparabilia  de- 
bent  esse  univoca.  Secundo  probat  quod 
requiritur  uni^'ocatio  secundum  speciem 
specialissimam,  ita  ut  non  sufficiat  uni- 
vocatio  secundum  genus,  ibi :  Xon  igi- 
tur.  Item  probat;  secundo  facit  objectio- 


secundum  hoc,  duplum,  et  dimidium 
possunt  dici  de  eis  univoce,  quiaaer  po- 
test  esse  duplo  magis  extensus,  quam 
aqua.  Item,  si  comparentur  secundum 
multitudinem  materiae  ;  quia  aer  et  aqua 
conveniunt  in  eadem  materia,  ideo  pos- 
sunt  commensurari  secundum  multum, 
et  paucum  ;  sed  si  commensurentur  ad 
invicem  secundum  suas  rationes  substan- 
tiales,  et  formales,  tunc  non  est   proprie 


nem,    ibi  :An  primwn  ;  et  tertio   ponit     comparatio,  quia  in  hoc  non  conveniunt 


Teit.  2j. 


aer,  et  aqua.  Et  si  de  eisquantum  ad  hoc 
dicatur  duplum,  hoc  est  aequivoce  :  et 
quando  dicitur,  quod  duplum  dicitur  se- 
cundum  eamdem  rationem,  quae  scilicet 
est  proportio  duorum  ad  unum,  respon- 
detur  quod  sicut  iste  terminus  duplum 
est  sequivocus,  ita  isti  termini joro/jor/to 
duorum  ad  unum. 

Quoniam  propter.  Hic  ponit  secundam 
rationem  ad  conclusionem  :  quia  aliqua 
sunt  comparabilia,  et  aliqua  non  ;  et  non 
est  ratio,  nisi  quia  de  ipsis  aliquid  dici- 
tur  univoce,  et  aliquid  gequivoce  ;  igitur 
in  hoc  non  suntaliqua  comparabilia,  quod 
dicitur  de  eis  a^quivoce.  Ad  istud  res- 
pondebat  Plato,  \h\  :  An  quia  sunt,  di- 
cens,  quod  aliunde  provenit  diversitas  ; 
sed  dicitur  a)quivoce  de  stylo,   et     quia  dicebat,  quod  qualitates  quae    sunt 

in  subjccto  ejusdem  rationis,  sunt  ad 
invicem  comparabiles,  ut  albedo  Socra- 
tis  albedini  Platonis  ;  sed  quae  sunt  in 
subjectis  diversarum  rationum  non  ;  et 
ideo,  quia  primum  subjectum  acutiei 
in  voce  est  alterius  rationis  a  primo  sub- 
jecto  acutiei  in  cultello  ,  ideo  ista  non 
sunt  ad  invicem  comparabilia.  Sed  con- 
et  dimidium  ;  quia  dicimus,  quod  aer  est     tra  istam  solutionem  objicitur  :  quia  si 


secundam  rationem  ad  probandum  con- 
clusionem,  ibi  :  Quoniam  propter.  Pro 
prima  parte  notandum,  quod  ad  compa- 
rationem  requiruntur  tria  :  Primo,  illa 
duo,  quorum  unum  alteri  comparatur  ; 
et  tertio,  illud  in  quo  fit  comparatio  ;  et 
illud  debet  recipere  comparationem,  ita 
ut  possit  pra3dicari  cum  istis  adverbiis 
magls  et  minus.  Vult  igitur  Aristoteles 
probarc,  quod  illud,  in  quo  fit  compara- 
tio  unius  ad  alterum,  debet  dici  univoce 
de  quolibet  illorum  ;  et  ista  conclusio 
probatur,  quia  stylus,  et  vox  non  com- 
parantur  ad  invicem  in  acutie,  sed  sty- 
lus,  et  cultcllus  bene  comparantur,  et 
non  propter  aliani  rationem,  nisi  quia 
acutum  dicitur  univoce  de  stylo,  et  cul- 
tello  : 

voce  ;  igitur  ad  hoc,  quod  aliquorum  sit 
comparatio  in  aliquo  tertio,  requiritur, 
quod  illud  tertium  dicatur  de  quolibet 
illorum  univoce . 

An  primum  (5)  quidem.  Hic  ubjicit 
contra  rationem  :  quia  aer,  et  aqua  com- 
parantur  ad  invicem,  secundum  mul- 
tum  et   paucum,  et  secundum   duplum 


duplus,  aqua  est  dupla,  et  hocsecundum 
eamdem  rationem,  quia  secundum  ra- 
tionem,  qua3  est  proportio  duorum  ad 
unum  ;  et  tamen  videtur,  quod  ista  non 
debent  ad  invicem  comparari.  Respon- 
detur,  quod  aer,  et  aqua  comparantur  ad 
^nvicem  secundum   extensionem.    Tunc 


sic,  sequitur  quod  omnia  essent  ad  in- 
vicem  comparabilia,  quia  omnia  sunt 
in  subjecto  ejusdem  rationis,  scilicet  in 
materia  prima.  Secundo,  quia  in  sub- 
jectis  diversarum  rationum  est  disposi- 
tio  cjusdem  rationis  ;  ideo  non  obstante 
diversitate  subjectorum  secundum    spe- 


12. 


QUyBSTIO  V  365 

ciem,  adhuc  potest  fieri  comparatio  dis-     modo  sunt  ad    invicem    comparabilia, 
positionum,  quse  sunt  in  illis   sul^jeclis.     quia  nec  unum  est  majus   reliquo,   nec 

Non  est  ergo  comparabik.  Hic  ponit     minus,  nec  aequale. 
secundam  conclusionem  :  ad  hoc,  quod        Quinto,  non  omnia  sunt  ejusdem  spe- 
aliqua  sint  comparabilia  in  aliquo,  non     ciei   specialissimag  ;   igitur  non  omnia 
sufficit,   quod   illud  tertium  dicatur  de     sunt  ad  invicem  comparabilia.  Antece- 
illis  univoce,  scd  requiritur,  quod  illud 
tertium  sit  species  specialissima,  et  non 
genus.   Quod  patet  exemplariter  :    quia 
non  comparamus   aliqua  ad  invicem  se- 
cundum  coloratum,   sed  secundum   al- 
bum  et   nigrum  ;  et   causa  hujus  est, 


quia   hujusmodi  genera  non   recipiunt 
comparationem. 


QU/ESTIO  V 

Ulrum  quxlibst  rescuilibet  rei  sit 
comparabitis 

Ai-ietot.  ca/;.  4.  le.cl.  i\..  Themist.  Simplic.  Alex- 
and.  ibideni.  Averroes  coinm.  21.  D.  Thoni. 
lect.  7-  Albert.  tract.  H.  cap.  1.  Mayroa.  7. 
Physic.  parlit.  2.  Gouimb.  iii  t.cpoiil.  cap.  4. 
Ruvius  ibid.  el  qua;sl.  unica.  Koccna suinma  4. 
cap.  1.  et  quivsl.  5. 

Arguitur  primo  quod  non  :  per  Aris- 
totelem  in  islo,  7.  tract.  3.  text.  21.  qui 
dicit,  quod  non  omnis  motus  omni  mo- 
tui  est  comparabilis. 

Secundo  per  Gommcntatorem  ibidem, 
qui  dicit,  qudd  linea  recta  nun  est  com- 
parabilis  lineffi  curvse. 

Tertio,  quia  tempus  non  est  compara- 
bile  lineae,  nec  angulus  longitudini  ; 
igitur  non  quodlibet  cuilibet  e.st  compa- 
rabile.  Consequcntia  est  nota  ;  et  antc- 
cedens  prubatur,  quia  esset  locutio  abu- 
siva  dicere,  quod  linea  est  longior  isto 
die,  vel  quod  angulus  est  major  isto 
corpore. 

Quarto,    infiniti    ad    finitum   non  est 
proportio  ;  igitur  non  quodlibet  cuilibet 
est   comparabile.    Fnibatur   antecedens 
per  Gommentatorem  3.  hujus,  Com.  31. 
et  40.  ubi  dicit,  quod  duo  infinita  nulh 


dens  est  notum  ;  et  consequentia  pro- 
batur,  quia  proportio,  qu£e  est  princi- 
palissima  comparatio,  est  duarum  quan- 
titatum  ejusdem  generis  unius  ad  alte- 
ram  certa  relatio  in  quantitate  ,  et  per 
consequens,  ad  hoc  quod  aliqua  sint 
proportionalia,  vel  comparabilia,  requi- 
ritur  quod  sint  ejusdem  generis. 

Sexto,  aliqua  sunt  de  quibus  nihil  di- 
citur  univoce  ;  igitur  illa  non  sunt  ad 
invicem  comparabilia.  Gonsequentia  te- 
net  per  Aristotelem  in  isto,  7.  text.  24. 
quia  dicit,  quod  ad  hoc  quod  aliqua  com- 
parentur  in  aliquo,  oportet  quod  illud 
dicatur  de  illis  univoce  ;  et  antecedens 
apparet,  quia  nihil  dieitur  univoce  de 
substantia,  et  accidente,  nec  etiam  de 
Deo  et  istis  inferioribus. 

Oppositum  arguitur  ;  quia  substantia  2. 
est  comparabilis  accidenti,  et  Deus,  et 
ista  inferiora  sunt  ad  invicem  comparabi- 
lia  ;  igitur  quodlibet  cuilibet  alteri,  est 
comparabile.  Gonsequcntia  tenet,  quia 
de  istis  minus  videtur,  quod  sint  com- 
parabilia  ad  invicem,  quam  dc  aliquibus 
aliis.  Antecedons  apparet,  quia  sub- 
stantia  est  nobilior,  et  perfectior  acci- 
dente,  natura,  temporc,  et  definitione,ut 
patet  7.  Metaph.  text.  4.  Itcm  Deus  est 
nobilior,  et  perfectior  istis  inferioribus  ; 
et  sic  patet,  quod  ista  sunt  ad  invicem 
comparabilia,  in  perfcctione,  et  nobili- 
tate. 

In   qusestionc    primo  videbitur   quid    Divisxo 
est  comparatio,  et  quse  requiruntur  ad  hoc   ^"'^'^-  "*" 
quod  aliqua  sint  comparabilia  ad  invicem. 
Secundo,  videbitur,    qufe   sunt  ad  invi- 
cem  comparabilia.  Et  tertio  de   diversis 
modis  comparandi  aliqua  ad   invicem. 


ms 


366 


LIB.  Vll.  PHYSfCORUM 


Defimtio      Oiinntum  aa  pnmiim,  notandum  qiiod 

compara-  ^  ..         .    ,  i     i  •+     i 

iionis.  comparatio  est  duarum  rerum  haJjitudo 
ad  invicem,  vel  collatio  in  aliquo.  Ex 
quo  sequitur,  quod  ad  comparationem 
tria  requiruntur,  videlicet  illud  quod 
comparatur.Secundo,  illud  cuifit  compa- 
ratio  ;  et  tertio,  illud  in  quo  comparan- 
tur.  Sed  contra  hoc  objicitur,  quia  nihil 
idem  est  in  quohbet  diversorum  ;  igitur 
non  est  aliquod  tertium,  in  quo  aliqua 
comparentur.  Consequentia  nota  est,  et 
simihter  antecedens  ;  quia  impossibile 
est,  quod  sit  in  diversis  locis.  Secundo, 
quia  eadem  res  quandoque  comparatur 
sibi  ipsi  ;  igitur  ad  comparationem  non 
requiruntur  duo,  quorum  unum  estillud, 
quod  comparatur,  et  reliquum  illud,  cui 
fit  comparatio.  Consequentia  nota  cst : 
et  probatur  antecedens,  quia  dicimus 
quod  Socrates  est  albior,  quam  fuerit 
heri.  Tertio,  illa  tria  quse  tu  ponis,  non 
sufficiunt  ad  comparationem,  imo  ultra 
requiritur  comporans,  ut  intellectus. 
Quarto,  ut  videtur,  ista  qu^estio  est  om- 
nino  impertinens,  quia  hic  non  deter- 
minatur  de  comparatione  entium  in  ge- 
nerali,  sed  praecise  de  comparatione 
motuum  in  velocitate. 
3.  Respondetur.   Ad   primum,    concedo 

antecedens,  et  negatur  consequentia  ; 
quia  ad  hoc  quod  aliqua  comparentur  in 
aliquo,  ut  in  quantitate,  vel  qualitate, 
oportet,  qxiod  illa  habeant  quantitates, 
vel  qualitates  similes,  vel  dissimiles, 
secundum  quod  ad  invicem  comparan- 
tur ;  ideo  possumus  dicere,  quod  illo- 
rum  est  una  qualitas,  vel  una  quantitas 
eo  modo,  quo  dicimus,  quod  similia 
sunt  quorum  qualitas  est  una.  Item,  po- 
test  dici  quod  illud,  in  quo  fit  compa- 
ratio,  debct  esse  terminus  dicibilis  de 
utroque  illorum,  qu3B  comparantur. 

Ad  secundum,  aliquando  eadem  res, 
etc.  concedo  ;  sed  oportet  quod  hoc  sit 
secundum    aliquam    diversitatem  ;    et 


ideo  sufficit,  vel  quod  duo  comparentur 
ad  invicem,  vel  idem  comparetur  sibi 
ipsi,  secundum  quod  diversimode  se 
habet  una  vice,  et  alia,  ita  ut  propter 
hujusmodi  diversitatem  illud  unum  re- 
putetur  in  proposito  quasi  duo. 

Ad  tertium,  dico  quod  ad  hoc,  quod 
aliqua  sint  ad  invicem  comparabilia, 
non  requiritur  intellectus,  quia  posito 
quod  nullus  intellectus  considerasset, 
adhuc  esset,  quod  totum  essetmajussua 
parte,  et  quod  una  res  esset  perfectior 
alia,  tamen  ad  hoc  quod  aliqua  sintactu 
comparata,  requiritur  intellectus. 

Ad  quartum,  ista  qua^stio  est  imper- 
tinens.  Dico  quod  non,  propter  trescau- 
sas :  Prima  causa,  quia  Aristoteles  m 
isto  tractahi  tertio  dat  conditiones  ge- 
nerales  requisitas  ad  hoc,  quod  aliqua 
comparentur.  Secunda  causa,  quiaCom- 
mentator  in  isto  septimo  supponit,  quod 
linea  recta  non  est  comparabilis  linea3 
curvae  ;  et  ideo  ad  inquirendum  an  hoc 
habeat  veritatem,  expedit  assignare 
modum  comparationis  rerum  ad  invi- 
cem.  Tertia  causa,  quia  Aristoteles  in 
isto  tractatu  determinat  de  comparatio- 
ne  motuum  in  velocitate,  quod  non  po- 
test  sciri,  nisi  comparando  illa  ad  invi- 
cem,  quae  ponuntur  in  defmitione  velo- 
cioris,  ut  spatium  et  res  acquisita,  sive 
sit  substantia,  vel  accidens. 

Secundo  notandum,  quod  duplex  est 
(a)  comparatio  :  qua?dam  scilicet  imme-  Compara- 

^  ^  ^  ^  tio  est  dvr' 

diata,  qua  scilicet  aliqua  duo  comparan-  piex. 
turin  aliquo  tertio,  ut  dicimus,  Socra- 
tes  est  albior  Platone  ;  ibi  enim  Socrates 
et  Plato  comparantur  ad  invicem  in  al- 
bedine.  Alia  est  comparatio  mediata, 
qua  scilicet  comparantur  aliqua  duo  ad 
invicem  in  (luol)us,  de  quibus  dicitur 
aliquod  tertium,  secundum  quod  ista  in 
illis  comparantur,  ut  dicendo,  Socrates 
est  albior,  quam  Plato  sit  niger  ;  Iiic 
enim  Socrates  et  Plato  comparantur  ad 


I 


QU^STIO   V  367 

invicem    in  albedine  et  nigredine,  de  tiam,    qiiia  possibile  est,quod  illa    ratio 

quibus  dicitur   esse  intensum,   tn   quo  sit  etiani  asquivoca,  sicut  est  hic  in  pro- 

isla  ad  invicenl  comparantur.  posito  ;  nam  acutum  dicitur  a^quivoce, 

Tertio   notandum,   quod  illius  (b)    in  iit  est  pungitivum  tactus,  et  ut  est  pun- 

m  quo  fit  quo  aliqua  comparantur,  sunt    aliqua?  gitivum    auditus.  Et  sic  patet   quid  sit 

zompara-     ^  ^  *  x  >^ 

tio.       conditiones.  Prima  est  ista,  quod  illud  comparatio,   quot  requirantur  ad   hoc, 

significet  denominative,  ita  ut  sit  termi-  quod   aliqua   comparentur,  et  quae  sunt 


Condilio- 
nes  ilHi(s 


nus  denominativus  pr^dicabilis  in  qua- 
le,  scilicet  de  genere  i^ccidentis ;  et  ideo 
secundum  terminos  quidditativos  de  ge- 
nere  Substantias,  non  fit  comparatio, 
nec  etiam  abstracta  de  gencre  Acciden- 
tis,  quas  non   sunt   connotativa  :  verbi 


conditiones  illius,  in  quo  aliqua  possunt 
comparari  :  et  h£ec  de  primo. 

Quantum  ad  secundum,  prima  con- 
clusio  est  ista  :  Non  quodlibet  cuilibet 
est  comparabile  in  quolibct.  Probatur, 
quia  aliquid  est,  quod  de  aliquibus  duo- 


Quodlibet 
nonestcui' 
libet  com- 
parabile 
in     quoL- 
bet. 


gratia,   non  dicimus,  quod    aliquis   sit  bus  dicitur  a^quivoce,  ut  longitudo  de 

magis    homo,  quam  alius  ;  aut   magis  linea,  et  de  tempore  ;  igitur  in  illo  ipsa 

albedo,  aut  nigredo,  bene  tamen  dici-  non  sunt  comparabilia.    Secundo,  ali- 

mus  quod  aliquid  est  magis  album,   et  quid  est  quod  non   recipit   comparatio- 

ideo  secundum  hujusmodi  concreta  be-  nem  ;  igitur  in  illo  nulla  sunt  compara- 

ne  fit  comparatio.  Secunda  conditio  est,  bilia.  Tenet  consequentia   per  condilio- 

quod  illud,  in  quo  fit  comparatio,  scili-  nes  prius  positas.  Tertio,  patet  exempla- 

cet   hujusmodi   terminus  connotativus  riter,    quia  homo,  et  Angelus  non  com- 

sit  natus    dici  secundum  magis  et  mi-  parantur  ad  invicem  in  albedine. 

nus  ;  et  ideo  dicit  Aristoteles   quod  cir-  Secunda  conclusio :  Quodlibet  est  com- 

ca  genera  non  accidunt  comparationes,  parabile  cuilibet  in   aliquo.    Probatur, 

quia  non  dicuntur  secundum  magis  et  quia  de  quibuscumque   dicitur  aliquid 

minus :  verbi  gratia,  non  dicimus,quod  univoce    denominative,    quod    suscipit 

aliquid   sit  magis   quale,  quam   aliud,  magis   et  minus  ;  igitur  quodlibet  est 

vel   magis  coloratum  ,  quia  hujusmodi  comparabile  cuilibet   in  aliquo.  Gonse- 

genera   non  recipiunt  comparationem,  quentia  tenet  ;  quia  hoc  sufficit  ad  hoc, 

ideo  in  illis  non  potest  fieri  comparatio.  quod  aliqua   comparentur.   Et    antece- 

Tertia  conditio,  quod  illud    in   quo  fit  dens  patct  ;  quia  de  quibuscumque  duo- 

comparatio,  dicatur    univoce    de    illis,  bus  dicitur  perfectum,  notum,  durans, 

quae  comparantur  ad   invicem,    et  ideo  et  hujusmodi,  quorum  quodlibet  dicitur 

dicit    Aristoteles  m  isto  septimo,  text.  secundum  magis  et  minus  :  verbi   gra- 

24.  quod  acus,  et  sonus  non  comparan-  tia,  substantia  est  comparabilis  acciden- 

tur  ad  invicem  in  acutic,   quia   acutum  ti  in  perfectione,   quia,  ut  patet  7.  Me- 

dicitur  de  eis  aequivoce.  taph.    text.  4.  substantia  est  perfectior 

Et  si  objiciatur,  quod  aculum   dicitur  accidentc,  natura,  tempore,  et  defmitio- 

de  utroque  secundum  eanidcm  rationem  ;  ne.  Itcm,  Deus  est  comparabilis  creatu- 

igitur  univoce.  Consequentia  tcnet  pcr  ra3,  quia  est  perfectior   creatura  :  modo 

dcfmitionem    univocorum   :   et  antecc-  minus  videlur,  quod  ista  sint   ad    invi- 

dens  probatur,  quia  acutum   est  quod  ccm    comparabilia  in    aliquo,  quam  de 


Quodlibel 
estcuilibet 
compara- 
bile  in  ali 
quo. 


est  pungitivum  sensus  :  modo  tam  acus 
quam  etiam  sonus  est  pungitivus  sen- 
sus.  Respondetur   negando   consequen- 


aliis,  et  tamen  ista  comparantur,  multo 
fortius  ergo  omnia  alia  sunt  comparabi- 
lia  ad  invicem. 


368 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


Sed  contra  hoc  objicitur  :  quia  aliqua 
sunt,  qii£e  in  nullo  conveniunt  ;  igitur 
in  nullo  sunt  comparabilia  ad  invicem. 
Gonsequentia  tenet  ex  praedictis.  Et  an- 
tecedens  probatur  ;  quia  bonum,  et  ma- 
lum  in  nullo  conveniunt.  Nec  valet  si 
dicatur,  quod  bonum  est  perfectius  ma- 
lo  ;  quia  jam  malum  esset  periectum, 
quod  est  certe  falsum,  ut  patet.  Secun- 
do,  quia  magnitudo  et  numerus  in  nul- 
lo  conveniunt.  Item,  linea  et  sonus  ; 
igitur  ista  non  sunt  ad  invicem  compa- 
rabiiia.  Tertio,  circa  genera  non  fiunt 
comparationes,  ut  patet  in  isto  septimo, 
text.  24.  igitur  illa  non  sunt  ad  invicem 
comparabilia,  quas  solum  conveniunt  in 
genere  ;  mudo  multa  sunt  talia,  ut  sa- 
por,  odor,  etc. 

Dcinde  arguitur  contra  hoc,  quod  di- 
cebatur,  quod  in  genere  non  fmnt  com- 
parationes,  id  est,  illud  in  quo  fit  com- 
paratio,  non  potest  esse  genus,  quia  ali- 
qua  comparantur  in  magnitudine  ;  et 
tamen  magnitudo  est  genus.  Item,  dici- 
mus  quod  una  res  est  magis  saporosa, 
quam  alia,  aut  magis  udorifera  ;  et  ta- 
men  tam  sapor,  quam  odor  sunt  gene- 
ra  :  igitur  in  generibus  bene  fiunt  com- 
parationes.  Itcm,  7.  hujus,  text.  25.  di- 
citur,  quod  illa  quse  ad  invicem  compa- 
rantur,  debent  habere  susceptivum 
ejusdem  ratiunis,  seu  naturas  ;  igitur 
multa  sunt  quae  sunt  ad  invicem  com- 
parabilia. 

Ad  isla.  Ad  primum  dicitur,  quod 
comparantur  ad  invicem  in  perfectione. 
Et  quando  dicitur,quod  sequeretur,quod 
malum  esset  perfectum  ;  conceditur 
consequcns,  quia  nihil  est  simpliciter 
malum.  Item,  supposito  quod  aliquid 
esset  simpliciter  malum,  adhuc  ipsum 
et  bonum  essent  ad  invicem  comparabi- 
lia  in  eligibilitate,  vel  fugibilitate.  Et  si 
objiciatur  quod  voluntas  nun  putest  ferri 
in  malum  ;    igitur  simpliciter  malum 


nullo  modo  esset  eligibile,  et  simplici- 
ter  bonum  non  esset  fugibile  ;  igitur 
bonum  et  malum  non  convenirent  in 
eligibilitate,  nec  fugibilitate  ;  igitur  in 
neutro  illorum  essent  ista  ad  invicem 
comparabilia.  Respondetur,  quod  licet 
malum  apprehensum  sub  ratione  mali, 
et  nullo  modo  sub  ratione  boni  non  sit 
eligibile,  attamen  malum  potest  appa- 
rere  alicui  sub  ratione  boni,  et  sic  esset 
eligibile.  Item,  potest  hoc  negari,  quod 
voluntas  non  possit  acceptare  malum 
sub  ratione  mali.  Item,  diceretur  quod 
ista  possent  ad  invicem  comparari  in 
notoreitate,  quia  vel  essent  geque  nota, 
vel  unum  notius  reliquo. 

Ad  secundum,  magnitudo,  etc.  dico 
quod  imo  ;  quia  magnitudo  est  prior 
numero,  cum  ex  divisione  magnitudinis 
resultet  numerus.  Item,  possunt  com- 
parari  in  notoreitate.  Similiter  dicitur 
de  sono,  et  de  linea,  quod  possunt  com- 
parari  in  perfectione,  vel  notoreitate. 

Ad  tertium,  dico  quod  hoc  non  debet 
exponi,  ut  tu  dicis,  sed  sic,  quod  illa 
quas  differunt  genere  non  sunt  ad  invi- 
cem  comparabilia  in  aliquo,  in  quo  non 
conveniunt  ;  et  sic  accipiuntur  ibi  com- 
parabilia  pro  illis,  in  quibus  debet  fieri 
comparatio,  quia  illud,  in  quo  ebet 
fieri  comparatio,  debet  esse  ejusdem 
speciei  in  utroque  comparabilium. 

Ad  quartum,  respondetur  quod  iste 
terminus  magnitiido  accipitur  duplici- 
ter  :  uno  rftodo  secundum  conceptum 
absolutum  ;  et  sic  quielibet  pars  magni- 
tudinis  dicitur  magnitudo,  imo  etiam 
quaelibet  extensio,  et  sic  magnitudo  est 
quoddam  genus.  Alio  modo  accipitur 
secundum  respectum  ad  parvitatem  ;  et 
sic  est  qufcdam  species  de  genere  Ad 
aliquid,  et  sic  in  magnitudine  bene  fit 
comparatio. 

Ad  quintum,  de  sapore  et  odore,  dici- 
tur  quod  si  sit  aliqua  qualitas,  de  qua 


8. 


QUiESTIO  V 


369 


necesse  est  ipateriam  semper  asqualiter 
habere,  ut  forte  de  calore  ;  tunc  in  tali 
non  fit  comparatio,  quia  non  suscipit 
magis  et  minus  :  sed  si  subjectum  pos- 
set  habere  in»qualiter,  ita  ut  una  vice 
phis,  et  alia  minus,  tunc  in  tali  bene 
potest  fieri  comparalio.  Et  quando  di- 
citur  unum  vinum  esse  magis  saporo- 
sum  aho,  dicitur  quod  hoc  est  impro- 
prie  dictum  ;  quia  non  dicitur  magis 
saporosum,  eo  quod  ibi  sit  plus  de  sa- 
pore,  sed  ex  hoc,  quod  ille  sapor  inten- 
sius  movet  sensum,  et  magis  delectabi- 
hter. 

Ad  sextum,  dico  quod  hoc  debet  in- 
tehigi,  quod  comparabiha  debent  esse 
taha,  quod  de  ilhs  dicatur  ahquod 
unum  specie,  univoce,  et  denominative. 
Et  sic  patet  quas  sunt  ad  invicem  com- 
parabilia,  quia  quodhbet  cuihbet  est 
comparabile  :  et  hsec  de  secundo. 
9.  Quantum  ad  tertium,  scihcet  de  mo- 

Modi  com- 

oarationis  dis  comparationis,  (c)  notandum  quod 
septem,  vel  octoinveniuntur  modi  com- 
parationis,  quorum  quatuor  primi  sunt 
proportionales,  ahi  non.  Prima  compa- 
ratio  est  proportio  infmita  ,  sicut  si 
numerus  infinitus  comparetur  ad  unila- 
tem,  aut  totum  tempus  aeternum  ad 
unam  diem. 

Secunda  comparatio  est  proporho  ra- 
tionahs  finita  quae  scihcet  immediate 
denominatur  ab  ahquo  numero,  ut  du- 
pla,  tiipla,  quadrupla,  et  ita  de  ahis. 

Tertia  comparatio  est  proportio  irra- 
tionalis  fmita  et  nota,  cujusmodi  est 
proportio  diametri  quadrati  ad  ejus  cos- 
tam,  qua?  est  medietas  dupla3.  Et  voca- 
tur  proporlio  irralionalis,  quia  imme- 
diate  nominatur  non  a  numero,  sed  ab 
alia  proportione,  ut  medietas  duplas  de- 
nominatur  a  proportione  dupla. 

Quarta  comparatio  est  proportio  irra- 
tionalis  ignota  et  inscibilis  ;  et  multse 
sunt  tales  (ut  dicit  Gommentator  Cam- 


panus  in  comm.  11.  defmitionis,  scili- 
cet,  Euclidis.)  et  talis  forte  est  proportio 
quadrati  ad  triangulum  inscriptum. 

Quinta  comparatio  est  improportio- 
nalis,  cujusmodi  est  quantitas  anguli 
rectilinei  ad  quanlitatem  anguli  ex  una 
recta,  et  una  curva  ;  aut  etiam  qualiter 
se  habent  duo  anguli  rectilinei  diversa- 
rum  curvitatum  :  hujusmodi  enim  an- 
gulorum  comparatio  ad  invicem  in  quan- 
titateest  finita,  sed  improportionalis. 

Sexta  comparatio  est  improportiona- 
lis  et  infmita  ultra  omnem  comparatio- 
nem,  cujusmodi  est  proportio  anguli 
rectilinei  ad  angulum  contingentia?  ; 
vel  etiam  superficiei  ad  lineam,  aut  cor- 
poris  ad  superficiem,  quia  corpus  est 
majus  superficie,  plusquam  in  duplo, 
plusquam  in  triplo,  et  sic  in  infmitum 
ultra  omnem  proportionem. 

Septima  comparatio  est  improportio- 
nalis  vocata  infmita,  sed  citra  omnem 
proportionem,  ut,  verbi  gratia,  sicut  si 
diceremus  quod  aggregatum  ex  corpo- 
re,  et  superficie  est  majus  illo  corpore 
minus  quam  in  quadruplo,  minus  quam 
in  triplo,  minus  quam  in  duplo,  minus 
quam  in  medietate  dupli,  et  sic  in  infi- 
nitum  citra  omnem  proportionem. 

Octava  comparatio  est  modus  alienis- 
simus  ab  aliis  ,  ut  quando  aliqua  com- 
parantur  ad  invicem  secundum  ordinem 
prioritatis,  aut  naturae ,  ut  dicendo,  cau- 
sa  est  prior  effectu  secundum  naturam, 
aut  A  est  prius  quam  B,  secundum  or- 
dinem  situs.  Et  dico  quod  iste  modus 
est  alienissimus  ab  aliis,  pro  tanto,  quia 
quilibet  aliorum  modorum  comparandi 
est  comparabilis  secundo  modo,  scilicet 
proportione  ralionali  ;  quia  quocumque 
illorum  modorum  fiat  comparaho,  ista 
consequentia  est  bona  :  .1  est  majus 
quam  B  ;  igitur  A  est  in  duplo  majus 
quam  B,  vel  majus  quam  in  duplo,  aut 
minus  quam  in  duplo  ;  sed  ista  conse-. 


10. 


Tom,  m. 


21 


1 


370 


LIB,  VH.  PHYSICORUM 


quentia  non  valet  de  comparatione  fmi- 
ta,  mediante  isto  comparata  prius,  lo- 
quendo  de  prioritate  ordinis,  vei  natu- 
rae  ,  quia  non  seqaitur,  Sol  est  prior 
natura  lumine  ;  igitur  est  prior  in  du- 
plo,  vel  plus,  vel  minus  quam  in  duplo. 
Eodem  modo  non  valet  consequentia  de 
priori  secundum  ordinem  situs,  nisi 
accipiatur  ordo  penes  distantiam  ad  ali- 
quem  certum  punctum,  et  tunc  non  fit 
comparatio  solum  secundum  ordinem, 


ratus  aut  est  fmitus,  aut  infmitus  :  si 
infmitus,  tunc  est  prima  comparatio, 
scilicet  proportio  infmila  ,  quia  numeri 
infmiti  ad  fmitum,  vel  ad  unitatem  est 
proportio  infmita  :  si  fmitus,  tunc  est 
proportio  secunda,  scilicet  proportio 
fmita  ]'ationaIis. 

Secunda  conclusio  :  in  quantitatibus 
continuis  inveniuntur  ali^  primae  com- 
parationes  :  patet  per  Gampanum  in  loco 
pra3alIegato,    et  idco  solet  dici,  quod  in 


sed  secundum  extensionem   magniludi-     quantitatibuscontinuis  inveniuntur  tam 

proportio  rationalis,  quam  irrationalis  , 
sed  in  numeris  invenitur  solum  propor- 


nis. 
11.  Secundo   notandum,  quod   in    omni 

comparatione  oportet  imaginari  conti- 
nuitatem  vel  discretionem,  intentionem, 
vel  ordinem,  sed  quia  intensio  qualita- 
tis,  vel  virtutis  imaginatur  per  modum 
extensionis,  et  ordo  per  modum  dis- 
tinctionis  ;  igitur  in  omni  comparatione 
imaginanda  est  continuitas,  vel  distinc- 
tio. 

Tertio  notandum,  in  quibus  prsedict^B 
conditiones  reperiuntur  :  unde  de  hoc 
dicit  Aristoteles  10.  Metaphys.  text.  2. 
quod  mensura,  proportio,  comparatio, 
aequalitas,  inaequalitas,  magis  et  minus, 
primo  et  principaliter  reperiuntur  in 
quantitate  ;  et  secundario,  etsimilitudi- 
narie  ad  quantitatem,  reperiuntur  in 
aliis.  Ideo  primo  et  principaliter  dictae 
comparationes  reperiuntur  in  quantitati- 
bus  continuis,  vel  discretis.  Secundo  in 
proprietatibus  quantitatum  ,  ut  in  an- 
gulis,  oblusionibus,  et  acutiebus.  Tertio 
in  intenlionibus  qualitatis,  vel  virtutis. 
Quarto,  in  perfectione.  Quinto,  in  nobi- 
litate.  Sexto,  in  ordine  ;  et  ita  conse- 
quenter  in  aliis. 

Sed  ad  sciendum  magis  articulatim 
qu£e  comparatio,  et  in  quibus  reporia- 
tur  ,  ponuntur  conclusiones.  Prima 
conclusio  :  In  numeris  solum  inveiiitur 
prima  comparatio,  et   secunda.   Pioba- 


12. 


tio  ralionalis. 

Tertia  conclusio :  Praedictae   compara-  j^  ^y»6ui 
tiones    reperiuntur    in    proprietatibus  invenitur 

^  ^      ^  compara- 

quantitatum,  ut  in  angulis,  inintensio-  tto  etqua- 
nibus,  etc.  ut  patuit  exemplificando  ;  et 
sic  patet  quot  sunt  modi  comparationis, 
et  in  quibus   ipsae  comparationes  repe- 
riantur ;  et  hoc  de  tertio. 

Ad  rationes.  Ad  primam,  dico  quod 
Aristoteles  intelligit,  quod  non  omnis 
motusomni  motui  est  comparabilis  in 
velocitate,  bene  tamen  est  comparabilis 
in  aliquo  alio  ,  ut  in  esse  perfectum, 
aut  in  esse  notum. 

Ad  secundam,  dico  quod  imo,  linea 
recta,  et  curva  sunt  ad  invicem  compa- 
rabiles,  quia  non  est  dubium,  quin  cir- 
cumlerentia  sit  major  diametro.  Item, 
dicit  Aristoteles  quodcirculus  est  figura 
perfectissima,  capacissima,  et  una,  et 
sic  linea  circularis  bene  comparatur  ad 
alias  lineds.  Tuncad  auctoritatem  Com- 
mentatoris,  ipse  intelligit,  quod  non 
sunl  comparabiles  proportionaliter,  et 
forte  hoc  non  est  universaliter  verum. 

Ad  tertiam,  dico  quod  licet  non  com- 
parentur  in  longitudine,  tamen  in  ali- 
quo  alio,  ut  in  perfectione,duratione,veI 
notoreitate. 

Ad  quartam,  infmiti,  elc.  verum  est. 


^ 


tur  :  quia  omnis  numerus  alteri  Gornpa-     proportio  fmita,  tamen  bene  est  propor- 


QUiBSTIO  V 


371 


tio  infinita  ;  et  dato  quocl  finiti  ad  in- 
fmitum  non  esset  proportio,  propter  hoc 
non  sequitur,  quin  fmiti  ad  infmitum 
sit  comparatio,  quia  arguitur  ab  infe- 
riori  ad  superius  negative. 

Ad  quintam,  concedo  antecedens,  et 
negatur  consequentia  ;  quia  ad  hoc, 
quod  ahqua  sint  comparabilia,  sufficit 
quod  de  eis  dicafur  denominative  eadem 
species,  qua?  suscipiat  magis  et  minus, 
ut  dictum  fuit  prius. 

Ad  sexfam,  negatur  antecedens,  quia 
licetde  ipsis  nihil  dicatur  (d)  univoce 
quidditative,  scilicet  de  substanlia,  et 
accidente,  de  ipsis  tamen  bene  dicitur 
aliquid  denominative,  ut  perfectum,  no. 
tum,  et  hujusmodi  :  et  in  aliquo  tali 
quodlibot  est  cuilibet  comparabile. 

ANNOTATIONES 

13         (a)    Diiplex  est  comparatio.  Nota  compara- 
«Xt/-  tionem  multiplicem  esse,  Physicam  scili- 
■«-^-        cet,  et  Metaphysicam,  sive  Logicam.  Com- 
paratio  Physica,  de  qua  loquitur  Aristoteles 
in  isto  7.   debet  esse    specifica  specialis- 
sima  specie  :  Metaphysica  vero ,  sive  Lo- 
gica  ea  est,  quae  in  aliquo  communi  ipsis 
comparalis  sive  communitas  sit  specifica, 
sive  generica,    sive    transcendentalis  ;  et 
ratio  hujus  discriminis  est,  quia  Metaphy- 
sicus  abstrafiit    conceptus    genericos,    et 
universaliores  a  speciebus.  Physicus  autem 
non  abstrahit  a  spcciebus,  sed  a  singulari- 
bus  tantum.  De  hac  secunda  comparatione 
loquitur  Scotus  in  hac  qua^stione. 
"  J Toc  (*')      ^^''"'^    *"'*  9^'o   aliqua   compnrantnr. 
"^com-  ^^^^'  ^"  °™"^  comparatione  inveniri   id, 
Z?/"*!    ^"^^  comparatur,  et  id  in  quo  fit  compara- 
Mo  <(.,- 'io- Ponilautem  Aristoteles   tres  condilio- 
•"•        nos  requisitas,  ut  aliqua  proprie,   ac  vere 
comparentur  in  aliquo   tertio.   Priraa  est, 
ut  illud   tertiura,   in  quo  fit  comparalio,' 
debeat  esse  univocum  ad  ea,  quse  Compa- 
rantur.  Secunda,et  illud  ipsum  debet  com- 
pelore  illis  por  unum  omnino  susceptivum  , 
ut  si  comparemus  cygnum  cura   pariete  in 
albedine,dicentes  albior  est  parietc  cygnus. 


oplima  est  eomparatio ,  quia  susceptivum 
albedinis  immediatum  est  ejusdem  ratio- 
nis  in  utroque,  est  namque  superficies  : 
non  dices  tamen  recte,  clarior  est  aqua 
voce,  quia  claritas  non  inest  utrique  ea- 
dem  ratione  habens  susceptivum.  Tertia 
conditio,  forma  in  qua  fit  comparatio,  non 
solum  univoca,  sed  speciei  specialissimse 
debet  esse.  Tres  istae  conditiones  servantur 
in  comparalione  Physica. 

(c)    Demodiscomparationisnotandi(m,etc.       '•4. 
Nota  quod  proportio  est  duarum  quantita-  p^iponit 
tum  ejusdem  gcneris  certa  unius  ad  alteram      ""• 
habitudo.  In  defiaitione  ponitur  habitudo 
pro  genere,  quoniam  proportio  est  qusedam 
relalio ;  at  vero  quia  non  est  quaecumque 
relatio,  sed  ea  tantum  quae  cernitur  inter 
duas  quantitates  ejusdem  rationis,  ut  inter 
duos  numeros,  aut  duas  lineas ,  ideo  reli- 
quae  particulae  loco  differentiae  ponuntur. 
In  quibus  particulis  hoc  est  advertendum, 
quantitatem  nonaccipi  solum  pro  discreta, 
sed  etiam   pro  continua  ;  loquimur  enim 
modo  tam  de  proportione  Arithmetica,quae 
tantum  cernitur  in  numeris,  quam  etiam 
de  Geometrica,    quae    in  magnitudinibus 
reperitur,   imo  sumitur   etiam  quantitas 
pro  quantitate  virtutis ;  quia  tamen  certior, 
ac  determinatior  quantitas  designatur  in 
quantitate  discreta    ideo  in  illa  proportione 
melius  declarantur.    Est    auLem   duplex 
proportio  :  alia  rationalis,  altera  irrationa- 
lis.  Uationalis  est,  quae  cernitur  inter  duas  Divisi^nts 
quantitales,  quibus  est  communis  aliqua '"'''.?"''"<*■ 
pars  aliquota,  cujusmodi  est  inter  omnes 
numeros  ;  omnibus  enim  est  unitas  tan- 
quam  pars  communis  et  aliquota,  quae  vi- 
delicet  aliquoties  repetita  reddit  adaequate 
ipsum  tolum  ;  et  idem  contingit  in  multis 
quanlitatibus  conlinuis,  ut  in  linea  qua- 
drupcdali,  et  bicupedali  :  pedalitas  enira 
est  pars  aliquota  utriusque,  et  perinde  in- 
ter  illas  est  proportio  rationalis.  Proportio  Proporuo 
irrationalis  est  habitudo  duarum  quantita-  Ws^^qiTdli 
tum,  quibus  non  est    aliqua    coramunis 
pars  aliquota,  qualis  est  inler  latus  qua- 
drati,  et  ejus  diametrum.  Haec  autera  pro- 
porlio    irrationalis     reperitur    solum    in 
quantitatibus  continuis.  Hac  autem  relicta 


372 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


proportione,    dividilur  rursus    proporlio 
rationalis  in  proportionem  aequalitalis,   et 
incequalitatis.   Proportio    aequalitatis    est 
habitudo  inter  duas  quantitates,  quarum 
alteram  neulra  excedit,   ut  proportio  bina- 
rii  ad    binarium,  et  cubiti  ad  cubitum. 
Proportioinoequalitatis  est  liabitudo  inter 
duas  quanlitales,  quarum  allera  excodit 
alteram  ,   ut  intcr  binarium  et  ternarium, 
cubitum  et  tricubitum. 
^5.      ^      Proporlio  cequalitatis  amplius  dividi  non 
solet.  Sed  proportio  incequalitatis  dividitur 
in  proportionem  majoris  inDequalitatis,  et 
minoris.   Proportio  majoris    inajqualitatis 
est  proportio  quantitatis  excedentis  ad  il- 
lam,  quoe  exceditur  ,   ut  ternarii  ad  bina- 
rium,   et  bicubiti   ad  cubiium.  Proportio 
minoris  inoequalitalis  est  proportio  quan- 
titatis,  quffi  exceditur,  ad  illam,  quse  ex- 
cedit,   ut  binarii  ad  ternarium,   et  cubiti 
ad  bicubitum  :  ex  quo  liquet  tot  esse  spe- 
cies  majoris  insequalilatis,  quol  sunt  mi- 
noris,  et  e  contra.  Explicatis  igitur  specie- 
bus  majoris  insequalitatis  remanent  expli- 
catje  species  inssqualitatis  minoris. 

Rursus  dividitur  proportio  majoris  inse- 
qualitatis  in  quinque  species  immediate, 
quarum  tres  priores  sunt  simplices,  et  duae 
posteriores  corapositae  ex  simplicibus.  Pro- 
portio  ergo  majoris  ina?qualitatis,  alia  est 
multiplex,  alia  superparticularis  ;  alia  su- 
perpartiens,  alia  multiplex  superparticu- 
laris  ;  alia  mulliplex  superpartiens.  Pro- 
porlio  multipl"^,  est  Iiabitudo  duarum 
quantitatum,  quarum  una  continet  aiiara 
adsequate  aliquoties,  qualisest  qualernarii 
ad  binarium,  et  lineoQ  quadrupedalis  ad 
lineara  bipedalem.  Dividitur  autem  pro- 
portio  multiplex  in  infinitas  fere  species, 
secundum  quod  reperitur  infinitum  in  nu- 
meris  :  tot  enim  sunt  ejus  species,  quot 
sunt  species  numerorum,  a  quibus  illcK  de- 
nominantur.  Si  enim  raajor  quantitas  bis 
contineat  rainorem,  est  prima  species  pro- 
portionis  multiplicis,  quai  dicitur  dupla, 
qualis  est  quaternarii  ad  binariura  :  si  con- 
tinet  ter,  erit  Iripla,  et  sic  in  infinitum. 
Proportio       proporlio  superparticularis  est  proportio 


duarum  quanlitatura,  quarura  major  se-  superpar. 
mel  rainorem  continel,  et  unara  ejus  par-  *"'"''''''*• 
tera  aliquotam,  qualis  esl  proportio  terna- 
rii  ad  binarium  ;  ternarius  enim  continet 
binariura  serael,  et  prceterea  unum,  quod 
est  pars  aliquota  binarii  :  et  dividitur  in 
multas  species,  quae  sumuntur  ex  alia,  et 
alia  parto  aliquota.  Si  enim  pars  aliquota, 
quam  continet  major  quantitas  ultra  mi- 
norem,  sit  dimidium  ipsius  rainoris,  est 
priraa  species  hujus  proportionis,  quoe  di- 
citur  proportio  sesquialtera,  id  est,  altera 
et  serais,  seu  dimidium,  cujusmodi  est 
proportio  ternarii  ad  binariura,  et  senarii 
ad  quaternariura.  Si  vero  pars  aliquota  sit 
tertia  pars  rainoris,  ita  ut  major  quantitas 
semel  contineat  rainorem,  et  prseterea  ejus 
lertiam  partem,  erit  secunda  species,  quae  ' 

dicitur  sesquitertia,  qualis  est  proporlio 
quaternarii  ad  ternarium,  et  octonarii  ad 
senarium.  Quod  si  pars  illa  aIiquota,quara 
prceter  rainorem  quantitatem  major  conti- 
net,   sit  quarta  pars  minoris  quantitatis,  | 

erit  tertia  species,  quae  dicitur  sesqui- 
quarta ;  qualem  proportionem  habet  bina-  j 

rius  ad  octonariura,  el  sic  in  infinitura.  Ex 
]]is  sequitur,  quod  quanto  proportio  hxc 
denominatur  per  vocabulura  majoris  nu- 
meri,  tanto  est  minor,  et  quanto  a  minori 
est  major,  ut  sesquialtera  est  major,  quara 
sesquitertia,  et  ha3c,  quara  sesquiquarta, 
et  sic  in  infinitura ;  quia  raagis  excedit 
illa  quantitas  rainorera,  quoe  excedit  in  , 

dimidio,  quara  quae  excedit  in  terlia  parte,  f 

et  hoec  magis,  quam  qua3  solum  excedit 
quartaparte,  et  sic  deinceps;  e  contra  vero 
se  habet  res  in  proportionibus  raultiplici- 
bus  ;  raajor  enira  proportio  est  quadrupla, 
quam  tripla,  et  ha3c,  quam  dupla  ;  quia 
dupla  bis  tantura  conlinet  rainorem,  tripla 
tor,  quadrupla  quater  complectitur. 

Proportio  superpartiens  est  proportio 
duarum  quantitatum,  quarum  major  con-  Propot 
tinet  semel  minorem,  elejus  aliquot  par-  '^{^ng, 
les  aliquotas,  id  est,  quarura  quoelibet  sit 
aliquota,  duramodo  non  faciant  serael  con- 
junctae  unam  aliquotam  :  si  enira  faciant 
unara  aliquotam,  erit  proportio  superparti- 


17. 


QU^STIO  V 


373 


cularis  supra  dicla  ;  hujusmodi  proportio- 

nem  habet  quinarius  ad  ternarium.  Quina- 

rius  enim  continet  semel  ternarium,    et 

duas  unitates,  quarum  quaelibet  est  pars 

aliquota  ternarii,  amboe  vero  simul  nullo 

modo  sunt  ejus  pars  aliquota  :  eamdcm 

proportionem  habet  septem  ad  quinque,  et 

novem  ad  septem.  Ilaec  proportio  dividitur      etiam  est  considerare  illara  partem  aliquo- 

in  species  subalternas  in  proporlionem  su-     tam,  qua  quanlitas  major  superat  mino- 

perbipartientem,  et  supertripartientem,  et      rem,  quae  potest  esse  pars  dimidia,  tcrtia, 


estque    proportio    duarum     quantitatum,  superparU- 

cularis. 

quarum  major  continet  mmorem  aliquo- 
ties,  et  insuper  unam  ejus  partem  aliquo- 
tam,  ut  proportio  quinarii  ad  binarium ; 
etin  hujusmodi  proportioneest  considerare 
proportionem  muUiplicem  in  ipsa  inclu- 
sam ,   videlicGt  duplam,    triplam,  etc,   Et 


sic  in  infinilum.Si  enim  major  quantilas 
minorem  contineat,  et  duas  ejus  partes,  est 
prima  species,quce  dicitursuperbiparliens, 
qualis  est  proportio  quinarii  ad  binarium  : 
si  vero  contineat  tres  partes,  est  alia  spe- 
cies,  quce  dicitur  supertripartiens  ,  cujus- 
modi  est  proportio  octo  ad  quinque.  Rur- 
sus  unaquocque  istarum  subdividitur  in 
species  infimas,  verbi  gratia,  superbipar- 
tiens  dividitur  in  species  infimas  in  infini- 
tum,  nam  si  illae  partes,  in  quibus  major 
quantitas  excedit  minorem,  sint  tertiae, 
prima  species  dicitur  superbipartiens  ter- 
lias,  quae  quidem  est,  quando  major  quan- 
lilas  continet  minorem,  et  insuper  duas 
ejus  lertias ;  qualem  proportionem  habet 
quinarius  ad  ternarium.  Si  vero  illoe  duoe 
partes  sint  quintae,  fiet  alia  species,  quae 


vel  quarta,  et  sic  in  infinitum.  Unde  fit  ut 
duplcx  sit  divisio  hujus  proportionis  :  im- 
mediate  namque  dividitur  in  species  su- 
balternas  juxta  aliam  proportionem  mul- 
tiplicem,  quam  includit ;  si  enim  major 
quantitas  conlineat  minorem  bis,  et  unam 
ejus  partem  aliquotam,  est  species  propor- 
tionis  multiplicis  superparticularis,  quae 
dicitur  dupla  superparticularis,  qualis  est 
quinarii  ad  binarium  :  si  vero  contineat 
minorem  ter,  est  alia  spccies,  quae  dicitur 
tripla  superparticularis,  ut  septenarii  ad 
binarium.  Deinde  quselibet  ipsarum  spe- 
cierum  dividi  polest  in  infinitas  infimas 
species,  habita  ratione  partium  aliquota- 
rum,  ut  si  pars  aliquota,  quam  major 
quantitas  conlinet  super  minorem  bis  in- 
clusara  in  dupla  proporlione  superparticu- 


dicitur  superbipartiens  quintas,  qualis  est     lari,  sit  medielas  ipsius  minoris  ;  est  prima 


proportio  scptenarii  ad  quinarium,  et  sic 
semper  pocede  ndo  per  partes  impares, 
scilicet  tertias,  quintas,  septimas,  etc.  Si- 
mili  modo  poteris  dividere  alias  species 
hujus  proportionis,  videlicet  supertripar- 
tientem,  et  superquadripartientem.  Dixi- 
mus  autem  proportionemsuperbipartientem 
dividi  in  superbipartienlem  tertias,  quin- 
tas,  septimas,  etc.  non  vero  in  superbipar- 
lientem  quartas,  aut  sextas  ;  quoniam  si 
duae  partes  illae  sextae,  aut  quartae  essent, 
jam  ex  illis  fieret  una  pars  aliquota  :  nam 
ex  duabus  sextis  fituna  tertia,  et  ex  dua- 
bus  quarlis  fit  una  media,  quarum  quseli- 
bet  est  aliquota,  et  tunc  jam  talis  propor- 
tio  contineretur  in  superparticulari,  et  non 
in  superpartiente. 


species  proporlionis  duplae  superparticula- 
ris,  quae  dicitur  dupla  supcrparticularis 
sesquialtera ,  qualis  est  binarii  ad  bina- 
rium.  Si  vero  sit  tertia  pars,  est  alia  spe- 
cies,  quae  dicitur  dupla  sesquitertia,  ut 
septenarii  ad  binarium,  et  ita  de  reliquis 
in  infinitum.  Eodem  quoque  modo  dividi 
possunt  caeterae  omnes  species  proportionis 
multiplicis  superparticularis,  ut  tripla  su- 
perparticularis  dividatur  in  triplam  ses- 
quialteram,  et  triplam  sesquitertiam,  ct 
sic  deinceps. 

Proportio  multiplex  superpartiens  com-       19. 
ponitur  ex  prima,  et  lertia  specie;   et  e^imi^tipilx 
proporlio  duarum  quantitalum,    auarum  »!'P«'"pa'"- 
major  mcludit  mmorem  aliquoties,  et  in- 
super  aliquot  ejus  partes    aliquoLis,  non 


Proportio    muliiplex    superparticularis     facientes  unam  aIi.(uotam,  qualis  est  pro- 
Ttipiex  est  composila  ex  prima,  et  secunda  specie,     portio  octonarii  ad  ternarium.  In  hac  tamen 


oportio 


374 


LIB.  Vil.  PIIYSICORUM 


20. 


specie  triplex  est  divisio  :  Prima  in  species 
subalternas  ralione  proportionis  mullipli- 
cis,  quae  liic  includilur.  Nara  si  quanlitas 
major  prseler  aliquot  partes,  quas  supra 
minorem  continet,  conlineat  minorem  bis, 
est  prima  species  proportionis  multiplicis 
superpartientis,  quoe  dicitur  dupla  super- 
partiens,  qualis  estoctonarii  ad  ternarium  : 
si  vero  conlineat  minorem  ter,  est  alia  spe- 
cies,  quse  dicitur  tripla  suporpartiens , 
qualis  est  inter  undecim,  et  tria  ,  et  sic  in 
infinitum.  Rursus  quaelibet  istarum  spe- 
cierum  dividitur  in  species  suballernas 
juxta  numerum  partium  aliquolarum  : 
verbi  gratia,  si  in  dupla  superpartiente 
illse  partes,  quas  major  quantitas  conlinet 
bis  supra  minorenij  sint  duae,  fit  prima 
species,  quoe  dicitur  dupla  superbiparliens , 
qualis  est  octonarii  ad  ternarium;  si  vero 
sinl  tres,  fit  alia,  quae  dicitur  dupla  super- 
tripartiens,  qualis  est  inter  tredecim,  et 
quinque,  et  sic  de  reliquis.  Deinde  quseli- 
bet  istarum  specierum  dividitur  in  infini- 
las  alias  infimas,  pro  diversilate  parlium 
aliquotarum  :  nam  si  duae  illce  partes  ali- 
quotae,  quas  major  quantitas  includit 
prseter  minorem  aliquolies  contentam,  sint 
tertise  ipsius  minoris,  ita  scilicet  ut  qua^li- 
betsit  terlia,  erit  unaspecies  :  verbi  gratia, 
in  proporlione  dupla  superbipartiente , 
quse  continet  minorem  bis,  et  insuper  ter- 
tias  ipsius  minoris,  dicelur  dupla  superbi- 
pariiens  tertias,  qualis  est  octonarii  ad 
ternarium  :  si  vero  sint  quinlae,  efficitur 
secunda  species,  quoe  dicitur  dupla  super- 
biparliens  quartas,  qualis  est  inter  duode- 
cim  et  quinque,  el  sic  deinceps  :  et  hoc 
niodo,  quo  divisa  est  proportio  dupla  su- 
perbipartiens,  dividi  potest  quoecumque 
aliarum,  utsuperius  de  multiplici  super- 
parliculari  diximus. 

De  proportione  minoris  inaequalilatis 
nihil  aliud  dicendum  restat,  quam,  ut  su- 
pra  diximus,  dividi  posse  in  tot  spccies,  in 
quot  divisa  esl  proportio  majoris  inaequa- 
litatis;  accipiendaqueest  specicruni  appel- 
latio  ex  appellatione  spocioram  majoris 
inaequalitatis,  praeposita  tamen  hac  parli- 


cula  sub. -111  si  proporlio  quaLuor  ad  duo 

dicitur    multiplex  ad  duplam,   proportio 

duorum  ad  qualuor  dicetur  submultiplex, 

ad  subduplam,  eic.  Solel  autem  assignari 

hoec  regula  :  Actio  nunquam  fil  a  propor- 

iio7ie  sive  aequalilatis,  sive  minoris  insequa- 

litalis,  sed  semper  fieri  debet  a  proportione 

majoris  insequalitatis,  id  esl,  ab  ajente  ha- 

bente  plus  aclivilaiis,  quam  paiiens,  seu 

mobile  habeat  resistentise  ;  nam  si  a^quales, 

aut  pauciores  habuerit  gradus  activilatis, 

non  poterit  sub  mobilis  resistentiam  supe- 

rare,  atque  adeo  illud  non  movebit.  Ilacte- 

nus  de  proportione. 

Modo  de  proportionalitate  dicendum  est.    Definitia 
„  ^.        ,.  proporliA 

ProportLonalitas  est   proportio  proportio-  naluaiis? 

num,  seu  cojuparatio  proportionum,   sive 

habitudo  quasdam  inter proportiones  ;  verbi 

gratia,  unius  duplae  ad  aliam  duplam,  vel 

duplae  ad  quadruplam. 

Dividitur  proportionalitas  in  Geomelri-        21. 

cam,  Arithmeticam  et  Musicam.  Proportio- 

nalitas  Geometrica  est  duarum  proportio- 

num  similitudo  secundum  speciem  propor- 

tionis,    licet  sit  dissimilitudo    secundum 

excessum  :  quaiis  est    illa,  quae  cernitur 

inler    proportionem  senarii  ad  quaLerna- 

rium,    et  ternarii  ad  binarium,   quarum 

utraque  est  sesquialtera  :  excessus   tamen 

non  est  idem ;  siquidem  senarius   supra 

quatuor  duas  conlinet  unitates,   ternarius 

vero  super  binarium  unam  tantum.  Pro- 

portionalitas  AriLhmetica  est  duarum  pro- 

por  tionum  simili  ludo,  secundum  exce.ssum, 

licet  sit  dissimilitudo  quoad  speciem  pro- 

portionis,  cujusmodi  est  ea,  quae  est  inter 

proportionem  ternarii  ad  binarium,  etqua- 

•ternarii  ad  ternarium,  quarum  prima  est 

sesquialtera,  et  secunda  sesquitertia,  ex- 

cessus  taraen  est  idem  ;  sicut  enim  terna- 

rius  excedit  binarium  unitate,   sic  etiam 

quaternarius    excedit    ternarium    unitate 

tanlum  :  et  ex  hoc  dicitur  hoec  proportio 

Arilhmetica,  quia  scilicet  ralio  ejus  con- 

sistil  in  similitudine  numerorum,  seu  in 

excessu  oequali  secundum  numerura.  Ra- 

tio  vero  proportionalilatis  (ieomelricae  in 

similitudine  proportionis  polissimum  con- 


QU^TIO  V 


375 


22. 


sistit,  qiise  non  magis  reperilur  in  nume- 
ris,  quam  in  magniludinibus,  et  proplerea 
ad  difTerentiam   Ariliimeticoe,  quse  in  nu- 
meris  tantum   reperitur,  vocatur  Geome- 
trica.   Proportionalitas  Musica  est  simili- 
tudo  inter  maximum,  et  minimum  extre- 
mum    duarum    proporlionum,    et    intcr 
excessus  utriusque  proportionis,  licet  pro- 
portiones  illae  non  sint  ejusdem  speciei, 
neque  excessus  sint  iidem.  Consistit  nam- 
que    haec  proportionalitas    in  hoc,   quod 
sicutmaxima  quantilas,  quce  in  illis  cerni- 
tur,  el  minima  se  habcnt  inter  se,   ita  ex- 
cessus,  qui  in  una  reperitur,   et  excessus 
qui  in  altera,   so  habent  inter  se  :  verbi 
gratia,  sit  proportio  sex  ad  quatuor,  item 
quatuor  ad   tria  ;    maximum  extremum, 
seu  maxima  quantitas,  qucic  in  his  duabus 
proportionibus  reperitur,   est  sex,  minima 
vero  est  tria  :  nam  excessus  qui  reperitur 
in  una,  nimirum  in  priori,  qua  scilicet  sex 
excedunt  quatuor,  est  duo ;  excessus  vcro 
in  posteriori,    qua  scilicet  quatuor  exce- 
dunt  tria,  est  unum.  Quamvis  igitur  istse 
proporliones  non  sint  ejusdem  speciei,quia 
sex  ad  qualuor  est  proportio  sesquialtera, 
quatuor  vero  ad  tria  est  sesquitertia,quam- 
vis  item  excessus  non  sint  idem  inter  se, 
quia  in  una  est  duo,  in  altera  unum,  nihi- 
lominus,  quia  sicut  se  habent  maxima  illa 
quantitas  sex  et  minima,  scilicet  tria,  inter 
se,  ita  se  habent  excessus,  scilicet  duo  et 
unum  inter  se  ;  quia  sicut  inler  sex  et  tria 
est  proportio  dupla,  ita  inter  duo  etunum, 
dicitur  inter  illa  esse  proporlionalitas,  quae 
appellatur  proportionalitas    Musica,    quia 
solum  apud  Musicos  (ut  aiunt)   illius  est 
usus.  Haec  brevite"  de  proportionibus  an- 
notavimus  ,  cum  propter  Scotum  qui  in 
hac  qusestione  de  proportionibus  loquitur, 
tum  quia  deserviunt  ad  intelligendas  regu- 
las,    quas  docet  Aristoieles  pro  motuum 
comparatione. 

(J)  Nihil  dicatur  univoce  quiddilative  de 
subalantin,  et  accidente.  Nota  quod  hic  Sco- 
tus  loquiturdc  univocatione  Pliysica,  vel 
eliam  Logica,  accipiendo  univocalioacm 
Logicam  proprie,  et  in  rigore  :  ens  enim. 


physice,  et  logice  loquendo,  non  est  uni- 
vocum,  vel  saltem  non  dicitur  univoce  de 
Deo  et  creatura,  substantia  et  accidente. 
Vide  ea  quie  diximus  in  Formalitatibus, 
articulo  primo,  ct  in  expositione  quaestio- 
nis  nonoe  Universalium  Scoti,  ad  ultimum 
principale. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Sic  {\)etclrca  ^notum.Kocest  secundum      23. 

capitulum  hujus  tractatus,  in  quoosten- 

dit  quod  motus  sunt  ad  invicem  compa- 

rabiles  :  et  primo  proponlt  in  generali, 

quod  motus  sunt  «que  veloces.  Secun- 

do  in  speciali  ostendit,  quod  motus  rec- 

tus  non  est  comparabilis  motui  circu- 

lari  in  velocitate.  Tertio,  quod  moluslo- 

calis    non  est  asque  velox   alterationi. 

Quarto  qu^  alterationes  sunt  «que  ve- 

loces.  Et  quinto  hoc  idem  ostendit    de 

generatione.   Secunda    ibi  :   Si   autem 

aliud.  Tertia  ibi  :  Quare  si.  Quarta  ibi  : 

De  alteratione  autem.  Quinta  ibi  :  Et  in 

generatione  autem.  Primo  proponit  quod 

illi  motus  sunt  seque  veioces,  qui  in  eo- 

dem  tempore  moventur  secundum  £equa- 

lia. 

Si  (2)  autem  aliud.  Hic  ostendit~quod  Text..so. 
alteratio  non  est  asque  velox  loci  muta- 
tioni.  Probatur,  quia  illi  motus  non  sunt 
ad  invicem  comparabiles  in  velocitate, 
qui  non  sunt  ejusdem  speciei  ,  sed  al- 
teratio,  et  motus  localis  non  sunt  ejus- 
dem  speciei  :  ergo,  etc.  Item,  tunc  ex- 
tensio  spatii  super  quod  fit  motus  loca- 
hs,  et  intensio  qualitatis,  secundum 
quam  est  alteratio,  essent  ad  invicem 
comparabiles,  quod  est  falsum. 

Quare  si.  Hic  ostendit,  quod  motus 
rectus  non  est  comparabilis  motui  cir- 
culari.  Secundo  resumit  suppositionem 
pr^missam  in  principio.  Tertio  infert 
coroUarium.  Et  quarto  movet  et  soivit 
quasdam  duhitati.>ncs.  Secunda  ibi  : 
Quare    qux.  Terlia  ibi  :  Et  significal. 


376 


LIB.  YII.  PHYSICORDM  1 


Moius  rec-  Quarta  ibi    :    Ouando  iqitiir.   F*rimum 
tus  an   stt  ^  <  ,/ 

caqueveiox  proDonit  per  rnodum  dubii,  islo  modo  : 

motui  cir' 

cuiari.       Ex  quo  illa  feque   velociter  moventur, 
qujE  in  eodem  tempore  moventur   se- 
cundum  ^equalia  ;  dubium  est  utrum  (a) 
motus  rectus  sit  a^que  velox  motui  cir- 
culari ;  et  respondet    quod    non.  Dein- 
de  movet  de  causa,  utrum  hoc  est  ex 
60,  quod  illi  motus  sunt  diversarum  ra- 
tionum,  vel  ex  eo   quod  linea  recta,  et 
circularis  non  sunt  ad   invicem  compa- 
rabiles  ?  Respondet    AristolGles    quod 
utroque  modo  ;  quia  incomparabilitas 
lineag    rectEB   ad   circularem   est  causa, 
quod  illi  motus  sunt  diversarum  spe- 
cierum,   et  sic  est  causa  mediata  :  qua- 
re  illi  motusdifferunt  specie,  sed  diver- 
sitas  specifica  motuum  est  causa  imme- 
diata.  Et   subdit  Aristoteles  quod  non 
e       solum  istis  modis  differunt    motus  ad 
invicem,  sed  etiam  differunt  instrumen- 
tis,  mediantibus  quibus  fiunt,    sicut  vo- 
latio  differt  ab  ambulatione,   eo  quod 
una    fit  per  pedes,  et  alia  per  alas  :  et 
subdit,   quod   sic   non  differunt  motus 
rectus,  et  circularis,  sed  differunt  penos 
figuram    magnitudinum,    supra    quas 
fumt  hujusmodi  motus . 
24,  Quare  quoe.  Hic  resumit   suppositio- 

nem  pr^emissam  a  principio,  ipsam  cor- 
rigendo  :  unde  ad  hoc,  (^)  quod  ahqui 
motus  sint  aeque  veloces,  non  sufficit, 
quod  per  ipsos  in  eodem  tempore  per- 
transeantur  sequalia  ;  imo  requiritur, 
quod  illi  motus  non  differant  specie.  Et 
ideo  dicit  Aristoteles  quod  diligenter  est 
observandum  penes  quid  attendatur  di- 
versitas  specifica  motuum. 
Text.  31.  Et  (3)  significat.  Hic  infert  corolla- 
rium  :  quia  genus  (^)  non  est  simplici- 
ter  univocum,  imo  est  quodammodo 
sequivocum  ad  multa.  Ubi  sciendum, 
quod  asquivocum  est,  quod  diversa  si- 
gnificat  secundum  diversas  rationes  ; 
et  ideo  Aristoteles  distinguit  tripliccm 


modum  a?quivocationis  ;  nam  aliqua  si-  ^quivo- 

^  ^  eum    quid 

gnificant  asquivoce,  quae  nullam   habent «« et  quo- 

...  tuplex. 

ad  invicem  connexionem,  proportionem, 
aut  similitudinem  ,  et  illa  vocantur  a 
casu.  Alia  est  asquivocatio,  per  quam 
unum  significatur  in  habitudine  ad  reli- 
quum,  et  vocatur  analogia,  et  est  aaqui- 
vocatio  generis,  nam  genus  significat 
multa  secundum  unam  rationem  gene- 
ralem,  et  est  secundum  illam  divisibilis 
in  diversas  rationes  speciales. 

Quando  igitur.  Hic  movet  duas  quges- 
tiones  ;  et  breviter  prima  est,  penes 
quid  attendatur  diversitas  specifica,sci- 
hcet  vel  ex  diversitate  subjectorum,  in 
quibussunt,  vel  ex  ipsismet,  qu^e  diffe- 
runt  specic?  Respondet  Aristoteles  quod 
non  provenit  ex  diversitate  subjectorum, 
quia  contingit  idem  in  alio,  id  est,  con- 
tingit,  quod  in  alio,  et  aho  subjecto  sint 
qualitates  ejusdem  speciei  ;  et  ideo  di- 
versitas  specifica  provenit  ex  ipsismet, 
qua3  differunt  specie.  Secunda  qusestio 
est  :  quis  terminus,  id  est,  secundum 
Commentatorem,  quas  ars  consulenda 
est  de  aliquibus,  an  differunt  specie  vel 
non  ?  Respondet  Commentator  quod  hoc 
pertinet  ad  illam  artem,  qufe  est  de  eo- 
dem,  et  diverso,  et  illa  data  est  7.  Topi- 
corum. 

De  alteratione  (4)  auteni.  Hi(;  ostendit  ,^^^^  3, 
qua3  alterationes  sint  ad  invicem  ^eque 
veloces.  Secundo  ostendit,  ad  quid  est 
inspiciendum,  cognoscendo  comparatio- 
nem   alterationum  ad  invicem  in  velo- 
citate,  ibi  :  Utrum  ergo.    Primo    dicit, 
quod  possibile  est  alterationes  esse  ad 
invicem  jeque  veloces  :  verbi  gratia,  sa- 
nitas  estqualitas,  et  sanari  est  alterari  ; 
ideo   si  duo  subjecta  infirma  in  eodem 
tempore  sanentur,    dicimus    illa  jeque 
velociter  sanari  ,  et  si  unum  reliquo  ci- 
tius,  dicimus  illud  velociusalterari.Sed 
objicitur,  quia   alteratio   est   secundum 
qualitatcm,  modo  secundum  qualitatem 


25 


QUyESTIO  V 


377 


non  dicitur  aliquid  requale,  vel  ina3- 
quale,  sed  simile,  vel  dissimile  ;  igitur 
una  alteratio  non  est  aequalis  alteri,  licet 
bene  similis,  vel  dissimilis.  Respondet 
Aristoteles  quod  imo,  quia  licet  secun- 
dum  qualitates  subjecta  dicantur  simi- 
lia,  vel  dissimilia,  attamen  alteraliones 
secundum  illas  qualitates  possunt  dici 
a3quales,vel  inaequales,  considerato  tem- 
porejinquofiunthujusmodialterationes. 

t.  33.  Utriim  (o)  ergo.  Hic  ostendit  ad  quid 
est  inspiciendum,  comparando  ad»invi- 
cem  alterationes,  et  movet  per  modum 
dubii:  Utrum  sit  inspiciendum  ad  quali- 
tatem,  vel  ad  subjectum  qualitatis.Res- 
pondet  Philosophus  quod  ad  utrumque, 
quia  inspiciendum  est  ad  qualitatem, 
quanta  est  secundum  intentionem  ;  quia 
secundum  intentionem  qualitatis  in  gra- 
du  est  successio  alterationis.  Secundo 
inspiciendum  est  ad  subjectum  ;  quia 
quandoque  non  solum  est  successio  se- 
cundum  gradus  qualitatis,  imo  etiam 
secundum  partes  subjecti  ;  et  ideo  ad 
sciendum  an  utroque  modo  alterationes 
sint  aeque  veloces,  oportet  inspicere, 
an  in  eodem  tempore  subjecta  a^qualia 
alterentur  secundum  qualitates  a3que 
intensas. 

i.  34  Et  in  (6)  generatione.  Hic  Aristoteles 
ostendit  idem  in  generationibus.  Unde 
sicut  dicebatur  in  qiiinto,  in  generatione 
non  est  successio  secundum  gradus  for- 
mffi,  quas  generatur,  sed  prascise  secun- 
dum  partes  quantitativas  subjecti  ;  ideo 
(«^)  illge  generationes  sunt  ceque  veloces, 
per  quas  in  eodem,  vel  in  «equali  tem- 
pore  formae  generantur  in  subjectis 
aequalibus.  Et  subdit,  quod  secundum 
antiquos,  (  )  qui  ponebant  formas  esse 
numeros,  esset  dubium  ;  quia  illa  ge- 
neratio  esset  velocior,  qua  major  nume- 
rusnumeratur,  et  illa  tardior,  qua  mi- 
nor,  et  quod  illte  essent  ffique  veloces, 
quibus  numeri  aequales  acquiruntur. 


ANNOTATIONES 

(a)  Dubium  est,  utrum  molus  rectus,   elc.        ^6. 

Incompa- 

Nota  quod  incomparabilitas  motuuin  potest   rabituaa 
provenire,  vel  ex  parle  ipsorum  moluum  ;  ^id^^pio- 
quia  videlicet  moLus  rectus,   et  circularis  veniat. 
differunt  specie  sub  genere.  Mofus  localis, 
vel  ex  parte  magnitudinum,  perquasfiunt; 
nempe  quia  linea  recta,  et  linea  circularls 
specie  differunt  sub  genereQuantitalis  con- 
tinuse,  an  forte  ex  utraque  sit  causa,    scili- 
licet,  et  diflferenfia  specifica  motuura,    et 
differenlia  magnitudinum  ;  nam  si  magni- 
tudines,  super  quas  fit  motus,  specie  diffe- 
runt,  et  molusspeciedifferunt.Nam  tempus 
m  quo  fiunt,  causa  esse  non  potest,  quia 
tempus  species  est  specialissima.  Resolulio 
est,    quod  et  differentia  specifica  moluum, 
et  differentia  specifica  magnitudinum,   su- 
per  quas  fit  motus,  est  causa  incomparabi- 
litatis,  proxima  quidem  et  immediata  est 
differentia  specifica  motuum  recti,  et  cir- 
cularis  ;  remota  vero,  hoc  est,  mediata  dif- 
ferentia  linearum,  per  quas  fiunt,   ex  qua 
nascitur  differentia  motuum. 

(b)  Ad  hoc  quod  aliqui  motus  sint.  Nota,    Velocitat 
quod  ad  hoc  quod  alterationes   dicantur  ^'ione^unde 
feque  veloces,  requiritur  quod  sint  secun-  «"^'"'«'"'' 
dum  qualitates  ejusdem  speciei,  et  secun- 

dum  sequales  gradus  ;  nam  si  qualitates 
essent  diversarum  specierum,  sicutsuntal- 
bedo,  et  sanitas,  motus  essent  diversarum 
specierum  ,  atque  ita  non  essent  compara- 
biles  ;  et  si  qualitates  differant  secundum 
intensius,  et  remissius,  nec  erunt  seque  ve- 
loces,  imo  illc  erit  velocior,  quo  acquiritur 
qualitas  intensior.  Et  quia  in  motu  allera- 
tionis  invenitur  duplex  successio,et  duplex 
velocitas  :  una  secundum  intensionem  qua- 
litatis,  et  alia  secundum  intensionem  ejus 
in  partes  alterabilis  :  nam  quamvis  inmotu 
locali  omnes  partes  quantilativse  mobi- 
lis  simul  moveantur,  in  molu  tamen  alte- 
rationis,  non  omnes  partes  alterabilis  alte- 
ranlur  simul,  ideo  ad  comparandum  velo- 
cilatem  alterationis,  quoad  intensionem 
oporlet  inspicere  ad  qualitatem,  et  ad  com- 


378 


LIB.  VII.  PHYSIGORUM 


27. 
Genus  non 
est  simpli' 

citcr 
univocum , 


Generalio- 
nes  dupli- 
ciier  com- 
pararipos' 
sunt  in  ve- 
locitate. 


18. 


parandam  velocilalem  extensionis,  oportet 
inspicere  ad  subjectum. 

(c)  Quiagenus  noji  est  simpliciler  univo- 
ciim.  Nota,  quod  genus  non  est  univocum 
sumendo  univocationem  propriissime,  pro 
eo  quod  est  univocum  Physico,  quia  non 
dicit  unam  naturamaequaliter  parlicipatam 
ab  omnibus  suis  inferioribus  ;  est  tamen 
univocum  univocatione  communiter  dicta, 
qufE  est  Logica,  vel  Metapliysica  ;  dicit 
enim  unum  conceptum  realem  realiter  prse- 
dicabilem  de  omnibus  suis  inferioribus,di- 
visibilem  per  differentias  formales  et  spe- 
cificas  ;  et  ille  conceptus  non  dicit  entita- 
tem  completam  in  ullimo  gradu  naturse, 
sed  adhuc  est  perfectibilis,  et  per  differen- 
tias  determinabilis  ;  ideo  non  dicitur  una 
natura,  dato  quod  species  sit  una  natura. 

(d)  tdeo  iWe  generationes.  Nota  quod  ad 
generationes  seque  veloces,  non  requiritur 
ex  parte  termini  ad  quem,  nisi  quod  sint 
ejusdem  speciei,  quia  in  termino  «i  quem 
generationis  non  reperitur  diversitas  secun- 
dum  intensius  et  remissius,  vel  secundum 
magis  et  minus,  sicut  in  aliis  motibus. 
Dupliciter  itaque  possunt  comparari  gene- 
rationes  in  velocitate  :  uno  modo  secundum 
quod  hic  dicit  Scotus  penes  partes  quanti- 
tativas  subjecti,  velut  communiter  dicitur 
quantum  ad  alterationem  pr3ecedentem,qua3 
est  via  ad  generalionem.  Alio  modo  pro  ac- 
quisitione  formse  substantialis.  Priorimodo 
una  generalio  potest  dici  altera  velocior  ; 
nam  velocius  generatur  masculus  quam 
faemina  in  hominibus  ;  nam  embryo  mas- 
culi  animatur  40.  die,  fseminsie  vero  60.  Et 
prseterea  potest  esse  velocior,  aut  tardior 
extensio  formoe  per  totum  subjectum,  ut  si 
animal  incipiat  animari  a  corde,  et  succes- 
sive  animetur ;  sod  posteriori  modo  una 
generatio  est  altera  velocior,  aut  minus 
velox,  quia  nonest  motus,  sed  instantanea 
mutatio. 

(e)  Secundum  antiquos,  qui  ponebant,  etc. 
Nota  quod  Pythagoras  inter  Astrologos 
/Egyptios  nutritusphilosopliatur  per  nume- 
ros,  existimans  enim  uimm,  quod  cst  prin- 
cipium  numeri  de  genere  Quantitatis,  idem 


esse  cum  uno,  quod  convertitur  cum  ente 
ct  de  omni  substantia  prsedicatur,  omnes 
naturas  rerum  censebat  esse  numeros  quos- 
dam.  Et  eadem  erat  opinio  Platonis.  Siergo 
secundum  istorum  sententiam,  substanlia 
est  numerus,  sequitur  quod  in  forma  sub- 
stantiali  ejusdem  speciei  esl  dare  majus  et 
minus,  scilicet  major  et  minor  numerus, 
quod  ipsi  concedebant.  Et  si  aliquis  dixis- 
set,  substantia  non  suscipit  m.agis  et  mi- 
nus,  id  negabant,  sed  dicebant  non  esse 
nomeri  impositum,  et  innominatas  esse  il- 
las  differentias  in  substantia,  quse  nomina- 
tce  sunt  in  qualitate  et  quantitate  ;  nam  in 
qualitate  intensior  passio,  aut  excellens  di- 
citur  magis  aut  minus  tale,  in  quantitate 
vero  majus  aut  minus.  Vel  deducatur  lit- 
tera,  ut  deducit  Scotus,  nimirum,  si  sub- 
stantia  esset  numerus,  sequeretur,  quod 
substantia  haberet  latitudinem  majoris  et 
minoris  numeri  ;  consequens  est  falsum  , 
quia  tunc  reciperet  differentias  excellentiae, 
licet  non  essent  nominatoe,  sicut  in  quali- 
tate  et  quanlitate,  cum  tamen  perfectio 
substantiae  consistat  in  indivisibili. 


QU^STIO  VI 

Utrum  omnis   motus  culllbet  motui  sit 
comparahilis  in  velocitate 

Aristot.  cnp.  4.  tcxt.  30.  Averroes,  Themist.  et  alii 
ibidem.D.  Thom.  lect.  8.  Albert.  tracl.  2.  cap. 
3.  Vide  auctores  citalos  quoestione  antecedenti. 

Arguitur  primo  quod  sic  ;  supposito 
quod  cujuslibet  motus  velocitas  atten- 
datur  penes  proportionem  potentia3  mo- 
toris  ad  resistentiam  moti  ;  tunc  pos- 
sibile  est,  quod  motus  localis  proveniat 
a  proportione  dupla,  et  etiam  alteratio, 
et  etiam  augmentatio  ,  tunc  illi  motus 
sunt  seque  veloces,  qui  proveniunt  ab 
a3qualibus  proportionibus  ;  sed  motus 
Iocalis,alteratio,  et  augmcntatio,  de  qui- 
bus  minus  videtur  quod  sint  compa- 
rabiles,  proveniunt  ab  aiqualibus  pro- 


I. 


QUitlSTIO  VI 


379 


portionibus ;  igitur  illi  motus  sunt  a^que 
veloces . 

Secundo,  omnis  motus  est  velox  ;  igi- 
tur  omnes  motus  sunt  veloces.  Vel  igi- 
tur  tequaliter,  vel  in^qualiter  ;  et 
quocumque  dato,  sequitur  quod  sunt 
comparabiles. 

Tertio,  motum  localem  consequitur 
alteratio,  ita  ut  quanto  motus  localis 
est  velocior,  tanto  alteratio  consequens 
est  velocior  ;  igitur  illi  motus  sunt  ad 
invicem  comparabiles.  Anlecedens  ap- 
paret:  nammotum  localem  consequitur 
alteratio,  ui  pixtet primo  Mefeororun. 

Quario,  quia  motuscircularis  est  com- 
parabilis  motui  recto  ;  igitur  et  quilibet 
alter  motus  cuilibet  alteri  motui.Gon- 
sequentia  tenet :  quia  de  istis  minus 
videtur,  et  etiam  dicit  Commentator, 
quod  nonsunt  adinvicem  comparabiles. 
Antecedens  probatur  :  quia  linea  circu- 
laris  est  comparabilis  Iinea3  rectte.  Gon- 
firmatur,  quia  omnis  linea  est  longior 
quacumque  alia,  aut  brevior,  vel  sibi 
aequalis ;  igilur  motus  factussuper  unam 
lineam  est  a^qualis  cuilibet  motui  facto 
super  aliam. 

Secundo  confirmatur  :  quia  si  motus 
rectus,  et  circularis  non  essent  ad  in- 
vicem  comparabiles,  hoccsset  pro  tanto, 
quod  sunt  diversarum  specierum,  nam 
istam  causam  assignat  Gommentator  ; 
sed  ista  causa  non  obstat,  quia  motus 
sursum  est  comparabilis  motui  deorsum 
in  velocitate,  et  motus  naturalis  motui 
violento,  qui  tamen  sunt  molus  diver- 
sarum  specierum.  Oppositum  arguitur 
per  Aristotelem,  m  isto  septimo  tractatu 
tertio,  text.  30.  et  inde. 

In  qujestioneprimo  pr^mittendoe  sunt 
quaedam  suppositiones ;  una  cum  qui- 
busdam  distinctionibus.  Secundo  res- 
pondebitur  ad  quaesitum. 

Quantum  ad  primum,  notandum  ut 
patuit  supra,  6.  text.  11.  quod  velocius 


est,  quod  in  aequali  tempore  pertransit 
majus,  et  in  minori  aequale,  et  etiam 
majus.  Ex  quo  patet,  quod  in  defmitione 
velocioris  ponuntur  majus,  et  etiom  per- 
traiisitum,  quae  dicuntur  ajquivoce  de 
intensione,secundum  quam  est  alteratio  , 
et  extensione,  secundumquam  estmotus 
localis ;  et  per  consequens  velox,  aut  ve- 
locius  dicitur  Eequivoce  de  motibus. 

Secundo  notandum,   quod   in  defini-  VeiocUas 

motus  pe- 

tione  vslocioris    ponuntur   duo,   penes  nes  qiue  est 

,.,  atienden- 

quorum  comparationem  attenditurcom-  da. 
paratio  motuum  ad  invicem  in  velocitate, 
scilicet  tempus,  et  pertransitum  ;  quia 
dicitur  in  defmitione,  quod  velocius  est, 
quod  in  aequali  tempore  pertransit  ma- 
jus,  nam  omne  tempus  omni  tempori 
est  comparabile.  Ideo  ex  parte  temporis 
nonprovenit  impedimentum,quin  omnes 
motus  sint  ad  invicem  comparabiles, 
sed  totum  impedimentum  provenit  ex 
parte  pertransitorum.  Ex  quopatet,quod 
ex  consideratione  pertransitorum,  an 
sint  comparabilia,  vel  non,  potest  sciri 
de  motibus,  an  sint  comparabiles  in  ve- 
locitate,  vel  non. 

Tertio,  notandae  sunt  qu^dam  suppo-  *• 
sitiones  de  pertransitis  secundum  di- 
versa  genera  motuum.  Prima  suppo- 
sitio  est,  quod  velocitas  motus  localis 
recti  attenditur  penes  lineam  .  Se- 
cunda,  quod  velocitas  motus  circularis 
attenditur  penes  angulos  descriptos 
circa  centrum.  Tertia,  quod  velocitas 
motus  circularis  improprie  attenditur 
eliam  penes  lineam  circularem,  qua3 
describitur,  utsi  stella  imaginetur  mo- 
veri  ad  modum,  quo  avis  volat  in  aere. 
Quarta,quodvelocitas  alterationis  atten- 
ditur  penes  intensionem  qualitatis,  se- 
cundum  quam  est  alteratio .  Quinta,quod 
velocitas  augmcntationis  attenditur  pe- 
nes  proportionem  advenicntis  ad  praee- 
xistens ;  et  omnes  ista3  suppositiones 
patent  ex  6.   lilfro.    Sexta  suppositio. 


380 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


quod   ciijuslibet  motus  velocitas   est  at- 

tendenda  penes  proportionem   potentite 

motoris  ad  resistentiam  moti,  patet   in 

isto   septimo,    text.    35  et    in   secundo 

Cceli,  text.  36  et  in  oclavo   hujiis,   text. 

78  et  79.  hoc   ibidem  fuit  declaratum. 

Corvpara-      Quarto  notandum,   quod  comparatio 

m  i'c/foct7a- motuum  (a)  in   velocitate    ad   invicem 

le  potest 

fieri  iri-  potest  ficri  tripliciter :  uno  modo  proprie, 
quod  illi  motus  sint  £eque  veloces,  aut 
unus  velocior  alio.  Secundo  modo  im- 
proprie,  non  secundum  asqualitatem, 
vel  ina9qualitatem,sed  secundum  quam- 
dam  correspondentiam,  itaut  illi  motus 
dicerentur  asque  veloces,  quiprovenirent 
ab  ajqualibusproportionibus,  sive  essent 
unius  generis,  sive  diversorum  gene- 
rum,  quemadmodum  dicimus,  quod 
sapor  est  ^qualis  colori;  et  hoc  est  cor- 
respondenter.  Similiter  dicimus,  quod 
sonus  est  requahs  chorda^ ;  dicimus  etiam 
quod  pondus  mallei,  et  rigor  cliord», 
sunt  ad  invicema^quales,  velinasquales, 
eo  quod  ipsis  correspondent  soni  seque 
acuti,  et  ita  dicereturin  proposito,com- 
parando  motus  ad  invicem.  Tertio  modo 
fit  comparatio  (  )  motuum  ad  invicem 
improprie  proportionaliter,  scilicet  se- 
cundum  augmentum  proportionale  : 
■verbi  gratia,  posito  quod  motus  localis 
proveniret  ab  aliqua  certa  proportione, 
et  motus  alterationis  ab  «quali,  et  uter- 
que  in  eadem  hora  augmentarentur  ad 
duplum,  tunc  isti  motus  inhocdiceren- 
tur  sequales,  quia  £eque  proportionaliter 
sunt  augmentati  :  et  eodem  modo  dice- 
retur  de  diminutione.  Et  sic  patet,  quod 
tripliciter  possunt  motus  comparari,  sci- 
licet  aut  secundum  acqualitatem,  aut  se- 
cundum  correspondentiam,aut  secun- 
dum  proporlionalem  augmentationem, 
vel  diminutionem  ;  et  hoc  de  primo. 
*•  Quanlum  ad  secundum,   prima  con- 

Omnis  mo- 

tu3  locaiis  clusio  est  Ista  :  Omnis  niotus  localis  rec- 

reclus  cui-  .,.,  ,  ,  ,  ... 

libet  recfotus,    cuihbet   recto    est    comparabilis. 


Probatur,  quia  omnis  linea  recta  cuili- 
bet  rectas  est  comparabilis  ;  igitur  et 
motus  facti  super  illas  lineas  sunt  in- 
vicem  comparabiles.  Consequentiatenet; 
quia  comparatio  motuum  est  secundum 
comparationem  pertransitorum.  Et  an- 
tecedens  apparet,  quiaomnes  duae  lineaB 
recta3  sic  se  habent  ad  invicem,  quod 
una  est  alteri  a)qualis,  vel  inDequahs  , 
et  quocumque  dato,  semper  est  com- 
paratio.  Ex  isto  sequitur,  quod  motus 
sursum  est  comparabilis  motui  deor- 
sum  in  velocitate,  motus  voluntarius 
motui  violento,  et  cum  hoc  etiam  motus 
violentus  motui  naturali.  Secundo,  se- 
quitur  quod  isti  motus  non  differunt  ad 
invicem  specie  propter  pertransita,  sed 
propter  terminos  ad  quos,  vel  a  quibus 
sunt  illi  motus. 

Secunda  conclusio,  est  de  motu  cir- 
culari.  Molus  circularis  {^)  non  est  com- 
parabilis  motui  recto  in  velocitate. 
Probatur,  quia  velocitas  motus  circularis 
attenditur  penes  angulos  descriptos  circa 
centrum  ,  et  velocitas  motus  localis  recti 
attenditur  penes  lineam ;  modo  linea 
est  incomparabilis  angulo  in  magni- 
tudine. 

Tertia  conclusio,  velocitate  impropria 
motus  circularis  bene  est  comparabilis 
motui  recto.  Probatur,  quia  linea  cir- 
cularis  bene  est  comparabilis  UnesG 
recta3,  ut  arcus  chordge  ;  igilur  et  motus 
super  hujusmodi  lineas,  etuniversaliter 
omnes  motus  locales  sunt  ad  invicem 
comparabiles,  quorum  pertransita  sunt 
adinvicem  comparabilia,  et  non  aliter. 

De  alteratione,  prima  conclusio  sit 
ista :  Omnes  alterationes  ejusdem  speciei 
specialissimae  sunt  ad  invicem  compa- 
rabiles,  ut  omnis  dealbatio  omni  deal- 
bationi.  Patet,  quia  omnium  hujusmodi 
alterationum  pertransita  suntad  invicem 
comparabilia. 

Secundaconclusio,  Alterationes  diver- 


ett  compa- 
rabili*. 


Motut  cir- 
culari$ 
non  est 
compara- 
bilit   recto 
in   veloci- 
tate. 


Alteratio' 
nes  quo- 
modo  sint 
ad  invicem 
compara- 
bilesin  ve- 
locitate. 


5. 


QU^STIO  VI 


381 


Omnis  au- 
gmentatio 
est  omiii 
augmenta- 
tioni  com- 
parabilis . 


(i. 

ModuM 

eompuraii- 

di  motus 

penet  cor- 


sarum  specierum  non  sunt  ad  invicem 
comparabiles  in  velocitate,  ut  albatio 
calefactioni.  Patet,  quia  albedo  nec  est 
aequalis,  nec  incequalis  caliditati ;  igi- 
tur  nec  motus  secundum  albedinem 
motui  secundum  caliditatem.  Verum  est 
tamen,  quod  ab  ista  conclusione  aliqui 
excipiunt  motus  illos,  qui  sunt  secundum 
contraria  :  verbi  gratia,  si  in  aliqua 
hora  intendaturcaliditas  usque  ad  cer- 
tum  gradum,deinde  in  hora  fequali  re- 
mittatur  secundum  eumdem  gradum, 
qui  in  prima  hora  acquirebatur,  tunc 
dicunt  isti,  quod  ista  frigefactio  est 
sequalis  primte  caiefactioni.  Et  ista  ex- 
ceptio  esset  vera,  si  intensio  unius  qua- 
litatis  non  esset  aliud,  quam  remissio 
suae  contrarias  ;  modo  hoc  fuit  probatum 
falsum  esse  terdo  hujus,  ubi  probatum 
fuit,  quod  intensio  qualitatis  non  solum 
est  remissio  contrarii,  imo  cum  hoc  est 
acquisitio  qualitatis,  licet  illam  acquisi- 
tionem  consequatur  remissio  contrarii . 

De  augmentationc,  ponitur  ista  con- 
clusio  :  Omnis  augmentatio  omni  aug- 
mentationi  est  comparabilis.  Probatur, 
omnis  proportio  omni  proportioni  est 
comparabilis ;  igituromuis  augmentatio 
omni  augmentationi.  Gonsequentia  te- 
net :  quia  augmentatio  attenditur  penes 
proportionem,  ut  dictum  fuit  prius. 

De  omnibus  istis  motibus,  est  una 
conclusio  :  NuUus  motus  (^)  unius  ge- 
neris  est  comparabilis  alicui  motui  alte- 
rius  generis,  quia  pertransita  non  sunt 
comparabilia  .•  verbi  gratia,  proportio 
non  est  comparabilis  intensioni  quaiita- 
tis,  nec  intensio  lineas  ;  igitur  motus 
quorum  ista  sunt  pertransita,  non  sunt 
ad  invicem  comparabiles.  Et  omnes  istse 
conclusiones  positaesunt  de  primo  modo 
comparandi. 

Nunc  de  secundo   modo,  qui  est   se- 

•cundum    correspondentiam,    coiiclusio 

est  ista  :  Omnis  motus  alterationis  ali- 


cui  motui  locali  est  comparabilis.   Pro-  responden- 

tiam. 

batur,  quia  alicujus  qualitatis  intensio 
congrue  potest  imaginari  per  lineam 
pedalem,  etnec  per  majorem,  nec  mi- 
norem;  igitur  alteratio  facta  secundum 
illam  intensionem  est  aequalis  corres- 
pondenler  motui  locali  facto  secundum 
illam  lineam.  Gonsequentia  tenet,  ut 
prius,  quia  secundum  comparationem 
pertransitorum,est  comparatio  motuum. 
Antecedens  probatur,  quia  aliqua  qua- 
litascongrue  imaginatur  ad  modum  di- 
midia?  sphaera^,  propter  hoc,  quod  om- 
nium  punctorum  ad  invicem  proportio 
in  intensione  estsicut  proportio  linearum 
erectarum  super  superficiem  planam  di- 
midi^e  spha3ra3  ad  circumferentiam  ;  et 
per  consequens  intensio  puncti  medii  est 
imaginanda  congrue,  sicut  semidiame- 
ter  illius  sphEera3.  Secundo,  quia  illi 
motus  sunt  ad  invicem  coraparabi- 
les  correspondenter,  qui  correspondent 
aequalibus  proportionibus  ;  modo  sic 
est  de  motu  locali,  et  motu  alterationis  , 
quia  possibileest,  quod  unus  motus  lo- 
calisproveniat  a  proportione  dupla,  et 
cum  hoc  unus  motus  alterationis.  Etper 
hoc  potest  conformiter  dici  de  aliis  ge- 
neribus  motuum. 

De  tertio  modo  comparandi  secundum    Modus 

comparan- 

proportionale   augmentum ,  vel   secun-  di  motus 
dum  dimmutionem  proportionalem,  est  propor<io- 
conclusio  ista  :  In  quolibct  genere   mo-     ""'^* 
tuum  aliquis  motus  potest  esse  compa- 
rabilis  alteri  motui  alterius  generis  cu- 
juscumque,  isto  tertio  modo.   Probatur, 
quia  si  aiiqua  qualitas  in  una   liora  in- 
tendatur  ad  duplum,etcum  hoc  propor- 
tio    acquisita   per    augmentationem  in 
eadem  Iiora  augmentetur   ad   duplum, 
tunc  ista  pertransita  sunt  non  a^qualiter, 
sed  aeque  proportionaliter  augmentata  ; 
igitursi  motussecundumhujusmodiper- 
transita  in  eadem  hora  fuissent  propor- 
tionaliter  velocitati,  tunc  illi  motus   se- 


382 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


7. 


cundum  hoc  fuissent  comparabiles.  Ex 
islo  potest  inferri,  quod  in  quil^us  non 
essentaliqua  summa,  a  quiljus  mobilia 
non  possenta^que  proportionaliter  dis- 
tare,  in  illis  motus  non  esset  compara- 
biiis  isto  modo  ;  et  ideo  remissio  soni 
in  acutie,  nonest  comparabilis  isto  mo- 
do  remissioni  caliditatis,  quia  non  est 
dare  sonum  summe  acutum  :  et  istomo- 
do  comparandi  utitur  Commentator, 
quando  dicit,  quod  agens  tantum  dat  de 
loco,  quantum  de  forma,  id  est,  propor- 
tionaliter. 

Ad  rationes.  Ad  primam,  concedo 
suppositionem.  Et  quando  arguitur , 
proportiones  sunt  asquales  ;  igitur  et 
velocitates.  Negatur  consequentia,  nisi 
addatur  cum  hoc,  quod  proportiones 
sunt  sequales,  et  termini  proportionum 
sunt  ejusdem  rationis  :  modo  proportio 
dupla  a  qua  provenit  alteratio  habet 
qualitates  pro  terminis,  sed  proportio 
dupla,  a  qua  provenit  motus  localis,  ha- 
betmobile  pro  uno  termJno,  et  qualita- 
tem  motam,  aut  gravitatem  pro  alio 
termino  ;  modo  ista  non  sunt  ad  invicem 
comparabilia. 

Ad  secundam,  concedo  antecedens,  et 
primam  consequentiam,  sed  ncgo  secun- 
dam,  scilicet,  vel  igitur  a^qualiter,  vel 
in^equaliter,  sicut  non  sequitur  sonus, 
cultellus,  et  sapor  sunt  acuti ;  igitur 
vel  aequaliter,  vel  ina^qualiter.  Non  valet 
consequentia  ;  quia  istas  acuties  non 
sunt  ad  inviccm  incomparabiles. 

Ad  tertiam,  motum  localem,  etc.  con- 
ccdo  ;  igilur  illae  velocitates.  Negatur 
consequentia,  nisi  intelligatur  de  com- 
paralione  pruportionali,  aut  correspon- 
dente. 

Ad  quartam,  negatur  antocedens,  nisi 
in  quanlum  velocitas  molus  circularis 
attcndatur  penes  lineam  descriptam, 
quia  si  attendatur  circa  angulos  des- 
criptos  circa  centrum,  negatur  antece- 


dens  :  nec  valet  probatio,  quia  hujus- 
modi  velocitas  non  attenditur  pencs  li- 
neam,  sed  penes  angulos,  qui  sunt  ad 
invicem  incomparabiles. 

Ad  confirmationem  consimiliter.  Ad 
secundam  confirmationem  concedo,  quod 
illa  causa  sufficit,  nisi  diversitas  speci- 
fica  motuum  provcniat  ex  diversitate 
pertransitorum  ;  sed  si  proveniat  prop- 
ter  diversitatem  modi  pertranseundi, 
non  oportet. 

ANNOTATIONES, 

(a)    Compa7'alio  motuum  in  velocilale,  etc.         g. 
Nota  quod  dupliciter  possumus  motus  ve-  ^'otus^ti- 
locitatem  considerare.  Primomodo  a    pos-     fariam 

,  considera- 

terion,  ut  quando  mensuramus  motus  ve-  r»  -potest. 

locitalem    a   spatio,   et   tempore  ;  quando 

enim  cognoscimusaliquodmobile  unahora 

ambulasse  duas  leucades,  velocius  dicimus 

moveri,  quam  illud,  quod  in  duabus  lioris 

illas  pertransiit.  Altero  modoa  priori,    se- 

cundum  radicem,  et  causam  velocitatis,   et 

tarditatis  motus.  Est  autem    triplex  radix 

majoris,  vel  minoris  velocitatis.  Prima  est  veiocitatis 

excessus  unius  virtutisactivi3ead  aliam.cK-  moj'^^  '7'* 

plex   est 

teris  namque  paribus,  citius  calefacit  ma-  radix. 
jor  ignis,  quam  minor.  et  velocius  projicit 
lapidem  brachium  fortius,  quam  debilius. 
Secunda  radix  est  excessus  unius  resisten- 
tioe  ad  aliam  resistentiam  ;  si  enim  agentia 
sinl  sequalia,  illico  mobile  velocius  move- 
tur,  quod  minorem  habet  resistentiam,  ut 
lapisin  aqua,  et  in  aere.  Tertia  radix  est 
excessus  virtutum  activarum,  super  suas 
resistentias.  Unde  si  sit  unum  agens  exce- 
dens  suum  passum  in  dupla  proportione, 
el  aliud  quod  excedal  suum  passum  in  tri- 
pla,velocius  movebit  istud  quam  primum. 

Nota  secundo,  quod  duplex  est  compara-  Comparatio ' 
tio  ;qua3damest  comparalio  proprie  dicta;  ^•^'''"^'*'*'"' 
alia  est  comparatio  abusiva.  Ad  compara- 
tionem  proprie  dictam  tres  conditiones  re- 
quiruntur.  Prima,  quod  illa  qua3  compa- 
ranUir  non  sint  jequivoca.  Secunda,  quod 
comparabili  i  habeant  idem  subjectum  pri- 
mum.  Tertia,  quod  sint  ejusdem  specie 


QUiESTlO  VI 


383 


specialissimse  ;  et  ideo  secundum  genus 
nontil  comparaLio.quia  sibi  non  correspon- 
detuna  natura,  et  aequivocum  physice.   Et 
ista  non    requirunlur  ad  comparationem 
abusivam,  alque  adeo    illa  comparalione 
multa  possunt  comparari,   quoe  non  sunt 
proprie  comparabilia. 
(b)    Terlio  modo  fit  comparatio.  Nota,quod 
comparatio  semper  fit  penes  aliquam  uni- 
latem  :  unitas  autem  aliquorum  potest  du- 
pliciter  accipi  ;   uno  modo  penes  proporlio- 
nem,  alio  modo  pcnes  proportionalitatem. 
Unde  illa  uniuntur  secundum  proportio- 
nem,  quae  liabent  ad  se  invicem  aliquam 
habitudinem  quantitativam  ;  nam   propor- 
tio  est  duarum  quantilalum  alterius  ad  al- 
teram  habitudo.  Ex  quo  patet,  quod  quali- 
tas  non  habet  proportionem  ad  lineam,  vel 
spatium,  atque  adeo    nec  alteratio  habet 
proportionem  ad  loci  mulationem  ,   et  per 
consequens    neque    comparationem,   dalo 
quod  duae    qualitates   habeant  proportio- 
nem  qualitativam,   sicut  duse  quantitates 
quantitativam,   sicut  linea  ad  lineam,  nu- 
merus  ad  numerum.  Alio  modo  attenditur 
unitas  aliquorum  secundum   proportiona- 
lilatem,  et  hffic  non  est  rerum  ad   se  invi- 
ccm,  sed  rerum  ad  alias  res  :  est  enim  pro- 
portionalitas  secundum  Euclidem,  scilicet 
Geometriae  habitudoduarum  proporlionum 
adse  invicem,  sicut  qualis  est  habitudo 
duarum  linearum,  talis  est  duarum  albe- 
dinum;  et  talis  est  loci  mulationis  ad  loci 
mutationem,  qualis  est  alterationis  ad  al- 
lerationem,   et  illa  bene  reperitur  inter  res 
diversorum  generum.Cumparatio  autem  se- 
cundum  proportionalitatem  non  est  com- 
paratio  proprie  dicta,  sed  abusiva,  eo  quod 
non  est  duarum  rerum  ad  se  invicem,  sed 
solum  habitudinis  rerum,  sed  comparatio 
quae  fit  secundum  proportionem  est   pro- 
prie  dicta. 

(c)  Motus  circularis  non  esl  comparabilis, 
elc.  Nota  quod  motum  esse  circularem  po- 
t  bifa-  test  bifariam  intelligi  :  uno  modo  a  signa- 
wZar/"  ^^^"^^  ^"^  subjecti  tantum,  ut  quia  est  in 
corpore  circulari  tanquam  iu  subjecto,  talis 
bene  potesl  comparari  mo'.ui  recto  in  velo^ 


OtKS  pO- 

t  bifa- 
m     dici 


citate,  et  tarditate;  possibile  enim  est,quod 
corpus  sphoericum  moveatursuperspatium 
rectummoLu  recto,  et  certum  est,  quod 
talis  motus  comparabilis  est  molui  recto'. 
Secundo  modo  a  figura  spatii,  circa  quod 
esl  motus,  et  sic  corpus  non  circulare,puta 
quadratum,    polest  moveri    circulariter; 
potest  enim  moveri  ab  eodem  puncto  in 
idem  punctum  super  circulum,  sicut  patet 
de  mu-ca  ambulante  super  roLam,    quae 
potest  ita  tarde,  vel  velociter  moveri,  sicut 
musca    ambulans    super  planum.   Tertio 
modo  dicitur  motus  circularis,tam  afigura 
subjecLi,  quam  a  figura  raagnitudinis,circa 
quam,  vel  infra  quara  est,  vel  secundum 
veriLaLem,  vel  secundura  imaginaLionem  ; 
contingit  enim   aliquod  corpus  circulare 
concavum  moveri  circa  magniiudinem  cir- 
cularem,  sicul  paLet  de  orbibus  coelestibus. 
Et  contingit  aliquod  corpus  circulare  mo- 
veri  circulariter  infra  magnitudinem  cir- 
cularem  veram,   ut  si  corpus  sphoericum 
solidum   moveatur  in  aere,  eL  non  circa 
magnitudinera  circularem,.  sed   infra.   Si- 
militer  corpus  sphoericum    potest  moveri 
circulariter  infra   magnitudinera  circula- 
rem  imaginatam,    ut  si  imaginemur  ali- 
quod  corpus  sphoericum  raoveri  in   vacuo. 
Unde  si  totus  mundus  esset  corpus  solidum 
motum  circulariter,  ipsum  non  moveretur 
circa  magnitudinem  circularem,  nec  infra 
m:ignitudinera  circuiarera  veram,sedraove- 
retur  infra  imaginatam  ;   et  partes  ejus 
sicmotoe  se  habcrent  aliter  nuncquara  prius 
respecLu  partiura  magnitudinis  imaginaloe , 
alque  etiam  ipsum  dicerelur  se  habere  ali- 
ter  nunc  quara  prius  respecLu   tolius  ma- 
gnitudinis  imaginatoe.     Ex  hoc  sequitur, 
qiiod   motus  circularis,   et    motus  rectus 
circulalione  mobilis,  vel  subjecti   tantum, 
vel  spalii  tantum,  bene  sunt  comparabiles 
comparatione  proprie  dicta.  Sed  motus  cir- 
cularis  tam  ex   parle  subjecti,  quam  spatii 
non  est  comparabilis  motui  recto  compara- 
tione  proprie  dicla,   et  in  hac  secunda  ac- 
ceplione  intelligltur  haec  conclusio  Scoti. 
(d)    NuUus  motus  unius  (/e/ieris,  elc.Nota 
quod  illi  lantum  motUs  sunt  comparabilcs. 


11. 


384 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


qui  per  idem  spatium  secundum  speciem 
infimam  fiunt,  ita  ut  molus  rectus  recto,  et 
non  circulari  sit  comparabilis,  et  alteratio 
alteralicni,  et  non  molui  locali,  et  sic  de 
cseteris,  et  ratio  est,  quia  comparatio  mo- 
tuum  debet  esse  in  specie :  velocitas  autem, 
aut  tarditas  motus  recti  est  diversa  secun- 
dum  speciem  a  velocitate,  seu  tarditate 
motus  circularis,  sive  alterationis,  atque 
adeo  hujusmodi  motus  non  sunt  inter  se 
comparabiles.  Minor  patet  :  quia  velocitas 
ejusdem  speciei  cum  altera  illa  est,  quse  in 
majori,  vel  minori  tempore  fit  per  spatium 
ejusdem  spociei  ;  sed  spatium  circularis,  el 
recti  sunt  diversse  speciei :  ergo,etc.  Ex  his 
sequilur,  illas  alterationes  esse  seque  ve- 
loces  intensive,  et  extensive,  in  quibus 
tempore  [equali  acquirunlur  in  partibus 
sequalibus  subjecti  qualitates  eoedem  se- 
cundum  speciem  infimam,  et  secundum 
giadus.  Similiter  sequitur,  et  generationes 
substantiales,{sumpta  generatione  proprse- 
via  dispositione,et  introductione  simul)  esse 
seque  veloces,  in  quibus  tempore  sequali 
introducuntur  formae  ejusdem  speciei  in- 
fimse  ;  eas  vero  insequales,  in  quibus  tem- 
pore  inoequali  introducuntur  forma^  ejus- 
dem  speciei. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

12.  Quoniam  (I)  autem  movens.   Hoc  est 

Test.  33.  ^gptiuni  capitulum  de  comparalione  mo- 
tuum  ad  motores  ;  et  primo  prajmittit 
unam  suppositionem  :  secundo  ponit 
conclusiones,  ibi  :  Inequali  igitur  tem- 
pore.  Suppositio,  quam  pr^mittit,  est 
ista,  quod  omne  movens  movet  aliquod 
mobile  usque  ad  aliquem  terminum  in 
aliquo  tempore,  et  omne  movens  simul 
movet,  et  movit ;  et  hoc  exponitur  sicut 
exponebatur  in  sexto,  quod  omne,  quod 
movetur  prius  movebatur,  et  ponit  Aris- 
toteles  in  litteris,  ut  sit  A  movens,  B 
mobile,  C  spatium,  per  quod  fit  motus, 
et  D  tempus,  in  qiio  fit  motus. 
ReffulcB  de  Inxquaii  igilur  tempore.  Ilic  ponit 
veioc\ia{.9  conclusiones,  et  sunt  octo,  quarum  par- 


tes  patebunt  legendo.  Prima  conclusio,     inotxis 

seu  regula  :  Si  aliqua  potentia   moveat  nmorept-o- 

aliquod  mobile,  per  aliquod  spatium   in     ^^"^^- 

aliquo     tempore,   eadem    potentia,   vel 

£equalis,    movebit   medietatem    mobilis 

per  duplex  spatium  in  eodem  tempore  ; 

et  ista  regula  est  falsa,   nisi  proveniat, 

velocitas  a  proportione  multiplici  ad  du- 

plam,  et  si  a  tali  proportione  proveniat, 

probatur  regula,  supponendo  ex   quass- 

tione  quarta,  quod  velocitas  motus  se- 

quitur  proportionem  potenti*   motoris 

ad  resistentiam  moti :  hoc  supposito,    si 

tota  potentia  se  habeat  ad  totum  mobile 

in  proportione  dupla  ,     ipsa  se  habebit 

ad  medietatem  mobiiis   in  proportione 

quadrupla    :  sed  proportio    quadrupla 

est  dupla  ad  duplam  ;  igitur  tota  poten- 

tia  movebit  medietatem  mobilis  in  du- 

plo  velocius  pra3cise,  et  per  consequens 

per  duplex  spatium  in  eodem  tempore.  _       . 

Ipsum  (2)  autem.  Secunda  regula  est : 
Si  aliqua  potentia  moveat  aliquod  mo- 
bile  per  aliquod  spatium  in  aliquo  tem- 
pore,eadempotentia,veI  aequalis  movebit 
medietatem  mobilis  peridem  spatium  in 
mediate  temporis;  et  sicut  prius,  ista  re- 
gula  est  falsa,  nisi  proveniat  velocitas  a 
proportione  dupla  vel  multiplici  ad  du- 
plam.  Quod  autem  non  valeat  in  aliis 
proportionibus,  probatur  :  quia  non  se- 
quitur,  quod  proportio  potenti^e  ad  me- 
dietatem  mobilis  sit  dupla  ad  proportio- 
nem  totius  potentiiB  ad  totum  mobile  ; 
imo  quandoque  est  minor,  quandoque 
major  quam  dupla  :  verbi  gratia,  sit  po- 
tentia  sicut  sex  ad  mobile  sicut  duo  , 
tunc  medietas  mobilis  est  sicut  unum, 
tunc  potentias  totius  ad  totum  mobile 
est  proportio  tripla,  quia  sex  ad  duo  se 
habet  in  proportione  tripla,  sed  propor- 
tio  sex  ad  unum,  qua3  ex  sextupla  non 
est  dupla  ad  triplam,  imo  est  minor 
quam  dupla  Iriph^,  quia  proportio  no- 
nupla  est  pra^cise  dupla  triplte,  nam 


QU^STIO  VI 


385 


componitur  prsecise  ex  duabus  triplis, 
scilicet  novemacl  tria.et  trium  acl  unum, 
quarum  utraque  esttripla. 
13.  Et  si  eadem.  Tertia  regula  :  Si  aliqua 

potenlia  moveat  aliquod  mobile  per  ali- 
quod  spatium  in  aliquo  tempore,  eadem 
potentia  vel  sequalis,  movebit  medieta- 
tem  mobilis  per  idem  spatium  inmedie- 
tate  temporis  ;  et  semper  in  proposito 
intelligiturper  mobiletotalis  resistentia, 
qua  impeditur  motor  ad  movendum.  Et 
sciendum,  quod  ista  regulaest  falsa,  si- 
cut  pra5cedentes,nisi  proveniat  velocitas, 
a  proportione  dupla,  vel  multiplici  ad 
duplam. 

Et  media.  Quarta  regula  est,  quod  si 
aliqua  potentia  moveat  aliquod  mobile 
per  aliquod  spatium  in  aliquo  tempore, 
medietas  motoris  movebit  medietatem 
mobilis,  per  idem  spatium  in  a^quaii 
tempore.  Et  ista  regula  est  universaliter 
vera  ;  et  potest  probari  per  transmuta- 
tam  proporlionem,  scilicet  per  illam  : 
quod  sicut  se  habet  totus  motor  ad  me- 
dietatem  motoris,  ita  se  habet  totummo- 
bile,  ad  medietatem  mcjbilis  ;  igitur  per- 
mutatim  sicut  se  habet  totus  motor  ad 
totum  mobile,  ita  se  habet  medietas  mo- 
toris  ad  medietatem  mobilis.  E.\  ista  re- 
gula  sequuntur  alia3.  Prima,  quod  si  ali- 
qua  potentia  moveat  aliquod  mobile  per 
aliquod  spatium  inaliquo  tempore,  tertia 
mo1oi'ismovel)ittertiammo!)iIis,etquarta 
quartam  ;  et  probatur  onmino  eadem  ra- 
tione  sicut  dicta  regula.  iSecundo  sequi- 
tur,  quod  si  aliqua  potentia  moveat  ali- 
quod  mobile  per  ahcjuod  spatium  in  ali- 
quo  tempore,  dupla  potentia  movebit 
idem  mobile  per  duplex  spatium  in 
aequali  tempore. 
Fexi.  37.  Et  si  (3)  lie.  Quinta  regula,  si  aliqua 
potentia  moveat  aliquod  mobile,  per  ali- 
quod  spatium  in  aliquo  tempore,  non 
est  necessarium,  quod  eadem  potentia 
moveat  duplum  mobile  in  eodem  tem- 

T«a.  III. 


pore  per  medietatem  spatii;  quia  possibile 
est,  quod  potentia  motoris  nullo  modo 
excedat  resistentiam  secundi  mobilis  : 
verbi  gratia,  si  sex  moveat  quatuor  ea- 
dem  potentia,  nullo  modo  poterit  mo- 
vere  mobile  duplum,  ut  octo,  quia  jam 
a  proportione  minoris  inasqualitatis  pro- 
vcniret  motus. 

5i  vero.Sexta  regula;  etsecundo  remo- 
vet  quoddam  dictum  Zenonis  ibi.  Propter 
hoc  regula  est  ista,  quod  si  aliqua  po- 
tentia  moveat  aliquod  mobile  per  aliquod 
spatium  in  aliquo  tempore,  non  oportet, 
quod  medietas  motoris  moveat  ipsum 
mobile,  per  idem  spatium,  nec  per  ali- 
quod  ipsius  ;  cujus  causa  est,  quia  pos- 
sibile  est,  quod  potentia  medietatis  mo- 
toris  nullo  modo  excedat  resistentiam 
mobilis,  ut  si  0.  moveat  4.  motor  ut  3. 
nullo  modo  movebit  4.  quia  ipsius  ad  4. 
est  proportio  minoris  inasqualitatis. 

Propter  hoc.  Hic  removet  quoddam 
dictum  Zenonis,  qui  dicebat,  quod  sicut 
modius  granorum  milii  cadens  deor- 
sum,  causat  sonum,  ita  etiam  quodlibet 
granum  cadens  deorsum  causat.  sonum, 
qui  se  habebit  in  tali  proportione  ad  so- 
num  causatum  a  toto  modio,  qucmad- 
modum  illud  granum  se  habebit  ud  lo- 
tum  modium.  Ei  ncm  so'uni  Zeno  sic- 
dicebat  de  gnmo  inili,  ;ii(> 
quiii.b<H  |)Hi-le  -'jdx  'Im  'iIi, 
dica.     iioc  ■  rriiiiivet     vr..-l')if 


■<  1 1  (  ( • ,  I  - 


quod  per  pra3cedentem  regulam  putet 
quod  est  falsum,  quia  licet  tolus  modius 
cadens  deorsum  causet  sonum,  tamen 
possibile  est,  quod  unum  granum  nullo 
modo  suflicit  dividere  medium  ;  igitur 
non  oportet,  quod  unum  faciat  sonum, 
et  per  consequens  multo  minus  de  parti- 
bus  grani. 

Si  vero  (4)  duo.   Septima  regula  :  Si 
aliqui  duo  motores  moveant  duo  mobi-  Text.  38. 
lia,  aggregatum  ex  motoribus  movebit 
aggregatuin  ex  mobilibusa^que  veiociter, 

2S 


386 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


T«xt.  39, 


1. 


sicutunus  motorum  movebat  unum  mo- 
bilium.  Et  potest  probari  ista  regula  ex 
prima  quinti,  quae  dicil:  Si  sint  quodli- 
bet  quantitates  aliorum  totidem  xque 
multiplices,  singulxsingulis  sunt  sequa- 
les,  aut  quemadmodwn  una  earumadsui 
comparem,  ita  aggregatum  ex  omnibus 
iis  ad  omnes  illas  pariter  se  habere. 

Non  igitur  (5)  sic  est.  Octava  regula  : 
Eaedem  regulae  qute  dictae  sunt  de  motu 
locali,  sunt  ponendae  de  motu  alteratio- 
nis,  et  de  motu  augmentationis  ,  ita  ut 
quantum  ad  comparationes  pra^dictas, 
estidem  judicium  deistis  motibus,  sicut 
de  motu  locali. 

Explicit  expositio  scptimi  libri  Physi- 
corum  Joannis  Scoti. 


QU^STIOVII 

Vlrumregulse  sintverse,  quas  ponil  Arislo- 
teles  in  isto  7.  de  compiralione  motuum, 
el  mobilium  in  fme 

Aristot.  cap.  5.  lext.  35.  el  36.  Averroes  et  reliqui 
interpretes  ibidem.  D.  Thom.  lect.  9.  Albert. 
tracl.  2.  cap.  6.  Vide    Auctores  citatos  qucest.  6. 

Arguitur  primo  quod  non  :  quia  ex 
prima  regula,  quam  ponit  veram,  potest 
sequi  secunda,  quam  ponit  falsam  ;  igi- 
tur  neutra  est  vera  ,  cum  illa,  quam  po- 
nit  falsam,non  sit  vera.  Consequentia  te- 
net,  quia  ex  vero  non  sequitur  falsum, 
et  antecedens  probabitur   in  quaestione. 

Secundo,  quia  ibi  ponitur  ista  regula: 
Si  aliqua  potentia  moveat  aliquod  mo- 
bile  per  aliquod  spatium  in  aliquo  tem- 
pore,  eadem  potentia  movebit  medieta- 
tem  mobilis  in  eodem  tempore  in  duplo 
velocius  :  modo  lioc  est  falsum  ,  quia 
velocitas  sequitur  proporlionem  poten- 
ti£e  moloris  ad  resistentiam  moti ;  modo 
non  oportet,  quod  potcntia?  ad  medieta- 
tem  resistcnlia)  sit  proportio  dupla  ad 
proporlioncm  potentiic  ad  resistcntiani 


imo  quandoque  est  major  et  quandoque 
minor. 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem  et  oimsio 
Commentatorem  text.Comment.3o.et36.  ?"^«'»°""- 
qui  ponunt  illas  regulas  veras.  In  qu^s- 
tione  primo  recitandge  sunt  illae  regulse, 
quas  Aristoteles  ponit  esse  veras.Secundo 
inquiretur  an  illas  regulae  habeant  veri- 
tatem  ;  et  tertio  movebuntur  dubia. 

Quantum  ad  primum  sciendum  (a)quod 
Aristoteles  ponit  sex  regulas,  quarum 
quatuor  primas  ponit  esse  veras,  et  alias 
duas  falsas.  Prima  regula  est,  posito 
quod  A  sit  potentia  motoris  et  B  mobile, 
tunc  si  A  moveat  B  aliqua  velocitate, 
movebit  medietatem  B  in  duplo  velocius. 
Et  ista  subdividitur  per  defmitionem  ve- 
locioris  ;  quia  A  movebitmedietatem  B, 
per  duplum  spatium  in  asquali  tempore, 
et  per  idem  spatium  in  subduplo  tem- 
pore. 

Secunda  regula,  quas  sequitur  ex  pr^B-  2. 
cedenti  est :  Si  A  moveat  B  aliqua  velo- 
citate,  dupla  potentia  movebit  B  dupla 
velocitate,  quia  eodem  modo  sehabelilla 
potentia  dupla  ad  B,  sicut  se  habet  illa 
potentia  simpla  ad  medietatem  B  ;  igitur 
utrobique  proveniet  eadem  velocitas,  et 
istae  duae  regulce  sunt  falsee,  ut  postea 
probabitur. 

Tertia  i^egula  :  Si  aliqua  potentia  mo- 
veat  mobile  per  aliquod  spatium  in  ali- 
quo  tempore  ,  medietas  motoris  movebit 
medietatem  mobiiis  aeque  veIociter,quia 
eadem  est  proportio  totiusmotoris  ad  to- 
tum  mobile,  et  medietatis  motoris  ad 
medietatem  mobilis. 

Quarta  regula  :  Si/4  moveat  B,  aliqua 
velocitate,  et  C  moveat  D  a^que  veloci- 
ter,  aggregatum  ex  motoribus  movebit 
aggregatum  ex  mobilibus  a^quali  veloci- 
tate. 

Quinla  regula,  quas  est  negativa,  est 
ista  :  Non  oportet,  quod  si  aliqua  poton- 
tia  moveat  aliquod  mobile  aliqua  veloci- 


QU^STIO  VII 


387 


tate,quod  medietas  motoris  moveat  idem 
mobile  in  duplo  tardius,  quia  possibile 
est,  quod  medietas  motoris  nullo  modo 
excedat  resistentiam  mobilis. 

Sexta  regula  :  Non  oportet  si  aliqua 
potentia  moveat  aliquod  mobile  ab'qua 
velocitate,  quod  eadem  potentia  moveat 
duplum  mobile,  duplo  tardius  ;  et  ista- 
rum  quatuor  primarum  regularum,  ter- 
tia  et  quarta  sunt  verae  ;  et  haec  de 
primo. 

Quantum  ad  secundum,  praemitlendae 
sunt  aliqu^e  suppositiones.  Prima  suppo- 
sitio  est,  quod  velocitas  motus  sequitur 
proportionem  potentiae  motoris  ad  resis- 
tentiam  mobilis  ;  et  hoc  probatum  fuit 
supra,  4.  qua^st.  11.  ita  ut  semper  pro- 
porlio  velocitatum  sitsicutproportiopro- 
portionum,a  quibus proveniunt ill^e  velo- 
citates.  Secunda  suppositio  est,  quod 
proportio  extremorum  componitur  ex 
proportionibus  intermediorum  :  verbi 
gratia,  si  ^,  B,  C  sint  tria  ordinata  se- 
cundum  magis  et  minus,  ita  ut  A  sit 
majus  quam  B,  et  B  majus  quam  C,tunc 
proportio  ^  ad  C  componilur  ex  propor- 
tione  A  ad  B,  et  B  ad  C,  sicut  patet  5. 
Euclidis.  Tertia  suppositio  est,  quod  pro- 
porlio  composita  ex  duabus  priportioni- 
bus  una  niajuri,  et  alia  minori,  est  mi- 
nor  quam  dupla  majoris,  elmajor  quam 
dupla  minoris  ;  et  hoc  est  univer- 
saliter  verum  in  omnibus  quantitati- 
bus  .  ut  proportio  sex  ad  unum  compo- 
nitur  ex  proportione  sex  ad  duo,  qua^est 
tripla,  et  duorum  ad  unum,  quae  est  du- 
pla  ;  igilur  pioporlio  sex  ad  unum,  sci- 
licct  scxlupla,  est  minor  quam  dupla  Iri- 
pla?,  et  mujor  quam  dupla  duplae.  Quarta 
suppositio,  omnes  illae  polentiie  sunt 
asquaies,  qu?e  possunt  movere  idem  mo- 
bile,  vel  aequalejequali  velocitatc.  Quinta 
supposilio  :  Si  aliqua  potentia  moveat 
aliquod  mobile  aliqua  velocitate,  poten- 
tia  sequalis  movebit  idem  mobile  a^quali 


velocitate,  caeteris  paribus,  ita  scilicet 
quod  sit  gequalis  applicatio  motoris  ad 
mobile.  Patet,  quia  semper  est  idem  ju- 
dicium  in  proposito  de  eadem,  et 
£equali. 

Istis  suppositis,  notandum,  quod  quin-  Compara^ 
que  modis  potest  fieri  comparatio  mobi-  Uum  ad 
lium  ad  moventia.  Primo  modo,  compa-  quinque 
rando  diversa  mobilia  respeclu  ejusdem  ^i  potett'.' 
motoris  .   Secundo  modo  ,  comparando 
diversa     moventia     respectu    ejusdem 
mobilis.  Tertio  modo,   comparando  di- 
versa    moventia     diversis     mobilibus. 
Quarto  modo,  dividendo  utrumque,  sci- 
licet  comparando  motorem  ad  mobile,  et 
postea  comparando  partes   motoris  ad 
partes    mobilis.  Quinto   modo   congre- 
gando  utrumque,  scilicet  primo  compa- 
rando  diversa  moventia  ad  diversa  mo- 
bilia  singillatim,  et  postea  aggregatum 
ex  istis  ad  aggregatum  ex  illis. 

Nuncponiturprimaconclusiodeprimo  4. 
modo  comparandi.  Proportio  motuum  yu!a  iris 
non  est  sicut  proportio  mobilium  res-  liua.  **' 
pectu  ejusdem  motoris  ,  et  per  conse- 
quens  prima  regula,  quam  Aristoteles 
ponit  veram,  est  falsa.  Probatur,  et  sit 
A  potenlia,  et  B  mobile  sicut  prius  ; 
tunc  ponatur,  quod  A  si!  plusqii,.m  du- 
plum  ad  />',  el  //  rsl  ^t  quii.iit  i'  .lup  ii.u 
ad  suam  medietatem,  qu£e  sit  C\  lunr 
proportio  A  ad  C  est  composila  cx  pni- 
portione  majori  quam  dupla,  el  ex  du- 
pla  praecise  per  secundam  suppositio- 
ncm  ;  igitur  per  tertiam  suppositionem, 
est  minor  quam  dupla  majoris,  et  major 
quam  dupla  minoris  ;  igitur  velocitas 
proveniensest  major,  quam  dupladuplae, 
per  primam  suppositionem  ,  et  percon- 
sequens  non  oportet,  quod  si  aliquismo- 
tor  moveat  aliquod  mobile  aliqua  veloci- 
tate,  quod  moveat  medietatem  in  duplo 
velocius  :  verbi  gratia,  sit  A  sicut  sex, 
B  sicut  duo,  C  sicut  unum  ;  tunc  pro- 
portio  A  ad  C,  scilicet  sextupla,  est  ma- 


388 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


jor  quam  clupla  dupl.T,  et  est  minor 
quam  dupla  proportionis  sex  ad  duo, 
scilicet  iriplce. 

Secundo  ponatur,  quod  A  sit  minus 
quam  duplum  ad  B,  et  B  sit  a^qualiter 
dupliim  ad  C  ;  igitur  proportio  A  ad  C, 
est  composita  ex  minori  quam  dupla  , 
ct  ex  dupla  per  secundam  suppositio- 
nem  ;  igitur  per  tertiam,  proportio  A  ad 
C  est  minor  quam  dupla  dupla3  ;  igitur 
velocitas  proveniens  eritminor  quam  du- 
pla  ,  et  per  consequcus  non  sequitur  si 
A  moveat  B  aliqua  velocitate,  quod 
movebit  medietatem  B,  duplo  velo- 
cius. 
5-  Tertio,  quia  si  illa  regula  esset  vera, 

tunc  sequeretur,  quod  quilibet  motor 
posset  movere  quodlibet  mobile  quan- 
tumcumque  niagnum  ,  etper  consequens 
regula  affirmativa  opposita  negativfB, 
quam  ponit  Aristoteles,  esset  vera  ;  con- 
sequens  est  falsum,  quia  tunc  a  propor- 
tione  minoris  inaequalitatisfieret  motus. 
Probatur  consequentia,  posito  quod  A 
sit  potentia,  et  C  mobile,  et  D  mobile 
duplum  ad  C,et  E  sit  mobile  duplum  ad 
D,  et  sic  ultra  ;  tunc  ponatur,  quod  po- 
tentia  B  moveat  D  in  duplo  tardius,quam 
A  moveat  G  ;  tunc  arguitur  sic,  B  mo- 
vet  D  aliqua  velocitate  ;  igitur  per  re- 
gulam,  quam  tu  ponis,  B  movebit  E, 
scilicetmedietatei),induploveIocius,sed 
positum  est  quod  A  moveat  C,  duplo  ve- 
iocius,  quam  B  moveat  D  ;  igitur  A  et  B 
sunt  potentia?  aequales  ;  sed  B  potcs^ 
movere  D,  igitur  per  quintam  supposi- 
tionem,  A  potest  movere  D,  et  per  con- 
sequens  si  aliqua  potentia  moveat  ali- 
quodmobile  aliqua  velocitale,  ipsa  mo- 
ve})it  mobilc  duplum  subdupla  veloci- 
tate  ,  et  Iiabelur  conscquens. 

Eodem  modo  probatur,  quod  .1  movc- 
bit  C,  et  ila  de  aliis,  licet  continue  tar- 
dius,  et  tardius  ;  et  sic  patet,  quod  pro- 
portio  motuum  in  vclocilate  non  est  sicut 


proportio  mobilium  respectu  ejusdem 
potentijT?. 

No  andum  tamen,  quod  prinio  egula 
babet  veritatem  in  uno  casu,  scilicet  si 
motor  moveat.4  proportione  dupla,quia 
tunc  ipsius  A  ad  B  est  proportio  dupla, 
et  ipsius  B  ad  C  proportio  dupla ;  igitur 
proportio  A  ad  C  est  composita  ex  dua- 
bu3  duplis  pragcise  per  secundam  sup- 
positionem  ;  igilur  per  defmitionem  du- 
phr,  ipsa  est  dupla  ad  quamlibet  ea- 
rum  ;  igilur  per  primam  suppositionem, 
proveniet  velocitas  dupla,  quod  erat 
probandum. 

Secundo  notandum,  quod  regula  af- 
firmativa  contradictoria  negativae,quam 
ponit  Aristoteles,  habet  etiam  vcritatem 
in  uno  casu,  scilicct  si  motor  moveat  a 
proportione  quadrupla  :  verbi  gratia,  sit 
A  potentia  sicut  octo,  et  B  mobile  sicut 
duo,  dico,  quod  in  isto  casu  tenet  ista 
consequentia  :  si  A  moveat  B  aliqua  ve- 
locitate,  medietas  B  movebit  ipsum  sub- 
duplo  velocius,  et  etiam  quod  ipsum  A 
movebit  mobile  duplum  subduplo  velo- 
cius.  Primum  patet,  quia  proporlio  qua- 
tuor  ,  qu£e  est  medietas  de  octo  ad  duo, 
est  dupla,  quae  est  prascise  subdupla 
quadruplse  ;  igitur  velocitas  est  subdu- 
pla  per  primam  suppositionem,  et  con- 
similiter  per  secundam  ,  quia  octo  ad 
quatuor  est  proportio  dupla,  qu«  est 
subdupla  proportionis  octoad  duo  ;  igi- 
tur  velocitas  est  subdupla  prijecise  ,  ct 
hoc  de  primo  modocomparandi. 

Secunda  conclusio,  de  secundo  modo 
comparandi,  sit  ista  :  Proporlio  motuum 
in  velocitate  non  est  sicut  proportio  po- 
tentiarum  respectu  ejusdem  mobilis.  Ex 
quo  patet  quod  secunda  regula  est  falsa, 
quam  ponit  Aristoteles,  si  aliqua  poten- 
tia  moveat  aliquod  mobile  aliqua  veioci- 
tate,  dupla  potentia  movebit  idem  mo- 
bile  duplo  velocius.  Probatur,  et  sit  A 
potonlia  ut   quatuor,  et    B  mobile  ut 


6.1 


QU^STIO  VII 


389 


/. 


unum  ,  tunc  dupla  potentia  est  sicut  oc- 
to;  igitur  proportio  octo  ad  unum  est 
composita  exdupla,  et  majori  quam  du- 
pla,  scilicet  quadrupla  per  secundam 
suppositionem  ;  igitur  per  tertiam,  cst 
minor  quam  dupla  quadruplas,  et  major 
quam  dupla  duplas  ;  igitur  major  velo- 
citas  proveniet,  quam  sit  proportio  po- 
tentiarum. 

Secundo,  sit  A  potentia  ut  prius,  sed 
B  ponatur  sicut  tertia,  tunc  proporlio 
octo  ad  tria  est  composita  ex  dupla,  et 
ex  majori  quam  dupla ,  scilicet  ex  ses- 
quitertia,  per  secundam  suppositionem  ; 
et  per  primam,  velocitas  proveniens  cst 
major  quam  dupla.  Verum  esttamen, 
quod  ista  regula  habet  veritatem,quando 
potentia  A  movet  a  proporlione  dupla, 
ita  quodi?  sit  sicuti  duo.  Probatur,  quia 
proportio  octo  ad  duo  componitur  ex 
duabus  duplis  pra^cise  per  secundam 
suppositionem  ;  igitur  per  defmitionem 
dupla3  ipsa  est  priBcise  dupla  ad  quam- 
libet  earum  ;  igitur  per  primam,  veloci- 
tas  proveniens  est  prascise  duplicata  ,  et 
sic  patet  quod  proportio  motuum  in  ve- 
locitate  non  est  sicut  proportio  potentia- 
rum  respectu  ejusdem  mobilis.  Secundo 
patet,  quod  secunda  regula  Aristotelis, 
quam  ponit  veram,  non  est  vera  nisi  uno 
casu  tantum,  quia  in  infmilis  aliis  ha- 
bet  inslantiam  :  ct  hoc  de  secundo. 

Quantum  ad  tertium  modum  compa- 
randi,  scilicet  comparando  diversa  mo- 
venlia  ad  diversa  mobilia,  est  conciusio 
ista  :  Quorum  proportio  est  major,  ab 
eis  provenit  major  velocitas  ;  et  quorum 
est  minor,  ab  eis  provenit  velocitas 
minor  ,  ut  velocitas  proveniens  a  pro- 
portione  tripla,  est  major  velocitate, 
quaj  provenit  a  proportione  dupla  ;  et 
universaliter  omnis  illa  proportio  est 
major,  cujus  denominatio  est  major,  ut 
quadrupla  quam  dupla,  quia  4.  est  ma- 
jor  quam  2.  Verum  est  tamen  quod  hoc 


non  est  proportionaliter,  nisi  solum- 
modo  in  duabus  proportionibus,  ut  in 
quadrupla,  et  dupla  ;  quia  eadem  est 
proportioquatuor  ad  duo,  et  quadrupla} 
ad  duplam,  quod  in  aliis  non  tenet.  Pa- 
tet,  quia  sex  ad  tria  est  proportio  dupla, 
ct  tamen  sextupla,  non  est  dupla  ad  tri- 
plam  in  nonuplam,  ut  patet  ordinanti 
istos  tres  terminos  continue  proportio- 
nales  9,  3,  1,  quia  proportio  9  ad  3.  est 
prascise  fBqualis  3  ad  1.  quia  utraque 
est  tripla  ,  igitur  proportio  9  ad  l.com- 
poniturex  duabus  triplis  pra3cise  ;  igi- 
tur  pcr  defmitionem  dupl^e  nonupla  est 
dupla  ad  quamhbet  illarum  ;  et  hoc  dc 
tertio. 

De  quarto  modo  comparandi,  scilicet 
quando  tam  movens,  quam  mobiie  divi- 
ditur,  sunt  ducB  regulse  :  Prima  regula 
est  ista  ,  Si  motor  moveat  mobile  aliqua 
velocitate,  pars  motoris  movebit  partem 
mobilis  eadem  velocitate,  dummodo  illae 
partes,  scilicet  motoris  et  mobilis  eam- 
dem  habeant  denominationem.  Et  istam 
regulam  ponit  Aristoteles  tertiam  ;  quce 
probatur  per  transmutatam  proportio- 
nem  ;  quia  sicut  se  habet  totus  motor 
ad  suam  medietatem,  vel  tertiam,  ita 
totum  mobile  ad  suam  medictatcm,  vel 
tertiam  ;  igitur  permutatim  sicut  totus 
motor  ad  totum  mobile,  ita  medietas 
moloris  ad  medietatem  mobilis,  et  tertia 
moloris  ad  tertiam  mobilis.  Et  si  o])ji- 
citur,  quod  velocilas  debcat  esse  minor, 
quia  virtus  unila  est  fortior  seipsa  disper- 
sa,  respondetur,quod  si  propter  unionem 
virtus  motoris  erat  fortiur,  ita  etiam  et 
virtus  mobilis,  ideo  utrobique  manet  ea- 
dem  proportio. 

Secunda  regula  est :  Si  partes  motoris 
et  mobilis  non  denominentur  consimili- 
ter  ;  tunc  si  pars  motoris  a  numeroma- 
jori  denominetur,  quam  pars  mobilis, 
tunc  pars  motoris  movebit  velocius 
quam  totus  motor  totum  mobile  ;  sed  si 


390 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


denominetur  a  nuniero  minori,  lunc 
movebit  tardius,  vel  non  movebit.  Gausa 
est,  quia  quanto  aliqua  pars  denomina- 
tur  a  numero  majori,  tanto  est  minor, 
ut  quadrupla  minorest  quam  tripla,  et 
hoc  de  quarto  modocomparandi. 

De  quinto  modocomparandi,  scilicet 
quando  fit  comparatio,  congregando 
utrarnque,  est  prima  regula  ;  Si  A  mo- 
veat  B  aliqua  velocitate,  et  C  moveat  D 
eadem  velocitate,  tunc  aggregatum  ex 
motoribus  movebit  ago^^regatum  ex  mo- 
bilibus  eadem  velocitate  ;  quia  similis 
motor  movet  simile,  quia  eadem  estpro- 
portio  aggregati  ad  aggregatum,  quan- 
do  est  unius  motoris  ad  ur  im  mobile, 
ut  patet  in  numeris  ;  nam  si  octo  moveat 
quatuor,  et  quatuor  moveat  duo,  uter- 
que  moveat  a  proportione  dupla  ;  tunc 
aggregando  motores  ad  mobilia,  est- 
proportio  duodecim  ad  sex,  quse  etiam 
est  proportio  dupla. 

Secunda  regula  :  Si  A  moveat  B    ali- 
qua  velocitate,  et  C  moveat  D   alia   ve- 
locitate  ;  tunc   aggregatum   ex  motori- 
bus  movebit  aggregatum  ex  mobilibus 
quadam  velocitate  media.  Tertia  regula: 
Si  plura  moventia   comparentur  singil- 
latim  pluribus  mobilibus  corresponden- 
ter,  non  oportet  quod  aggregatum  cor- 
respondeat  aggregato  :  verbi   gratia,  sit 
A  motor  sicut  4,  ct  B  sicut  2,  et  utrius- 
que  mobile  sit  sicut  unum  ;  deinde   ab 
alia  parte  sint  C  ei  D  motores,  uterque 
sicut  4,  et  resistentia  unius  sicut  duo, 
alterius  sicut  unum  ;  tunc  ista  sunt  ad 
invicem  comparabilia  correspondenter, 
quia  sicut  de  A   et  B,  unum   movet  a 
proportione  quadrupla,  et  aliud  dupla, 
ta  simiiiter  de  C  et  D,  et  tamen  aggre- 
gatum  non    correspondet   aggrcgato  ; 
quia  aggregatum  ex  motoribus  A  et  //, 
est  sicut  B  aggregatum  ex  suis  resisten- 
tiis  sicut  2  ;  sed  aggregatum  ex  C  et  D, 
est  sicut  8.  et  aggregatum  ex   resisteu- 


tiis  est  sicut  3  :  modo  major  est  propor- 
tio  6.  ad  2.  quae  est  tripia,  quam  propor- 
tio  8.  ad  2.  qua3  est  dupla  superbipar- 
tiens  tertias. 

Quarta  regula  est  ista  :  Si  A  moveat 
B   aliqua  veiocitate,     et   C  moveat  D 
jequali  velocitate,  deinde  ab  alia   parte, 
D  moveat^"  aliqua  velocitate,  et  moveat 
F  aBquali  velocitate,  ita  ut  B  ei  E  sint 
moventia,  et  mota  ;  non  oportet  quod 
aggregatum  ex  B  eiE  moveat  aggrega- 
tum  ex  C  et  Ftanta  velocitate,  quanta 
aggregatum  ex  A  et  D,  moveat   aggre- 
gatum  exB  ei  E  ;  ei  patet  in  numeris, 
quia  sicut  6.  ad  2.  ita  4.  ad  1.  et  ab   alia 
parte,  sicut  4  ad  2,  et  2  ad  1  ;  et  tamen 
non  oportet  quod  aggregatum  ex   me- 
diis,  scilicet  6  moveat  2  aeque  velociter, 
quod  est  aggregatum  ex   C  ei  F,  sicut 
aggregatum  ex    16  et  4,  id  est,  20  mo- 
vebitaggregatum  ex  4  et  2,   scilicet   6, 
namproportio  6  ad  2.  est  prsecise  tri- 
pla  ;  sed  proportio  20  ad  6  est  tripla  ses- 
quialtera,  quas  est  major  quam  tripla, 
et  per  consequens  velocitas  inde  prove- 
niens  est  major.  Et  omnino  regulae  con- 
formes  prgedictis  possunt  poni  de  motu 
augmentationis,  quemadmodum  positae 
sunt  de  motu  locali.  Ex    praedictis  om- 
nibus  apparet,  quod  velocitas  motus  se- 
quitur  proportionem    potentiae  motoris 
ad  resistentiam  moti,  et  hoc  declaratum 
fuit  super  quartum  ;  et  hoc  de  secundo. 

Quantum  ad  tertium,  dubitatur  pri- 
mo  de  motu  recto,  quod  non  sequatur 
proportionem  potentia3  motoris  ad  resis- 
tentiam  mobilis  ;  quia  ponatur  quod  ali- 
quis  pertranseat  aliquod  spatium  motu 
uniformi  in  una  hora,  et  alius  in  eadem 
hora  motucontinue  difformi  pertranseat 
prgecise  aequale,  tunc  istie  velocitates 
sunt  aequales,  quia  ipsis  in  eadem  hora 
praecise  pertranseuntur  aequalia  ,  et  ta- 
men  non  proveniunt  ab  cBqualibus  pro- 
portionibus,  cum  proportio  a  qua  una 


10. 


QUvESTIO  VII  391 

cise  aequaliter  convertent  de  nutrimen- 
to,  et  si  sic,  sequitur  quod  parvum 
plus  augmentatur  quam  magnum  :  ver- 
bi  gratia,  in  numeris  si  parvum  sit  si- 
cut  unum,  et  magnum  sicut  duo,  et 
ulrique  addatur  unum,  tunc  parvum 
augmentatur  ad  duplum,  et  magnum 
ad  sesquialterum  ;  igitur  velocitates 
sunt  ajquales,  et  tamen  proportiones  a 
quibus  proveniebant,  erant  inasquales. 
Ad  ista  respondelur.  Ad  prinium, 
dico  quod  ill£e  velocitates  sunt  asquales 
correspondenter,  sic  etiam  et  propor- 
tiones  a  quibus  velocitates  proveniunt. 
Et  diceretur,  quod  in  medio  instanti 
hor«  proportio  a  qua  provenit  motus 
dilTormis,  est  prascise  a^qualis  propor- 
tioni  a  qua  provenit  motus  uniformis  , 
quia  scmper  motus  continue  difformis, 
sive  uniformiter  difformis  correspondet 
Quarto,  si  in  vacuo  essent  dua3  sphae-  gradui  medio,  ita  ut  de  ipso  tantum 
rsd,  una  major  et  altera  minor,  et  es-  pertransealur  in  eadem  hora,  quantum 
sent  posilas  supra  planum,  tunc  quse-  pertransiretur,  si  mobile  per  eamdem 
cumquepotentiasufficeretmoverequam-  horam  moveretur  uniformitersecundum 
libet  earum,  et  tamen  una,  scilicet  ma-  gradum  medium. 
jor  haberetminorem  resistentiam  quam  Adsecundum,dico  quod  ferrumjunc- 
alia  ;  igitur  ejusdem  potenlice  ad  majo-  tum  adamanti  non  habet  centrum  suse 
rem  esset  proportio  major,  quam  ad  mi-  gravitatis,  ideo  sua  gravitas  non  est 
norem  ;  et  tamen  cum  eadem  potentia  computanda  pro  potentia  motiva. 
moveret  ipsas  geque  velociter,  cum  sit  Ad  tertium,  dico  quod  licet  illa  res, 
in  infinitum  facilc  movere  ipsas,  sequi-      qua3  est  resistentia,  non  diminuatur,  at- 


provenit,  sit  totaliter  difformis,  et  pro- 
portio  a  qua  pro^  enit  alia,  sit  continue 
uniformis. 

Secundo,  adamas  et  ferrum  simul 
juncta  non  moventur  velocius  ingequili- 
brio  quam  alterum  illorum  per  se  face- 
ret,  et  tamen  aggregati  ex  illis  ad  resis- 
tentiam  est  major  proportio,quam  unius 
eorum  ad  eamdem;  igitur  a  proportione 
majori  et  minori  provenit  a^qualis  vc- 
locitas,  et  per  consequens  velocitas  non 
sequitur  proportionem. 

Tertio,  instatur  de  motu  circulari  : 
quia  si  sit  una  rota  genea  ad  modum  ro- 
tae  fabri,  qu«  attenuetur,  ita  ut  fiat  ma- 
jor,  tunc  patet  ad  experientiam,  quod 
facilius  est  ipsam  movere  quam  prius, 
et  tamen  proportio  nec  est  major  nec 
minor,  quia  nec  augmentatur  potentia, 
nec  diminuitur  resistentia. 


tur  quod  velocitas  non  sequitur  propor- 
tionem. 

Quinto,  arguitur  de  alteratione  :  quia 
illuminatio  estquaedam  alteratio  succes- 
siva,  et  tamcn  ejus  velocitas  non  sequi- 
tur  aliquam  proportionem  ;  ergo,  etc. 
ij_  Sexto,  sint  duo  viventia  aequalis  po- 

tentia3  ad  augmentandum,  vel  ad  nu- 
triendum,  ita  tamen  quod  unum  sitma- 
jus  et  aliud  minus,  tunc  supponitur  ex 
6.  quod  velocitas  augmentationis  atten- 
ditur  penes  proportionem  magnitudinis 
acquisita3  ad  praeexistens.Tunc  arguitur: 


tamen  ipsa  efficitur  minus  resistens  per 
hujusmodi  attenuationem. 

Ad  quartum,  dico  quod  in  infmitum 
facile  estmoverealiquam  illarum  spha3- 
rarum,  tamen  nulla  potentia  potest  mo- 
vere  ambas  seque  velociter,  imo  quae- 
libet  potentia  moveret  majorem  tardius, 
quam  minorem. 

Ad  quintum  de  illuminatione,  dico 
quod  aliquis  motus  potest  sequi  pro- 
portionem  potcntije  motoris  ad  resis- 
tentiam  mobilis  dupliciter  :  uno  modo 
immediate,  sicut  est  de  motu   locali,  et 


it. 


istas  virtutes  sunt  aequales  ;  igitur  prae-     allerotione,  quae  estcum  abjectione  con- 


392 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


trarii.  Alio  modo  mediate,  quia  scilicet 
consequitur  aliummotum,cujus  velocitas 
consequitur  proportionem,  sic  est  in 
proposito  ;  quia  illuminatio  consequitur 
motum  localem  ,  et  ideo  mediate  con- 
sequitur  proportionem, 

Ad  sextum,  dico  quod  licet  ilh^  vir- 
tuL-s  s.nt  lequales  ad  convertendum  nu- 
trim  'ntum  ,  attamen  eadem,  vel  aBqualis 
virtus  in  rninori  est  plus  augmentata, 
quam  in  majori. 

Ad  rationes  principales,  illge  ante  op- 
positum  probant  conclusiones  positas  : 
sedtunc  ad  Aristotelem  dico,  quod  ipse 
intelligit  duas  regulas,  quando  motor 
moveta  proportione  dupla,utdictum  est 
in  illo  casu ,  et  aliter  illas  regula?  non 
habentveritatem. 

Expliciunt  qu£est.  V.Iibri  Physicorum. 

ANNOTATIONES 

Aristoteles(^)    '^(^i^^ndum  quo  l  AHstoteles  ponit  sex 

per  mobiie  requlas.  Nota,  ut  ialas  regulas    inlelligas, 
intelltgu        "^  ®  ° 

resisten-   quod  ArisloLeles  per  mobile  inlelligit   to- 

***"*      tam  resistenliam,  sive  proveniat  cx  medii 

densitate,sive  ex  pondere;et  per  movens  in- 


telligit  solam  virtutem  motivam  non  mix- 
tam  cum  resisLentia,  et  per  spalium  solam 
quanlitatem  absque  resistenlia,  essetenim 
fallacia  exislimare  sola  pondera  esse  re- 
sistenliam  ;  cum  enim  lapis  jacitur,  non 
solum  lapis  resistit,  sed  densilas  aeris,  el 
sic  ab  eadem  virtule  velocius  movetur  la- 
pis  major  quam  minor,  quia  si  minuilur 
lapis,  crescil  resistentia  ex  parle  aeris.quia 
minusei  cedit  aer  ;  ex  quo  sequilur,  quod 
motus  velocior  erit  altero  tali  proportione, 
qua  virtus  movens  unius  excedit  suam  re- 
sislentiam,  magis  quani  movens  alterius 
molus  suam  resislenliam,  ilaut  in  propor- 
lione  proporlionum,  quas  habent  virtutes 
moventes  secundum  excessum,  quo  suas 
excedunt  resislentias,  erit  proportio  ve- 
locioris,  vel  tardioris  molus  ;  si  enim, 
verbi  gralia,  una  virtus  movens  sit  ut  oc- 
to,  movetque  pondus  ut  quatuor,  et  alia 
sit  eliam  virtus  movens  sequalis,  sed  re- 
sistentia  sit  ut  duo,  prior  virlus  esL  in  du- 
pla  proporLione  ad  suam  resistenliam,  pos- 
terior  in  quadrupla  ;  tunc  considera  quae 
proporlio  siL  inler  has  duas  proportiones, 
quadruplam  scilicet  eL  duplam,  eL  exces- 
sus  quo  excedit  proporLio  quadrupla  du- 
plam,  eriL  proporlio  velocitatis  motus 
unius  ad  alLerum. 


FINIS  LIBRI  SEPTIMI  PHYSICORUM 


LIBER  OCTAVUS 


PHYSICORUM 


EXPOSITIO  TEXTUS 

^-  Utrum  (t)  aliquando  factus  sit  motus. 

Iste  est  octavus  liber  et  ultimus,  in  quo 
Philosophus  determinat  de  fmitate,  et 
infmitate  motus,  quantum  ad  ejus  du- 
rationem  :  et  dividitur  in  quatuor  trac- 
tatus.  In  primo  determinat,  utrum  motus 
sit  perpetuus.  In  secundo  determinat  de 
dispositione  entium,qua3  est  in  non  sem- 
per,  vel  semper  posse  moveri,  vel  quies- 
cere.  In  tertio  ostendit,  quis,  et  qualis 
motus  sitperpetuus.  Et  in  quarto  deter- 
minat  de  separatione  primi  motoris.  Se- 
cundus  tractatus  ibi  :  Principium  autem 
considerationis.  Tertius  ih\:  At  vero aliis 
facientibus.  Quartus  ibi  :  Quod  autem 
hoc  necesse.  In  primo  tractatu  sunt  tria 
capitula  :  In  primo  movet  quaestionem, 
utrum  motus  sit  perpetuus,  recitando 
dicta  antiquorum  de  ista  quasstione.  In 
secundo  ostendit,  quod  perpetuo  fuit 
motus,  et  perpetuo  erit  motus.  Et  in  ter- 
tio  reprobat  errorem  antiquorum  circa 
dictam  qua^stionem,  solvendo  rationes, 
quibus  probant  non  perpetuo  esse  mo- 
tum.  Secundum  ibi  :  Incipiamus  aulem 
primum.  Tertium  ibi  :  Similiter  autem. 
Primo  movet  quasstionem.  Secundo 
ostendit,  in  quo  omnes  antiqui  conve- 
niebant  de  dicta  quasstione.  Tertio  os- 
tendit,  in  quo  differebant.  Quarto  con- 
cludit  utilitatem  quasstionis.  Secunda 
ibi  :  Esse  igitur  motum.  Tertia  ibi  :  Sed 
quotquot.  Quarta  ibi  :  Considerandum 
sempTr  igitur.  Primo  igitur  ponit  hanc  quaes- 
s7mp^  tionem  :  Utrum  aliquando    factus    fuit 

it  motu* 


motus,  sic  quod  ante  nullus  ahus  mo- 
tus  erat :  et  utrum  aliquando  corram- 
petur  motus  sic,  quod  post  illum  motum 
non  erit  alius  motus.  Vel  utrum  semper 
fuit  motus,  et  semper  erit  motus  in  iis, 
quae  consistunt  natura,  sicut  est  vita  in 
iis,  qu£B  vivunt.  Et  ista  locutio  non  est 
simihtudinaria,  quia  accipiendo  vitam 
pro  operatione  vitali,  tunc  sicut  vita 
est  propria  operatio  viventis,  ita  etiam 
motus  est  propria  operatio  rei  naturalis. 
Et  notandum,  sicut  innuit  Commenta- 
tor,  quod  ista  quasstio  potest  duphciter 
inteliigi  :  Uno  modo  sic,  utrum  ahquis 
unus  motus,  et  continuus  sit  perpetuus  ; 
et  secundum  istum  sensum  non  solve- 
tur  in  isto  tractatu,  sed  postea.  Alius 
sensus  est  :  Utrum  ante  omnem  motum 
fuit  motus,  et  post  omnem  motum  erit 
motus  ;  etsecundum  istum  sensum  sol- 
vetur  quaestio  in  hoc  tractatu. 

Esse  igitur  motum.  Hic  narrat,  in  2. 
quibus  antiqui  conveniunt  de  ista  qua?s- 
tione,  dicens,  quod  in  hoc  convenerunt 
omnes  naturahter  loquentes,  quod  mo- 
tus  est.  Quod  patet  ex  duobus  :  primo, 
quia  ponunt  mundum  generari,  et  cor- 
rumpi,  quod  non  posset  esse  sine  motu, 
et  nmtatione.  Secundo,  quia  omnes  de-  Antiquo' 
terminaverunt  de   generatione,  et  cor-  ^'^"\°p^- 

'-'  '  mo  ae    cb' 

ruptione  quae  sunt  motus,  vel  mutatio-   ^^rnitate 
nes. 

Sed  quotquot.  Hic  ostendit  in  quo  an- 
tiqui  differebant  ,  et  differunt  in  hoc  : 
quia  quidam  posuerunt  mundos  infini- 
tos,  quorum  quosdam  ponunt  generari, 
et  quosdam  corrumpi  :  sed  alii  ponunt 
unum  mundum,  et  isti  erant  diversifi- 


394 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


Text.  2 


Teit.  3. 


3. 
Text.     4. 


cati,  quia  quidam  (2)  posuerunt  (sicut 
Anaxagoras)  quod  a  principio  omnia  en- 
tia  erant  in  quodam  chaos  confuso,  et 
postea  supervenit  intellectus  divinus,  et 
segregavit  ista  ab  invicem,  et  tunc  ince- 
pit  esse  motus.  Itaque  secundum  Anaxa- 
goram  aliquando  tempore  infmito  entia 
quiescebant,  et  postea  tempore  infmito 
movebantur  facta  segregatione.  Sed  Em- 
pedocles  ponit  infmities  generari,  et  in- 
finities  corrumpi ;  et  sic  ponit  infmities 
fieri  motum,  et  infmities  desinere  mo- 
tum,  et  per  istum  modum,  quia  super- 
veniente  amicitia  generali  entia  natura- 
lia  ad  invicem  congregantur,  et  desinit 
motus  et  mundus ;  deinde  superveniente 
lite  universali  disgregantur  ab  invicem, 
et  quodlibet  movetur  ad  locum  suum 
proprium,  secundum  suam  naturam,  et 
tunc  incipiunt  motus  et  mundus. 

Considerandum  (3)  igiliir  de  hoc.  Hic 
concludit  utilitatem  qucestionis  de  ista 
consideratione  dicens,  quod  necessarium 
est  scire  veritatem  de  ista  qu8estione,non 
solum  ad  scientiam  naturalem,  imo  ad 
scientiam  de  primo  principio,  scilicet  ad 
Metapliysicam ,  quiaex  a^ternitate  motus 
devenimus  in  notitiam  primi  principii, 
id  est,  primi  motoris ;  et  in  isto  passu 
dicit  Avicenna  quod  per  alium  modum 
non  potest  investigari  primum  princi- 
pium,  quam  in  ceternitate  motus,  et  in 
hoc  Gommentator  est  sibi  contrarius, 
tamen  opinio  Avicennag  vera  est,  ut  vi- 
debitur. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Incipiamus  (1)  auten  primum.  Hoc 
est  secundum  caput  hujus  tractatus,  in 
quo  Philosophus  ostendit,  quod  semper 
fuit,  et  semper  erit  motus  :  et  dividitur; 
quia  primo  ostendit,  quod  semper  fuit 
motus.  Secundo  ostendit,  quod  semper 
erit  motus.  Tertio  concludit  motum  esse 


perpetuum.  Secunda  ibi  :  Eadem  autem 
est  ratio.  Tertia  ibi  :  Si  igitur  hoec. 
Item,  primo  probat  conclusionem  ex 
parte  motus.  Secundoex  parte  temporis, 
ibi  :  Ad  hocc  autem.  Item,  primo  pra^- 
mittit  suppositionem.  Secundo  format 
rationem.  Et  tertio  objicit  contra  ratio- 
nem.  Secunda  ibi  :  Ergo  et  h^ec.  Tertia 
ibi  :  Alia  enim  movent.  Suppositio,quam 
prgemittit,  est  ista,  quod  necesse  est 
omni  motui  pra?esse  mobile,  quia  motus 
est  actus  moti,  et  mobilis  :  modo  ne- 
cesse  est  motum,  et  mobile  prasesse  ac- 
tui  ipsorum.  Secundo  patet  induclive, 
quia  oportet  combustibile,et  combustum 
esse  prius  quam  comburatur,  et  sic  in- 
ducendo  in  aliis. 

Ergo  (2)  et  haec.  Hic  formatrationem  ;  Text.  5. 
quia  si  non  semper  fuit  motus,  detur  igi- 
tur  primus  motus,  ante  quem  non  fuit 
alius  motus  ;  igitur  per  suppositionem, 
mobile,  et  motum  fuerunt  ante  illum 
motum.  Vel  igiturfuerunt  perpetuo  ante 
illum  motum,  licet  sine  motu,  vel  ambo 
fiebaat  de  novo,  vel  saltem  alterum  ip- 
sorum  :  si  (3)  ambo,vel  alterum  ipsorum  Text.  6. 
fiebat  de  novo,  et  non  poterant  fieri  sine 
mutatione  ;  igitur  ante  primam  mutalio- 
nem  erat  alia  prima  mutatio,quod  impli- 
cat.Sidicaturquod  perpetuoantefuerunt 
]icet  non  movebantur,  hoc  est  omnino 
irrationabile,  et  quasi  ab  inscientibus 
dictum  ;  quia  si  toto  tempore  quiesce- 
bant,  non  apparet  aliqua  ratio,  quare 
motor  et  mobile  potius  tunc  inceperunt 
movere  et  moveri,  et  in  uno  instanti 
plusquam  in  alio.Et  confirmatur  ibi :  At 
vero  (4)  magis.  Quia  ex  quo  tototempore  Text.  i\ 
a^terno  quiescebant,  aliqua  erat  causa 
illius  quietis,  quam  oportuit  removere, 
postquam  movens  moveret,  et  mobile 
moverctur  :  modo  illa  causa  quietisnon 
posset  removeri,nisi  per  motum  ;  igitur 
ante  primum  motum  erataliquismotus.        4. 

Alia  (5)  enim  moveni.  Hlc  objicit  con-  '•**•  ^* 


EXPOSITIO  TEXTUS 


395 


tra  probationem.  Secundo,  solvit.  Et  ter- 
tio,  confirmat  solutionem.  Secunda  ibi  : 
Si  igltur.  Tertia  ibi  :  Necesse  est  enim. 
Primo  dicit,  quod  quaedam  sunt  agentia 
naturaliter,  qua^  non  possunt  in  contra- 
rios  effectus  :  et  alia  sunt  agentia  volun- 
taria,  quae  possunt  contrarios  effectus 
agere ;  modo  in  proposito  contra  ralio- 
nem  diceretur,  quod  primus  motor,  sci- 
licet  Deus,  est  causa  voluntaria  ;  igitur 
ipsa  eadem  existens,  primo  fuit  causa 
quietis,  et  postea  causa  motus  ;  igitur 
non  oportet  removere  causam  illius 
quietis. 
Text.  9.  Si  (6)  igitur.  Hic  solvit  dictam  objec- 
tionem,  dicens,  quod  agentia  libera,  et 
naturalia  quodammodo  conveniunt,  et 
quodammodo  differunt .  Conveniunt 
primo  quia  utrumque  potest  agere  con- 
trarios  effectus,  sed  differunt,quia  agens 
liberum  potest  esse  per  se  causa  contra- 
riorum,  sed  agens  naturalenon;  quia 
agens  naturale  bene  est  causa  per  se 
unius  contrariorum,  et  causa  per  acci- 
dens  alterius,  ut  per  antiperistasim,  vel 
aliquo  tali  modo.  Secundo,  conveniunt, 
et  ad  propositum,  quia  sicut  agens  natu- 
rale  non  potest  producere  contrarios,  et 
diversos  effectus,  nisi  propter  dispositio- 
num  diversitatem,  mediantibus  quibus 
agit,  ita  similiter  agens  liberum  non  po- 
test  elicere  actus  contrarios  vel  diversos, 
nisi  per  mutationem  in  voluntate,  ita  ut 
aliter  velit  prius  et  posterius  ;  igilur  si 
prima  causa  voluit  primum  illud  mo- 
bile  quiescere,  et  modo  vult  moveri,  se- 
quitur  quod  ibi  est  mutatio,  et  per  con- 
sequens  ante  primam  mutationem  erat 
alia  mutatio  prior.  De  evidentia  hujus 
rationis  videbitur  in  quaestionibus. 

Necesse  est  enim.  Hic  confirmat  ratio- 
nem  :  quia  in  illis,  quae  aiiter  se  habent 
ad  aliquid,  quam  prius  se  habebant,  est 
mutalio  ;  sed  movens  aliter  se  habet  ad 
mobile,  quando  movet,  quam  ante  ;  igi- 


tur  est  ibi  aliqua  mutatio  facta  ;  igitur 

ante  primam  mutationem,  fuit  alia  mu- 

tatio  prior. 

Ad liec  (7)  autem prius.  Hic  probat  ex        B. 
.    ,  .  ,  ^  . ,  T«xt.  10. 

parte  lemporis,quod  semper  fuit  motus, 

quia  semper  fuit  tempus  ;  igitur  semper 

fuit  motus.    Gonsequentia   tenet,    quia 

tempus  vel  est  motus,  vel  non  est  sine 

motu.  Antecedens  probatur  auctoritate 

omnium  antiquorum,   excepto  Platone  ; 

omnes    enim   posuerunt    tempus    esse 

asternum.  Secundo  probatur  ratione,quia 

si   tempus  fuisset   factum,   ita   ut  non  Vide  con- 

prius  fuerit  tempus,  tunc  prasfuit  factor,  nem  Zi- 

seu  creator    temporis,  et  illud   ex  quo    ^"'"''^* 

creabatur,  sed prius  est  differentia  tem- 

poris  ;  igitur  ante  primum  tempus  fuit 

aliud  tempus,  quod  implicat.  Tertio,quia 

(8)  si  aliquod  tempus  erat  primofactum,  "f***-  *'• 

illud  erat  factum  in  nunc ;   sed  hoc   est 

impossibiie,quia  7mnc  est  continuativum 

temporis  ;  igitur  ante  primum  tempus 

fuisset  aiiud  tempus. 

Eadem  (9)  autem  est  ratio.  Hic  probat  Text.  12. 
quod  semper  est  motus  ;  et  est  quasi  per 
eamdem  rationem  qu»  erat  prius  ,  quia 
si  aon  semper  est  motus,  sequitur  quod 
post  ultimum  motum  esset  aJiquis  mo- 
tus  ulterior.  Consequens  implicat.  Con- 
sequentia  probatur,  quia  vel  post  illum 
motum,  motor  et  mobile  perpetuo  ma- 
nerent  sine  motu,  vel  alterum  illorum 
corrumperetur  :  non  primo  modo  ,  quia 
jam  non  esset  ratio,  quare  potius  desine- 
ret  movere  in  una  mensura  quam  in 
alia  ;  nec  secundo  modo  ,  quia  tunc  post 
ultimum  rnotum  datum  esset  corruptio 
motoris  vel  mobilis,  et  sic  post  ulti- 
mam  mutationem  esset  alia  mutatio  ul- 
terior. 

Si  igitur  (10)  h^c  impossibilia  sunt.  T«xt.  13. 
Hic  concludit,quod  motus  est  perpetuus, 
et  sequitur  ex  praecedentibus  ;  quia  sem- 
per  fuit  motus,  et  semper  erit  motus ; 
igitur  motus  est  perpetuus. 


396 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


T«it.  14. 


Anliqui 
circa    mO' 

tus  ceter- 
nitatem  in 

quinque 
defecerunt 


Text.    15. 


lide  Zi- 
maratn  in 
tab. 


EXPOSITIO  TEXTUS 

Et  non  (1)  aliquando  quidem  est.  Hoc 
est  3.  caput  in  quo  Philosophus  reprobat 
opiniones  antiquorum,  et  solvit  rationes, 
quibus  probant  motum  non  esse  perpe- 
tuum.  Et  primo,  ostendit  in  quibus  de- 
fecerunt,  Secundo,  format  rationes,  qui- 
bus  probant  motum  non  esse  perpe- 
tuum.  Et  tertio,  solvit  illas.  Secundum 
ibi  :  Contraria  aule  u  his.  Tertium  ibi  : 
Ilorum  igitur  id.  Primo  proponit  quin  - 
que  defectus,  in  quibus  antiqui  defece- 
runt.  Secundus  ibi  :  At  vcro  niliil.  Ter- 
tius  ibi  :  Dignius.  Quartus,  ibi  :  Ilabet 
quidem.  Quintus  ibi  :  Omnino  autem. 
Primus  defectus  erat,  quod  uterque,  sci- 
licet  Empedocles,  et  Anaxagoras  fictitie 
dixerunt,  asserendo  sicut  dixit  Empedo- 
cles,  infmities  fieri  motum,  et  quietem 
per  iitem  et  amicitiam  ;  et  etiam  sicut 
dixerat  Anaxagoras,  quod  tempore  infi- 
mto  entia  quiescebant,  et  tunc  superve- 
nienteintellectu  divino  incipiebat  motus, 
et  tempus.  Patet,  quia  illi  fictitie  dicunt, 
quia  asserunt  aliquid  in  scientia  natu- 
rali,  quod  non  est  per  se  notum,  vel 
etiam  quod  non  est  per  se  magis  appa- 
rens,  quam  suum  oppositum.  Secundus 
defectus,(2)  quia  innatura  nihil  est  inor- 
dinatum,  imo  in  omnibus  agentia  natu- 
ralia  sunt  causae  ordinis  :  modo  ordo 
natura?  est,  quod  entia  aliqua  semper 
similiter  se  habeant,  et  alia  entia  aliqui- 
bus  temporibus  eodem  modo  se  habeant, 
et  determinatis  temporibus  alio  modo ; 
non  autem  est  ordo  secundum  determi- 
nata  tempora,  quod  tempore  infinito 
facta  sit  quies,  et  solum  tempore  fmito 
faclus  sit  motus ,  quia  istorum  tempo- 
rum  ad  invicem  nulla  est  proportio.Ter- 
tius  defectus  est,  quod  licet  Empedocles  , 
probabilius  dixerit,  quam  AnaxagorasJl 
in  hoc  quod  alternatis  vicibus  ponebati» 


tempore  infmito  fieri  motum,  et  postea 
quietem,  et  sic  alternatim ,  tamen  in 
hoc  errabat,  quod  istud  assumpsit  tan- 
quam  dignitatem  per  se  notam  ;  quod 
tamen  indiget  magna  declaratione.Quar- 
tus  defectus  :  quia  licet  experiamur, 
quod  in  nobis  amicitia  sit  causa  congre- 
gationis,  et  lis  causa  disgregationis,  ta- 
men  Empedocles  non  assignabatcausam, 
quare  lis  plus  movebat  uno  tempore, 
quam  alioVItem,  regnante  amicitia,  qua3 
redditur  pro  causa  ab  Empedocle,  ubi 
latebat  lis?  Item,  consequenter  de  modo 
expellendi  amicitiam,  et  de  nullo  isto- 
runi  fecit  declarationem,  ideo  in  hoc  de- 
fecit.  Quintus  defectus  :  quia  tam  Em- 
pedocles,  quam  Anaxagoras  dicebant, 
quod  iii  sempiternis  non  est  qua^renda 
causa,  quare  sic  sit  potius  quam  aliter? 
vel  quare  entia  sempiterna  sic  agunt? 
ideo  non  est  quaerendum  quare  sic  mo- 
ventintellectus  divinus,  Iis,vel  amicitia, 
qua3  sunt  causte  seinpiterni^.  .Modo  di- 
cit  Aristoteles  quod  hoc  est  falsum,  quia 
dato  quod  sit  aliqua  conciusij  perpetuo 
vera,  tamen  bene  indiget  declaratione, 
ut  istaconclusio:  Omnis  triangulus  h.tbet 
tres  lequales  duobus  recti.i,  bene  indigot 
demonstratione,  ad  hoc  quod  fiat  evi- 
dens. 

Contraria  (i)  autem  his.  Hic  format  7. 
rationes,  quibus  antiqui  probabant  mo-  ^^^^^'  ^^ 
tum  non  esse  perpetuum  ;  et  sunt  tres. 
Secunda  ibi  :  Ampiius  v.demus.  Tertia 
ibi  :  Multo  autem  magis.  I  *rima  ratio  est 
ista  :  omnis  motus  est  de  contrario  in 
contrariuin,  de  subjecto  in  subjectum, 
seu  de  termino  in  terminum  ;  igitur  nul- 
lus  motus  est  perpetuus.  Antecedens  pa  • 
tet  5.  hujus.  Consequentia  probatur,quia 
inter  duos  terminos  non  potest  esse  infi- 
nitum. 

Secunda  ratio  (4)  est  ista ;  quia  vide-  ^^^^  ^^_ 
mus  in  corporibus  inanimatis,  quod  ali- 
^quod  quiescens  postea  movetur  per  mo- 


QUiESTIO  I 


397 


Homo  est 

minor 
mundus. 


Text.  18. 
Motum  in- 
ter  contra- 
ria  iinpos- 
tibile  est 
esse  per- 
petuum. 


Text     19. 


tum  alterius  ab  extrinseco,  ut  patet  de 
lapide  quiescente  ;  igitur  multo  fortius 
possibile  est,  quod  mundus  primo  quies- 
cat,  et  postea  moveatur.  Tertia  ratio, 
quia  videmus  quod  corpora  animata  mo- 
ventur  a  se  ipsis  sine  motu  aliquo  pra?- 
existente,  quia  in  se  ipsis  habent  princi- 
pium  inchoativum  suimotus,  el  percon- 
sequens  postquam  quievit  mundus  in 
tempore  infinito  ex  se  ipso  movetur, 
quemadmodum  posuit  Anaxagoras. 
Etiam  vocat  Aristoteles  corpus  anima- 
tum,  ut  hominem,  minorem  mundum  ; 
quia  sicut  in  mundo  majori  Deus,  et  In- 
telh"gentia3  regunt  totum  mundum  per 
cognitionem  et  voluntatem,  ita  similiter 
homo  regit  se  ipsum,  per  intellectum  et 
vohintatem. 

llorum  (o)  i(jitur  id.  Ilic  solvit  dictas 
rationes.  Secundam  ibi  :  Moveri  auiem 
id.  Tertiam  ibi  :  Maxime  autem.  Primo, 
dicit  quod  impossibile  est  motum  inter 
contraria  unum  et  eumdem  esse  perpe- 
tuum,  quia  si  fiat  motus  de  uno  contra- 
rio  in  reliquum,  et  postea  fiat  reversio, 
oportet  quod  inter  istos  motus  cadat 
quies  media,  ut  postea  probabitur  ;  igi- 
tur  non  omnis  motus  est  de  contrario  in 
contrarium,  sed  aliquis  est  de  eodem  in 
idem,  ut  motus  circularis,  qui  potest  re- 
verti  unde  venit,  sine  quietemedia;  et 
sic  patet  quod  motus  circularis  per  ite- 
rati(jnem  potest  fieri  perpetuus,  et  istud 
declarabitur. 

Moveri  (6)  autem  id.  Hic  solvit  secun- 
dam,  dicens,  quod  non  est  inconveniens 
aliquod  moveri,  quod  prius  non  move- 
batur,  quoniam  est  movens  extrinse- 
cum,  a  quo  moveatur ;  sed  hoc  non  po- 
test  esse  de  mundo,  quia  semper  anle 
primum  motum  fuisset  inotus  priur,  per 
quem  applicarelur  extrinsecum  movens, 
et  ideo  necesse  est,  quod  eorum  qua? 
sunt  immobiiia,  qua^dam  semper  mo- 
ventur,  qua?dam   aliquando  moventur, 


et  aliquando  quiescunt :  et  hoc  declara- 
bitur  in  tractatu  sequenti. 

Maxime  (7)  autem  id.  Hic  solvit  ter-  Text. 
tiam  rationem,  qua3  est  majoris  eviden- 
ticxs  quam  aliqua  pragcedentium.  Unde, 
quando  dicitur,  quod  animal  movetur 
sine  motore  extrinseco,  hoc  negatur  ;  et 
loquor  de  motu  locali  primo,  quia  forte 
continens  extrinsecum  movet  ipsum  se- 
cundum  aliquam  dispositionem,  virtute 
cujus  animal  intermovetur  ad  sic  mo- 
vendum.  Secundo,  quia  possibile  est, 
quod  ill«  dispositiones,  secundum  quas 
movetur  animal  a  continente,  moveant 
intellectum,  et  appetitum  :  modo  totum 
animal  movetur  intellectu,  et  appetitu  , 
ideo  semper  motum  localem  pniscedit 
alius  motus.  Et  declarat  in  exemplo,  sit 
animal  in  somno,  movetur  secundum 
phantasiam,  sic  quando  aliquando  sur- 
git,  adhuc  manente  somno  ;  et  istud  est 
manifestum  in  sequentibus,  scilicet  de 
Somno,  et  Vigilia. 


QU.^STIO   I 

Utrum  ai  selerno  fuil  mundus 
el  motus 

Plato  in  Timceo  et  Critia.  Arist.  8.  Phys.  c.  18. 
eM.  de  arlo,  c.  2.  el  12.  ifet.  c.  fi.  Averr.Pro- 
clus,  Simpl.  Avic.  hic.  D.  Thom.  lect.  [.  et  2. 
p.  q.  66.  art.  t  et  2  cont  Gent.  cap.  38.  Ga- 
preol.  2.  dist.  1.  ^^.  1.  Hervaeus  in  tract.  de 
ceiernitate  mundi.  Rub.  8.  Phys.  q.  1.  Conimbr. 
in  8.  Phys.  q.  6.  Complut.  disp.  29.  q.  1.  .\versa 
tom.  2.  Phil.  q.  31.  g.  7.  Rocc.  8.  Phys.  q.  1. 
et  2. 


Arguitur  primo  quod  non  :  quia  se- 
queretur,  quod  infinita  essent  pertran- 
sita.  Consequens  est  impossibile,  ut  pa- 
tet  7.  hujus,  tcxt.9.  Consequentia  proba- 
tur  :  quia  infiniti  dies  fuissent  prreteriti. 

Secundo,  sequeretur  quod  unum  infi- 
nitum  esset  majus  alio.  Consequens  est 
impussibile,  ut  patet  3.  hujus,  text.  61. 
Gonsequentia  probatur,  quia  si  infinitaB 


UO 


398  LIB.  VJII.  PHYSICORUM 

fuissent  revolutiones  Liinas,  et  infinitae  ex   eo    quod   ante   quamlibet  eclipsim 

Solis,  loquendo  de  revolutionibus,  quas  fuerat  alia  eclipsis  ;  et  ita  intelligitur  in 

faciunt  contra  firmamentum  motu  pro-  proposito,    utrum  ante  omnem  motum 

prio,  et  tamen  revolutiones  Lunae  fuis-  erat  alius  motus,  vel  mutatio. 
sent  multo  plures,  quam  revolutiones         Secundo  notandum,  ut  patet  4.  hujus,   D^^f.ati 

Soiis.  qu.  18.  quod  tripiex  est  duratio  ;  et  pa-  »*tirtpiex. 

Tertio,  sequeretur  quod  de  facto  esset  tet  magis  expresse  in  libro  de  Consola- 

multitudo  actu  infmita.  Gonsequens  est  tione.  Quaedam  est  temporalis,  qua   res 

falsum,  ut  patet  3.  hujuSjtext.  68.  Gon-  exceditur   in  utroque   termino,  scilicet 

sequentia  probatur  :  quia  infmiti  homi-  ante  et  post.   Alia  est  perpetua,  qua  res 

nes  praacessissent,  quorum  quilibet  ha-  durat  per  totum  tempusquodfuit  eterit. 

buit  animam,  quse  est  perpetua,  et   sic  Et  tertia  cst  ^eterna,  quae  est  tota  simul 

de  facto   esset  multitudo  ipsarum  actu  sine    successione  ;  et  istam  durationem 

infinita.  asternam  non  comprehendit  faciliter  nos- 

Quarto,  quia  Aristoteles  1.  et  2.  Mete-  tra  imaginatio,  ex  eo  quod  ipsa  semper 

ororum,  videtur  innuere,  quod  terra  fue-  apprehendit  cum  motu. 
rat  de  novo  habitata  ;  et  1.  Politicae,   ubi         Tertio  notandum,  quod  de  quaestione 

-   .  ,  Fides  quid 

imagmatur  fuisse  primam  domum,  quse  ponit  fides  (")  nostra,  quod  mundus  et  doceai  de 

CBt6V7XXt(Zt€ 

non  possent  esse,  si  mundus  esset  perpe-  motus  inceperunt  de  novo,  scilicet,  quod  mundi. 

tuus.  Deus  creavit  mundum  de  novo  ex  nihilo. 

Quinto,  sequeretur  quod  esset  aliquod  Secundo  fuit  alia   opinio,    quae   posuit, 

infinitum  compositum  ex  duobus  infini-  quod  motor  et  mobile  fuerunt  perpetuo, 

tis  praecise.  Consequens  est  impossibile,  sed  tamen  cum   initio  temporis  motor 

ut  patet  3.  hujus.  text.  68.  imo  quodli-  incepit  movere,  et  mobile  moveri.  Tertia 

bet  infinitum   contineret  infinilies  infi-  opinioposuit  quod  motor  et   mobile  in- 

nita.  Consequentia  probatur  ;  quia  tem-  ceperunt  de  novo  ;  et  ista  tertia  est  im- 

pus  aeternum  componeretur  prsecise  ex  possibilistamloquendosecundumfidem, 

tempore  prgeterito,  et  futuro.  quam  loquendo  naturaliter,    quia  pri- 

Sexto,  quia  magnitudo  mundi   est  fi-  musmotor  est  a^ternus  ;  et  cum  hocim- 

nita,  et  sic  mundus  est  finitus  secundum  possibile  est  aliquid  ex  se  ipso  incipere 

magnitudinem  ;  igitur  est  finitus  secun-  esse.    Quarta   est    opinio  (c)  Aristotelis 

dum   durationem.    Consequentia    tenet,  quod  mundus  est  perpetuus,    et  etiam 

quia  ejus  magnitudo  non  est  aliud,quam  motus  :  et  ista  est  probabilior,  stando  in 

duratio.  principiis  naturalibus,  et  pro  qua  addu- 

t.  OppositumarguiturperAristotelem  in  cuntur  rationes,qu«  sunt  contra  primam 

principio  hujus  8.  text.   \.  et  inde,  ubj  viam,  supponendo  quod  primus  motor 

ponit,  quod  semper  fuit  mundus  el  mo-  est  omnino  immulabilis,  ut  patet  in  isto 

tus,  nec  motus   incepit  de  novo,  ita   ut  8.  text.  41.  et  45.   et  12.   Metaph.  text. 

ante  ilium  non  fuerit  alter  motus.  29.  et  inde,et  per  fidem  nostram. 
Sensut        Notandum,  quod  qiiasstio  non  intelli-         Prima  ratio  est :  Vel  Deus  ab  a^terno 

?u(E«/oni*.  gitur,  utrum  sit  {^)  aliquis  unus  motus  potuit  producere  mundum,  vel   non  :  si 

perpetuus,sed  utrum  perpetuo  fueritmo-  sic  ;  tunc  vel  ab  a)terno  voluit,  vel  non: 

tus  ;  el  adhuclKicnon  intelligitur  conti-  si  voluit,   et  cum  hoc  potuit,    sequitur 

nue  ,  sed  intercise,  quemadmodum   di-  quod  ab  a^tcrno  produxit,   et  per  conse- 

cimus  quod  perpelua    fueral   eclipsis,  quens  non  de  novo.  Si  non  voluit  ab 


QUiESTIO  I  399 

asterno,  et  postea  voluit  quando  produ-  ante  non  fuerunt,  sed  ante  est  differen- 

xit,  sequitur  quod  Deus  fuit  mutatus   de  tia  temporis  ;  igitur  anle  illud  nunc  erat 

non  velle  ad  velle,  quod  est  contra  sup-  tempus,et  per  consequens  molus  ;  igitur 

positum.  Si  dicatur  quod  non  potuit  ab  motus  datus  non  erat  primus. 

aeterno  producere,  et  postea  potuit,  erat  Sexto,  in  illo  nimc,  in   quo  primo  est 

igitur  aliqua  mutatio  tacta  in  Deo,  vel  in  motus,  verum  est  dicere,  quod  Deus  fuit 

aliquo  alio   ;  quia  impossibile  est  esse  antequam  motus  fuit  ;  sed  ante  signifi- 

mutationem  de  contradictorio  in  contra-  cat   tempus  ;    igitur  tempus  fuit   ante- 

dictorium  sine  aliqua  mutatione  factaex  quam  primus  motus  fuit.  Et  si   dicatur, 

parte  rei  ,  et  quocumque  dato,   sequitur  quod  ista  :  Deus  fuit  antequam  primus 

quod  ante  primum  motum  fuit  aliusmo-  motus  fuit,  vel  est postquam primus  mo- 

tus  prior,quod  implicat  contradictionem.  tus  fuit,  intelligitur  de  prioritate  secun- 

Secundo  arguitur  ;  fides  nostra  ponit,  dum  naturam,  etnonde  prioritatesecun- 

quod  Deus  ab  asterno  voluit   producore  dum  tempus.  Gontra,  quia  aliter  nunc 

mundum,  quia  agens  volens  producere  est  verum  dicere,  quod  Deus  fuit  prius- 

aliquid,   et  potens,    non  expectat   nisi  quam  mundus,  quam  si  mundus  fuisset 

propter  aliquam  indispositionem  agen-  aba^terno;  sed  dato  quod  mundus  fuis- 

tis  ex  parte   agenlis  vel  passi,  vel  quia  set  ab  ^eterno,  adhuc  fuisset  verum  di- 

expectat  donec   pertranseat  tempus,  in  cere,  quodDeus  fuissetpriusquam  mun- 

quo  vult  illum  effectum  producere  ;  sed  dus  secundum  naturam  ,  igiturnunc  ali- 

nullum  istorum  potcst  fieri,  scilicet  nec  ter  est  intelligendum  de  prioritate,quam 

indispositio  agentis  vel  passi,  nec  remo-  tunc,  et  non  aliter  quam  de  prioritate 

vere,  nec  adducere  tempus  sine  motu  ;  lemporis  ;    igitur  Deus  fuit  prius  tem- 

igitur  ante  primum  motum  datum,  erat  pore  ,  et  per  consequens   ante  primum 

alius  motus.  tempus  erat  aliud  tempus  prius. 

Tertio,  quia  si  mundus  et  motus  ince-  Confirmatur,  quia  propter  hoc,  quod 

pissent  de  novo,  tunc  inciperent  in  ali-  aliquid  sit  priusalio  secundum  naturam, 

quo  nunc  ;  sed  de  ratione  nunc  est,quod  non  oportet  quod  ipsum  sit,iIIo  alio  non 

sit  continualivum  temporis  ;  igitur  ante  existente,  sed  posito  quod  mundus  ince- 

illud  nunc  erat  tempus,   et  per  conse-  perit  de  novo,  et  Deus  sit  aeternus,  tunc 

quens  motus  ;  igitur  motus  datus   non  necesse  est,  quod  Deus  sit,   mundo  non 

erat  primus.  existente  ;  igitur  alio  modo  Deus  prius 

Quarto,  si  dicatur  quod  illud  riwnc  est  estquam  mundus,  secundum  naturam  ; 

initium  temporis,  sed  non  est  finis  alte-  igilur  est  prius  tempore.  Et  antecedens 

rius,  quemadmodum  punctusterminans  apparet :  quia  Sol  est  prior  luce  sua  se- 

lineam  est  inidum  Iinea3,  et  non  conti-  cundum  naturam,  et  tamen  ex  hoc  non 

nuativum  partium  ejus,  hocnon  valet;  sequitur,  quod  Solest,  sua  lucenonexis- 

nec  est  simile  (le  puncto,  et  linea,  et  de  tente. 

nunc,  et  tempore  ;  quia  punctus  est  res  Septimo,  si  Deusproduxit  mundum  de 

permanens,  sed  nunc  est  quid  succcssi-  novo,  aut  ex  aliquo,  vel  ex  nihilo  :  si  ex 

vum,  quod  non  esset  nisi  alteri  priori  aliquo   ;    igitur  illud   prius  mutabatur 

succederet.  quam  mundus  moveretur,  et  perconse- 

Quiiito,  si  motus  incipcrent  de  novo,  quens  ante  primum  motum  erat  muta- 

tunc  in  instanti  inceptionis  est  verum  tio  prior.  Si  ex  nihilo,  hoc  est  impossi- 

dicere,  mundus   et  motus  nunc  sunt,   et  bile,  etimprobatum  primo  hujus. 


400 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


6. 


Notandum,  quod  istge  rationes  {^)  sunt 
probabiles,  et  evidentes  satis,  supposi- 
tis  principiis  naturalibus  ,  nec  aliquas 
sunt  ita  probabiles  ad  partem  opposi- 
tam  :  non  tamen  sunt  demonstrativfc,  et 
infirmiter  concludunt  contra  fidem. 

Igitur  ad  primam  est  unus  modus  res- 
pondendi,  quod  Deus  ab  ^eterno  potuit, 
sed  primo  non  voluit  et  postea  voluit  ; 
sed  ex  hoc  non  sequitur  quod  fuerit 
mutatio  :  verbi  gratia,  in  simili,  po- 
sito  quod  Socrates  diligat  omnem 
bonum  hominem,  et  odiat  om- 
nem  malum  ;  tunc  Plato  sit  primo 
bonus,  et  postea  malus,  tunc  sequitur 
quod  Socrates  primo  diligit  Platonem, 
et  postea  eum  non  diligit,  et  tamen  ex 
hoc  non  sequitur  quod  Socrates  sit  mu- 
tatus.  Sed  ista  responsio  non  valet  in 
proposito,  quia  sequitur,  Socratesprimo 
diligit,  et  postea  non  diligit  ;  igitur  So- 
cratesestmutatus,  vel  Plato,  vel  aliquid 
aliud.  Ita  sequitur  in  proposito,  si  Deus 
primo  non  voluit,  et  postea  voluit,  sequi- 
tur  quod  sit  mutatus,  vel  aliquid  aliud 
estmutatum,  et  quocumque  dato,  se- 
quitur  quod  primam  mutationem  pra3- 
cessit  alia  mutatio. 

Ideo  aliter  («)  respondetur,  quod  Deus 
ab  jeterno  potuit,  et  voluit  producere 
mundum,  et  hoc  pro  illa  mensura,  pro 
qua  de  faclo  produxit,  sicutsi  ego  habe- 
rem  unam  voluntatem  continuam  dehinc 
usque  ad  cras  ad  legendum  cras  ;  ita  si- 
militer  quodammodo  est  in  proposito. 
Tunc  ad  illam,  qua  arguitur  coiitra  hoc, 
dico  quod  nuUa  causa  est  qua^renda, 
quare  pro  tunc  produxit,  et  non  alias, 
nec  indispositio  agentis,  vel  passi,  nec 
expectatio  temporis,  sed  sola  voluntas 
Dei,  quae  est  idem,  quod  ipse  Deus. 

Ad  tertiam,  si  sic  ;  tunc  mundus,  et 
motus  inceperunt  in  aliquo  nunc.  Con- 
cedo,  sed  dico  quod  illud  7innc  non  erat 
continuativum  temporis,sed  initiativum. 


quemadmodum  punctus  terminans  est 
initium  lineae,  vel  initiativus  lineae. 

Ad  quartam,  quando  objicitur  (f)  con- 
tra  hoc,  dico  quod  mmc  non  est  res  suc- 
cessiva,  et  quod  alteri  succedat  ;  sed  di- 
citur  disjunctive  per  alterum  duorum, 
scilicet  vel  quia  ipsum  alteri  succedit, 
aut  quia  alterum  illi  succedit ;  modo  in 
proposito  verificatur  pro  secunda  parte. 

Ad  quintam,concedo  quod  ante  noniuit 
mundus,  nec  motus  ;  modo  ista  proposi- 
tio  est  negativa,  et  ad  negativam  non 
sequitur  affirmativa  :  verbi  gratia,  po- 
sito  quod  nullus  homo  esset,  adhuc  ista 
esset  vera  :  Ilomo  non  est,  et  ideo  ad  il- 
lam  nulla  affirmativa  sequitur.  Similiter 
nec  ad  istam :  Ayite  mundus,  et  motusnon 
fuerunt ;  igitur  ante  fuit  aliquid. 

Ad  sextam,  qua3  est  difficilis,  dicunt 
aliqui,  quod  Deus  fuit  priusquam  mun- 
dus,  vel  etiamante  mundum  ;  solum  in- 
telligitur  de  prioritate  secundum  nalu- 
ram,  et  non  de  prioritate  temporis  ;  sed 
oppositum  istius  probant  satis  duce  ratio- 
nes  sequentes  : 

Alii  respondent  sic,  quod  ista,  Deus 
fuit  priusquam  mundus,  est  concedenda 
de  prioritate  £eternitatis,etnon  depriori- 
tate  temporis,aut  secundumnaturam  so- 
lum,  sed  hoc  non  valet,  quia  seternitas  est 
tota  simul,qua3  est  ipse  Deus  ;  igitur  in 
aeternitate  non  est  prius,  nec  posterius. 

Ideo  aliter  respondetur,  quod  ille  mo- 
dus  prioritatis  forte  non  est  bene  expli- 
cabilisper  voces  jam  compositas  propter 
hoc,  quod  ea  quas  concipimus  secundum 
ordinem  prioris  et  posterioris,  nos  con- 
cipimus  cum  motu,  et  considerando  dif- 
ferenLias  temporis  ;  igitur  ille  modus  non 
est  aliter  explicabilis,  quam  isto  modo  : 
Deus  fuit  antequam  mundus  fuit,  id  est, 
Deus  fuit  mundonon  exislente.C  Vide  Sco- 
tuni/u   secundo,   distinciione     piina,,.... 

'  Viue  CPD- 

questione  terlia  ad  sjcmidum  princl-  si"ain  in 

■*  hbri  pnn- 

pale.)  cip;o. 


7. 


QU.^STIO  I 


401 


Ad  septimam,  dico  quod  ex  nihilo 
propter  infinitatem  suse  potentia^.  Et  si 
quajratur,  prout  qua^rit  Commentator  in 
quo  prtEcessit  potcntia  ante  creationem 
mundi  et  motus,  dico  quod  sufficit  so- 
lam  potentiam  activam  prfecessisse,  nec 
requiritur  potentia  passiva,  nisi  in  actio- 
nibus  naturalibus,  quse  fmnt  a  potentia 
fmita. 

Ad  rationes  principales.  Ad  primam, 
dico  quod  non  sequitur,  quod  spatium 
infinitum  sitpertransitum,etquod  motus 
perpetuus  fuitcircularis  ;  modo  despatio 
loquitur  Aristoteles  in  isto  6. 

Ad  secundam,  negatur  consequentia  ; 
quia,  ut  probatum  fuit  tertio  hujus,  non 
sunt  plures  revolutiones  Lunte  quam  So- 
lis,  posito  quod  mundus  fuit  «ternus. 

Ad  tertiam,de  multitudine  (?)  infmita, 
dico  quod  ratio  demonstrat,  suppo- 
sito  quod  quilibet  homo  habuisset  ani- 
mam  sibi  propriam  perpetuam  ,  ita  ut 
plures  homines  non  communicassent  in 
eadem  anima  ;  dico  tamenquod  hocnon 
est  probabile  ex  principiis  naturalibus, 
imo  vel  quod  anima  corrumpitur  ad  cor- 
ruptionem  corporis  ,  vel  secundum  Pla- 
toncm  quod  esset  unus  certus  numerus 
animarum,  vel  secundum  Commentato- 
rem  quod  esset  una  anima  in  omnibus 
hominibus. 

Ad  quartam,  dico  quod  terra  bene  fue- 
rat  de  novo  habitata  secundum  partem, 
et  non  secundum  totam. 

Ad  quintam,  concedo,  quod  esset 
unum  infinitum  compositum  ex  duobus 
infinitis  continuis  pra^cise,  tamen  quod- 
libet  illorum  infinitorum,  est  infmities 
infinita  a^quivalenter,  ut  si  sumatur  dies 
hodierna,  et  dies  septima  pra^cedens  il- 
lam,  et  sic  in  infinitum,  et  sic  de  aliis 
quibuslibct  diebus. 

Ad  sextam  de  duratione  dicetur  pos- 
lea. 

TOB.  III. 


ANNOTATIONES 

('^)  Ulriim  sil  aliquis  unus  molus.  No(a, 
quod  CommentaLor  conlra  Avicennam,  et 
reliquos  Arahes  lenet,  quod  intentio  Aris- 
tolelis  non  fuerit  liic  disputaro  In  genere  , 
an  ab  a^terno  fuerit  motus  necne,  sed  in 
particulari,  utrum  motus  coelorum  fuerint 
a^Lerni  :  et  ratio  est,  inquit,  quia  si  solum 
in  genere  derminasset  liic  motum  semper 
fuissc,  puta  ante  omnem  motum  fuisse  mo- 
turn,  non  sat.is  probasset  successionem  mo- 
tuum  ,  quomodo  scilicet  connecteretur  ca- 
tena,  ut  semper  unum  moLum  alius  antece- 
deret,  et  alius  subscqueretur,  alque  adeo 
niuncus  fuissel  sermo  Philosophi.  Ca^terum 
Arabes  omnes,  Themistius,  Simplicius,  D. 
Thomas,  Scotus,  et  fere  omnesconsenliunt, 
qucestionem  esse  generalem  ;  utrum  sci- 
licet  semper  fuerit  futurusque  sit  motus. 
Tum,  quia  mos  esl  Aristotelis  ex  universa- 
libus  ad  particularia  descendere;  tum  quia 
forma  ipsa  qusestionis  non  proponitur  in 
particulari  de  molu  coeli,  sed  in  genere, 
utrum  faclus  est  aliquando  moLus,  et  cor- 
rumpitur,  an  semper  fuil,  et  semper  erit ; 
tum  quia  niedia  onmia,  quibus  utitur  ad 
hanc  quffistionem,  procedunt  de  motu  in 
genere  ;  tum  demum,  quia  text.  53.  quaes- 
tionem  disputat  in  particulari,  utrum  ali- 
quid,  puLa  primum  mobile,  ab  aelerno  mo- 
veatur. 

(b)  Ponit  fincs  nostra.  Nota  ex  D.  Dionysio 
de  myslica  Theologia,  quod  ascendentibus 
nobis  sermones  contrahuntur,  atque  adeo 
quando  Aristoteles  ad  seterna  tractanda 
se  transtulit,  verus  illi  sermo  in  plurimis 
defuit ;  quia  humililer  a  scientiarum  da- 
tore  scientiam.  non  postulavit.qui  a  sapien- 
libus  mundi  abscondit,  quoe  parvulis,  et 
humilibus  revelal,  et  communicat,  ut  sic 
etiam  D.  Hieron.  cjus  superbiam  notans  ex- 
clamaret  :  Aristoteles  alias  naturse  mons- 
truni,  pcrjxiuca  de  divinis,  eaque  erroribus 
jilena  cognovit.  Ideo  pro  verilate  fidei,nota 
quod  Deus  est  causa  lilcra,  ut  producere, 
et  non  producere  possit  mundum,  aliosque 

26 


LIB.  Vlll.  PIIYSICORUM 


402 

erfoclus,qui  in  tompore  produxil  mundura, 
ila  ul  si  ante,  vel  posLea  vellel  producere 
juxta  liberriuKie  ejus  volunlatis  beneplaci- 
tum,  potuissel  :  neque  ex  lioc  audendum 
esl  dicere  mutatum  fuisse  in  voluntate  ; 
voluit  enim  ab  selerno  producere  mundum 
in  tempore,  id  est,  ab  aeterno  liabuit  vello  , 
ut  mundus  in  tempore  produceretur  ,  ut  si 
modo  vellem  conliteri  crastina  die,  el  pro- 
ienderem  actum  voluntatis  usque  cras,sine 
novo  velle  crastina  die  aclu  complerem, 
quod  liodie  volui.   Simili  modo  imaginan- 
dum  est  in  Deo,  in  quo  unicum  velle  sem- 
per  permanot,  sine  cujus  novitate  produeit 
in  tempore,  quod  ab  reterno  voluit. 
10.  Nola  terlio,  quod  quando  dicimus  Deum 

«/Srcof- aliquid  de  novo  producere,  (quod  est 
tingit  iri-  (,^^^.^6)  Iv  de  potest  tripUciter  sumi :  Primo 
modomaterialiter,  ita  ut  nilul  sit  maleria 
effectus  producendi,  quemadmodum  dici_ 
mus,  de  ferro  fit  gladius.  Secundo  modoef- 
fective,  ila  utniliil  aliquid  efficiat ;  et  isti 
duo  modi  sunl  impossibiles.  Tertio  modo, 
ut  dicit  ordinem,  ila  scilicet  ut  post  nihil 
possil  fieri  aliquid,  quemadmodum  dici- 
mus,  de  nocto  fitdies,  et  hic  modus  est  po?- 

sibilis. 

No'a  quarto,  quod  Lertius   modus  adhuc 
bifariam  poLest  accipi  :  Primo,  ut  dicit  or- 
dinem  durationis,  id  est,quodpmecedatali- 
quod  tempus,  in  quo  nihil  sit  de  effectu,  et 
postea  producatur.Secundo,ut  dicitordinem 
natuHB  :  elsic  adhucdupliciter,vel  positive 
vel  privative.  Positive  dicitur  aliquid  prius, 
cujus  esse  prsecedit  suum  posLerius,   sicut 
animal  in  homine  respectu  rationalis  ;   et 
ad  propositum  si  nihil  hocmodo  preecessis- 
seL,   esseLque  positive  prius   natura  ante 
esse  creaturre  reale,  tunc  formaliter  conve- 
niret  creaturaj   non  e^^e  ante  es&e  ,  et  per 
consequens  nunquam  conveniret  esse  &e- 
cundo  modo,  scilicet  privative,  sicut  pri- 
valio  convenit  materire.  Non  enim  ex  se  sibi 
convenit,  sed  conveniret  nisi  a  causa  ex- 
Irinseca,  scilicet  forma,  impediatur :  et  sic 
in  proposilo  nihil  praecedit  dsse  creaturae, 
ita  scilicet  quod  si  a  causa  extrinseca,  et 
libera,  scilicct  divina  voluntale  non  darc- 


tur  creaturo?  esse,  manerel  niliil,  quod  ni- 
hil  per  nullam  causam  veniret ;  et  hoc  modo 
creatura  est  creata  de  niliilo. 

Ex  his  sequitur  primo,  quod  nuUa  ratio  ^,,^,5,;^^^, 
ArisLoLelis,  aut  alicujus  Philosophi   poLest  necaiiquis 

'  p    .  Pkyloso- 

demonsLrare  mundum  ab  ceLerno  luissc  ;    ^i/wrum 
quia  demonstratio  demonsLrat  verum,   et  ^;;"^»^^^';;- 
verum  vero  consonat,   et  non  repugnat  ;   «Hm^<^»» 
era'o  non  potest  dari  demonstratio   contra  cet.mo. 
resfidei,  namrebus  fidei  falsum  subesse 
nequil,  cum  verissimaj  sint,  el  divina  cer- 
litudine  infallibiles. 

Secundo,  sequitur  quod  Deus  poLuiL 
mundum  de  novo  producere  ,  quia  Deus 
esL  causa  libera  ;  aL  causa  libera  nulla  ne- 
cessiLaLe  teneLur,  uL  pos.^iL  non  facere;  ergo 
potuiL  non  operari,  alqueadeo  potuit  mun- 
dus  non  fuisse  ab  ffiLerno. 

Tertio,  sequitur  quodDeuspotest  aliquid 
de  nihilo  producere  ,  quia  poLest  aliquid 
immediate  causare,   id  est,    nulla  causa 
priEsupposita  cujuscumque  gcneris  causa3 ; 
igitur  potest  facere  aliquid  denihilo.  Ante- 
cedens  probatur  ;  Deas  est  primum  effi- 
ciens  ;   ergo  si  aliquid  non  potest  facere 
immediate,  ncque  etiam  poLest  illud  facere 
mediaLe.     Probatur  consequenLia   ;    Deus 
produxit,  verbi  gratia,    A  mcdiato  ,   illud 
medium  esL  quid   producLum  ;   ergo  fuit 
productum  mediale,  vel  immediate  :  si  im- 
mediaLe,    habeo    inLenLum    :    si    media- 
tc,   rursus  qusro    de  medio,  ut  prius   ; 
vel  ergo  deveniendum  est  ad  aliquod  im- 
mediateproductum,  vel  dandus  esLproces- 
sus  in  infinitum.  Tanc  uUra,  ex  hoc  quod 
Deus  producit  aliquid  immediaLe,  illud  tale 
nonhabeLex  se  formaUler    esse  necessa- 
rium  ;  ergo  habet  esse  post  non  esss.    Pro- 
batur  consequentia  :  quia  quod  formaliler 
habel  esse  necessarium,  est  sempiternum.et 
e  contra  4.  Melaph.text.  17.  Siergo  id,quod 
immediale  producitur  a  Deo,  non  habet  for- 
maliter  esse  nece^sarium,   habet  esse  post 
no)i  esse  ;  ergo  procedit  de  nihilo,   alque 
adeopolest  Deusaliquid  de  nihilo   produ- 

cere. 

Quarlo,  scquitur  quod  Deus  de  facto  ali-       12. 
quid  creavit  in   tcmporc.   Probatur  ;  quia 


QU^STIO  I 


403 


13, 

'losoplii 
Uiqui 
lla    di- 
ceruttt 
lur   fi- 
conso- 


Deus  causat  contingenler  ad  exlra  ;  ergo 
non  nccessario  ,  ergo  n  jn  ab  ceLorno  ;  ergo 
in  lempore.  ProbaLur,  quiaquod  contingen- 
ter  causatur,  non  esl,  nec  potest  esse  sem- 
piLernum  ;  quia  si  esset  aeternum,  essot  ct 
necessarium,  el  per  consequens  non  posset 
non  e;-SG,  aLque  adco  non  esset  causatura 
contingenter. 

Quinto,  sequiLur  quod  mundus,  et  te:n- 
pus,  et  totum  universum  facta  sunt  in  tem- 
pore  ;  licc  est  de  fide,  et  palet  Genes.  1.  In 
'principio  crcavit  Deus  aehim,  et  terram. 
Et  ex  his  omnibus  sequitur,  quod  quando 
dicimus  mundum  fuisse  a  Deo  productum 
do  novo,  non  esl  sic  inlelligendum,  quod 
inter  Deum,  et  mundum  plures  prsecesse- 
rint  dies,  vel  anni,  vel  quod  Deus  expecta- 
rcl  aliquam  durationem,  vel  successionem, 
ut  facerot  mundum,  quia  in  Deo  nulla  cst 
successio  ;  sed  est  sic  intelligendum,  quod 
anLemundum  prsccessit  infiniLa  Dei  seterni- 
las  lalilcr,quodetsi  mundus  creatus  esset 
centum  mille  annis  antequam  fuit  factus, 
adliuc  fuisset  faclus  in  tempore,  et  prosces- 
sisset  Dei  octernitas. 

(c)     Qnarta  opinio  estAristotelis. ^oiB.,q\\o& 

Philosoplii  antiqui  quoedam  de  hac  re  fir- 

mavere,  qua3  noslrse  fidei  minimo  adversa 

sunt.  Primum  est,  quod  aliquid  ab  seterno 

quidquid  illud  sil,  praecessit:  si  enim  ali- 

quando  nihil  prorsus  fuisset,   impossibile 

poslea  aliquid  staret ;  quia  nec  se  idem,  ne- 

que  nihil  aliquid  facere  polcst.  Secundum 

dicLum  eorum  et  verum,  est,  causam  effi- 

cienLemab  selerno  fuisse.Tertiura,quod  ali- 

quaeorum,qu3e  facLa  sunt,in  oeternum  sunt 

duratura  ,  hcc  ipsum  et  nos  profileraur  : 

mundus  cnim  secundum  principales  par- 

les  duraturus  est,  videlicet  secundum  coe- 

los  et  elementa,  quamvis  sine  moLibus  et 

gcneralionibus  ;     ct  sccundum    iiomines 

etiam  infine  soDcuIi  per  Dci  polentiam  re- 

t;urrecturos,  quos  juxla  eorum  facta,  sanc- 

Lionesque  divinas  prajmium,  vcl  punitio  in 

osLernum  cxpeclat.  Quartum  dicLum,  quod 

mundus  a  Deo  gcniLus  facLusque  est,  quam- 

vis  ab  hac  sentenlia  aliqui  Arislolelem  ex- 

cludant ;  quia  ArisLoLcIes  (aiunt)  mundum 


non  a  Deo  factum  fuisse  asseruit,  quod 
falsissimus  est  error,  sicuti  etiam  af- 
firmare  mundura  ab  oelerno  fuisse  , 
quod  affirmaL,  maleque  probat  ArisLo- 
teles  in  principio  luijus  libri.  Kadix  au- 
tem  tam  intolerabilis  errorii ,  ut  alia 
prseter  Deum  fEterna  firmassent,  fuit  hoc 
apud  ipsos  axioma  communs  :  Ex  nihilo 
nihilfieri  polest,  sed  necessario  aliquaprce- 
suppositu  maLeria  mundumcreatum  fuisse. 
Quare  alii  infinitum  chaos,  materiamque 
oeLernam,  sicut  Anaxagoras,  cx  qua  mun- 
dus  facLus  est,  dicebant.  Alii,  uL  Deraocri- 
jus ,  ffilernos  aLomos.  Alii  unum  ;  alii 
plur  dclcmenta  ;  alii  Iitem,alii  amicitiam  ; 
quoo  omnia  ex  falso  principio  false  proce- 
debanL. 

Nota  secundo,  quod  primoe  rationi  pro 
sententia  ArisLotelis  potest  addi  hoc  mcm- 
brum  ,  nempo,  aut  poLuit,  sed  noluit,  et 
tunc  fuisset  invidus  ,  quia  non  communi- 
casset  bonum  quando  poLuit,  Tertia  ctiam 
posset  sic  colorari :  si  mundus  incepil,eLiam 
ternpus  incepit ;  sed  tempus  non  potuitha- 
bere  initium  ;  ergo  neque  mundus.  Minor 
probatur,  si  tempus  incepit  ;  ergo  dabi- 
tur  primum  nunc,  ante  quod  non  fuit  tem- 
pus  ;  tunc  ultra,  cuilibet  mcnc  correspon- 
del  mutatum  ess3  in  motu,  eo  quod  non  da- 
turtempus  sinemotu  ;  ergo  iIIiprimo?m;jc 
correspondet  mulatum  esse  in  motu  ;  sed 
ante  quodlibet  mutatum  esse  est  moLus  ; 
crgo  ante  illud  mutatum  esse  correspon- 
dens  ilii  primo  maic,  est  motus  ;  ergo  eliam 
et  tempus,  quia  motus  non  est  sine  tem- 
pore  ;  ergo  nunquara  dabitur  nunc,  ante 
quod  non  fuissel  tempus  ,  atque  ita  tempus 
non  habuit  principium  ;  ergo  neque  mun- 
dus.  Ilis  rationibus  duae  aliae  addi  possunt, 
et  prima  sil  isLa  ;  Gausa  in  aclu  simul  est 
cura  effectu  in  actu,  sed  Deus  ab  ORLerno  est 
causa  in  actu  ;  ergo  debuit  effeclus,  nerape 
mundus,  ab  oeterno  esse  in  actu.  Major  est 
notissima  ,  et  minor  etiara  nogari  non  po- 
test :  sienim  Deus  non  sil  causa  in  actu  , 
crgo  crat  causa  in  polentia  ;  ergo  reductus 
est  in  actu  ab  aliqua  caus:i  in  aclu  ,  quia 
id  quodest  potenLi-i  talc,  rcducitur  ad  ac- 


14. 


404 


LIB.  VIII.  PHYSIGORUM 


13. 


tum  ab  eo,  quod  esl  actu  tale,  et   lunc  vel 
dabitur  processus  in  infinitum,  vel  Deus 
erit  mutabilis  a  potenlia  ad  actum  ,  et  per 
consequens  ab  aliquo  priori,  quee  minime 
dicenda  sunt  ;  ergo  fatendura  est  mundum 
ab  seterno  fuisse,  ut  alia  effugiamus  incom- 
moda.  Secunda  ratio  esl  talis  :  Deus  est 
exemplar    omnium     creaturarum    ;  ergo 
creaturse  sunt  ab  seterno.  Probatur  conse- 
quentia,  relatio  inter  exempla    et    exem- 
platum  est  realis ,  ergo  inter  extrema  rea- 
lia  ;  ergo  realiler  creaturce  sunl  seternae. 
Et  confirmalur,  nuUa  relatio  est  dabilis  sine 
fundamento  et  termino,    quia  ab   utroque 
dependel ;  cum  ergo  ab  oelerno  in  Deo  sit 
rclatio  rcalis  exemplaris,  quia  de  novo  ni- 
hil    potest  Deus    acquirere  realiler,      ne 
antea  sit  minus  perfectus  quam  poslea  ;^ergo 
eliam    relatio    exemplali  est    seterna,   et 
etiam  terminus  adquem  relatio  exemplaris 
Dei  lerminatur,  est  selernus,  videlicet  crea- 
ViiTX  ;  ergo  creaturse  sunt  ab  seterno. 
(d)    Notandum  quod  istre  rationes  sunl  pro. 
babiles,  etc.  Nota,  quod  lias  rationes  et  quas- 
cumque  alias  talia  probantes  tenemur  sol- 
vere,  eo  quod  probant  id,  quod  falsum  est, 
et  conlra  fidem  ;  ut  sic  Lateranensi  Conci- 
lio  sub  Leone  X.   obediamus  praecipienti 
Chrisliano  Philosoplio,  Ethnicorum  Pbilo- 
sopliorum  rationibus   contra  fidem   faclis 
respondere,  illisque  salisfacere  ;    sic  enim 
ait  sacrum  Concilium  :  Insuper  omnibus  et 
singulis  Philosophis  in  universiiatibits  stu- 
diorum  generalium,  et  alibipublice  legenli- 
-     bus  districte  prsecipimus,   ut  cum  Phihso- 
phorum  principia,    aut   conclusiones ,  in 
quibusarccta  fide  deviare  noscuntur ,   au- 
ditoribussiUs  legerint,aut  explicaverint{qua- 
le  hoc  de  immortalitate  a;iimse,aut  unitate,et 
mundi!Bternilate,etaliahujicsmodi)teneantur 
eisdem  veritalem  religionis  Christianae  omni 
conatu  manifestam  facere,  et  persuadcndo 
{pro  posse)  docere,  ac  omni  siudio  hujus- 
modi    Philosophorum    argumenta    (  cum 
omnia  solubilia  existant)  pro  viribus  exclu- 
dere  atque  resolvere.  Ilaclenus  Concilium. 
(o)    Ideo  aliter   respondetur.   Nota,   quod 
Deus  potuit  et  voluit  ab  scterno  mundum 


producere,  sed    non    voluit  producere  ab 
selerno,    sed    in    tempore    :    hsec    enim 
duo     stant    simul,    quod    Deus    aliquid 
producere  possit  de  novo,  et  quod  hoc  ip- 
sum,  quod  producit,  sit  ab  Eelerno  volitum 
ab  eo,  et  non  aliquo  novo  velleproductum, 
quia  in  Deo   uuicum  est  seternum,   et  im- 
mutabile  velle  ,  ut,  verbi  gratia,   si  hodie 
volo  aliquid  pro  cras,   possum  eliam  cras 
eadem  volitione  id  ipsum  velle  ,  ut  exem- 
plificat  Scotus.  Sicin  Deoimaginandumest, 
quod  scilicet  ab  seterno  voluit :   quidquid 
modo  vult  eodem   velle  permanente,   quo 
jclernaliter  voluit  in  hoc,  vel   in  illo  tem- 
pore  producere  ;   nec  propler  individiam 
hoc  fecit,  sed  quia  sic  ipse  voluil,  cujus  vo- 
luntas  cum  essentialiter  bona  sit,  id  quod 
vult,  ordinatissime,  et  quandooportetvult, 
nccaliqua  qucerenda  est  ratio,  quia  ipsaest 
origo,  et  primus  fons  totius  rationis.   Vide 
Scotum  in  2.  d.  1.  q.  2.  ad  quartura. 
(r)    Ad  quartam    quando  objicilur.  Nota, 
quod  objectio  est  Commentatoris  dicentis 
diversam  esse  rationem  partium  lemporis, 
leo  quod  fluxse  sunt,  el  conlinuo  cursus  di- 
tabentes  ab  ea,  quse  est  partium  linese.  Cse- 
terum  hcec  coloratio,  ut  sci  o  hic  nolat  Sco- 
tus,  poLius  est  fucus  ;  nain  tluxus  partiura 
solum  facit ,  quod  idem  nunc  non  perma- 
neat  sicuti  punctum  linese  ;  sed  tamen  ni- 
hil  velat,  quominus  possil  ita  initiumesse, 
ut  non  sit  linis;    atque  ila  finis  ut  non  sit 
initium,  quandoque  terminatio,   finilioque 
in  omnibus  continuis  ejusdem  sit  rationis, 
sive  fluentia  sint,  seu  permanenlia. 
Ad  alias  duas  rationes: 
Ad  primam,  dico  quod  Deus  ab  ceterno 
est  causa  in  actu,  non  tamen  aclu  causans, 
sed  polens  causare  :   causa  tamen  activa 
etiam  increatisnulla  sui  mutatione  redu- 
citur  adaclum  causandi.   Ilalio  est,   quia 
motus,  sive  mutalio  non  est  in  agente,  sed 
in  patiente  ;  et  sic  Deus  sine  sui  mulatione 
causat,  et  creavit.  Vide  Scolum  in  2.  dist. 
L  q.  2.  adsecundum. 

Ad  secundam,  dico  verum  esse  quod  Deus 
esl  exemplar,  vel  quod  in  Dco  sunL  exem- 
plaria  omnium  rerum  ab  seterno  ;  quoe  vel 


IG. 


QU^STIO    II 


405 


simt  idese  in  mente  divina,  vel  simt  quid- 
ditales  omnium  rerum  in  esse  intelligibili, 
et  possibili  produclo  peractum  intellectus 
divini.  Intellectus  enim  divinus  suo  actu 
producit     omnium    quidditates    in    esse 
cognito    ante     actum     voluntatis    ;     vo- 
luntas  tamen  divina  libera  ex  his  possibili- 
bus  eligit,   qua3  vult,  et  producit  in   esse 
reali  in  tempore.  Unde  quando  voluntas  di- 
vina  creavit  hominem,   creavit  illum  ad 
exemplar,  et  ideam  hominis  in  divino  in- 
tellectu  ;  et  quamvis  in  re,  ad  extra  in  es- 
se  reali    oriatur   relatio   realis    producti 
ad  producenlem,    et  exemplati  ad  exem- 
plar  in  tempore,   in  Deo  tamen  nulla  ta- 
lis  relalio  orilur  realis  ad  productum,  et 
exemplatum  ,  sicut  neque  scibilis  ad  scien- 
tiamest  relatiorealis,  quamvis  scienliae  ad 
scibile  sit ;  dicitur  tamen  Deus  creator  in 
tcmpore  non  relatione  reali  in  ipso   exis- 
tenle,  scd  in  creatura,  a  qua  denominalione 
extrinseca  dicitur  creator. 
(o)    De    mullitudine    infuiita  dico.  Nota, 
quod  htec  responsio  est  D.Bonaventarce  in  2. 
dist.  1.  qusest.  2.  ubi  dicit  quod  Aristoteles 
ponens  mundum  aeLernum   ad  evitandam 
infinilalem  actualem,  necesse  est,   aut  ip- 
sum  ponere  animoe  irrationalis  corruptio.- 
nem,  cum  Alex,  Aphrodisa^o,  aut  unitatem 
animarum  cum  Averroe,  aut  circulationem, 
id  est,  transmigrationem     cum  Pythagora 
alque  Platone  ,  ita  ut  posita  mundi  seterni- 
tate  ho3  argumentum  juxta  placitum  D.Bo. 
naventuroD  efficaciter  infinitalem  aniinarum 
concludat  ;    id  quod  etiamdicit  hic  Scotus. 
Sed  quid  ad  hoc  argumenlum  sit  dicendum, 
vide  ea,    quae  notavimus   super    2,  sent. 
Scot.  dist.  3.  ad  quinlam  rationem  pro  sent. 
Ilenrici  de  Gandavo. 


QU.ESTIO  II 

Utrum  miindus  sit  geternus,  aut  aliquis 
niotus  sit  ieternus,  iit  niotus  coeli 


Albert.  Maga.  (ract.  1.  cap.  2.  Suarez  tom.  2. 
Metaph.  disp  29.  sect.  1.  num.  7.  Et 
auclores  citati  r/uwst.  prcBcedenti,  apud  quo- 
rum  aliqiios  dispulatur  etiam  quiestio  de  pos- 
sibili. 


Arguitur  quod  non  :  quia  Deus  egit 
munduni ;  ergo  mundus  non  est  aater- 
nus.  Consequentia  tenet,  quia  agere 
mundum  est  ipsum  producere  de  non 
esse  ad  csse.  Et  antecedensprobatur  per 
Gommcntatorem  in  lib.  de  Substantia 
Orbis,  ubi  dicit  quod  Deus  non  solum 
movet  mundum  totum,  ut  quidam  di- 
cunt,  sed  agit. 

Secundo,  per  Aristotelem  12.  Metaph. 
text.  38.  ubi  dicit,  quod  a  Deo  depcndet 
coelum,  et  tota  natura.  Nec  vaiet,  si  di- 
catur  ccclum  dependere  a  Deo  in  genere 
fmis,  et  non  in  genere  efficientis  ;  quia 
dicunt  ibidem  Aristoteles  et  Commen- 
tator  quod  in  abstractis  a  mafceria  idem 
est  causa  secundum  movens,  secundum 
agens,  etsecundum  finem,  et  agentem. 
Tertio,  omnis  mutatio  est  de  contrarlo 
incontrarium,  vol  de  contradictorio  in 
contradictorium  ,  ut  patet  quinto  hujus, 
text.  9.  et  4G.  sed  nulla  talis  est  pcrpe- 
tua,  ut  patet  in  isto  octavo. 

Quarto,  si  aliquis  motus  esset  aatcr- 
nus,  maxime  esset  ille,  qui  est  de  eodem 
in  idem  ;  sed  hoc  non  est,  quia  talis  mo- 
tus  esset  frustra,  quia  frustra  movetur 
aliquid  ad  id,  quod  jam  habet ;  et  ideo 
dicitur  G.  hujus,  text.  4i.  quod  impos- 
sibile  est  aliquid,  quod  movetur,  dum 
movetur,  esse  in  illo,  in  quod  movetur. 
Quinto,  impossibile  cstillud  fieri,quod 
impossibile  est  factum  esse  ;  sed  impos- 
sibile  est  motum  perpetuum  a  parte  post 
factum  esse ;  igitur  impossibiie  est  la- 


406 


LIB.  VIII.  PIlYSIGORUM 


2. 


lem  motum  fieri ;  igitur  miUus  est  motus 
perpetuus  a  parte  post ;  igitur  nec  a  parte 
ante, 

Sexto,  nullus  motus  est  perpetuus, 
quianecrevolutio  hesterna,nec  hodierno, 
nec  uliquis  alius  motus  ;  igitur  nullus 
motus  est  perpetuus, 

Septimo,  quia  videmus  quod  minor 
mundus,  ut  animal,  movetur  postquam 
quievit,  et  hoc  ex  se  ipso  ;  ergo,  etc, 

Octavo,  gravia  et  levia,  quia  a  sua 
natura  intrinseca  ;  igitur  possibile  est, 
quod  ita  fuit  de  majori  mundo,  quod 
moveaturpost  quietem,  et  per  conse- 
quens  motus  ejus  non  est  perpetuus. 

Nono,  omnium  natura  constantium 
positus  est  terminus  augmentationis,  ct 
augmentati ;  sed  motusest  unum  natura 
constantium  ;  igitur  motusest  terminus, 
et  per  consequens  non  perpetuus. 

Decimo,  nulla  est  quies  perpetua ; 
igitur  nec  motus.  Gonsequentia  tenet, 
quia  motus,  et  ciuies  opponunlur  ad  in- 
vicem  ;  igiturquot  modis,  scilicet  pcr- 
petuo,  aut  corruptibiliter  habet  ficri 
unum,  tot  etiam  modis  habet  fieri  reli- 
quum . 

Undccimo,  vel  motus  perpetuus  esset 
naturalis,  vel  violentus ;  non  naturalis, 
quia  talis  est  velocior  in  fme,  quam  in 
principio,  ut  patet  2.  Coeli,  text,  35.  nec 
violentus,  quia  nullum  violentum  est 
perpetuum,  ut  patet  2.  Goeli,  text.  15. 

Ultimo,  si  aliquis  motus  esset  perpe- 
tuus,  maxime  esset  circularis  ;  sed  nul- 
lus  motus  circularis  est  hujusmodi  ; 
ergo,  etc.Minor  probatur;  quia  motus 
circularis  se  habet  ad  motum  rectum, 
quemadmodumlineacircularisadlineam 
rectam  ;  sed  nulla  linea  circularis  est  in 
infinilum  excedens  lineam  rectam  ;  igi- 
tur  nullus  est  motus  circularis,  qui  in 
infinitum  excedat  motum  rectum.  Op- 
positum  arguitur  per  Aristotelcm  in  8. 
hujus,  text.  2. 


Notandum  sicut  in  pr^ecedenti   qua^s-    Lumin, 

natural 

tione,  quod  fides  (»)  contradicit  Aristoteli    ostendi 

non  pote 

in  proposito;  et  dico   nolabiliter  /ides  ,  motum  i, 

...         .  ,         ,.  cepisse 

quia  stando  m  lumme  naturali  non   po-  vei  noni 
test  probari,  quod  quilibet  motus  ince-  '^So'! 
perit  de  novo,   ut  patebit  solvendo  ra- 
tiones  ante  oppositum ;    nec   etiam   ra- 
tiones  probantesmotum  esse  perpetuum, 
sunt  demonstrativas,  licet  sint  multum 
probabiles. 
Tunc  secundum    Aristotelem   prima    AUquis 

motus     I 

conclusio  est   ista  :  Aliquis  motus  est  perpctui 

.    secunchi 

perpetuus.  Probatur  sic  ;  quia  dato  pri-  Aristotei 
mo  motu,  vel  ejus  molor,  et  mobile  fue- 
runt  ab  ^eterno,  vel  alterum  incepit  de 
novo  :  si  alterum  incepitde  novo,  etnon 
nisi  per  mutationem  ;  igitur  ante  pri- 
mum  motum  datum  erat  alia  mutatio 
prior  ,  quod  est  impossibile,  si  motor 
et  mobile  fuerunt  ab  asterno  ;  sed  mo- 
bile  quiescebat,  et  postea  movebatur, 
tunc  erataliquacausailliusquietis,quam 
oportuit  removere  prius,  quam  mobile 
moveretur  ,  et  hoc  non  potuit  fieri  sine 
rnotu  ;  igitur  antc  primum  motum  da- 
tum,  erat  alius  motus  prior,  quod  est 
impossibile. 

Secundo,  impossibileestquod  aliquid  ^^ 
se  habeat  primo  uno  modo,  et  postea 
aliter,  sine  aliqua  mutatione  ;  igitur 
anle  primum  motum  datum,  erat  alius 
motus  prior,  secundum  quem  motor  se 
habet  aiiter,  quam  prius.  Major  patet 
per  (jidd  nominis  nmiOiiionis  ,  et  minor 
est  nota,  quia  prius  cst  motor  non  mo- 
vcns,  et  postea  motor  movens. 

Terlio,  quia  rationabile  videtur,  quod 
semper  Deus  sit  in  perfectissimo  slatu  ; 
sed  status  est  perfectior  dominari  aliis, 
scilicet  toti  mundo,  quam  esse  solum  ; 
igiturvidetur,  quod  semper  Deus  domi- 
nabatur  aliis,  quod  non  esset,  nisi  alia 
semper  fuissent, 

Quarlo,  si  molus  et  mundus  ince- 
peruntde  novo,  vel  in  tcmpore,  vel    in 


QU/ESTIO  II  407 

instanti,  vel  in  aliqua    alia   mensura  ;  mediante  motu  ;  et  de  hoc  fiet   qua^stio 

sed  nuUo  modo,  quiatam  tempus,  quam  specialis. 

instans,  et  qua^libet  alia  mensuru  incepit  Secunda  conclusio  Aristotelis  est  ista :  moius  cr,'- 

cum  mundo.  Motus   coeli    est    perpetuus.    Probalur,  f*  ««^cjm- 

Quinto,  omnia  duoagentia  sunt  ad  in-  quia  coelum  est  perpetuum  ;  ia'itur  ei '^'''^^"' ^■" 

.               ,                        ^  .                                                                       perpetuus. 

VJcem  subordmata,  sic  quod   unum  est  motus  ejus.  Anteccdens  supponitur   ex 

sub  alio,  vel  ambo  sub  tertio  ;  igiturest  1.  Cali.  Et  consequentia  probatur,  quia 

aliquid  agens   primum  immutabile,    ct  nulla  videtur  causa,  quare  primo  quies- 

ffiternum,  a  quo  omnia  aiia  dependent ;  cerct,  et  postea  moverefur  ;    nam  dicit 

sed  ab  illo  agente    immutabili  non  po-  Commentator  quod  si  ita  esset,  jam  vi- 

testdependere  actionova,  nisi  medianfe  deretur  quod  coelum  dependeret  ab   en- 

motu  ieterno  ;  igitur  aliquis  est  motus  tibus  alterius  mundi,    qua3  essent  sibi 

perpetuus.  causa  quandoque  motus,   et  quandoque 

Verumest  tamen,  quod  ista^  rationes  quietis. 

in  lumine  naturalisunt  valdeprobabiles,  Secundo,  quia  molor  coeli  est  perpe- 

attamennonsunt  demonstrativa?,  etsunt  luus,  et   immutai^ilis  ;  igitur    et  ejus 

contra  fidem.  Ideo  ad  priniam,  dico  quod  motusest  perpetuus.  Consequentia  fenet, 

mobile  incepit  de  novo,  sod  motor   fuit  quia  ex  quo  ejus  motor  est  immutabilis, 

[eternus.  Et  quando  dicifur,  non   inccpit  si  una  vice  movet,  semper  movet ;  ct  an- 

sinemutatione  ;  dico  quod  imo,  nec  est  tecedens  apparet  7.  Iiujus,  text.  G.  et 

aliqua  causa  inceptionis  mundi,  et  nio-  inde,  et  8.  text.  40.  et  inde. 

tus,  nisi  voluntas  divina,  qua3  est  ipse-  Tertio,  quia  pcrpetuo   fiunt   genera- 

met  Deus.  Unde  Deus  creavit  mundum  tiones,  et  corruptiones  in   istis  infeiio- 

sine  mulatione.  Item,  Deus  poluit  creare  ribus ;  igitur  motus  cocli  est  perpetuus. 

mundum,  et  ipsum  non  movere,  postea  Antecedcns  apparet,  secundo  de   Gene-       ^- 

movercnullamutationepraecedenteillum  ratione,  f^xt.  58.  ef  inde.  Consequenfia 

motum.  probatur  ;  quia  motus  coeli  estcausa  hu- 

Ad  secundam,  dico  quod  primus  mo-  jusmodi  gonerationis    et  corruptionis, 

tor  non  se  habuit  aliter  prius    et  postc-  cujus  signum,   quia  approximante  Sole 

rius,  imo  eodem  modo ,  nec  oportet  esse  fiunt  generationes,    et  ipso  recedentc 

aliam  mutalioncm  al)  ilia,  qua  tunc  mo-  fiunt  corruptiones  ;  modo  si  effectus  est 

vit.  perpetuus,  oportet,  quod    causa  agens, 

Ad  tertiam,dico  quod  ante  creationem  ct  conservans  sit  perpetua. 

mundi  omnia  erant  in    potesfate  Dei,  Quarto,  quia  motus  coeli  est  circularis 

sicutpostea;   ct  ideo  status    erat  tunc  naturaJiter;  igitur  est  perpetuus.  Antc- 

ajque  perfectus  sicut  nunc.  cedens  apparet  I.  Ccrli,  text.  8.  Et  dico 

Ad  quartam,  dico  quod  non  oportet,  naturalifer  circularis  ;  quia  si  sit  circu- 

quod  in  tempore,  vel  ininstanti,  nisi  ad  laris  violenter,  consequentia  non   valet, 

istum  sensum,  quod  mundus  nunc  cst,  ut  de  rota  fabri.  Consequentia  proljafur; 

et  prius  non  fuif,  alio  tamen  existente,  quia  ex  quo  in  circulonullus  estpunctus 

scilicet  Deo.  Vel  potest  concedi,  quod  in  terminans,  et  super  ipsum  fit  motus  na- 

instanti  initiativo  temporis  fiebat  mun-  turalis,    sequitur   quod    super    quem- 

dus.  cumque  punctum   movebitur    infinities 

Ad  quinlam,  negalur  quod  a   motore  rcvolvendo. 

immobili,  non  possit  fieri  actionova  nisi  Ad  istasrationes.  Ad  primam,negatur 


408 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


antecedens,  et  cum  hoc  consequentia. 

'  Unde  Deus  per  libertatem  suasvoluntatis 

creavit  coelum,  et  potuisset  ipsum  con- 

servasse  quiescens,  et  postea  movere, 

sine  hoc  .quod  ficret  aliamutatio  ab  illa, 

qua  tunc  moveret ;  nec  exhoc  sequitur, 

quod  coelum  ex  hoc  dependeat  ab  enti- 

bus  alterius  mundi ,  sed  a  Deo  praicise. 

Ad  secundam,  conceditur  antecedens, 

et  negatur    consequentia.    Ad    proba- 

tionem,  dico  quod  motor  immobiiis   po- 

test  movere  postquam  non  movit,   nulla 

facta  mutatione  alia  inmotore,  vel  etiam 

in    mobili,     pra^ter    illam    qua     tunc 

movet. 

7_  Ad  tertiam,  negatur  antecedens. 

Adquartam,  concedo   antecedens,   et 

negaturconsequentia.  Ad  probationem, 

dico  quod  licet  posset  ita  esse,  quantum 

estexparte  magnitudinis,    super  quam 

fit  motus,  tamenfirmiter  credimus,  quod 

non  sit  ita  ;  imo  Deus   creavit  de  novo 

mobile,  et  motum  ,  et   illud  mobile  erit 

perpetuum  a  parte  post,  tamen  non  per- 

petuo  movebitur. 

^-••n-e  bi-     Ad  rationes  principalcs  di«eret  Aris- 

/'■"'"J  ^""  toteles  :  Ad  primam,   Dcus,    etc.   dico 
).'..'  potest.  ^  '  '  _ 

quod  duplex  est  agere,  sive  dupliciter 
accipitur  agere  :  Uno  modo  specialiter, 
ut  est  idem,  quod  producere  de  non  esse 
ad  esse,  et  sic  Deus  non  agit  mundum. 
Alio  modo  magis  generaliter,  ut  est 
idemquodproducere,  id  est,  conservare , 
et  sic  Deus  agit  mundum,  id  cstconser- 
vat ;  et  hoc  intendunt  auctoritates  Aris- 
totclis. 

Acl  secundam  consimiliter. 

Ad  tertiam,  conccdo  quod  omnis  mu- 
tatio  secundum  se  totum,  vel  secundum 
partem  sui,  est  de  contradictorio  in  con- 
tradictorium  :  verbi  gratia,  motus  coeli, 
quatenus  est  de  Oriente  in  Occidentem, 
est  de  Oriente  non  in  Orientem,  sed  in- 
quantum  est  de  Occidente  in  Orientem, 
etecontra;  et  ab  istis  duobus  compo- 


nitur  unus  motus,qui  est  ab  eodem   in 
idem. 

Ad  quartam,  concedo  antecedens.  Ad 
improbationem,  negatur  ;  quia  aliquod 
est  mobile,  quod  fmaliter  movetur  ad  ac- 
quirendum  terminum,  et  illud  si  per- 
petuo  moveatur,  movetur  frustra.  Aliud 
movetur  fmaliter  proptermotum,  ita  ut 
ejus  ultima  perfectio  consistat  in  moven- 
do  ,  et  tale  nonmoveturfrustra,  si  mo- 
veatur  perpetuo. 

Ad  quartam,  dicunt  aliqui,  quod  hoc 
est  verum  in  permanentibus,  sed  non  in 
successivis ;  dico  tamen,  quod  motus 
coeli  non  est  quid  successivum,  sed  est 
coelum  continue  motum  ,  et  ideo  negatur 
minor. 

Ad  sextam,  dico  quod  inductioestin- 
sufficiens  quia  si  idem  demonstraretur 
compositum  ex  omnibus  revolutionibus 
factis,  et  faciendis  toto  tempore  a^terno, 
verum  est  quod  iste  motus  esset  per- 
petuus. 

Ad  septimam,  dicit  Aristoteles  quod 
non  estsimile  ;  quia  nunquam  movetur 
animal,  nisi  priEcedente  alio  motu,  sci- 
licet  sensus  ab  objecto  phantasige,  vel 
imaginationis,  et  cum  hoc  motu  nervo- 
rum,  musculorum,  et  juncturarum. 

Eodem  mouo  est  de  elementis,  vel 
inanimatis,  quia  nunquam  moventur 
sursum,  vel  deorsum,  nisi  prascedente 
alio  motu,  quia  hujusmodi  moventur  a 
removente  prohibens,  vel  a  generante, 
quorum  neutrum  potest  movere  sine 
motu  ;  sed  sic  non  esset  de  mundo,  si 
inciperet  moveri,quia  talemmotum  non 
pra^cederet  aliquis  alius,  ideo  non  est  si- 
mile. 

Ad  nonam,  hoc  intelligitur  dc  ter- 
mino  magniludinis,  ut  ibidem  expri- 
mitur,  et  non  de  termino  motus,  autdu- 
rationis. 

Ad  decimam,  negatur  consequentia, 
nec  est  simile,  ut  paluit  in  isto  8. 


«  \ 


Adundecimam,dico  quod  naturaliter. 
Ad  improbationem,  tunc  esset  velocior 
in  fme,  dico  quod  non  sequitur,  nisi  de 
motibus  gravium,  et  leviuni  simpli- 
cium. 

Ad  ultimam,  dico  quod  non  oportet 
nisi  quantum  ad  comparabilitatem,  ut 
patuit  7.  hujus,  propter  boc  quod  super 
eamdem  lineam  circularem  infmita  po- 
test  fieri  revolutio. 

ANNOTATIONiLS 

9,        (a)    Fides  conlralicH  Arisloteli  in  propo- 

ristotehs  ^llQ  Nola,quod  aliqui  dixeruiit,quod  Aris- 

undi  (V-  totelis  inlenlio  non  fuit  mundum,  vel  mo- 

ipdcatur  tum  fuisse  ab  aeterno,  eo  quod  dixil  lib.   1. 

Topicorum,  hoc  esse  problema  neutrum, 

de  quibus  rationes  non  habemus,  nempe  : 

Utrum  mundus  fuerit  aba3terno,quod  non 

dixisset,  si  opinioejus  fuisset,  quod  mun- 


QU.^STIO  II  409 

est  difficile  solvere  ;  et  postea  ulitur  sem- 
pilernitate  molus  tanquam  probata  ad  pro- 
bandum  sempiternilalem  primi  motoris. 

Aliter  auLeni  dicunl  alli,  scilicet  dupli- 
cem  esse  faclionem  ;  unam  naturalem  el 
Physicam,  qufe  fit  pra3Supposito  aliquo 
subjeclo.  Alleram  vero  simplicem,  qua3 
creatio,ve]  simplex  emanalioappelIalur,pcr 
quam'aliquid  proceditdewort  esse  adessenul- 
losubjecLo  prsesupposito.  Unde  si fiat sermo 
de  factione  nalurali  eL  Physica,  motus  non 
est  factus,  nec  coelum,  nec  materia,  quam- 
vis  omnia  alia  sint  facta  a  Deo  ;  Theologi- 
ce  et  supernaluraliLer  loquendo,ArisLoteles 
iLaque  ut  Philosophus  naturalis  debito  mo- 
do  cstlocutus,  ponendo  motus  et  mundi 
celernitaLem.  CteLerum  hsec  responsio  mi- 
hi  nunquam  saLisfecit,  eo  quod  ponat  ve- 
rilalem  contrariam  veritati.  Ideo  alii  di- 
cunt,  primo,  quod  de  menle  Philosophi  et 
sui  Commentatorisfuit  ponere  multa  en- 
tia  esse  necessaria,  et  coseterna  Deo,  quam- 


dus  fuisset  ab  aeterno  ;  neque  adduxit  hoc     vis  non  dixerit  ea  esse  omnino  irapioduc- 


in  loco  ad  probandum  mundi  oiternitaLem 
raLiones  demonstrativas  simpliciter,  sed 
secundum  quid,  ad  confradicendum  anLi- 
quis  docentibus  inchoationem  mundi  mo- 
dis  impossibilibus.  ILa  sentire  videtur  S. 
Thomas  I.  part.  quaesl.  46  art.  I.  ubi  eliam 
insinuat,  neque  eumdem  Aristotelem  exis- 
timasse  illas  esse  demonsLrationes,  etsi  2. 
conLraGent.  cap.  81.  dicat  eum  expresse 
posuisse  mundi  ajLernitatem.  At  vero  Al- 
berlus  Magnus  8.  Physic.  tract.  1.  cap.  4. 
ait  Arislotelem  in  libro  suo  de  natura  Deo- 
rum,  qui  aliler  inscribiLur  de  Subslanliis 
separalis,  asseruisse  mundum  a  Deo  opi- 
fiee  fuisse  creaLum  ;  at  forsan  intellexit 
creatuni  ab  a^terno  in  hoc  sensu,  quod  ha- 
bet  causam,  ut  creatio  non  dicat  incepLio- 
nem  novam,  sed  emanationem,  et  conser- 
vationem,  quemadmodum  ait  et  Avicenna 
insua  Melaph.  et  quod  mundum  AristoLe- 
les  ajlernum  posuerit.  Ex  hoc  patet,  quod 
non  reprobat  Democrili  opinionem  dicen- 


ta.  Philosophus  enim  5.  Metaph.dicit  quse- 
dam  necessaria  hobere  causam.  Et  Com- 
meuLaLor  in  lib.  de  Substantia  orbis  ex- 
presse  deLerminat,coelum  et  InLelligentias, 
(quas  dicit  esse  selernas)  productas.  Secun- 
do  dicunt,  quod  de  intentione  Philosophi 
et  sui  CommenLatoris  fuit  negare  omnino 
creationem  esse  possibilem,  vel  aliquid 
possefieri  ex  nihilo  ;  et  hoc  patet  primo 
perPhilosophum  1.  hujus,  text.  34.  et  per 
Commentatorem  in  multis  locis  irridentem 
eos,  qui  dicunt  aliquid  creari,  vel  fieri  ex 
nihilo.  Tertio,  dicunt  quod  secundum  Phi- 
losophum  nulla  substanLia  de  se  possibilis 
esse,  poLest  ab  alio  perpeluari,  sicut  patet 
ex  primo  de  Coelo,  text.  20.  et  12.  Metaph. 
text.  41.  et  ideo  secundum  cum  nihil  non 
productum  ab  seterno,  potest  perpetuo  ma- 
nere  per  aliquampotentiam.  Postremo  di- 
cunt,  quod  secundum  Aristotelem  omne 
possibile  quandoque  esse,  et  quandoque 
non  esse,  habet  materiam,  et  habet  contra- 


10. 


Ijs,  mundum  esse  perpetuum,   alios  vero     ria  in  se,  sicut  patet  primo  de  Generatio- 

reprobat,  et  rationes  eorum  solvit,  et  vili-     ne. 

pendit,  dicendo :  Conlraria  aulem  his  non         Sed  quidquid  senserit  Aristoteles  (cum 


11. 


410 


LIB.  VIll.  PIIYSIGOIIUM 


Deus  non  fuerit,  ut  ait  Albertus  loco  su- 
pra  relato,  cap.  14. )  errare  potuit,  et  de 
facloerravit.  Unde,  dico  primo,  quod  opi- 
nio  Aristolelis,  et  sui  Commentatoris  de 
seternitate  motus  vel  mundi,  est  erronea, 
falsa,  et  lioerctica  ;  quia,ut  jam  diclum  est, 
ita  est  in  rei  veritate,  quod  niliil  aliud  a 
Deo  est  seternum,  veritas  autem  non  con- 
tradicit  veritati,  quia  una  est  veritas  ; 
ergo  nuUo  modo  est  verum,quod  mundus, 
vel  motus,  vel  aliquidaliud  a  Deo,sitseler- 
num.  Et  coniirmatur  per  ai'ticulum  Pari- 
siensem,  quo  dicitur  :  Quod  mundus  est 
xternus,  quanium  ad  omncs  s^^ecies  in  eo 
(vnlentas,  et  quol  (empus  est  aelernum,  et 
motus,  ct  maieria ,  quia  est  a  potentia  Dei 
in/inita,  et  quoi  impossibile  est  esse  inno- 
vationem  in  effectu  sine  innovatione in  cau- 
sa  ;  error.  Item,  est  alius  articulus  :  Quod 
coslum  tmnquam  quiescet,  quia  generalio 
inferiorum,  quse  est  finis  motus  coeli,  non 
desinet,  eo  quod  cwlum  suum  esse  habet  a 
motore  suo,  et  hic  conserml  ccehcmper  mo- 
tum  suum.  Unde  si  ccssaret  a  motu,  cessa- 
ret  et  ab  esse;  error.  Et  liuicconcordat  al- 
ter  articulus  quo  dicitur:  Quod  Theologi  di- 
centes,  quod  coelum  ciuandoque  quiescet,ar- 
guunt  ex  falsa  supjpositione,  et  quod  dicere 
coelum  esse  et  non  moveri,  est  dicere  con- 
iradictoria  ;  error,  Dico  secundo,  quod 
Philosophus  non  solum  ut  Theologus,  sed 
etiam  in  quantum  Naturalis  male  locutus 
est ;  nec  opinio  ejus  est  cum  fide  defensi- 
bilis,  imo  corrigenda  est  sua  opinio,  et  suae 
ralionessolvendae  ,  uL  patetper  Concilium 
Laleranense  superius  relatum ,  et  per  arti- 
culos  Parisienses,  quorum  unus  est :  Qitod 
Philosophus  naturalis  debeat  simpliciter 
negare  wierniiatem  mundi,  quia  innititur 
caiisis  supernaluralibus  ;  error.  Secundus, 
Quod  imjyossibile  est  solvere  rationes  Phi- 
losop)hide  seternilate  mundi,  nisi  dicamus, 
quod  voluntas  primi  implicat  impossibilia ; 
error.  Tertius  :  Quod  ralio  Philosophi  de- 
monstraus  moiicm  coHi  esse  Eeiernum,non 
est  sophistica  ;  error.  Ualiones  autcm  Phi- 
losophi  .sufficienter  solvit  h;c  Scolus. 


QILESTIO   III 

Uiruin  a  motore  seterno,  et  immutabili  pos- 
sit  provenire  actio  nova 

Aristot.  Idc  lext.  9.  Averroes  ibid.  comm .  9.  Al- 
hert.  tract.  1.  cap.  3.  Alensis  l.^part.  qua'st.  4. 
membr.  1.  D  Bonavenl.  1.  disp.  qu.  4o.  art.  2. 
D.  Thom.  iecl.  9.  eM.  part.  qua'st.  19.  a7't.  7. 
Cajelan.  ii)id.  art.  2.  Grrcjor.  1.  disp.  4o.  Altis- 
siodor.  1.  part.cap.  15  Ferrar.  1.  contra  Gen- 
les.  Her.  quodlib.  1.  qurpst.  1.  Suarez  disp.  3. 
Metapli.  sect.  9.  Smis.  de  Deo  uno  Iract.  2.  dis- 
put.  3.  qucBSt.  "2.  num.  4.3.  Roccus  qiiwst.  3.  in 
8.  Piiysic.  Vide  Averroem  in  Destruciiojie  dest. 
Alexandrum  in  iib.  de  ]'alo  ad  Antoninum,  ei 
Severum  Imperalorcs. 

Arguitur  quod  sic  ;  quiamotor  reter- 
nus  et  immutabilis  est  libera3  volunta- 
tis  ;  igitur  potest  producere  effectum 
novum,  sicut  placet  sibi. 

Secundo,  quia  motor  a^ternus,  et  im- 
mobilis  potest  producere  effectum  a3ter- 
num  ;  igitur  et  novum.Gonsequentia  le- 
net  per  locum  a  majori,  quia  majus  vide- 
tur,  quod  possit  producere  effectum 
asternum,  quam  novum,  et  tamen  aeter- 
num  producit  ;  igitur  et  novum .  Ante- 
cedens  patet,  quia  producit  motum  coeli, 
qui  est  ajternus. 

Tertio,  motor  aiternus  etimmutabilis, 
mediante  causa  secunda,  potest  effectum 
novum  producere  ;  igitur  et  se  solo. 
Consequentia  tenet  per  auctorem  de  Gau- 
sis  ;  et  sequitur  per  Theologos,  qui  di- 
cunt  quod  causaprimapotestsuspendere 
omnem  activitatem  caus£e  secunda3. 

Quarto,  quia  revolutio  hodierna  est  ef- 
fectus  novus,  et  tamen  immediateprodu- 
citur  a  motore  a^terno,  et  immutabili ; 
igitur  a  motore  aiterno,  et  immutabili 
potest  provenire  actio  nova. 

Opposilum  arguilur  per  Aristotelem 
in  isto  8.  text.  9.  et  ponit  lioc  Gommcn- 
tator  comm.  9.  etin  12.  Metaph.  5.  quod 
a  motorc  asterno,  et  immutabili  non  po- 
test  provenire  nova  actio,  nisi  mediante 


I 


QUyESTIO  III  411 

Divisio    molu  a)terno.  In  qiuTstione  primo  viden-  tum,  ct  cum  fatigatione,  et  per  conse- 

'^"nil."^'   dum  est,  qualiter  ab  uno  motore  immo-  quens  mutaretur  ;  quod  est  contra  sup- 

bili  potest  provenire  novus  effectus.  Se-  positum,  quia  supponebatur,  quod  esset 

cundo,   qualitcr    a    diversis   motoribus  immutabilis. 

immutabilibus  possunt  provenire  novi         Secundo,  quia  talis  motor  est  a^ter-        3. 

effectus.  Et  tertio,  qualiter  sit  dicendum  nus  ;  igitur  movet  motu  aiterno  ;  sed  nul- 

secundum  veritatem,  circumscripta  ra-  lus  alius  motus  a  motu  circulari  potest 

tione  naturali.  -  esse  perpetuus  ;  igitur  talis  motor  non 

2  Quantum  ad  primum,  notandum  quod  movet  immediate   nisi  motu  circulari  : 

Agens     Quoddam  est  agens  universale,  quod  sci-  et  prima  consequentia  tenet,  quia  ex  quo 

dliHil  XlTll- 

versaie,    licet  agit  in  divcrsis  temporibus,   et   in  est  immutabilis,  semper  eodem  modo  se 

^cuiare'.^'  eodcm  temporc  effectus  diversosin  locis  habet  respectu  sui  mobilis,  sicut  prius. 

diversis  ;  aliud  cst  particuiare,  quod  est         Sccunda  conclusio  :  Alobile  immedia-  MohHeim- 

medialum 

determinativum  agentis   universalis   ad  tum  illi  motori  debet  esse  mipassibile,  pnmomo 

tovi    6St 

hunc  effectum,  vel  illum  immediate.  et  non  motum   nisi  circulariter.  Proba-  impaskbi- 

Ig  st  {stsV" 

Secundo  notandum,  quod   Aristoteles  tur,  quia  tale  mobile  est  aiternum,  cum  „j;^. 

ponit  primum  motorem,   et  Intelligen-  moveatur  motu  a^terno  ;  igitur  est  inal- 

tias  esse  agentia   universalia,  a^terna  et  terabile,  ingenerabile,  et  incorruptibile. 

immutabilia  ;  et  de  agentibus  universa-  Sed  quod  non  moveatur  motu  recto,  pa- 

libus  pra3dicta3    dua3    conditiones   sunt  tet,  quia  est  (^.orpus  simplex  secundum 

supponendte,  scilicet  xternum,  et  imimi-  naturam,  ut  patet  primo  Coeli,  text.  3. 
tnbile  ;  et  hoc  est  verum  de  primo  mo-         Ex  isto  sequitur,  quod  motor  £eternus, 

tore,  sed  non  de  Intelligentiis,  licet  hoc  et  immutabilis  non    movet  nisi  unico 

Aristoteles  crediderit,   quia  secundum  motu  uniformi,   et  ajterno    immediate. 

veritatem  sunt  mutabiles.  Probatur,  quia  ex  quo  motor  est  immu- 

Tertio   notandum,  quod  actio,  vel  ef-  tabilis,   et  mobile  impassibile ,  et  cum 

Elfcclus,  et  7    -a  ^ 

ocr/o  essen- fectus  novus   potcst  csse  substantialis,  motor  moveat  unavice,   sequitur  quod 

tialis,  el  i  i  i  •. 

acciden-    vel  accidcntalis.  Item,  potest  esse  novus  semper  eodem  modo  movebit. 

sccundum  numerum  tantum,  vel  secun-         Tei'tia  conclusio  :  Si  mobile  immedia-  g^  rnobHe 

dum  speciem  ,  ita  ut  nunquam  pra3ces-  tum  motori  immobili   sit  uniforme  in  /JiJ"f,fo,o". 

serit  cffectus  consimilis  in  specie specia-  suis  partibus,  tunc  ab  ipso  motore  im-  (!j^j-"^l^.' 

lissima.  mobili  nunquam  proveniet  actio  nova.  forme,  a 

molore 

M  ,r.  m       Tunc   ponuntur  conclusiones.  Prima  Probatur,  quia  si  coelum  esset  uniforme  ?io«  proce- 

Molor  (P-  r-  7  n  ^^.^^  actio 

tcrnus  et  conclusio  cst  :  Motor  a3ternus,  et  immu-  in  suis  partibus  quemadmodumnosima-  nova,  se- 

iminutaoi-  '  ^-  ^^^^  ^^f 

lis  7ion  po-  tabilis  non  potest  movere  immediate  nisi  ginanun*  de  nova  spha^ra,  tunc  nunquam  si  mobHe 

test  move-  ^       .  .  "^  .  .    „     .  .  sit  diffor- 

re  nisimo- moin   cn'culari.   Probatur,    quia  motor  aliter  respiccret  inferiora  una  vicc  quam       „/j_ 

ri.       a)ternus,  et  immutabilis  movet  infatiga-  alia,  nisi  dicerctur,  quod  ista  inferiora 

biliteret  sinepocna,  propter  hoc,  quia  moverentur  alitcr  respectu  coeli ;  sed  hoc 

movet  sine  resistentia  ,   ct  quilibet  alter  esset  impossibile,  quia   adhuc  oportcret 

motus  a  motu  circulariest  cum  resisten-  quod  iste  motus  provenirct  a  primo. 
tia  ;  ergo  hujusmodi  motor  leternus,  et         Quarta  conclusio  :  Si  mubile  motoris        4. 

immutabilis  nonpotestmovere  aliomotu  immobilis  sit  difforme  in  suis  partibus, 

quam  circulari,   et  hoc   immediate.  Et  tuncab  ipso  motoreiminobili  benepotest 

probatur   antecedens,   quia  si  moverct  provenire  actio  nova.  Probatur,  quia  li- 

cum  rcsistentia  jam  moveret  per  cona-  cet  uniformiter  moveat  unum  mobile,ta- 


412 


LIB.  V)1I.  PHYSICORUM 


men  illud  mobile  aliter  respicit  ista  in- 
feriora  una  vice  quam  alia.  Et  hoc 
propler  diversitatem  partium  mobilis, 
sicut  patet  de  8.  spha^ra,  cujus  nunc 
aliqua  stella  respicit  unam  partem  terras, 
postea  pars  non  stellata,  deindc  aha 
steha,  et  sic  consequenter  ;  et  sic  pa- 
tet  ex  duabus  primis  conclusionibus, 
quod  a  motore  immobili  non  potest  pro- 
venire  actio  nova  immediata,  sed  bene 
potest  provenire  novus  effectus  a  motore 
jmmobili  mediante  motu  a^terno  per  quar 
tam  conclusionem,  et  hoc  propter  diffor- 
mitatem  partium  mobihs;et  hocdeprinio. 
Quanlum  ad  secundum,  primaconclu- 
sio  est  ista.  A  diversis  motoribus  immu- 

Effeciusno  .  . 

vus  secu7i-  tabilibus  et  ex  diversis  motibus  regulan- 

ciTmlm'.  bus  potest  provenire  novilas.  Probatur, 

pofsupost  qiiia    ahter  non  posset  assignari  unde 

ta  nnindi  pi^Qveuirent  retrograda  tiones,  stationes 

et  directiones  planetarum,  et  propter  is- 

tam  cdusam  Sol  movetur  velocius,quan- 

do  est  in  £equinoctiah,  quam  quando  est 

in  Tropicis;  et  causa  hujusmodi  irregu- 

laritatis  potest  esse  propter  diversitatem 

partium  mobilis,  et  propter  diversilatcm 

velocitatis  unius  mobiiis,  vel  alterius. 

Secunda  conclusio  :  Si  motus  coeli  sint 
ad  invicem  comparabiles,  nunquam  est 
aliqua  dispositio  in  ccelo,  vel  aspectus, 
vel  conjunctio,  aut  aliquid  hujusmodi, 
quin  alias  infmities  fuerit  dispositio  con. 
similis,  supposito  quod  mundus  fuerat 
seternus.  Probatur,  quia  si  nunquam 
fuerat  dispositio  consimilis,  aut  non  in- 
fmities,  sequeretur  quod  iHi  motus  non 
sunt  ad  invicem  comparabiles,  ita  utista 
ad  invicem  convertantur.  Ex  isto  sequi- 
tur,  quod  cum  omnia  ista  inferiora  de- 
pendeant  a  superioribus,  quod  nunquara 
est  aliquis  effectus  in  istis  inferioribus, 
quin  infinities  fuerit  effectus  sibi  consi- 
milis  secundum  speciem,et  sic  supposita 
comparabilitate  motuum  ca'Iestium,non 
potest  csse,  naturaliter  loqucndo,   ali- 


quis  effectus  novus  secundum  speciem. 
Tertia  conclusio  :  Si   motus  coelorum 
sint  ad  invicem  incommensurabiles,tunc 
in  quolibet  instanti  co^Ium  est  in  tali  dis- 
positione,  quod  nunquam  ante  fuerat  in 
dispositione  sibi  consimili,  nec  in  poste- 
rum  erit,    quia  da    quod   sit,    sequitur 
quod  omnes  illi  motus  sunt  ad  invicem 
commensurabiles,  quod  est  oppositum 
positi.  Ex  quo  patet,quod  hoc  supposito, 
motus    coeli    sint    incommensurabiles, 
quod  semper  ista  inferiora  sint  in  tali 
dispositione  quod  nunquam  ante  fuerant 
in  dispositione  consimili,  nec  unquam 
postea  erunt,  et  ideo  possibile  est,  quod 
fiat    aliquis  effectus  novus    secundum 
speciem,  cujus  nunquam  similis  prasces- 
sit.  Et   si  qua^ratur,  an  motus  coelorum  i/(„„s  ^a 
sint  ad  invicem  commensurabiles,  ^'Q^lZlZYi, 
non,  respondetur,    quod  hoc  non  potest  ^,^''/,"^^^,?" 
sciri  per  aiiquam  experientiam  ;  nam  in  biies. 
infinitum    modica    pars,    ut  millesima 
unius  partis  mensurabilis  potest  reddere 
duas  quantitates  commensurabiles,  vel 
incommensurabiles,  et  sic  patet  qualiter 
a  motore  immobili   possunt  provenire 
diversi  effectus:  mediante  motu  teterno, 
propter  difformitatem  mobilis  quantum 
ad  suas  partes. 

Secundo,  propter  diversitatem  velo-  §. 
citatum  diversorummobilium,  et  propter 
irregularitatem,  et  propter  incommen- 
surabilitatem.  Sed  dubitatur,  an  motor 
immutabilis  potestnunc  incipere  movere 
aliquod  mobile  ajternum,  quod  nunquam 
actu  movit,  et  si  sic,  videtur  quod  a 
motore  inunobili  proveniat  actio  nova 
immediate.  Respondetur  primo,  quod 
hoc  non  est  possibile  immediate  ,  quia 
vel  ille  molor  immobilis  moveret  natu 
raliter,  vel  violenter  ;  non  naturaliter, 
quia  cum  priiis  •  non  movebat,  oportet 
quod  aut  potentia  sit  augmentata,  vel 
resistentia  diminuta,  vel  saltem  quod 
motor,  et  mobile  sint  ad  invicem  appli- 


QU^STIO  IV 


413 


cata ;  sed  niilhim  istoriim  potest  fieri 
sinemotu  primo  ;  igitur  impossibileest, 
quod  incipiat  primo  movere,  alio  motu 
non  pra3cedente  ;  si  voluntarie,  non  ap- 
paret  ratio  quare  nunc  debet  movere, 
et  prius  non  ,  imo  si  nunc  vult  movere, 
sequitur  quodprius  volebat  movere,  et 
per  consequens  nunc  non  primo  incipit 
movere. 

Secundo,  dico  quod  possibile  cst  ad 
imaginalionem,  quod  aliquod  mobile 
a?ternum  incipiat  moveri,  postquam  non 
movebatur  ,  et  hoc  mediante  molu  feter- 
no.  Probatur,  supposito  quod  motus 
cccli  sint  incommensurabiles  ad  invicem ' 
tuncpositoquod  essetuna  rota  perpetua, 
cui  motor  esset  applicatus,  non  potens 
igitur  ipsam  movere  propter  impedi- 
mentum,  tunc  ex  incommensurabilitate 
motuum  coelestium,  potest  provenire 
quod  aliqua  sph^ra,vel  aliquaconjunctio 
esset  propinquior  illi  rot£e,quam  unquam 
fuerat  aliqua  alia  toto  tempore  «terno, 
et  ex  approximatione  posset  contingere, 
quod  impedimentum  removerelur,  et 
moveretur  rota  ;  verum  e.st  tamen  sicut 
dictum  est,  quod  hoc  est  impossibile, 
nisi  motu  seternopraecedente,  et  istasunt 
dicta  asserendo  prascise  secundum  ra- 
tionem  naturalem ;  et  hasc  de  secundo. 
Quantum  ad  tertium,  dico  quod  se- 
A  motore  cundum  fidem   et   veritatem   habemus 

immobili  ,  .  ,  .  .... 

immediaie  conccdcre,  quod  a  motore  immobili, 
potest  ac-  scilicet  ipso  Dco,  potest  provenire  actio 
JJcut?dum  ^o^'^  immediate,  imo  de  facto  prove- 
finem.       j^j^  gjj  jpgQ    totus  mundus  noviter  et 

hoc  persuadetur  ex  hoc,  quod  Deus 
est  infinitaj  virtutis.  Secundo,  ex  hoc 
quod  Deus  est  seternus  ,  quia  licet 
ab  ipso  proveniat  actionova,non  propter 
hoc  sequitur  quod  ipse  mutetur ,  sed 
omnis  mutatio  est  in  rebus  mutabilibus, 
qua3  ab  ipso  proveniunt. 

Tertio,    quia,   ut  patuit    in  sccunda 
parte,  imaginabile  cst,   quod  rota  quie- 


verit  tempore  Eetcrno,  et  incipiat  moveri 
denovo  mediante  motu  reterno ;  igitur 
multo  rnagis  videtur,  quod  Deus  sesolo 
possitipsam  incipere  movere,  vel  saltem 
non  apparet  aliqua  repugnantia,  ex  quo 
Deus  est  infmitus. 

Ad  rationes.  Ad  primam  diceret  Aris- 
toteles  quod  motor  immobilis  non  est 
liberje  voluntatis  libertate  contingentia3, 
sed  libertatecomplacentia^ ,  et  illa  est 
libertas  necessitatis. 

Ad  secundam,  negaret  consequen- 
tiam  ,  quia  ex  productione  novi  effectus 
videtur  sequi  ipsum  esse  mutabile,  et 
nonex  productione  a3terni,capiendo  pro- 
ductionem  large  pro  conserv^atione. 

Ad  tertiam,  negaret  consequentiam  : 
unde  non  oportet,  quod  si  prima  causa 
agataliquid  mediantc  secunda,  quod  se 
sola  possit  hoc  facere. 

Ad  quartam,  diceret  quod  revolutio 
hodierna  non  est  aliud,  quam  ccelum 
hodierevolutum,etdatoquod  essetaliud, 
tunc  diceret,  quod  est  effectus  partialis 
continuatus  toti  motui  aeterno ,  et  ideo 
non  diceretur  effectus  novus,  sed  an- 
tiquus. 


QU.^STIO  IV 
Utrum  seinper  moveamur 


Arist.  ]\oc.  8.  Phys.  c  3.  texl.  21.  Averr.  cnm.  21. 
D.  Thom.  lect.  5.  Simpl.  in  8.  Phy<,  com,  20. 
Parm.  et  Meliss.  apud  Simpl. /tic.  Item  Hei"acl.et 
Alex.  apud  eumdem  comm.  22.  Alb.  tract.  2.  cap. 
1.  ^Egid.  R 'manus  t/u6.  I.  in  locum  Philos,  cit. 
et  serjq.  Gouimbric.  et  Ruvius  in  cxpos.  cap.  3. 
Rocc.  m  Paraphrasi  summa  2.  cap.  1. 


Arguitur  quod  sic,  quia  motus  est  in 
rebus  mutabilibus,  sicut  vita  in  rebus 
animatis,  ut  ponit  Aristoteles  in  prin- 
cipio  hujusS.  text.  1.  sed  nullum  ani- 
matum  potest  esse  sine  vita ;  igitur  nul- 
lum  mobile  potest  esse  sine  motu  ,  et  per 
consequens  omnc  mo])iIe  movetur. 


114  UB.  VIII.  PIIYSICORUM 

Secundo,    si    aliquod    mobile   quies-  riora  contiaue    alterantur.    Antecedens 

ceret,  hoc  esset  pro  tanto,  quod  esset  in  patet,   propter    varietatem    aspectuum 

suo  loco  naturaii;  sed  propter  lioc  nun  ,  partium  cooli,  quia  una  pars  ca3li  nunc 

quia  ccelum  est  in  suo  loco  naturali,   et  est  intensius  illuminata,  et   deinde  re- 

iamen    movetur,   etiam    ignis    in   sua  missius,  ct  sic  consequenter.   Et   tenet 

splicTra    movetur,   ut  patet    i.    Meteo-  consequentia  ;  quia  alteratio  in  causa, 

rorum.  ponit  altcrationem  in  effectu. 

Terlio,  quia  semper  centrum  gravi-         Nono,  omnia  ista  inferiora  senescunt; 

tatis  debet  osso  medium  mundi  ;  igitur  igitur  continue  alterantur.    Tenet  con- 

sompcrterra  movetur,  et  perconsequens  sequentia,   quia   senectus   est    alteratio 

omnia  alia,    quia  de  terra  minus  vide-  continua  ad   determinatum.  Et  antece- 

tur.  Consequentia  proloatur  :   quia   per  dens  apparet,   quia  in  hoc  est  differentia 

calefactionem  a    Sole   continue   aliquae  inter  coslum,  etista  inferiora.Oppositum 

partes  levefiunt  ,    et    per    consequens  arguitur  per  Aristotelem  8.  hujus,   cap. 

continue  variatur  centrum  gravitatis.  5.  te-xt.    22.  ct  inde,  ubi  probat,  quod 

Ouarto,  ignis  movetur  in  sua  sphagra  aliqua  sunt  quas  quandoque  moventup, 

raptus  impetu  coeli,    aer   movetur  per  et  quandoquc  quiescunt.  Secundo,  patet 

ventum,  aqua  per  fluxum  ;  igitur  a  si-  ad  oxperientiam,  quia  aliqua  quiescunt  ; 

mili  tcrra  movetur  ;  igitur  cum   coeium  igitur  ita  est,  quod  illa  quiescunt.   Gon- 

moveatur,   scquitur  quod    omnia    mo-  sequentia  tenet,  quia  hoc  sufficit    Aris- 

veantur.  toteli  ad  probandum  motum  esse,  quia 

Quinto,  dato  quod  non  omnia  movean-  videmus  aliqua  moveri . 
tur,  attamen  lioc  per    nullum   sensum,         Notandum,    quod  quasstio  potest  in-  Semu^^^^^^^ 

aut    experientiam    potest     deprehendi  teliigi,  vel  generaliter  de   omni   motu, 

propter  hoc,  quod  multi  sunt  motus  in-  vel  speciaiiter  de   aliqua  specie  motus. 

sensibiles,  propter  tarditatem    et  parvi-  Item,  potest  intclHgi,  vel   de   possibili, 

tatem  ;  igitur  ad  minus  non  est  evidens  vel  de  facto,  scilicet  utrum  possibile  sit, 

quin  omnia  moveantur.  quod  omnia  moveantur  ;  vel  utrum  ita 

Sexto,arguiturquodomnia  specialiter  est  de  facto,    quod  omnia    moveantur. 

alterantur,  quia  coelum  continue  influit  Tunc  primo  tangenda  estuna  via  ;  deinde 

in  ista  inferiora ,  et  hoc  aliter,  et  aliter  alia  sibi  opposita. 

propter  varietatem  aspectuum  coeli ;  igi-         Quantum    ad  primam,    ponitur   ista    0.»^«^^ 

turista  infuriora    continue  alteran.tur  ,  conclusio ;  Semper  omniamoventur.sci- ,«omi/Hr. 

quia  coelum  est  causa  alteralionis  isto-  licet,  vel  motu  locali,   vcl    alterationis  , 

rum  inferiorum.  ct  sic  de  aliis  motibus  ;   et   de  corpore 

Septimo,    quodiibet  istorum    inferio-  coelesti  conclusio  non  est  dubia,  sed  so- 

rum,  autest  mixtum,  vel  simplex  ele-  lum  de  istis  inferioribus,  de  quibuspro- 

mentum  :    si   mixtum,  tunc    continue  batur  sic,   quia  Cffilum  inlhiit  aliter,  et 

alteratur  propter  contrarietatem,   quam  aliler  in  ista  inferiora  ;  igitur  ista  infe- 

includit;si   simplex,  hoc    est  falsum  ,  riora  continue  alterantur.    Antecedens 

quia  nullum  cst  elementum  pure  sim-  patet  1.  Meteororum.  Sed  quod  continue 

plex,  quin  sit  alteratum  propter  conti-  aliter,  et  aliter,  patet  propter  continuam 

ncns'  propinquum,  aut  remotum.  variationem  aspectuum  coeli.  Tenet  con- 

Octavo,  quiaccelumcontinue  alteratur  sequentia,  quia  inlluentia  recipitur   ab 

sccundum  lumen  ;  igitur  et  ista   infe-  istisinferioribus;  igitur   secundum  quo 


QUyESTIO  IV 


415 


est  alia,  et  alia,  secundum  lioc  ista  in- 
feriora  alterantur. 
3'  Secundo,  quia  videmus  quod  Sol   per 

ejus  accessum  calefacit  ista  inferiora,et 
per  ejus  recessum  ipsa  continue  frige- 
fmnt ;  igitur  cum  semper  acccdat.  vel 
recedat,  sequitur  quod  semper  alte- 
rentur. 

Tertio,  quia  non  solum  coelum  influit 
per  lumen,  sed  per  alias  influentias. 
Quodpatet,  quia  Luna  frigefacit,  et  ta- 
men  non  lumine,  cum  de  natura  lu- 
minis  sitcalefacere,  et  patet  1.  Meteo- 
rorum ;  igitur  ista  inferiora,  licet  non 
omniailluminentur,  possunt  tamen  om- 
nia  alterari ;  imo  omnia  alterantur  de 
facto  per  illam  influentiam,  cujus  si- 
gnum  est,  quod  profunde  infra  viscera 
terrse  generantur  metalla,ibi  tamen  ma- 
xime  apparet,  quod  deberet  esse  quies. 

Quarto,  si  poneretur  r|uod  non  omnia 
moverentur,  hoc  esset  pro  tanto,  quia 
sentimus  aliqua  quiescere  ;  sed  illa  ratio 
non  valet,  quia  aliquis  est  motus  insen- 
sibilis  propter  tarditatem  ,  ut  patet  de 
motu  umbrae  causato  a  parvo  stylo.  Item, 
qua^dam  sunt  horologia  artificialiter,  in 
quibus  ponitur  unus  circulus,  qui  in  mi- 
nori,  quam  in  anno  complet  suam  cir- 
culationem.  Item,  velocitas,  et  tarditas 
sequuntur  proportionem,  sed  quacum- 
que  proportione  data  potest  dari  minor; 
igitur  quacumque  tarditate  data  potest 
darimajor,  et  per  conscquens  aliquis 
motus  est  insensibilispropter  tarditatem 
nimiam  ,  etsic  apparetprobabiIiter,quod 
omne  mobilemovetur. 

Contra  conclusionem  ctbjicitur  :  quia 
omnis  motus  est  fmitus;  igitur  mobile 
quiescit  in  termino  motus ,  et  per  con- 
sequens  non  semper  quodlibet  movetur. 
Secundo,  sequeretur  quod  non  quodlibet 
mobile  haberet  naturam,  quod  est  fal- 
sum,  ut  patet  secundo  iiujus,  text.  4. 
Consequentia  patet,quia  natura  non  so- 


lum  est  principium  motus,  sed  ctiam 
quietis.  Tertio,  sequeretur  quod  frustra 
fieret  motus  naluralis.  Gonsequens  est 
falsum  :  quia  natura  semper  agitpropter 
finem,ut  patet  2.  hujus,  text.  75.  et  inde. 
Gonsequentia  probatur  :  quia  motus 
naturalis  est  propter  quietem  naturalem 
in  termino  motus,  et  tamen  per  te  nun- 
quammobile  quiesceret.  Quarto,aliquod 
mobile  movetur  uno  motu ,  deinde  motu 
reflexo  ad  terminum  unde  venit ;  igitur 
in  intermedio  quiescit,  ut  patet  in  isto  8. 
tcxt.  63. 

Quinto,  non  omne  movens  movet  ; 
igitur  non  omne  mobile  movetur.  Gon- 
sequentia  tenet,  cjuia  semper  potentia 
activa,  et  passiva  sibi  invicem  corres- 
pondent.  Antecedens  probatur,  quia 
s£epe  est  gravitas  lapidis,  quando  non 
movet,  et  caliditas  ignis,  quando  non 
calefacit,  ut  puta  quando  passum  non 
est  approximatum.  Sexto,  per  Aristo- 
telem  in  isto  8.  text.  2i.  ubi  dicit, 
quod  lapis  manet,  quod  non  fit  durior, 
nec  mollior,  et  sic  de  aliis  qualitatibus 
per  tempus ,  et  per  consequens  per  tem- 
pus  quiescit. 

Ad  ista.  Ad  primum,  aliquis  est  mo- 
tus  finitus  ,  concedo  ;  igitur  terminatur 
ad  quietem,  negatur  consequentia  ;  quia 
adhuc  potest  mobile  moveri  alio  motu, 
licet  illo  desinat  moveri. 

Ad  secundum,  negatur  consequcniia  ; 
quia  natura  bene  est  principium  quietis 
secundum  quul,  aut  a  motu  locali,  licet 
non  sit  principium  quietis  ab  unini 
motu. 

Ad  tortium,  negatur  consequentia  ; 
quia  sufficit,  quod  in  termino  mobile 
quiescat  quiete  oppositamotui,  quoten- 
debat  ad  suum  locum. 

Ad  quartum,  negatur  consequentia  ; 
et  dato  quod  concedatur  consequentia, 
sufficit  quod  in  intermedio  quiescat  se- 
cundum  quid. 


5. 


416 


LIB.  VIII.  niYSICORUM 


Ad  quintum,  negatur  consequentia; 
quia  ut  in  pluribus  movens  non  potest 
movere  nisi  unico  motu  ;  secl  mobilepo- 
test  moveri  diversis  motibus.  Secundo, 
quia  ut  in  pluribus  movens  non  potest 
movere  nisi  unum  mobile  ;  sed  unum 
mobile  potest  moveri  a  diversis  moto- 
ribus. 

Ad  sextum,  concedo  quod  manet  per 
tempus,  quod  non  sit  sensibilis  variatio, 
sed  hoc  non  obstat,  quin  continue  va- 
rietur.  Et  ad  auctoritatem  Aristotelis 
post  oppositum,  dicitur  quod  Arisloteles 
vult,  quod  aliqua  quiescunt  secundum 
quid,wi^  motu  lorali,  vel  quod  ipsorum 
non  apparet  mutatio  sensibilis. 

Ad    secundum    de  experientia,    dico 
quod  non  est  simile  de  motu,  et  quiete , 
quia  motus  percipitur  ex  hoc ,  quia   res 
aliter  se  habent  prius  et  posterius :  modo 
nunquam  aliqua  percipiuntur,  aliter   se 
habere,  quin  aliquo  modo  aliter  se   ha- 
beant,    sed  quiespercipitur  exhoc,  quod 
res  eodem  modo  se  habent  :   modo  ali- 
qua  videntur  eodem  modo  se  habere, 
quje  tamen  aliter  se  habent  propter  di- 
versitatem    insensibilem,  et  de   hoc  de 
prima  via. 
Nonom-       Quautum  ad  sccundam,  potest  teneri 
ierVoTen-  probabiliter,  quod  non  omnia  moventur ; 
^"'■'  et  est  prima  conclusio  de  motu  locali  : 

Possibile  est  omnia  moveri  localiter. 
Probatur  de  massa  gravium,  de  qua  mi- 
nus  videtur,  quia  dicit  Commentator  2. 
Coeli  :  possibile  est,  quod  ad  unam  par- 
tem  terrte  fiat  tanta  additio  gravitatis, 
quod  sufficiat  movere  aerem  circumdan- 
tem  terram  ,  et  per  consequens  tunc  va- 
riabitur  centrum  gravitatis  ,  et  per  con- 
sequens  centrum  magnitudinisterra),  et 
per  consequens  tota  terra  movebilur  ;  ct 
possibile  est,  quod  quandoque  ita  sit  de 
facto,  propter  construclionem  alicujus 
civitatis,  vel  turris,aut  proptermagnum 
pulsum  aqua)  ad  unam  partcm  terra3. 


Secunda  conclusio  :  Xon  semper  est 
ita  de  facto  ,  quia  non  quilibet  excessus 
gravitatis  suflicit  movere  aerem  circum- 
dantem  terram  ,  sicut  in  a^quilibrio  si 
appenderentur  aequalia,  non  quodlibet 
grave  additum  alteri  eorum  facit  motum 
propter  difficultatem,  qua)  est  in  descen- 
dendo  aerem,  sed  in  vacuo  quilibet  ex- 
cessus  bene  sufficeret. 

Deaugmentatione  autem,  generatione, 
et  corruptione,  notum  est  quod  ab  istis 
motibus  aliqua  quiescunt  ;  de  altera- 
tione  vero  est  prima  conclusio :  Non  sem- 
per  omnia  alterantur.  Probatur,  quia 
multa  sunt,  quibus  contraria  non  sunt 
semper  applicata  ;  igitur  multa  sunt  quas 
non  semper  alterantur.  Consequentia  te- 
net :  quia  omnis  alteratio  fit  a  contrario 
applicato,  ut  patet  1.  de  Generat.  Pro- 
batur  antecedens,  quia  ut  videtur,  ignis 
in  sua  sphsera,  scilicet  in  medio  sphffir;© 
non  habet  contrarium  applicatum.  Item, 
partes  centrales  terr£e,  quibus  nullum 
contrarium  videtur  applicatum.  Item, 
partes  intermediaB  in  mixtis  solidis,  cu- 
jusmodi  sunt  lapides,  et  metalla.  Gontra 
istas  conclusiones  sunt  rationes  ante  op- 
positum. 

Ideo  ad  primam,  dico,  quod  Aristoteles 
hoc  intelligit  de  motu  C(eli,  quem  simi- 
litudinarie  vocat  vitam,  eo  quod  estcausa 
vit?e  istorum  inferiorum.  Ad  secundam, 
concedo  consequens ;  quia  terra  quiescit 
propter  hoc,  quia  est  ia  suo  loco  natu- 
rali.  Et  si  instetur  de  igne  ,  dico,  quod 
ibi  est  impedimentum,  et  de  coelo  non 
est  simile  sicut  de  illis  qure  recte  mo- 
vcntur.  Ad  tertiam,  negatur  consequen- 
tia  ;  quia,  ut  dictum  est,  non  quaslibet 
alleviatio  alicujus  partis  terr^e,  sufficit 
ad  movendum  terram,  et  hocpropterae- 
rcm  circumdantcm,  qui  resistit.  Ad 
quartam,  dico,  quod  non  est  simile,quia 
tcrra  est  corpus  solidum,  fixum,  etma- 
nens,  et  ideo  non  estsimile  sicutde  aliis 


clementis.  Ad  quintam,  dico,  quod  po- 

test  comprchendi  per  rationem  deductam 

ex  sensu.  Ad  sextam,   negatur  conse- 

quentio,  et  conccditur  antecedens  ;  quia 

aliqua  sunl  in  istis  inrcrioribus,  ad  qua3 

non  attingitinlluentia  coeli,  sicut  partes 

cenlrules  terrcC.  Item,  multa  sunt,   qua3 

licetattingitin.Quentia  coeli,  tamen  forte 

pro  tunc  non  dominatur  adalterandum; 

igilur  possibilecst,  quod  tunc  quiescat. 

Ad  septimam,    concedo  :   niodo    dico, 

quod  possibileest,  quod  nec  mixtumele- 

mentum  alteret,  nec  mixtum  homo^e- 

neum  ;  sed  mixta  heterogenea,   et  alia 

conjuncla  cum  contrariis  continue  alte- 

rantur.  .Vd  or-.tavam,  potest  conccdi  ante- 

cedens  de  coelo,  et  de  partibus  ca?Ii,  ex- 

cepto  Sole,  cujusforte  lux  non  intendi- 

tur,  vel  remittitur  per  aspectus  aliarum 

stellarum  ;  sed    negatur   consequentia, 

quia  multa   sunt  inistis  inferioribus,  ad 

qua^  non  attingit    hujusmodi    alteratio^ 

Ad  nonam,    negatur  antecedens,    quia 

simplicia  elementa,  et  mixta  homogenea 

non  senescunt,  nec  alterantur  nisi  con- 

trario  applicato.  Et  si  dicatur,  quodnun- 

quam  corrumperentur  ,  negatur  conse- 

quentia,    quia   vincet   constellatio,   per 

quam  applicabitur  corruptioni. 

EXFO.SITIO  TEXTUS 

Pnnci2)iuin  {[)nutem  consideration  is. 
Isleest  secundus  tractatushujus  octavi, 
in  quo  Aristoteles  determinat  de  dispo- 
sitione  entium,  qua?  cst  in  semper,  vel 
non  semper  moveri,  vel  quiescere  :  et  di- 
viditurin  septemcapitula.  In  primo  ca- 
pitulo  ostendit,  quodaliqua  entia,  quan 


QU^STIO    IV  417 

necesse  omnc  movens  sempermoveri  ad 
hoc,  quod  moveat.  In  quinto  concludit, 
quod  est  dcveniread  aiiquod  movens  im- 
mobile.  In  sextoostendit,  quod  est  ali- 
quis  motus  continuus,  ct  perpetuus.   Et 
in  septimoostendit,  quod  aliquasemper 
nioventur,  et  aliqua  quandoquc  moven- 
tur,  et  quandoque  quiescunt.  Secundum 
ibi  :  lleliquum  est  igitvr.  Tertium  ibi : 
Hoc  autem  diipUcitev.  Quartum  ibi  :  Ad 
dicta  autem.    Quintum   ibi  :   Non  ergo 
necesseest.  Sextumibi:  Quodautemnon 
est  ipswn.    Septimum  ibi  :  Esse  igitur 
qu.cdan.  Vvimmw  capitulum  dividitur; 
quia  primo  pra^mittit  unam  divisionem. 
Secundo  prosequitur  membra  illius  di- 
visionis.  Tertio  proponit   de  aliis  trac- 
tare  in  aliis  tractatibus.  Et  quarto,   re- 
colligit  determinata.  Secunda  ibi  :  Om- 
nia  igitur.  Tertia  ibi  :  Omnia  fere  au- 
tem.  Quarta  ibi  :  Pnncipiumautemrur- 
■nis.   Divisio  (a)  quam  pr^emittit,    habet  DMsio  en 


duo  membra.  Nam   entia  naturalia,  vel  SS*m'"« 
omnia  se  habent  uno  modo,  vel  omnia  T^^'^'" 

,    ■■  111  ^^  motuniy 

trilDus,  vel  duobus  modis  :  si  uno  modo, 
hoc  est  tripliciter  ;  quia  vel  omnia  sem- 
per  moventur,  vel  omnia  semper  quies- 
cunt,  vel  omnia  aliquando  moventur,  et 
aliquando  quiescunt.  Si  autem  entia  na- 
turalia  se  habent  duobus  modis,  hoc 
esttripliciter;  quia  vel  aliqua  semper 
moventur,  et  omnia  alia  semper  quies- 
cunt,  vel  aliqua  semper  moventur,  et 
omnia  alia  quandoque  moventur,  et 
quandoque  quiescunt.Si  vero  se  habeant 
tribusmodis,  tunc  hoc  est  unico  modo  ; 
quia  allqua  semper  moventur,  et  aliqua 
semper  quiescunt,  et  aliqua  quandoque 


-  -  ■  .  moventur,  et  quandoque  quiescunl,    et 

doque  moventur,    et  quandoque  quies-  istud  membrum  probabitur  esse  verum, 

cunt.  In  secundo  ostendit,  quod  in  motu,  ut  postea  patebit. 

motoret  mobiledistinguuntur.  Intertio         Omnia  {^)   igUur.    Ilic    prosequitur 

ostendit,  quod  est   devenire  ad  aliquod  membra  dictie  divisionis,   et  primo   os-TexL"22 

movens,  quod  si  moveatur,  movebitur  a  lendit,  quod  impossibile  est  onmiaquies- 

se  ipso .  In  quarto  ostendit,  quod  non  est  cere.  Secundo  quod  impossibile  est  om- 

Tam.  ni. 

J7 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


cundum  \h\  :  Et  dicunt  quidam.  Ter- 
tium  ibi  :  Amplius.  Quartum  ibi  :  At- 
que  lapis.  Quintum  ibi  :  Et  de  ipso.Sex- 
tum  ibi :  Amplius  autem.  Primum  in- 
conveniens  est,  quod  sicut  dicentes  om- 


418 

nia  moveri,  ita  quod  nihil  quiescat.  Et 
tertio  ostendit  quomodo  aliqua  quando- 
que  moveantur,  et  quandoquequiescant. 
Secunda  ibi  :  Fere  autem.  Tertia  ibi :  At 

npvn  Prima  conclusio  est  ista  :  Impossi-     .    . 

b  eest  omnia  quiescere.Proba.ur  dedu-     nia  quiescere,  negant  sensum  .ta  d.cen 
c  ^lo inuqua  inconvenientia;  quia  la-     tes  (c)  omnia  mover,  d>cun  falsum    e 
es  ne.on  scnsum.  qu..rentes  rationem;     contra  sensum  :  nno  non  solum  natma 
mod  !n    mitas  qulam  intellectus  est     est  principium  motus.  m.o  efam  quie- 
moaoinmmiw   q        ^     ,,„u„,..„  .v,-,a.     tis;  tamen  dicere  omnia  moveri,  est  mi- 

nus  contra  scientiam  naturalem,   quam 
dicere  omnia  quiescere. 


\ 


Inflrmitas 
etl  intel- 
leclus  qua 

rere  ratio-  rieutia  sensus 

nem  ubi 
habetur  . -  - 

,rS";.  judiciis  ,  et  per  rationem  corrigimus  er 
rores  sensus  ;  igitur  non  est   mfirmitas 


qua^rere    rationem,   ubi   habetur  expe- 
entia  sensus. 
Sed  contra  :  quia  saspe  sensus  errat  m 


Et  dicunt  quidam.  Secundum  incon- 

rores  sensus  ;  igitur  non  e«. veniens  est  ,  et  recitat  primo  dicta  anti- 

ru"rererationem,ubihabeturexperien-  quorum.  Unde   antiqui  dicebant  omm 

rasensus.  Respondetur,   quod  quando  moveri,  tamen  de  aliquibus  non  apparet 

sensus  errat,  et  quod  per  rationem  s^pe  sensui  propter  tarditatem  motus.    Con- 

corriffitur  error  sensus  ,  sed  hoc  est  per  tra  primo,  quia  non  est  possibile  sem- 

alia  sensata,  mediantibus  quibus  perci-  per  augmentari,   vel  diminui  ,  sed  est 


dare  quietem  intermediam  :  unde  isti 
sunt  motus  contrarii,  et  inter  quoslibet 
motus  contrarios  necessario  cadit  quies 
media,  ut  postea  probabitur.  Secundo, 
quia  sic  dicere  esset  idem,  sicut  dicere 


pimus  iUumerrorem;  sed  in  casu,  quo 
sensus  judicet  aliquid,  et  per  alia  sen- 
sata  non  possumus  experiri  oppositum 
iUius  judicii,  tunc  firmiter  est  assentien- 

dum  illi  iudicio,  nec  ultra  hoc  est  qua3-  4„,„  „.„  „. , 

renda  alia  ralio,  imo  ultra  hoc  qua^rere  quamlibet  guttam  cadentem  rernovere 

rationem  est  infirmitas   intellectus  non  aliquam  partem  lapidis ;  modo  hoc  es 

notentis  meditari,  de  per  se  manifesto,  falsum  ,  quia   multa,  gutta.  d.sponunt 

V     dubio.     Sec^ndum'     inconveniens,  lapidem,  et  una  cavat  lapidem  dispos, 

quia  licet  dubium  esset  de  ista  univer-  tum.  Tertio,  quia  sic  dicentes,   dicerent 

sali  omnia  moventur,  attamen  de  parti-  quod  ligna   qua3  putrefiunt,  vel  a^difl- 

culari  nuUa  est  ambiguitas.  Tertium  in-  cia  quae  corruunt,  semper  post  eorum 

conveniens    quia    negans  motum  non  factionem  tenderent  ad  eorum  corrup- 

0^«™      n   adicit  scienli.  naturali,  imo  tionem,  alterando  :  modo hoc  non est ne^ 

et  am  contradicit  (»)  cuilibet  alii  scien-  cessarium,  imo  quandoque  remanent  m 

rnanfqulibe    cientia  saltem  exer-     statu.  Quarto,  quia  eadem  rat.one  d,ce- 

cendoacTu?nsuum,utiturmotu.Quartum     retur,    quod    semen    quod  pon.tur  m 

nconveniens,quiamotum  esse  est  prin-     terra,  vel  jacens  m  terra,  statnn  a  pnn- 

cioTum    in     cientia  naturali,  ut  patet     cipio,  quando  poneretur,  ascenderet  de 

ZL  huiu.   tcxt.  11 .  modo  ad  Natura-      terra  ;  modo  hoc  est  lalsum,  qu,a  p,-,mo 

fennons  e<;tatrep,-obaresuaprincipia,     disponitur  ad  pul.ulationem,   et  totu,n 

sed  ^ecad  Metapl,yBicumspectat  arguere     simul  dividitpostquam.acqu,ev,t.Qu,nto, 

sed  nec  v  3  ^.^  diceretur,  quod  duo  non  poten- 

T...'.s.   dit    q ,  d  in,possibile  est   omnia    mo-     insufficienter,  quod  est  f»^BU„.  ;  qma 
veri  etducitadsexinconvenienUa.se-     videmus,  quod  duo  non  sufficuat  traha- 


Inter^mo- 

tus  coniri 

rios    cad 

quies     HJ, 

dia. 


Vide  co 
tradictii 
nem  Zt 

tnarce. 


QU^STIO  IV 


419 


re,    et  cum    tertius   superaclditur   illi, 

sufficiunt.    Sexto,    quia    tunc,    quando 

aqua  congelatur,  diceretur,  quod  sem- 

perante  disponebatur  adcongelationem; 

modo  hoc  est  falsum,  quia  aliquandore- 

mansit  in  statu,  et  modo  congelatur  pos- 

tea  simul ;  et  omnia  ista  exempia  pro- 

bant  non  quod  alleratio  fiat  subito,  sed 

quod  post  longas  quietes  incipiunt  fieri 

hujusmodi  alterationes. 

10.  Amplius  cum  xgrotaverit.  Tertium  in- 

conveniens,  quia  cum  infirmus  sanatur, 

jam  mutatur  ad  sanitatem  ,  etilla  habita 

quiescit,   quia  si  moveretur,  vel  move- 

retur  in  sanitatem  ;  et  hoc  non,     quia 

jam  habet  sanitatem  :  vel    in  aliud  ,   et 

illud  non  oportet. 

At  quodlapis. Quixrlum  inconveniens, 
quia  videmus  lapidem  movere  per  longa 
tempora,  sine  hoc  quod  fiat  durior,  vel 
moUior  ;  quod  non  esset,  si  omnia  essent 
in  continuo  motu. 
'xt  24.  ^^  ^^  i'^)  ^P^^  ferri.  Quintum  incon- 
veniens,  quia  videmus,  quod  lapis  multo 
velocius  descendens  deorsuia,  quiescit 
in  termino  motus,  quod  non  esset,si  om- 
nia  continue  moverentur. 

AnijHius  autem  terra.  Sexlum  incon- 
veniens,  quia  videmus,  quod  corpora 
naturalia  non  removentur  a  suis  locis, 
nisi  per  violentiam,  et  cum  magno  co- 
natu  respectu  movenlis,  quod  non  esset 
nisi  in  locis  suis  quiescerent,  et  recolli- 
git,  et  palet  in  littera. 
At  vero  neque.  II ic  ponil  tertiam  con- 
esi  uii-  clusionem,  scilicet  impossibile  est  entia 
amnrr  sc  haberc  duobus  modis,  ita  ut  aliqua 
aiiqua  sompcr  quicscant,  ct  aliqua  semper  mo- 
)/)r"'o- voantur,  et  quod  aliquando  moveantur, 
aliquando  f[uicscant ,  et  ducit  ad  qua3- 
dani  inconvenienlia  :  Primo,  quia  hoc 
est  contra  expcriontiam,  ut  dictum  fuit 
prius  in  aliis  rationibus.  Secundo,  quia 
augmentatio  est  motus  in  perfectam 
quietem,  qua  habita,  est  motus. 


Tertio,  quia  motus  violentus  non  po-  H- 
test  esse  perpetuus,  quia  fit  ex  quiete 
naturali.  Quarto,  quia  generatio,  etcor- 
ruptio  sunt  mutationes,  et  tamen  non 
possunt  esse  perpetuao,  quia  sunt  inter 
certos  terminos.Quinto,  quia  fere  omnis 
motus  est  quodammodo  generatio,  et 
corruptio,  ideo  cum  generationes  et  cor- 
ruptioncs  non  possunt  esse  perpetufe, 
nisi  per  quietes  interpositas,  sequitur, 
quod  aliqua  interpolatione  quandoque 
moventur,  et  quandoque  quiescunt  ; 
quod  fuit  probandum. 

Censere   (5)  autem  omnia.     Hic  pro-  '^^'^^-  ^'^- 
ponit  reductionem  de  istis  membris    ad 
loca  alia,   quia  postea  ostendetur.  quod 
primum  movens  est    mobile,    et   quod 
primum  motum  semper  movetur. 

Principium  (6)  autem  rursus.  Hic  Text.  zQ. 
recolligit  praecedentia.  Et  primo  recoUi- 
git  primam  divisionem.  Secundo  recol- 
ligit  conclusionem.  Et  tertio  recolligit 
alias  duas.  Secundum  ibi  :  Quod  igitur. 
Tertium  ibi :  Similiter  autem.  Primo 
recolligit  divisionem  de  verbo  ad  ver- 
bum,  sicut  ponebatur  prius. 

Quod  igitur.  Hic  recolligit  primam 
conclusionem,  dicens,  quod  impossibi- 
le  est  omnia  quiescere  ,  quia  licet  ali- 
qui  dicebant  quod  omnia  sunt  ens  mo- 
bile,  hoc  tamen  non  obstante,  dicimus, 
quod  aliquid  movetur  ,  et  ad  facien- 
dum  fidem  de  isto,  sufficit  sensus  ;  quia 
quaerere  rationem  de  illo,  ubi  habemus 
dignius  ratione,  est  opus  male  judican- 
tis,  eo  quod  non  potest  discernere,quod 
est  melius,  vel  pejus  credibile,  aut  quod 
est  principium,  vel  deductum  ex  princi- 
piis. 

Similiter  autem.  Recolligit  alias  duas 
conclusiones,  et  dicit  quod  ad  omnia  is- 
ta  sufficit  fides,  quani  habemus  per  sen- 
sum. 


420 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


ANNOTATIONES 

42        (a)     Divisio    qnam   praemitif,    habct    dno 

Opiniones  ,7ie,7i&rff.  Nota,  quodlia?c  cUvisio  liabel  sex 

nwtu!     ^  membra,  vel  seplem  ,  juxla  septem  opi- 

niones  antiquorum  de  motu.  Prima  opinio 


tris  motum  equi.  Adde  quod  et   Malhema- 
ticusqui  abstrahit  a  motu,  nonnullam  ejus 
imaginationem  habet  dum  ait  a  quolibel  in 
quodlibet  punctum  lineun  duci.  Qui  ergo  ^^. 
motum  auferl,  omnes  vuU  scientias,  el  ar 
tes  de  medio  sublatas. 
(c)    ita  dicejite?  omwamoveri.  Nota 


motum 
auferl, 
omnes 
scienlias, 
1     et  o.rtes 
<1^^"-^  destrmt. 


— a='— ;;i;;;u;;;:q;;d  NiphusIIeraclitiopinionemdefen.are<.on^ 

fuit  placitum  Zenonis  cum  Parmenide,   et  tendit,  dicens  Ans^.otelem  luc  ndul   al  ud 

Melisso;ethsecopinioest  contra  sensum.  condemnare,  quamquod  omniaper sesenv 

A        •   •    /■»    rrnnri   mTinri   spmnpr  per  moveautur ;  quod  autem  3  se,   vel  ex- 

Secundaopmiofuit,  quod  omnia  semper     i  ,-'.;,..,•„  ^nvnphm  mntn     ir 


moventur,  sicut  dixil  lleracliLus,quoe  esl 
etiam  conlra  sensum  ;  et  ist?e  dune  opinio- 
nescontraria  simpliciter  affirmant,lam  ex 
parte  subjecti  universalis  ,  quam  ra- 
lione  modi  prsedicati  semper.  Terlia 
opinio  est  ,  quod  omnia  quandoque 
moventur,  et  quandoque  quiescunt,  qutx3 
fuit  opinio  Anaxagoroe  et  Empedoclis,   ut 

visum  est  supra.  Et  istiduomodisuntsub-  -  •.   ,        i     •   . 

n     r     ratfone  modificationis  pr.dicati     ^..n.  Hoc  est  secunc lum  capitulum  hujus 

amuank  sed  contrarii  ex  parte  subjectl,     tractatus,  in  quo  Philosophus  ostendit, 

omnia.  Quarta  opinio  est,   quod  omnium     quod  in  omni  motu   movens  et   motum 


trinsecus  omnia  sint  in  perpetuo  molu,  id 
(inquil)  Aristoleles  non  negat.  C-aeterum 
quomodo  sustineri  possit  omnia  continue 
moveri,oplime  docel  Scolus  in  quxsl.  4. 
viJe  eum. 

EXPOSITIO  TEXTUS 


13. 


Reliquum  (1)  est   igitur  considcrai}- t;^^^^' 27 


rerum  qusedam  semper  quiescunt,  et  qure- 
dam  semper  moventur,  sicuL  dixil  Pytha- 
goras  et  post  Epicurus  ,  ut  refert  Albertus. 
Quinta  opinio  est,quod  quffidam  non  omnia 
quandoque  moventur,  et  quandoque  qaies- 
cunt.   Sexta    opinio    esl,    quod    quredam 
quiescunt  semper,  el  alia  moventur  quan- 
doque,  et  quandoque  quiescunt.   Seplima 
opinio  est,  quod  inveniuntur  in  enlium  di- 
versitale  tres  modi  simul,scilicelquodqu-o- 
dam  moventur  semper,  et  quajdam  quiev 
cunt  semper,  et  qua^dam  quiescunt  quan- 


distinguuntur  :  et  primo  proponit  inten- 
tionem  ingenerali.Secundo  ponit  quam- 
dam  divisionem.  Tertio  prosequitur 
membra  illius  divisionis  :  et  q  :  irto  con- 
cludit  propositum  suum.  Sec.uida  il)i  : 
Movsntium  igitur.  Tertium  il).  :  Et  ma- 
xime.  Quartumibi  :  Si  igilnr  omnia. 
Proponit  igitur,  quod  nunc  est  conside- 
randum,  utrum  omnia  quandoque  mo- 
veantur,  et  quandoque  quicscant ;  vel 
utrum  sit  aliquod  semper  motum,  et  ali- 


doque,  et  moventur  quandoque  ;  el  de  luic      quod  semper  mobile . 


in  prfficedentibus,  et  sequentibus  est  prin- 
cipalis  intentio. 

(b)  Imo  etiam  contrjdicit  cuilihet,  elc. 
Nota,  quod  non  solum  Physicus  naturam 
motus  speculatur,  verum  et  Melaphysicus 
de  altissimis  ejus  causis  et  principiis,  sed 
et  moralis  Philosophia ,  et  Rhetorica  de  ac- 
tionibus  docet,  quse  in  motu  consislunl,  de 
quibus  et  Dialectica  ratiocinatur  ,  quin 
etiam  et  Mechanicae  artes  motuumsunt  di- 
rectivse,  ut  ars  extruendarum  navium,  et 
nautica  motum  navisconsiderant.et  equcs- 


C(i 


Moventium  igitur.  Hic  pr£emittit  duas  ^^^1^ 

divisiones  :  secundo  combinat  membra  ';«^;f  ^ 

divisionis  in  invicem,  ibi  :  Q  lod  enim.  '«^»'^'^- 

Primo  dicit,  quod  eorum   qmc  movent 

et    moventur,  quaedam  movent  et  mo- 

ventur  per  se,  et  qua^dam  per  accidens  ; 

et  accipit  \\\cpcr  accidens,  prout  hic  dis- 

tinguitur  contra  per  sc,  et  primo,  ita 

quod  illud  dicitur  moveri  per  accidens, 

quod  solum  movetur  secundum  partem, 

vcl  quod  movetur  ex  eo,  quod  estin  alio. 


QU^STIO  IV 


421 


Secunda  divisio  :  Eorum  quee  moventur 
per  86,  qutedam  moventur  a  principio 
intrinseco,  et  alia  a  principio  extrinseco. 
Item,  quajdam  moventur  naturaliter,  et 
alia  violenter. 

Quod  enim.  Hic  combinat  membra 
divisionum  ad  invicem,  quodlibet  decla- 
rando,  dicens  primo,  quod  illud  quod 
movetur,  a  se  ipso  movetur  naturaliter, 
sicut  animal  movetur  a  se  ipso  ;  et  uni- 
vei-saliter  omne  illud,  quod  habet  in  se 
principium  intrinsecum  sui  motus,  mo- 
vetur  naturaliter.Secundo  addit  (^)  quod 
animal  contingit  moveri  naturaliter,  et 
violenter.  Et  potest  exponi  uno  modo, 
quod  animal  potest  moveri  violenter,  ut 
si  projiciatur  sursum.  Alio  modo,  quod 
animal  movetur  naturaliter,  quantum 
est  ex  parte  animas ;  movetur  tamen  \  io- 
lenter  considerata  natura  elementi,  de 
cujus  natura  est  animal  a  dominio,  nam 
animal  est  de  natura  terras  propter  gravi- 
tatem,et  ideo  quantum  est  ex  parte  terra3 
animal  movetur  violenter.  Tertio,decla- 
rat  aliud  membrum,  dicens,quod  eoruni, 
qucG  moventur  ab  alio,  qua^dam  moven- 
tur  violenter,  ut  ignis  deorsum,  et  terra 
sursum  ;  alia  naturaliter,  ut  partes  ani- 
malium,  si  moveantur  secundum  dispo- 
sitionum,  et  juncturarum  membrorum 
exigentiam  ;  quia  si  moveantur  membra 
secundum  juncturas  juxta  consuetum 
modum  natiinG,  tunc  dicuntur  moveri 
naturaliter ,  et  si  opposito  modo,  tunc 
dicuntur  moveri  violenter. 
2g  Et  (2)  maximcMic  declarat  principale 
intentum,prosequendoin  membris  dicta3 
divisionis  :  et  ostendit,  quod  in  omni 
motu  movens,  et  motum  distinguuntur. 
Et  primo,  in  iis  quai  movenlur  violen- 
ter.  Secundo,  in  iis  qua?  moventur  ex 
se.  Tertio,  iniis  qucB  moventur  naturali- 
ter,  licet  non  ex  se,  cujusmodi  sunt  gra- 
via,  et  levia  simplicia.  Secundum  ibi  : 
Poalea  aulem.  Tertium  ibi  :  Maxime  au- 


tem.  Primo  dicit,  quod  maxime  manifes- 
tum  est  in  his,  qua3  moventur  violenter, 
quod  movens  distinguitur  a  moto,  quia 
ibi  movens  est  extrinsecum  moto,  ut  pa- 
tet  in  projectu  lapidis. 

Postea  autem.  Hic  declarat  idem  in  15. 
iis,  qua3  moventur  ex  se,  dicens,  quod 
post  illa  qua3  moventur  violenter,  ma- 
nifestum  est  in  illis,  quie  moventur  se- 
cundum  naturam  ex  seipsis,  quod  mo- 
vens  distinguitur  a  moto,  quia  in  anima- 
libus  anima  est  movens,  et  residuum 
motum.  Sed  dubitatur  an  in  animalibus 
movens,  et  motum  distinguantur  secun- 
dum  situm,  vel  non,  quemadmodum  na- 
vis,  et  trahens  navem  situaliter  distin- 
guuntur?  Respondetur,  quod  in  moti- 
bus  animalium  primum  movens  est  ani- 
ma,  sed  non  immediate  ,  quia  anima 
movet  musculos,  et  mediantibus  mus- 
culis  motis  movet  nervos,  et  nervi  moti 
movent  membra,  ut  pedes,  et  tibias, 
quibus  niotis,  portatur  corpus  animalis ; 
modo  anima,  et  corpus  sunt  movens,  et 
motum  indistincta  secundum  situm,  sed 
alia  membra,  quorum  unum  est  movens, 
et  aliud  motum,  situaliter  distinguun- 
tur. 

Maximeaiitem.  Hic  declarat  intentum 
in  gravibus,  et  levibus,  quando  moven- 
tur  naturaliter  :  et  primo  proponit  esse 
dubium  de  istis.  Secundo  ostendit  quod 
gravia,  et  levia  non  moventur  a  se  ip- 
sis.  Et  tertio  ostendit  a  quibus  motori- 
bus  moveantur.  Secundum  ibi  :  Et  nam- 
que.  Tertium  ibi  :  Sed  accidit.  Primo 
dicit,  quod  maxime  dubium  est  de  ele- 
mentis  simplicibus,  scilicet  de  gravibus, 
et  levibus,  de  quibus  manifestum  est, 
quod  moventur  ab  alio  ,  quoniam  moven- 
tur  ad  locos  oppositos  suis  locis  natura- 
libus;  sed  immanifestum  est  a  quibus 
moveantur,  quando  moventur  ad  loca  , 
ad  qua3  inclinantur  secundum  naturam. 

Et  (3)  namque.  Hic  probat,  quod  gra-  T«t.  29. 


422 


UB.  VIII.  PIIYSICORUM 


Grayia,  et  yia,  et  levia  non  moveantur  a  se  ipsis, 
moventur  per  quatuor  rationes.  Secunda  ibi   :  Et 
a  seipsis.   ^.^^^^^^^  Tertia  ibi   :    Quare  si  in  ipso. 
Quarta    ibi    :  Aniplius  quomodo.   Prima 
ratio  :  Illud  non  competit  gravi  et   levi 
simplicibus,  quod  est  proprium  anima- 
torum  ;  sed  moveri  a  se  est  proprium 
animatorum  :  ergo,  etc.   Secundo,   illa 
qua3  moventur  ex  se,  possunt  ex  se  quies- 
cere  sine  impedimento  extrinseco,prius- 
quam  attingant  ad  terminum  motus,  ad 
quem  naturaliter  inclinantur,   ut   patet 
de  animalibus  :  sed  gravia,  et  levia  sim- 
plicia  non   possunt  quiescere,  donec  ad 
illum  terminum  perveniant,  ad  quem 
naturaliter  inclinantur  ;  ergo,  etc.  Ter- 
tio,  illud  quod  movetur  ex  se,   potest 
moveri  naturaliter  ad  diversas  differen- 
tias  positionis ;  sed  grave  et  leve  non 
moventur,  nisi  ad  unam  differentiam  na- 
turaliter  :  ergo,  etc. 
Quarto,omne  (4)  quod  per  se  movetur 
Text.'30    dividitur  in  partem  per  se  moventem,  et 
partem  per  se  motam ;  sed  grave  et  leve 
simplex  nonsic  dividitur  :  ergo,etc.  Ma- 
jor  patet,  quia  animal  dividitur  in  ani- 
mam  quae  est  per  se  movens,  et  in  cor- 
pus  quod  est  per  se   motum,   quia   ha- 
bet  in  se  dispositiones  actuales  potentes 
resistere,   et  causare  successionem   in 
motibus  provenientibus  ab  anima  :  et 
minor  patet,  quia   prajter  formam  ele- 
menti  simplicis  non  est  in  elemento  nisi 
materia  prima,  cum  dispositionibus  na- 
turaliter  consequentibus  formam    ele- 
menti,  quorum  nullum  potest  causare 
successionem  in  motu  nato  provenire  a 
forma  elementi. 
T«t.  31        Sed  (5)  accidit  ad  hsec.  Hic  inquirit  a 
quo  moventur  gravia,  et  levia  simplicia : 
et  primo  pra^mittit  duas  disiinctiones. 
Secundo,  respondet  cuidam  dubitationi: 
et  tertio  ostendit  a  quibus   moventur 
gravia  et  levia.  Secunda  ibi :  Attamen 
quxritur  hoc.  Tertia  ibi  :  Potcntia  autem 


est.  Primo  ponit  duas  distinctiones.  Se- 
cundam  ibi  :  Quoniam  a^^/em.Primadis- 
tinctio  est,quod  quoddam  est  (^)  movens, 
sive  motum  quod  de  sui  natura  non  mo- 
vet,  ut  si  dicatur,  quod  baculus  movet 
lapidem  ;  aliud  est  movens  a  natura  pro- 
pria,  ut  quando  dicimus,  quod  calidum 
est  calefactivum,  vel  etiam  movet  poten- 
tia  calidum,  scilicet  frigidum.  Similiter, 
quoddam  est  mobile  ex  natura  propria 
in  aliquem  locum,  ut  ignis  in  sursum,et 
terra  in  deorsum  ;  sed  aliud  est  mobile 
violenter  in  aliquem  locum ,  ut  ignis 
deorsum,  et  terra  sursum. 

Quoniani  (6)  autem.  Secunda  distinc-  Text.  32, 
tio  quod  aliquid  (c),  dicitur  in  polentia 
ad  aliquid  dupliciter  :  Uno  modo  in  po-  f//^l"fsf 
tentia  essentiali ;  et  sic  non  habens  scien-  inpoteM* 

duplicile\ 

tiam  dicitur  in  potentia   essentiali  ad  essentiau 

vel  acci- 

considerandum,  qula  prius  oportet  gene-  dentaii. 
rari  scientiam,  antequam  consideret.Isto 
modo  etiam  ignis  dicitur  in  potentia  es- 
sentiali  ad  movendum  deorsum,  et  hu- 
jusmodi  potentia  non  reducitur  ad  actum 
nisi  a  generante,  ut  a  doctore  qui  gene- 
rat  scientiam,  vel  a  frigiditate,  qua3  ge- 
nerat  gravitatem.  Alio  modo  aliquid  di- 
citur  in  potentia  accidentali,  ut  habeus 
gravitatem  potest  moveri  deorsum,quan- 
do  impeditur  sursum  ,  et  talis  potentia 
reducitur  ad  actum  a  removente  prohi- 

bens. 

Attamen  qugeritur.  Respondet  cuidam  17. 
dubitationi ;  quia  aliquis  quseret,  qu£e 
estcausa,  quare  grave  existens  sursum 
movetur  deorsum  ;  et  eodem  modo  de 
levi  a  contrario.  Respondet  Aristoteles 
quod  hujus  non  est  alia  causa,  nisi  quia 
ista  ex  naturispropriis  nata  sunt  sic  mo- 
veri,  ut  hoc  sursum,  illud  deorsum. 

Potentia  aulem  est.  Hic  ostendit    a  Cravia, 

.  levia  a  i 

quibus  moveantur  gravia  et  levia,  di-  moveant 
ccns,  quod  si  grave  moveatur,  movetur 
immediate  a  generante ;  sed  si  non  mo- 
veatur,  tunc  vel  hoc  est,  quia  habet  gra- 


QtJ^STIO  iV 


m 


vitatem,  et  prohibetur ;  vel  quia  non  ha- 
bet  gravitatem,  sed  potest  habere,  et  mo- 
veri  deorsum,  et  tunc  movetur  grave  a 
generante,  vel  a  removcnte  prohil)ens. 
Si  igitur  (7)  omnia.Wic  infert  conclu- 
sionem  principaliter  intentam,  scilicet 
quod  in  omni  motu  movens  distinguitur 
a  moto,  sub  istis  verbis,  In  omni  motu 
invcniuntur  movens,  et  motumdistincfa. 
Probatur  primo,  in  motu  violento  hoc 
est  manifestum.  Item  in  motu,  quo  ani- 
malia  moventur  ex  se.  Item,  in  motibus 
naturalibus  gravium,  et  leviuni  simpli- 
cium  hoc  est  declaratum  ;  igitur  cum 
non  sint  alii  motus,  sequitur  quod  in 
omni  motu  erunt  movens,  et  motum  ab 
invicem  distincta. 

ANNOTATIONES 

(a)  Addit  quod  animal  contingil  moveri 
naturaliler.  Nota,  in  quodlibetanimato  du- 
plicem  inveniri  motum.  Aller  est  secundum 
quod  est  mixtum,  et  sic  movelur  ad  mo- 
tum  elementi  pra^dominantis.  Alter  est  se- 
cundum  quod  est  animatum,  ut  motus 
progressivus.  Primi  motus  principium  est 
mixlum,eo  modo  quo  dicimus  de  gravibus 
se  movere,  et  Iiabere  principia  motus.Se- 
cundi,  scilicet  motus  animati  principium 
est  anima.  Secundo  diffenmt  ,  quia  ille 
motus  non  fit  secundum  cognitionem,  sed 
secundum  naturalem  appetitum,  sive  in- 
clinationem  provenientem  a  dominio  ele- 
menti ;  et  sic  est  determinatus  ad  unum, 
scilicet  ad  deorsum  ,  quia  corpora  magis 
Iiabent  de  terra  ;  motusautem  ratione  ani- 
mse  proveniens,  sequitur  appreliensionom, 
qua3  non  esl  semper  respectu  unius  loci, 
et  situs  ,  quia    appetitus    sequens    cogni- 


19. 


Ex  hoc  sequitur  primo,  quod  uterque 
istorum  motuura  est  animali  naturalis,  sed 
naiuralior  est  motus,  cujus  anima  estprin- 
cipium.  De  primo  motu  palet :  quia  motus 
naturalis  est  a  principio  naturali ;  sed  in 
animali  esthujusmodi  principium  tam  ae- 
tivum,  quam  passivum  ad  hos  motus  ;  ergo 
sunt  illi  naturales.  Secundum  docet  Scotus 
in4.  distinct.  49.  qusest.  14.  quod  in  hunc 
modum  probat  :  Quandocumque  sunt 
aliquae  potentiae  ordinatie,  naturalitas  po- 
tenliae  superioris  est  major,quam  potentiae 
inferioris  ,  ut  patet  quando  grave  ascendit 
sursum  ne  detur  vacuum  ;  ergo  naturalius 
est  corpori  periSci  ab  anima,  et  quod  motu 
moveatur  competenti  anima^,  quam  quod 
moveatur  motu  proprio  ad  centrum,  in- 
quantum  grave. 

Secundo  sequitur,  quod  motus  progres- 
sivus  animalis,  secundumquod  lalismolus 
anima  est  principium,  est  naturalis,  imo 
motus  sursum,  quando  in  patriam  sancli 
volabunt,  et  non  deficient,  erit  motus  na- 
turalis  ;  est  tamen  modo  secundum  c[uid 
violentus  ,  quia  corpus  est  repletum  hu- 
moribus  grossis,  qui  reddunt  hominem  pi- 
grum,  et  causant,  ut  defatigetur  animal. 

Tertio  sequitur,  quod  corpora  mortua 

apparent  graviora,  non  quia  plus  habent 

materia3  aut  quantitatis,  quam  habeant  in 

vita ,  sed    quia    spiritus  vitales    corrum- 

puntur,   et  inducuntur    humores    grossi, 

quanto  enim  corpora  habent  spiritus  sub- 

tiIiores,et  humores  minus  grossos,  agilius 

moventur,   quia  anima  habet  minus  impe- 

dimenti  :  hoc  intelligitur,   si  ca^tera  sint 

paria. 

(ij)    Quoddamest  movens  sive  niotum.  Nota, 

,  .  ....        .  Moventia 

quod    prima    distmctio  sic   nitelligitur  •.sum.  in 

Moventium  quaedam  movent  per  se,  et  se-  dffferentia. 
cundum  naturam ;  qua^dam  vero  per  acci- 


tionem  non  est  sempcr  determinatus  ad     dens,  etextra  naturam.  Exemplum  secun- 


unum.  Tertio  differunt  ,  quia  in  motu 
priori,  scilicet  naturali,  non  potest  intrin- 
sece  se  sistere,  ut  si  animal  a  turri  cadat, 
non  poterit  in  medio  sislere,  si  velit ;  sed 
in  molu,  cujus  anima  est  principium,  po- 
lest  sislere  per  intrinsecum. 


di,  ul  vectis,  sagitta,  vel  baculus  movet 
gravia,  ut  puta  lapidem,  se  d  hoc  non  est 
per  suam  naturam,  et  per  se  ;  nam  si  ba- 
culus  poneretur  extra  lapidem,  ct  non  mo- 
veretur  ab  alio,  non  moveret  ipsum  lapi- 
dem,  sed  cum  eo  quiesceret.  Exemplum 


424 


LIB.  VIll.  PHYSICORUM 


20 
Poteulia 
est  iluplex 
ad  actum 
Tprinnnn  el 
ad  rictum 
secuwfum. 


Poteiitia! 
essenlialis 
et  acciden 
talis    dis- 
cHmen. 


21. 


primi,  utsi  actucaliduiu,  putaignis,  cale- 
faciat  potentia  caliduni,  puta  aquani .  ei. 
eodem  modo  distinguitur  de  mobilibus  : 
quaidam  enini  moventur  secundum  natu- 
ram,  sicut  ignis  sursum,  et  'erradeorsum  : 
qupedam  vero  contra  naturam,  sicut  e  con- 
trario. 

(c)  Secunda  disiinclio,  quol  aliquid  di-^a- 
tur  in  potentia.  Nota,  quod  duplex  est  po- 
tentia,  qusedam  adactuum  primum,  quoe 
est  forma,  vel  dispositio  :  alia  estad  actum 
secundum,  quie  est  operaLio  consequens 
formam,  vel  cispositionem,sicut  scientia  est 
actus  primus,  el  considerare  actus  secun- 
dus.Prior  potentia  appellatur  essentialis, 
quia  est  ad  formam,  quse  est  principium 
operandi;  posterior  dicitur  accidentalis,qu:a 
est  ad  operationem.  Addiscens  ergo  est  in 
potentiaad  aclum  primum,sciensautempo- 
testesse  inpolentia  adacLum  secundum.Si- 
militer  caliditas  est  actus  primus,  et  ca- 
lefacere  actus  secundus  ;  frigidum  ergo  est 
in  potentia  essentiali,  seu  ad  actum  pri- 
mum  ,  sed  calidum  est  in  polentia  acci- 
dentali,  quia  potest  esse  in  potentia  ad  ac- 
tum  secundum.  Et  similiter  gravitas  et 
levitassunt  actus  primi,  sed  molus  sur- 
sum,  et  motus  deorsum  sunt  actus  se- 
cundi ;  aqua  ergo  est  in  poLenlia  ad  hunc 
actum  primum,  qui  est  levitas  ;  aer  vero, 
vel  ignis  aliquando  eslinpotentia  adactum 
secundum,  qui  est  moveri  sursum.  Inler 
autem  hujusmodi  potentias  ha3c  est  diffe- 
rentia  ,  quia  quod  est  in  aclu  primo,  el  in 
poLentia  adactum  secundum.  potest  statim 
transferri  ad  actuni  secundum,  si  fuerit  ei 
applicatum  objectum,  et  non  fuerit  extrin- 
secum  impediens,  nec  ad  hoc  quod  trans- 
feratur  ad  actum  secundum,  indiget  mo- 
tore  extrinseco  ;  '^alidum  enim  sLatim 
calefacit,  si  siL  ei  calefacLibile  approxi- 
malum,  et  actu  sciens  potest  statim  con- 
siderare,  nisi   sit  aliquod  impediens. 

Sic  etiam  actu  grave  si  sit  sursum,  sta- 
tim  movetur  deorsum,nisi  sit  extrinsecum 
impediens.  Illud  vero,  quod  est  in  potentia 
essentiali,  seu  ad  aclum  primum,  non  po- 
test  exire  in  operaLionem,   sive  in   acLum 


secundum  sine  moLore  exlrinseco,  a  quo 
generatur  actus  primus  ;  frigidum  enim 
non  pol.est  calefacere,  nisi  prius  efficiatur 
calidum  ab  aliquo  extrinseco  generante  in 
eo  caliditatem  ;  nec  aliquoJactugrave  mo- 
vetur  sursum  naturaliter,  nisi  fial  levo  per 
moLoreinextrinsecum  generantem  in  eo 
levilaLem  ,  atque  adeo  ad  hoc,  quod  leve 
incipialmoveri  sursum,  indiget  moLore  ex- 
trinseco,  scilicel  generante  ineo  levitatem, 
si  sit  in  potentia  essentiali,  sive  in  potenLia 
ad  aclum  primum,  vel  indigeL  removente 
prohibens,  si  sit  aclu  leve,  et  in  potentia 
accidentali,  sive  ad  acLum  secundum.  Et 
quamvis  grave,  vel  leve  sic  moveatur  ab 
extrinseco  motore,  ipsum  tamen  existens 
solum  in  poienfia  accidentali,  movetur  a 
sua  forma,  vel  a  sua  gravitaLe  vel  levitate, 
per  quam  natum  esl  naturaliter  moveri 
sursum,  aut  deorsum  effecLive,  eL  per  se, 
eL  immediale,  si  fuerit  grave  sursum,  et 
non  fucirit  impediens;  leve  enim  operabitur 
niox,  nisi  aliquid  prohibeat. 


QU.ESTIO  V 

Utrum  in  omni  motu  niovens,  et  inotum 
ab  invicem  distinguantur 

Aristot.  hic  te.vt.  2(3.  et  40.  Averroes  iOid.  D. 
Thom.  in  locum  Pliilos.  citat.  et  1.  coiit.  gent. 
cap.  13.  Scotus  9.  Melaphys.  qua-st.  14.  Ant. 
Andr.  ibid .quotsLi.  Gre.ijor.  in  2.  disl.  6.  qucvst. 
1.  arl.  3.  JandunusS.  Phys.  quiest.  12.  Plaza  2. 
Pltys.  disp.  i.quwst.  7.  Conimbr.  3.  Pbys.  cap. 
3.  q.  3.  art.  3.  Gomplut.  disp.  28.  Pliys.  qwnst. 
1.  art.  i2.  Roccus  3.  Phys.  qucest.  3.  Vide  auctores 
citatos  lib.  7.  quc&st.  3. 

Arguitur  quod  non :  primo,  quia 
tunc  sequeretur,  quod  intellectus  non 
esset  liber ;  consequens  nos  experimur 
falsum,  et  patetetiam  falsum  per  Aris- 
totelem  1.  Periherm.  et  9.  Mctaph.  cap. 
G.  te.Jct.C).  et  10.  Gonsequeiitia  probatur  : 
quia  de  ratione  agentis  liberi  est,  quod 
moveat  se  sine  distinctione  moventis,  et 
moti ;  etiamsi  semper  movereturabalio, 
tunc  (leterminaretur  abilio,  quodfortius 


QU^STIO  V 


425 


inoveret ,  et  per  consequens  non  esset 
agens  liberum. 

Secundo,  quia  in  omni  animali  unum 
membrum  movet  aliud  ;  igitur  in  sic 
movendo  unum  membrum  ab  alio,  est 
devenire  ad  aliquod  membrum,  quod 
non  movetur  ab  alio,  aliter  enim  in 
membris  animalis  esset  processus  iii 
infinitum  ;  sedillud  membrum,  ad  quod 
sic  devenitur,  movctur  ,  igitur  a  se  ipso, 
et  per  consequens  non  distinguuntur 
movens  et  motum. 

Tertio,  animal  dividitur  in  partem  per 
se  moventem,  et  partem  per  se  motam  , 
et  tamen  movetur  a  se  ;  igitur  ibi  non 
distinguuntur  movens,  et  motum.  Prima 
pars  anlecedentis  probatur,  supposito, 
quod  in  bruto  non  sit  nisi  unica  forma 
subslantialis ;  tunc  iila  est  per  se  mo- 
vens,etnon  remanet  nisi  materia  prima, 
qua3  non  potest  esse  per  se  mota,  cum 
sit  in  potentia  tantuni. 

Quarto,  animal  incipit  moveri  a  se, 
sive  ab  objecto  exteriori ;  igiturmovetur 
a  se  sine  distinctione  moventis,  et  moti. 
Consequentia    tenet  :    quia    Aristoteles 


in  motu  aniuialis  unum  membrum  mo- 
vet  aliud,  et  membra  moventia  movenlur 
abanima.  Ideo  primo  videndum  est, 
qualiter  unum  membrum  moveatur  ab 
alio.  Secundu  qualitermembra  movean- 
tur  abanima  :  et  tertio  a  quoanima  mo- 
veatur. 

Quantum  adprimum,  notandum,  sicut 
patet  iii  lib.  de  Motlbus  animalium, 
quod  inter  omnia  meml^ra  animaIis,cor 
est  mendjrum  principalius,aquoreliqua 
membra  moventur,  et  a  quo  dependent 
omncs  motus  delectabilium,  et  trista- 
bilium,  et  universaliter  omnis  sensus,  ut 
patet  in  3.  de  Partibiis  animalia)n,qiiod 
quidem  movetur  motu  dilatationis  et 
constrictionis,  sivetractus  etpulsus,me- 
diante  quo  mittit,  et  influit  spiritus  per 
venas,  et  alia  membra  corporis,  et  me- 
diantibus  isiis  spiritibus  movet  mus- 
culos,  et  musculi  moti  movent  nervos, 
qui})us  motis,  movetiir  totum  corpus 
animalis  ;  et  sic  patet,  quod  in  motibus 
membrorum  animalium  movens,  etmo- 
tum  distinguuntur. 

Quantum  ad  secundum,  scilicet  a  quo       3 


Divisio 
qmcsiionis. 


Cov  iiUer 
omnia 
membra 
animalis 

est  princi- 

prifius. 


ponit,  quod  animal  movetur  inchoative  illa  membra  moveantur,  et  estprtecipue 

ab  objecto.  Etpatet  antecedens,   quando  dubium  de  corde,  a  quo  cor  moveatur. 

animal  movetur  immediate  post   exper-  Pro  quo  est  notandum,  quod  sicut  ele- 

gefactionem.  mentis  simplicibus  insunt  quidam  motus 

Quinto,  aninia  movet  corpus,  et  mo-  naturales  a  suis  formis   substantialibus, 

vendo  corpus,  movet  se   ipsam  ;    igitur  sicut  gravi    inest  moveri  deorsum,   et 

in   motu   aninne   idem  est  movens,   et  levi  sursum  ,  ita  similiter  quibusdam 


Cor  in  a- 

nimali  a 
quo  move- 
atur. 


motum. 

Sexto,  arguitur  de  aliis  motibus,  quia 
anima  movet  alterando.  Item  se  ipsam 


mixtis,  a  suis  formis  propriis  insunt 
quidam  motus  naturales  :  verbi  gratia, 
ferrum  a  sua  natura  propria  habet,quod 


.s.  h 


nutrit  et   augmentat,    quod  non  esset  movetur  ad  adamantem,  sed  a  gravitate 

nisi  idem  esset  movens,  et  motum.  habet,  quod  moveatur  deorsum,  et  in 

Oppositum  arguitur  per  Aristotelem  corpore  humano,  quidam    humores  ha- 

hujus  text.  3i.  et  indc,  qui  declarat,  bent  a  natura,  quod  moveant  ad  media- 

quod  in  omni  motu  movens,  et  molum  tionem.  Ita  similiter  dico  in  proposito, 

distinguuntur  ;  aliter  enim  non  essetvia  quod  cor  a  sua  forma,   scilicet  a  parte 

ad  prubandumaliquos  esse  motores  im-  animas,  qua  informatur,  Iiabet  (|uod  sic 

mobiles.  movetur  motu  dilatationis,  ct  constric- 

Sciendum,quodsecundumAristotelem  tionis ;  et  sic  patet  a  quo   movetur  cor 


426 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


tanquam  a  moiore   immediato,    scilicet 

a  sua  forma  propria,  qua  informatur. 

Grave  mo-     Secuudo  notaudum,  sicut  in  motibus 

melhJiea  gi^avium  ct  levium,  licet  grave  moveatur 

««^/'o'"'"»- immediate  a  sua  forma,    tamen   requi- 

runtur  alii  motores   primi,   scilicet   aut 

generans,  aut  removens  prohibens  ,   ut 

patet  iii  isto   octavo.  Ita   in    proposito 

licet  cor  moveatur  inmiediate  a  sua  for- 

ma  propria,  tamen  mediate  movetur  ab 

aliis,  ut  puta  a  generante,    vel  a  moto- 

ribussuperioribus,  qua3  sunt  causa3  uni- 

versales. 

Tertio  sciendum,  quod  in  hujusmodi 
motibus  cordis,  est  resistentia  sufllciens 
ad  causandum  successionem,  scilicet 
gravitas  naturalis  cordis,  et  continuitas 
ejus  ad  alia  membra  ;  et  sic  patet,  quod 
cor  dividitur  in  partempersemoventem, 
scihcet  in  formam  ,  et  in  partem  per  se 
motam,  scilicct  in  materiam,  quae  prop- 
ter  dispositiones  accidentales,  quas  cor 
sibi  determinat,dicitur  parsper  se  mota, 
eo  quod  illaB  dispositiones  sufficiunt 
causare  dispositionem  inmotu  nato  pro- 
venire  a  forma  cordis  ;  et  ideo  sicut  for- 
ma  gravis  movetura  seipsa  per  accidens, 
ita  et  forma  cordis,  et  sic  patet,  qualiter 
partes  ax-"malium  moventur  ab  anima  ; 
et  hoc  de  secundo. 
4  Quantum  ad   tertium,   scilicet,  a  quo 

Anima  a  jnovcatur  auima  ,  dico  quod  anima  mo- 

quo  moce-  ^ 

'"''•  vetur  ab  objecto  exteriori,  vel  a  specie 

reservata  a  virtute  alias  causata  ab  ob- 
jecto  exteriori ,  sicut  in  expergefactione, 
licet  non  sit  objectum  exterius,  a  quo 
animal  movolur,  attamenmovetur  a  spe- 
cie  interius  reservata  :  modo  in  isto 
motu  moveus  distinguitur  a  moto,  sci- 
licet  species,  aut  objectum  exterius  ab 
animali,  qucd  movetur,nec  oportet  illud 
agens  moveii  ad  hoc,  quod  moveat,  si- 
cut  non  est  necessarium  quod  objectum 
moveatur  ad  hoc,  quod  imprimat  spe- 
ciem  suam.  Etsiquairaturde  intellectu, 


qualiter  movet  se,  pra^cipue  quan- 
do  exercet  actum  liberum,  respondetur, 
quotl  adliuc  movens  distinguitur  a  moto, 
quia  intellectus  mediante  forma,  qua 
informatur,  est  movens,  sed  solus  intel- 
lectus  circumscripta  specie  est  motum  ; 
et  sic  patet  inducendo  tam  in  partibus 
animalium,  quametiam  in  motuanimge, 
quotl  semper  movens  distinguitur  a 
moto. 

Ad  rationes.  Ad  primam,  negatur  con- 
sequentia  :  quia  licet  moveat  se,  hoc 
tamen  est  mediante  specie,  et  sic  ibi  dis- 
tinguuntur  movens,  etmotum. 

Ad  secundam,  dico  quod  illud  mem- 
brum  movens,  ad  quod  devenitur,  ita  ut 
non  moveatur  ab  alio  membro,  move- 
tur  a  sua  forma  intrinseca,  et  illa  move- 
tur  ab  objecto  exteriori,  vel  asua  specie 
impressa. 

Ad  tertiam,  negatur  antecedens :  quia 
materia  propter  dispositiones,  quas  de- 
terminat  animal,  dicitur  per  se  mota,  eo 
quod  illse  dispositiones  natse  sunt  cau- 
sare  successionem  in  motibus,  qui  pro- 
veniunt  a  forma  animalis. 

Ad  quartam,  dictum  est.  Ad  quintam, 
anima  movet  corpus  ;  concedo  quod  mo- 
vet  ipsum  per  accidens,  ita  ut  totum 
compositum  sit  motum,  et  sola  anima 
sitmovens,  et  sic  adhuc  distinguitur 
movens,  et  motum. 

Ad  sextam,  anima  alterat  se.  Dico 
quod  non  alteratse,  nisi  mediante  spe- 
cie,  vel  alia  qualitate  tanquam  instru- 
mento,  et  qua^cumque  sit  illa  qualitas, 
semper  movens  distinguitur  a  moto. 


QU/EStlO  VI 


427 


QUyESTIO  VI 

Utriim     gravia,     et    levia    moveantur 
ex  se 


Aristot.  8.  r/n/sic.cap.  4.  (ext.  18.  et  2.  de  Ccelo 
vap.  2.  te.vt.  9.  Albertus  Magnus  /liciract  .2.  cap. 
4.  Scotus2.  dist.  2.  q.  10.  Gregor.  disp.  6.  qwvsi^ 
1.  Ferrar.  qucpst.  9.  et  1.  con.  Gen.  c.  97.  Anton. 
Andr.  9.  ifct.  quasl.  i .  Janclun.  S.P/iync.  qucEst. 
12.  Burid.  in  cap.  4.  8.  P/iysicor.  Augiist.  \ipli. 
in  comm.  ejusdem  cap.  Rub.  ibid,  qua?st.  2. 
Achill.  lib.  ?>  de  Elementis.  Conimbr.  ;ncap.  4. 
P/iysic.  qva'st.  umca.  Perer.  lib.  7.  cap.  6.  Va- 
les.    cotitror.  11.  et  14. 


Arguitur  quodsic:  quia  illa  moven- 
tur  ex  se,  quae  movcntur  quocumque 
niolore  extrinseco  circumscripto ;  sed 
gravia,  et  levia  sunt  hujusuiodi,  ut  pa- 
*.et  ad  experientiam  :  ergo,  etc. 

Secundo,  illud  movetur  a  sua  forma 
propria,  scilicetmediante  gravitate  ;  igi- 
tur  grave  movetur  ex  se. 

Tertio,  quia  aliter  sequeretur  quod 
grave  non  moveretur  deorsum  natura- 
liter.  Consequentia  probatur,  quia  in 
lioc  est  differcntia  inter  motum  natura- 
lem,  et  motum  violentum,  quia  motus 
naturalis  fit  a  principio  intrinseco,  et  a 
se  ,  sed  motus  violentus  ab  alio. 

Quarto  arguitur  per  Commentatorem 
i'n  secundo  hujus,  in  principio,  com.  1. 
ubi  ponit  differentiam  inter  motum  loca- 
Jem,  et  motum  alterationis,  dicens  quod 
corporasimplicia  habent  iii  seipsis  prin- 
cipium  suimotus  localis ,  sed  non  habent 
in  se  ipsis  principium  suas  alterationis. 
Quinto,si  gravia  et  levia  non  move- 
rentur  a  se,  sed  ab  aliis,  hoc  maxime 
esset  a  generante,  vel  a  removente  pro- 
hibens  ;  sed  hoc  non,({uia  nec  generans, 
nec  removens  prohibens,  est  simul  cum 
illo,  quod  movetur,  nec  ipsum  inse- 
quitur  ;  igitur  nullo  illorum  movetur 
grave,  et  leve. 


Oppositum  arguitur  per  Aristotelem 
in  isto  8.  text.  32.  ubi  ponit,  quod  gra- 
via  et  levia  non  moventur  a  se,  sed  a  ge- 
nerante,  vel  a  removente  prohibens. 

Notandum,  quod   aliquid   (&)    dicitur 

moveri   a   se  multipliciter   :  uno  modo, 

quia  secundum  se  totum,  et  quamlibet 

partem  sui,  est  movens  et  motum     ita 

ut  non  sit  aliqua  pars  sui  quantitativa, 

vel     etiam  essentialis,    quom    moveat, 

quin  moveatur,    nec  aliqua  mola,  quin 

moveat.  Secundo  mododicitur  moveri  ex 

se,  quia  componitur  ex  movente,  et  mo- 

to.  Tcrtio  modo  dicilur  moveri  cx  se,cx 

eo  quod    componitur    ex     movente    et 

molo,  et  cum  hoc   in  suo  motu  non   in- 

digetmotore  extrinseco  ,  et  sic  illud  di- 

citur  moveri  ab  alio,   quod  pr£eter  for- 

mam,  a  qua  movetur,  indiget,  vel  indi- 

guit  ad  hujusmodi  motum,  motore  ex- 

trinseco.  Quarto  modo  dicitur  moveri  ex 

se,  quiacomponiturex  movente  et  moto, 

et  cum  hoc  sufficit  per  .se  incipere  mo- 

tum   et  perficere,  et  cum  hoc  quiescere 

sine  pra3sentia  motoris  extrinseci ;  et  i>e- 

cundum  istum  modum  ponit  Aristoieles 

quod  animalia  moventur  ex  se,  sed  gra- 

via  et  levia  inanimata  non. 

Tunc  quantum  ad  primum  modum  est 
ista  conclusio  :  Impossibile  (b)  est  ah- 
quid  moveri  a  se.  Probatur  ;  quia  siali- 
quid  moveretur  a  se  pra^dicto  modo,  se- 
queretur  quod  ipsumsecundum  idemsui 
omnino  esset  in  actuet  in  potentia  ;con- 
sequens  est  impossibile,  ut  patet  9.  Met. 
et  in  Proa3mio  de  Anima.  Gonsequentia 
probatur  :  quia  in  eo  quod  movet,  est  in 
actu,  et  in  eo  qao  1  movetur,  est  in  po- 
tentia;  igitur  sisecundum  idem  sui  mo- 
veat,  et  moveatur,  sequitur  quod  simul 
sit  in  actu,  et  in  potentia. 

Secundo,  sequeretur  quod  idem  esset 
nobilius  se  ipso,  quiaagens  est  nobilius 
passo,  et  movens  moto.  Tertio,  quia  om- 
nis  motus  est  secundum  proportionem 


2. 

Aliqiiid 

dicitur 

moveri  a 

se  mnlii- 

pliciler. 


Impossibi- 
le  est  ali~ 
quid  )HOve- 

ri  a  se 
secimdum 
se  tolum  et 
quamlibet 
tuipartem 


3. 


428 


LIB.  VIII.  PHYSICORrM 


inajoi'is  ina  cnuiliditis  ,   secl  ojusdem    m\ 

se  ipsuiii,  el  secinulum  idem  uon  est  la- 

lis    liroportio    ;    igitur    impossibile  est, 

quocl   idem,   et  secundum  idem  sit  mo- 

vens,  et  motum.  Quarto,  probatur  a  pos- 

teriori ;  quia  si  aliquid  posset  sic  moveri 

a  se,  tunc  per  nullam  viam  possemus  pro- 

bare  aliquas  esse  substantias  separatas, 

quod  est  falsum,  ut  patet  in  Islo  8.  lext. 

21.  ct  iiide.  ct   12.  Mctaph.   tcxt .  9.    et 

ijule.  Consequentia  probatur  :  quia  dice- 

relur,  quod  coelum  secundum .  se  totum 

est  movens     et  mcitum,  quemadmodum 

diceretur  de  una  pura  gravitate,  si  mo- 

veretur   deorsum.   Quinto,    proljatur  In 

isto  8.  inductive;  c[uia  ccelum  ratione  or- 

])is  movetur,  et  ratione  Intelligentite  mo- 

vel,  et   sic  secundum  diversa   movet  et 

movetur.   Kem,  animal  movetur  secun- 

dum  materiam,  et  movetsecundum  for_ 

^   mam  ,  et  codem  modo  dc  gravi,  et  levi. 

Secunda   conclusio    est     dc   secundo 

biiTmove-  i^iodo  :  Onme  mobile  motum,  quocl  sci- 

iur  asejp-  \[qqi    ggi;  mobile  i)er    se,  movetur  a  se 

so  quate-  ■  ^  ' 

nus_  com-   ipso     secuudo    modo.     Probatur,    quia 

ponitur  cx    ^  ^ 

>rtovente    onme  mobile  componitur  ex  movente,  et 

ct  molo. 

moto,  et  patet  mductive  ;  quia  coelum 
componitur  ex  Intelligentia  et  orbe  , 
animal  ex  corpore  et  anima  ,  mixta 
inanimata,  et  elementa  componuntur  ex 
materia  et  forma  ;  et  sic  cum  quodlijjet 
m  obile  componatur  ex  movente  et  moto, 
sequitur  quod  quodlibet  mobile  move- 
tur  a  se  isto  modo. 
,  Tertia  conclusio  est  de  tertio  modo  ; 

Cwium  mo-  Mhii  movctur  a  se  tertio  modo,  nisi  ca'- 

velu7^  a  se- 

ipso.  lum.  Probatur,  quia  praster  motorem,  a 

quo  cajlum  movetur  immediate,  non  re- 
quiritur  alius  motor  extrinsecus  me- 
diate,  vel  immediate  ;  igitur  coelummo- 
vetur  a  se  isto  modo.  Quod  autem  nul- 
lum  aliorum  moveatur  a  se  isto  modo, 
probatur  :  quia  quodlibet  aliorum,quod 
movetur,  indiget  vel  indiguit  alio  mo- 
tore,  scilicet,  generante,  ex   quo  quodli- 


bet  aliorum  incipit  de  novo  ;  et  ideo  di- 
cit  Aristoteles  quod  magis  proprie  coe- 
lum  dicitur  molum,  quam  aliquod  alio- 
rum  mobilium. 

Quarta  conclusio  est  de  quartomodo  :  Animaiia^ 
Animal  movetur  a  se  cjuarto  modo,ita  ut  c.v  se  ipsis 
in  suo  motu  non  indigeat  pra3sentia  mo- 
toris  extrinseci  ad  inclioandum  motum. 
Probatur,  quia  animal  inchoat  motum 
post  c[uietem  sine  motore  extrinseco. 
Item,  animal  movet  se  ad  diversas,  imo 
ad  contrarias  differentias  positionis. 
Item,  tendit  ad  quietem  cum  vult,  quod 
ncm  esset,  nisi  animal  ex  se  moveretur, 
quia  animal  habet  species  sensibilium 
reservatas  in  ejus  memoria  et  phantasia, 
a  quibus  pust  quietem  potest  movere  ad 
locum  apprehensum,  per  speciem  reser- 
\atam  alisque  hoc,  quod  tunc  de  facto 
nioveatur  ab  ol)jectoextrinseco  prassente; 
semper  lamen  indiget,  quod  alias  mo- 
tum  fuerit  ab  oi)jecto  sensibili,  vel  intel- 
ligibili,  et  a[)petibili. 

Quinta  conclusii  •,  quod  isto  modo  gra-  g 
via,  et  levia  simplicia  non  moventur  ex 
se,  neque  etiam  mixta  inanimata.  Proba- 
tur,  ([uia  illa  non  moventur  ex  se,  qu£e 
ad  hoc,  quod  moveantur  post  quietem, 
indigent  praasenlia  motoris  extrinseci  ; 
sed  gravia  et  levia  simplicia,  et  cum  hoc 
mixta  inanimala,  indigent  motore  ex- 
trinseco  praisente,  ad  hoc  quod  movean- 
tur  post  quietem  ;  igitur  non  moventur 
ex  se.  Major  patet  per  descriptionem  da- 
tam  quarto  modo,  et  minor  probatur  ; 
quia  si  grave  deorsummoveatur,  et  prius 
non  movebatur,  tunc  vel  hoc  erat,  quia 
prius  non  erat  actu  grave,  aul  quia 
prius  erat  actu  grave  ,  sed  erat  im- 
peditum  nc  descenderet  .  Si  primo 
modo,  tunc  requiritur  priesentia  mo- 
toris  extrinseci  ,  scilicet  generantis 
gravitatem  ,  quia  impussibile  est,  quod 
non  grave  fial  actu  grave,  nisi  ab  illo, 
quud  generat  gravitatem.  Si  secundo  mo 


QU^STIO  VI 


429 


do,  Qdhuc  requiritiii'  pnpsentia  mi)toris 
extrinseci,  scilicet  ad  removemlum  im- 
pedimcniiim  illud,  quia  semper  rcmi)- 
vens  prohibens  est  motor  extrinsecus. 
Et  si  dicatur,  quod  graA"e  prius  quies- 
ccbat  in  loco  naturoli,  adhuc  iliud  non 
obstat,  quia  limc  rcquiritur  prcPsentia 
moventis  sursum,  prius  quam  possit  mo- 
veri  deorsum. 

Gontra  istam  conckisionem  ultimam  et 
preecedentem  arguitur  ;  primo  contra 
pr^ecedentem,  quod  animal  nonmovetur 
cx  se  ,  quia  illud  non  movetur  ex  sc, 
quod  ad  sui  motum  indiget  pra?senlia 
motoris  extrinseci  ;  sed  animal  est  hu- 


scripto  generante  ;  ncc  qiiando  non  esl, 
quia  tunc  non  movetur.  Sexto,  si  unus 
ignis  generetur  ab  alio,  etjuxla  ignem 
generatum  sit  aqua,  tunc  aqua  calefit, 
et  non  a  generante,  ssd  a  genito  ;  ita  si- 
militer  in  proposito,  si  grave  moveatur 
deorsum,  hoc  est  a  gravitate  generata, 
sed  non  a  generante.  Septimo,  quia  tunc 
sequeretur  quod  generans  insequeretur 
grave  deorsum,  quod  est  falsum.  Gonse- 
quentia  probatur,  quia  oportet  movens 
cxtrinsecum  csse  simul  cum  moto,  ct 
inscqui  motum..  Octavo,  si  grave  movea- 
tur  deorsum  a  generante,  qu^ero  penes 
quid   attenditur   iiujusmod.i   velocitas  , 


jusmodi,   quia  indiget  Deo,   a  quo  ejus     nnn  pcnes  proportionem  hujusmodi  gra- 


motus  dependet.  Secundo  arguitur,quod 
grave  movetur  ex  se,  si  aliquod  grave 
ponatur  supra  trabem,  possibile  est,quod 
ibidem  quiescat,  et  postea  frangat  tra- 
bem  ,  et  mc)veatur  deorsum  ;  igitur  tunc 
grave  ex  se  movetur  sine  pra3sentia  mo- 
toris  extrinseci  ,  quia  illud  impedimen- 
tum  non  removetur  a  motore  extrinseco, 
sed  a  se  ipso.  Tertio,  arguitur  de  levi, 
posito  quod  ignis  ponatur  in  aliquo  vasc 
faciliter  combustibiIi,tunc  ignis  quiescit 
violenter,  quia  prohibetur ab  illo  vase,  sed 
non  requiritur  motor  extrinsecus  ad  re- 


vitatis  generantis  ad  resistentiam  illius, 
quod  movetur  deorsum,  nec  alicujus  al- 
terius. 

Ad  ista  respondetur,  tenendo  sicut 
prius,  quod  animal  movetur  ex  se,  sed 
grave  simplex  non,  propter  duo  :  quia 
semper  grave  simplex  in  suo  niotu  re- 
quirit  prassentiam  moti  extrinseci,  sci- 
licet  medii,  sine  quo  non  fieret  successio 
in  motu  gravis.  Secundo  requiritur  mo- 
tor  cxtrinsecus  ad  hoc,  quod  moveatur 
post  quietem,  scilicet  removens  prohi- 
bens,  aut  generans.  Quod  autem  movea- 


movendum  prohibens  ,  quia  ignis  de  se  tur  a  gcnerante,  probatur  :  quia  quando 

potestcomburcrevas  per  quod   prohibe-  mobile  resistit,  et  motor  obtinet,  motus 

tur  ;  igitur  ignis  moveturex  sesine  pra3-  fit   ab   illo  motore  ;   sed  quando  grave 

sentia  motoris  extrinseci.  Quarto,  ab  illo  contra   mcdium   rcsistit,    ct    etiam  le- 

non  moveturgrave,  quod   non  est  simul  vitas,  qua)  prius  fuit,  et  generans  obli- 

cum  gravi,  et  quo  circumscripto  adhuc  net  per  hoc,    quod   successive  intendit 

movereturgrave;sedremovensprohibens  gravitatem  ;  igitur  motus  ille   provenit 

non  est  simul  cum  gravi,  et  adluic  ipso  a  generante.  Secundo  quia  dans  formam 


circumscripto  non  minus  moveretur 
grave  per  suam  gravitatem  naturalem  ; 
igitur  ab  ipso  non  movetur. 

Quinto  arguitur,  quod  grave  non  mo- 
veatur  a  generante,  quia  vcl  movc- 
tur  a  generante  quando  est,  vel  quando 
nonest  :  non  quandoest,  quia  tunc  habet 
gravitatem,aqua  potest  moveri  circum- 


dat  omnia  consequentia  ad  illam  for- 
mam  ;  sed  motus  deorsum,  et  ejus  locus 
deorsum  consequuntur  formam  gra- 
vis  ;  igitur  generans  grave  dat  mo- 
tum,  ac  ejus  locum  deorsum.  Sed  ut  di- 
cit  Gommentator  3.  Ccb/<,  differentia  est 
inler  motum  deorsum,  et  alias  disposi- 
tionesqua^  consequunturformam  gravis, 


430 


LIB.  VIII.  PIIYSICORUM 


quia  potest  impediri  ne  motus  deorsum 
immediate  consequalur  formam,  sedim- 
possibile  est  impediri  ne  ali^edispositio- 
nes  sequantur  ,  ut  caliditas,  siccitas,  ct 
liujusmodi,  ad  quas  consequitur  forma 


gravis. 


Tuncad  primam,  dico  quod  nuJli  mo- 
bili  Deus  est  extrinsecus  per  indistan- 
tiam,  licet  bcne  per  inluerentiam,  quia 
ex  quo  Deus  est  ubique,  cuilibet  mobili 
est  indistans. 

Ad  secundam,  dico  quod  si  grave 
quiescat  supra  trabem  scmel,  gravi  et 
trabe    simililer   se   habentibus,   perpe- 


men  movetur  ab  ipso  mediate,  et  occa- 
sionaliter,  ita  quod  removens  prohibens 
fuit  occasio  et  causa  quare  grave  des- 
cendit. 

Ad  quintam,  dico  quod  quando  grave 
est.  Unde  quando  grave  generatur  suc- 
viessive,  primo  inducitur  remissa  gravi- 
tas,  postea  intensa  ,  et  gravitas  primo 
inducta  non  sufficcret  ad  movendum, 
nisi  generans  intenderet  gravitatcm  ,  et 
idco  sicut  generans  continue  producit 
gravitatem  ,  ita  continue  movet  grave 
deorsum  ;  et  sic  jiatet  quod  gravc  non 
movetur  a  generante,  nisi  dum  ipsum 


tuo  ibi  quiesceret,  et  ideo  ex  quo  grave     est  in  fieri. 

movetur,  oportet  quod  ejus  gravitas  in-        Ad  sexlam,   dico  quod  non  est  simile, 

tendatur,   aut  quod  diminuatur    virtus     quia  ista  calitlitas  producitur  in  aliquod 

trabis  ab  aliquo  alterante  ,   et  quocum 

que  dato,   semper  requiritur  motor  ex 

trinsecus  alius  a  gravitate. 


passum,  quod  sit  effectus  productus  a 
generantc,  et  sic  non  consequitur  for- 
mam  generati,  et  propter  hoc  nonopor- 
tet  quod  sit  a  generante  ;  sed  motus 
deorsum  consequitur  formam  gravis  ,  et 
quia  dansformam  dat  omnia  consequen- 
tia  formam,  ideo  generans  grave,  mo- 
vet  grave  deorsum. 

Ad  septimam  concedo  quod  vel  gene- 
rans  insequitur,  vel  quod  continue  est 
aliquod  tcquivalens  :  verbi  gratia, 
quandu  in  media  regione  aeris  ex  va- 
pore  generatnr  aqua  continue,  sicut  a 
frigiditate  inducitur  gravitas,  ita  conti- 
nue  descendit  grave  deorsum  ;  et  licet 
prima  frigiditas  producens  gravitatem 
qui  tales  casus  partiales  bene  possunt  non  insequatur  vaporem,  tamen  ille  va- 
conccdi,  scilicet  quod  quandoquo  ele-  por  continue  invenit  medium  frigidum, 
mentum  movetur  ex  se  sine  pra^sentia  a  (luo  intendilur  continue  ejus  gravitas  , 
moloris  extrinseci  .  et  hoc  quando  ele-  ot  sic  vel  generans  insequitur,  vel  a^qui- 
menlum  removetper  actionem  propriam  valenter  invenitur  aliquod  proportionale 
impedimiCntum  ,  sed  hoc  raro  accidit ;      generanli. 

ideo  simpliciter  Aristoteics  dixit,  quod  Ad  octavam,  dico  quod  velocitas  mo- 
elementum  non  movetur  a  se,  sed  a  mo-  tus  gravis  a  generante,  sequitur  veloci- 
tore  extrinseco.  taieni  gcncralionis,  quemadniodum   et 

Ad  quartam,  quia  ab  illo,  etc.  Verum  velocitas  illuminationis  consequitur  ve- 
est,  quod  ab  illo  non  movetur  imme-  locitalem  motus  localis,  quam  ipsa  con- 
diate,  sed  a  sua  gravitate  naturali ;  ta-      sequitur.    Rationes  principales    solut* 


Ad  tertiam,  respondetui-  dupliciter  : 
Unomodo,  quod  leve  nonremovet  prohi- 
bens  per  illam  dispositionem,  secunduin 
quamestmotumlocaliter,  sed  per  aliam 
dispositionem,  secundum  quam  estprin- 
cipium  alterationis,  scilicet  per  calidita- 
lem.  et  ideo  illa  cahditas  debet  repu- 
tari  in  proposito  tanquam  motor  extrin- 
secus.  Sed  ista  solutio  non  valet,  quiaita 
diceretur  quod  animal  moveretur  ex  se, 
quia  species,  a  qua  movetur  animal,non 
est  mola  IocaIiter,sed  est  'principium  al- 
terationis.  Ideo  dicitur  aliter,  quod   ali- 


QU^STIO  VI 


431 


0. 

Aliijuid 
7toveri  a 
;«  multi- 
liciier  di- 
ilur. 


'rmcipia 
iotus  sunl 
ualuor. 


sunt  per  distinctionem  positam  in  prin- 
cipio  qu£estionis. 

ANNOTATIONES 

(a)  Aliquid dlcilur  moveri  a  se  muUipiiler. 
Nota  primo,  aliquid  a  se  moveri  maltipli- 
citer  dici:  Primo  quod  secundum  se  tolum 
moveat,  et  moveatur  eodem  motu,  et  lioc 
modo  animal  non  se  movets  Secundo  modo 
dicitur  moveri  a  se,  quod  non  indiget  mo- 
tore  extrinseco  aut  intrinseco,  elsic  nihil 
a  se  movetur.  Tertio  modo  dicitur  a  se 
moveri  aliquid,  quod  componitur  ex  mo- 
tore  et  moto  tanquam  ex  parliljus,  quarum 
una  est  movens,  altera  vero  mota,  et  hcc 
modo  animalia  a  se  moventur.  Quarto  mo- 
do  dicilur  a  se  moveri,  quod  potest  incipere 
motum  suuiu  poslquam  quiescit,  nullo 
motore  extrinseco  concurrente,et  terminare 
motum,  nullo  etiam  extrinseco  superve- 
niente,  et  hoc  modo  animalia  movenLur  a 
se  localiter. 

Nola  secundo,  quatuor  esse  principia 
molus,  duo  activa  et  duo  passiva.  Princi- 
pium  primum  activum  est  quo,  et  est  id, 
quoaliquid  movet,  ut  calor  est  principium 
aclivumcalefactionis.Secundumprincipium 
activum  motus  est  quod,  et  est  id,  quod 
movet  seu  molor  ;  et  hoc  debet  esse  com- 
positum  ex  materia  et  forma,  cujus  forma 
est  principium  quo,  sicut  el  cujuslibet 
agentis  forma,  est  principium  quo  agendi. 
Primum  etiam  principium  passivum  motus 
est  quo  aliquid,  quod  movetur,  recipit  mo- 
tum.  Principium  tandem  passivum  quod, 
est  id  quod  movetur,  seu  mobile,  quod 
etiam  debet  esse  compositum. 

Nota  lertio,  quod  habens  aliquam  for- 
mam,  qua3  nata  est  esse  principium  alicu- 


vol  eftecius  icquivoci,  et   carens   co  sic  u 

potest  causare  talem  effectum  in  alio,  ita 

in  se  ipso  :  verbi  gratia,  lapis  existens  su- 

pra  est  in  potenlia,  ad  ubi  deorsum  gravi- 

tas  respectu  istius  ubi  est  principium  acti- 

vuui  sequivocum,  quia  respectu  cujuscum- 

que  ubi  non  datur  pi-incipium  nisi  aequivo- 

cum,  eo  quod  quando  movens  movel   mo- 

bile  ad  aliquod  ubi,nQi\  idf^oipauni  movet, 

quia  formaliter  est  in  actu  in  eodem  iibi, 

sed   tantum  quia   virtualiter  ;  quia  igitur 

ipsuranietgravc  est  receptivum   ipsius  ef- 

fectus   aequivoci,  et  caret  eo,  scilicel  illo 

ubi,cQ.ViSixi  in  se  ipsoprimo  istum  effectum. 

et  in  nullo  alio,  nisi  prius  eausando  in  se, 

et  causare  inse  istud  ubi  est  operatio  gra- 

vis,  sic  calefacere  est  operatio  calidi.  Istud 

posset  clarius  sic  videri,  si  grave  manens 

sursum  posset  propellere  aliud    ad  cen- 

trum,     tunc  neuio  dubitaret,  quod   illud 

grave  fuit  causa  et  principium  descensus 

in  allerum.  Simili  modo  considerandum 

est,  quod  sit  causa  effectiva  respeclu  des- 

census  sui  ipsius,  quia  e.-^t  receptivura   ta- 

lis  ubi,  et  simul  causativum  ,  et  sic  ablatis 

impedimentis,  statim  sequitur  actio. 

C^)    rmpossibile  esi  aliquid  moveri  a  se.  Entia  na- 

Nota,  quod  entia  naturalia   tam  animata,  f "'?'•"' ^''^" 

'  oent  tn    se 

quam  inanimata  habenl  in  se    principium    pr>nci- 

•    ,    .  , .  .  pium  in- 

mtrmsecum  activum  sui  motus  naturalis  ;  trinsecujn 
et  quoad  animata  ab  omnibus  conceditur.  ^^f/^J;/,'^ 
Verum  quoad  inanimata,  probalur  a  Scoto  naiuralis. 
inS.dist.    2.    qusest.    10.  supposita    illa 
distinciione  Philosophi  in  text.  22.    hujus, 
8.  et  2.  de  Anima  texi.  55.  de  duplici  po- 
tentia,  una  ad  actum  primum,  et  altera  ad 
actum  secundum  ,  ex  qua  sic  argumenla- 
tur  :  Ignis  est  in  potentia  remota  ut  sit  fri- 
gidus,  quia  potest  aqua  ex  eo  generari  , 


10. 


jus  actionis  univocae,  potest  per  illam  for-     cum  fuerit  aqua  genita,   erit  in  potentia 

propinquaet  accidentali  ad  infrigidandum, 
nisi  impediatur  ;  ergo  similiter  dicendum 
est  de  gravi,  et  levi  respectu  motus  ;  quod 
quidem  si  actu  est  leve,  vel  grave,  move- 
bitur  quidem,  nisi  impediatur  ,  quia  esl  in 
potenlia  accidentali  et  propinqua  ,  alias 
non  eral  grave,  neque  leve  ;  ergo  per  priu- 
cipium  activum  movet  se. 


mam  agere  in  recoptivum  approximatum 
et  proportionatum  ,  ita  etiaui  habens  for- 
mam,  quae  nata  est  esse  principium  actio- 
nis  aequivocae,  potest  per  se  ipsam  agere 
lequivoce  in  passum  approximatum. 

Nota  quarlo,  quod  si  ipsuramet  habens 
illam  formam,  quse  est  principium  actio- 
nis,  sit  aptum  receplivum  talis  actionis, 


432 


LIB.  VI ir.  PHYSICORUM 


11 


i2. 
Text.  -yj. 


Coiifinnalur,  sicut  ignis  hobens  calorcm 

in  actu  primo,  vore  offeclive  se  Iiabcl  ad  ca- 

lefaciondnm,  qu:i£  cst  operalio  ejus  scciin- 

cb,   ilo  ignis  actu  oxislens  levis  effective 

se  liabet  ad  esse  sursum,   sivo  ad  aclum 

sccundum,  qui  est  ferri  sursum.   Prfelerea 

onmis  effecLus,  quando  acti  caus.Uur,  acLu 

liabeL  cau^^am  e.Ticientem,  uLpaieL2.  Phmi- 

cor.  text.  37.  ubi  ponens  differenLiam  inLer 

causai?!  in  actu    el  in  polentia,  dicit   Pliilo- 

soplius:  DiU^nniiil  autem  tantuni,  quo-l  ac.u 


ad  aliquod  movcns,  quod  si  nioveatur 
rnovetura  sc  ipso  :  et  primo  pra^rnittit 
supposilionos.  Sccundo  ponit  concliisio- 
nes  ibi  :  Si  ergo.  Primo  (li'.i!,  quod 
movenlium  quoddam  movet  propler  se, 
id  cst,  viiiuie  propria,  id  est,  quod  non 
movetur  al)  alio.  Aliud  movetur  propter 
altcrum,  id  ost:,  in  virtute  alterius  ino- 
vcntis,  a  quo  movetur.  Secunda  suppo- 
silio  ibi  :  Aut pjr  jjlnra,  quod   aliquan- 


cxistentes,  el  sin^ulares,  et  ea  riuorvm  sunl     clomovens  movet  per  plura  intcrmedia, 


cttusx  simul  sunt  etnon  sunt,  nt  hfc  me- 
dens  cum  hoc,  qui sanatur,  ethic  seiificator 
cum  hoc  ivdificio,  quse  autem  sunt  sec.un- 
dumpotentiam.  non  semper  ;  id  esl,non  sunL 
simul  cum  iilis,  quorum  sunt  causoe.  l^bi 
CommenlAlor  :  Inter  causas  in  aciu,  el  in 
potentia  differentia  hsec  cst  :  quoniam  ciux 
suntin  actu,  inveniuntur  ciimillis,  quorum 
sunt  causse,  et  deficiunt  cum  illis  itaqve 
non  potest  dari  operatio  in  actu  ah  agente  , 
quolnon  sit  in  actu.  Ex  Iiocsic  argumen- 
latur  ;  descensus  gravis  esl  in  aclu,     ergo 


ut  homo  movet  manus,  manus  baculum, 
baculus  lapidem,  et  lapis  aerem  ;  et 
quandoque  per  unum  medium,  ut  homo 
movet  manus,  et  manus  lapidem.Tertia 
sappositio  ibi  :  Ctrsiquj  igltur,  quod  in 
hujusmodi  moventibus  ordinatis  postre- 
mum  non  mo^x-t,  nisi  primo  movente: 
verbigTatia,baculus  iion  movet^nisi  mo- 
ventehomine;tamen  primum  bene  movet 
non  movente  postremo.  Scd  dubi- 
tatur,  quia   Aristoteles    videtur   suppo- 


aliquid  est  causans  effective  in  actu  :  sed  nere  quod   intendit    probai-e.    Supponit 

hcc  non  est  removens  proliiben^,  neque  im-  enim  quod  sit  darc  primum  movens.Res- 

pellens,  quiataleesLcausaperaccidens,qu[e  pondelur,  quod   Aristoteles  non  suppo- 

reduci  debet  ad  pcr  se ;  non  influenl.ia  cceli,  nit,  quod  sit  dare  primum  movens  sim- 

quia  esset  negare  causas  pa-ticulares ;  non  piiciter,    sed   quodlibet  vocat    primum 

generans,   quia  tunc  potest  non  esse  ;  ergo  respectu  sequentis, 
oporlet  dare  aliqr.od  intrinsecum  ipsi  gravi, 


V(  1  ipsummet  grave  per  aliquod  inLrinse" 
cum,  quod  si!  principium  activum  talis 
descensus. 

Nota  secundo,  quod  grave  non  moveLur 
a  generante,  nis'  dum  ipsum  grave  esL  in 
ficri ;  at  postquam  factum  est,  movetur 
dcorsum  a  se  ipso,  ila  ScoLus  liic  in  respon- 


,S'/  (2)  er.jO.  Hic  ponit  conclusiones.  Test.  35. 
Secundam  il)i  :  Si  ergo.  Frima  conclu- 
sioest  :  In  moventibus  (•'»)  et  motis  es- 
sentialiter  ordinatis,  est  devenire  ad  ali- 
quod  movcns,  Cjuod  si  moveatur,  non 
movetur  ab  alio.  Probatur  :  quia  vel  in 
moventibus  et  motis  estprocessus  in  in- 


sione  ad  5.  Quomodo  rationes  ArisLoLelis     fmilum,  ve!  ad  aliquod  movens  est  sta- 


concludant,  gravia  et  levia  non  moveri  a 
se  ipsis,vide  ScoLum  in  2.  dist.2.qusest.  20. 
et  ea  qua3  ibi  notavimus. 

EXPOSITIO    TEXTUS 
Ifoc  aiilem  (1)    dicitur.    IIoc  est  ter- 


tus  :  quod  si  moveatur,  non  movetur  ab 
alio,  sed  in  moventibus  et  motis  non  est 
processus  in  infinitum,  sicut  probatum 
est  septimo  hujiis,  text.  6  ;  igitur  est  de- 
venire  ad  aliquod  movens,  quod  si  mo- 
veatur,  non  movetur  ab"  alio. 

Si  ergo.  Ponit  secundam  conclusio- 
tium  capitulum  hujus  Iractalus,  in  quo  nem  :  In  moventibus  et  motis  est  deve- 
Aristoteles  ostendit,  quod  est  devenire     nire  ad  aliquod  primum  movens  ,  quod 


QUitlSTIO  VI 


433 


a.  36. 


si  moveatur,  movetur  a  se  ipso  ;  et  ista 
patet  ex  pra^cedenti,  quia  ex  quo  non 
movetur  ab  aiio,  necesse  est,  quod  mo- 
veatur  a  se  ipso, 

Amplius  (3)  autcyn.    Probat    secundo 


le  esset,  quod  nihil  moveretur.  Conse- 
quens  est  falsum,  ut  patuit  tractatu  \. 
hujus,  8.  text.  22.  Consequentia  proba- 
tur  :  quia  primo  movens  contingenter 
movetur    ad     iioc,     quod     moveat 


dictamconclusionem,etest  omnino  ea-     igitur    ex  quo   contingenter    movetur 


dem  ratiosicut  prius,  licet  sub  aliis  ver- 
bis  ,  etformatur  sic  ;  Omne  movens  ali- 
quod  vel  movet  ipsum  in  virtute  propria, 
vel  virtute  alterius  a  quo  movetur  :  si  vir- 
tute  propria,  sequitur  quod  est  devenire 


possibile  est,  quod  non  moveatur  ;  et 
si  non  moveatur,  non  movebit  per  ad- 
versarium,  qui  ponit  quod  omnis  motor 
movetur  ad  hoc,  quod  moveat  :  et  si  pri- 
mus  motor  non  moveat,  nullus  aliorum 


ad  movens,  quod  si   moveatur,   movetur     movebit,  ut  patet  in  pr^cedenti  capitu 


37. 


a  se  ipso  :  si  vero  omne  movens  moveat 
virtute  alterius,  a  quo  movetur,  tunc  in 
moventibus,  et  motis  est  processus  in 
infinitum,  quod  est  improbatum  7. 
hujus. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Adciicta{\)autem.    Hoc  est  quartum 
capitulum  hujus  tractatus,  in  quo   Phi 


lo  ;  igitur  possibile  est  quod  aliquando 
nihil  moveatur,  quod  est  impossibile, 

Et  (2)  ratiomihiliter.  Hic  interponit  ^,,^/*3« 
quamdam  rationem  ad  conclusionem 
principalem,  cum  quadam  auctoritate 
Anaxagora3.  Ratio  est  ista,  aliquod  est 
motum,  (b)  quod  non  movet  ;  igitur  ali- 
quis  est  motor,  qui  non  movetur.  Con- 
sequentia  tenet,  quiaquando  aliqua  duo 
sunt  («)  conjuncta,  si  unum  illorum  in- 


» 


losophus  ostendU,  quod  non  est  necesse  venialur  separalum  ab  alio,  el  relinuum 
omnemovensmoveriadl^oc,  quodmo-  potest  invenin  separatum  ab  ipso  e" 
veat :  et  d.viditur;  quia  primo  format  ra-     ponit  Aristoteles  exemplum,  ut  mel'    et 


tionem.  Secundo  eam  prosequitur,  ibi  : 
Primum  igfitur.  Pvimoponit  istam  con- 
clusionem  :  Non  est  necesse  omne  mo- 
vens  moveri  ad  hoc,  quod  moveat.  Pro- 
batur  sic  :  quia  si  omne  movens  move- 
tur,  vel  movetur  necessario,  vel  contin- 
genter  ;  sed  neutro  modo  :  ergo,  etc. 
Primum  igitur.    Prosequitur   dictam 


aqua  inveniuntur  conjuncta  in  mellicra- 
to,  ita  ut  sicut  mel  invenitur  sine  aqua, 
ita  aqua  inveniri  potest  sine  melle  ;  et 
antecedens  patet,  quia  quando  lapismo- 
vet  aerem,  est  devenire  ad  aliquem  ae- 
rem,  quimovetur,  et  non  movet  ;  ali- 
ter  enim  esset  processus  in  infinitum, 
et  coelum  expelleretur  de  loco   suo.Con- 


rationem  ;  et  primo  probat,  quod   non  tra    probationem  objicitur  •    quia   sub 

omne  movens  contingenter  movetur  ad  stantia,  et  accidens  inveoiuntur  coniu  t 

hocquod  moveat.   Secundo    interponit  ta  ad  invicem  ut  in  homine  ,  et  substan 

quamdam   rationem   ad     conclusionem  tia  invenitur  sine  accidente,  ut  patet  de 

principalem  :  et    tertio    ostendit,  quod  Deo,  et  tamen  non  propter  hoc  sequ  tur 

non  omne  movens  necessario  movetur  ad  quod  accidens  inveniatur  sine  substan: 


hoc,  quod  moveat.  Secundum  ibi  :  Et 
rationabiliter.  Tertium  ibi  :  At  vero. 
Primo  igitur  probat  istam  secundam 
conclusionem  :  Non  omne  movens  con- 
tingentermovetur  ad  hoc,quod  moveat, 
quia  si  sic  esset,sequeretur  quod  possibi- 

Tom.  ni 


tia.  Respondetur,  quod  illa  consequen- 
tia  non  est  formalis,  tamen  valet  in  pro- 
posito  per  locum  a  minori,  quia  mi- 
nus  videtur,  quod  motus  possit  inveniri 
separatus  a  motore,  quam  e  contra  ;  cu- 
jus  causa  est,  quia  motus  est   posterior 

2S 


LIB.  VIII.  PHYSIGORUM 


Text.  39. 


434 

movente  ;  modo  minus  videtur,  quod 
posterius  inveniatui- sine  priori,  quam 
quod  priusinveniatur  sine  posteriori. 

UndeAnaxagoras.  Adducit  ad  pro- 
positum  auctoritatem  Anaxagora?,  qui 
posuit  intellectum  divinum  impassibi- 
lem,  et  immutabilem,  ad  hoc,quod  mo- 
veat  alia,  et  immixtum  ad  hoc,quod  im- 
peret  aliis. 

At  vero  (3)  si  non.  Hic   probat,  quod 

non  omne  movens   necessario  movetur     ,^...  ...___ .,   ^^.^^^^^^ 

ad  hoc  quod  moveat,  quia  vel  hoc  esset     les.  Nam  Aristoteles  primo  convenit    cum 


15: 


movet  moveatur,  atque  adeo  primum  mo- 

vens  cum  non  moveatur  ab  alio,  moveri  a 

se  ipso.  Et  ideo  primum  Philosophus   us- 

que  ad  text.  29.  constituit  cumPlatone  non 

esse  processum  in  intinitum  in  moventibus 

et  motis,  sed  deveniendum  esse  ad  primum 

movens,  quodnonab  alio,sed  ase  ipso  mo- 

vetur  ;  et  deinde  contra  Platonem  ex  sua 

ipsius  concessione    infert    perveniendum 

tandem  ad  primum  movensimmobile.Ideo 

observa,  quod  de  immobilitate   primi  mo-  fpf^^^^ 

toris  aliter  sensit  Plato,   et  aliter  Aristote-  dissenHv 

de  immo 
litale  pr 


secundum  eamdem  speciem  motus,   vel     Platone  in  hoc  ;  quia  eodem  modo  probant 


secundum  aliam  ;  non  secundum  eam- 
dem,  quia  tunc  ledificator  aidificaretur, 
et  sanans  sanaretur,  et  sic  de  similibus, 
quod  est  impossibile.Unde  docens  scien- 
tiam,  est  habens  scientiam,  etaddiscens 
caretilla  ;  modosi  docensdocerelur,ha- 
bens  scientiam  careret  scientia,  quod 
implicat.  Nec  secundum  aliam  speciem 
motus,  ut  quod  movens  localiter,  aut 
augmentans  alteretur,  et  sic  de  aliis. 
Modo  lioc  est  fictitie  dicere,   quod    mo- 


primum  motorem  esse.  Secundo  conve- 
niunt  in  hoc,quod  dicunt  primum  motorem 
esse  substantiam  intelleetualem,  sive  Intel- 
ligentiam  separatam.  Tertio  conveniunt  in 
hoc,  quod  dicunt  motores  corporum  coe- 
lestium  esse  indivisibiles,  et  non  habentes 
magnitudinem  ,  ideonec  finitam,  nec  in- 
finitam  potentiam  habent,  qua3  sint  virlu- 
tes  comparabiles,  sicut  gravitas  et  levitas. 
Sed  disconveniunt  in  duobus  :  Primo  quia 
dicit  Plato,  quod  motores  primi  per  hoc 
quod  movent,  moventur  a  se,   et  hoc  non 


vens  localiter,  aut  alterans    necesse   est     tantumintelligit  de  motoribus  corporum 


augmentari.  Item,  species  motuumsunt 
fmitaj;  igitursi  quodlibet  movens  move- 
retur  secundum  aliam  speciem  motus, 
tunc  fieret  reiteratio,  ut  quod  movens 
localiter  alterabitur,  alterans  augmenla- 
bilur  et  iterum  augmentatum  ferretur 
localiter,  et  sic  circumeundo,  et  jam  sic 
ponere   non  esset  aliud  quam    ponere, 


cceleslium,  sed  etiam  de  anima  ;  et  ideo 
dicit  eam  esse  immortalem,  sicut  expresse 
patet  legenti  Phaedonem,  et  de  Legibus  li- 
brum  10.  Dicit  enim  quod  intellectus  se- 
paratus  in  eo,  quod  ipse  facit  formas,  in- 
tellectus  movet  se,  quia  nihil  facit  intelli- 
gibiha  nisi  intelleclus,  sicut  nihil  facit  ca- 
lidumnisicalor.  Ad  faciendum  autem  in- 
telligibilia  in  eo,  quod  sunt  intelligibilia 


quod  movens  de  necessitate  moveretur  luovet  se  per  intellectum,  et  quia  in  tali 
secundum  eamdem  speciem  motus,  se-  niotu  nonest  contrarietas  moventis,  et  mo- 
cundum  quam    movet,    quod    jam   est     li,  neque    distantia,    ideo  dixit  quodlibet 


improbatum 


ANNOTATIONES 

(a)    In  moventibus  et  molis.  Nota,  ut  obser- 
vat  hic  Gommentator  comm.  39.   et    Eude- 


tale  esse  immortale  et  perpetuum,  et  quod 
sic  movet  se,  esse  causam  motus  localis  in 
habentiijus  intellectum. 

Et  quia  lioc  primitus  est  in  coelestibus  , 
ideo  dicebat  semen  animarum  esse  in  coe- 
lestibus,  vocans  semen  animarum  animas 
separalas,  quai  descendunt  a  stelliscompa- 


mus  proutrefert  Simplicius,     quod  Plato      ribus.  Secundum  in  quo  differunt  esl,  quia 
in  iliu  persistit  senlentia,  quod  omne  quod     Plato  dixit,  quod  sicut  anima  est  conjunc. 


QUyESTIO  VI 


436 


ta  corpori,  et  movetur  per  accidens  ad  mo- 
tum  corporis,  cujus  est  actus,  ita  similiter 
primus  motor;  sed  oppositum  dixit  Aristo- 
teles,  nam  primus  motor  non  poLest  dici 
anima  nisi  JBquivoce.  Unde  Ptolemaeus  di- 
cit  in  Almagesto,  dislin.  13.  cap,  2.  quod 
non  debet  sumi  judicium  motas  corporis 
coeiestis  ab  aliquo  corporum  inferiorum 
simplicium,  quia  corpus  ca>leste  obedit  in 
omnem  motum,  quem  vult  in  eo  fieri  mo- 
tus  suus  absque  lassiludineet  trisLitia,  non 
aulem  sic  in  corporibus  inferioribus  a  se 
motis. 

(b)  Aliquod  est  moLum,  quod  non  movet. 
Nota,  quod  triaest  considerare  in  ordine 
motus,  videlicet  id  quod  movelur,   et  id 


EXPOSITIO  TEXTUS 

Nonergo  (I)  necesseest.  IIoc  est  quin-  17 
tumcapitulum  hujus  tractatus,  in  quo 
ostendit  primum  motorem  esse  omnino 
immutabilem  :  et  dividitur  in  octo  par- 
tes,  secundum  octo  conclusiones,  quas 
ponit.  Secunda  ibi  :  Xecasse  igitur.  Ter- 
tia  ibi  :  Uoc  auteni.  Quarta  ibi  :  Quod 
autem.  Quinta  ibi  :  At  vero.  Sexta  ibi  : 
Ipsius  igitur.  Septima  ibi  :  Quoniamau- 
tem.  Octava  ibi  :  Manifestuni  est  igitur 
Prima  conclusio  est :  Primus  motor  vel 
non  movetur,  vel  movetur  a  se  ipso.  Pro- 


quod  movet,  et  quo  movet.  Id  autem  quod     ^^^^^^  ^^^3  si  movetur,  vel  movetur  a  se,    yi^,  z 
movetur,  necesse  est  moveri,  nimirum  in 
sensu  composilo  si  movetur,   non  autem 


vel  ab  alio  :  non  ab  alio,  quia  tunc  non  .  "["'l^^. 

'  ^  tn  tcb.  Ittt. 


necesse  est  uL  moveat ;  ei  autem  quo  movet 
utrumque  necessarium  esL,  et  movere,  et 
quando  movet,  moveri ,  quia  pariter  ins- 
trumentum  mutatur,  et  parLiceps  fit  mo- 
tus  ejus,  quo  movetur.  Illud  autem  quod 
non  est,  id  qu?o  movet,  puta  quod  non  est 
instrumentum,  vel  intermediura  movens, 
sed  movens  primum.  niliil  vetaL  non  mo- 
veri,  alque  adeo  esse  iramobile. 
(c)  Quaiido aliqua  duo  sunl  conjuncla,  etc. 
Nota,quod  Gommentatordicit  circa  lianc  re- 
gulam,quodquandoaliquidestcompositum 
ex  duobus  compositis,  quorum  uLrumque 
existit  per  se,  et  alterum  illorum  fuerit  se- 
paraLum  a  reliquo,  necesse  est  ut  reli- 
quum  sit  separatum  :  verbi  gratia,  terra 
et  aqua  sunt  simul,  ct  ulraque  illarum 
existit  perse  ;  et  cumneutrum  sit  necessa- 
rium  componi  alteri,  sequitur  quod  si  ter- 
ra  fuerit  .separata  in  aliquo  loco  ab  aqua, 
quod  etiam  e  contra.  Vult  ergo  Commcnta- 
torsic  intelligere,  quod  si  aliquce  substan- 
tia3  per  se  existentes  possunL  inveniri  si- 
mul,  et  una  possiL  inveniri  per  se  separaLa 
ab  alia,  reliqua  poLest  per  se  exisLere  non 
conjuncta  cum  alia. 


esset  primus  motor,  sed  potius  illud,  a  "»■,  /"o^-ss. 
quo  moveretur  ;  si  a  se,  habetur  proposi- 
tum.Secundo,quia  moverese  attribuitur 
alicui  in  genere  moventium  ;  igitur  si 
attribuitur  alicui  potius  debet  attribui 
primo  moventi,  quam  alicui  alteri  , 
quia  primum  in  aliquo  genere  est  causa 
aliorum  ejusdem  generis. 

Necesse  (2)  igitur.  Secunda  conclusio  :  Text.   41. 
Impossibileestaliquididem  esse  morens  leest  idem 
et  motum,    et  hoc  omnino    secundum  Xen*'!^et 
idem.  Probatur,  quia  illud  non  movetur,  ^1'^ndum' 
et  movet  omnino  secundum  idem,   quod    ''^*'"- 
quiesceret  ad  quietem  alterius,sed  omne 
quod  movetur,  quiesceret  ad    quietem 
alterius.  Et  istaratio  facta  fuit  in    prin- 
cipio  7.  hujus,   videatur  ibi.   Secundo, 
quia  si  idem  esset  movens.et  motumom- 
nino  secundum  idem,   sequeretur  quod 
idem  ferret,et  ferretursecundum  locum, 
et   hoc  eadem  alteratione.  Ilem,  sanans 
sanaretur,  docens  doceretur.ut  argutum 
fuit  inpra3cedenticapite.  Tertio  sequere- 
tur,  quod  idem   esset   caiidum,  et   non 
calidum;  consequens  implicat  contradic- 
tionem.    Consequentia  probatur,     quia 
movens,  vel  agens  est  in  actu  secundum 
illam   dispositionem,    secundum  quant 


436 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


movet,  et  mobile  caret  dispositione  se- 
cunclum  quam  est  motus  ;  igitur  si 
idem  onmino  sit  movens,  et  motum, 
sequitur  quod  idem  habebit  caliditatem, 
etnon  habebit  caliditatem 

Hoc  autem.  Tertia  conclusio  :  Illius 
quod  movelur,  una  pars  est  movens,  et 
alia  mota,  ut  patet  ex  praecedenti  conclu- 
sione  ;  aliter  enim  idem  omnino  esset 
movens,  et  motum. 
18.  Oiiod  (3)    autem.  Hic  proponit  quar- 

Prmdwo- tam  conclusionem.  Secundo,  removet 
pcrs  movet  cavillationem  ibi :  Amplius  non.  Conclu- 
aitam.  gj^  ggj.  jg|.g^ .  -pYim].  mobilis,  scilicet  illius 
quod  semper  movetur,  non  est  verum 
quod  una  pars  moveat  aliam  partem,  et 
quod  e  converso  pars  movens  moveatur 
a  mota.  Probatur,  quia  si  sic,  sequere- 
tur  quod  una  illarum  partium  esset  pri- 
mum  movens  :  consequens  est  fulsum. 
Consequentia  probatur,  quia  qua  ratione 
una  illarum  partium  esset  primum  mo- 
vens,  eademratione  alia,  ex  quo  ulraque 
moveret  reliquam.  Secundo,  sequeretur 
quod  idem  moveretur  a  se  ipso  :  verbi 
gratia,  si  A  moveatur  a  ^,  et  e  contra  D 
moveatur  ab  A.  Et  quia  loquiturde  mo- 
ventibus  ordinatis,  ideo  ponit  ordinem, 
dicens,  quod  movens  longius  ab  ultimo 
motu,  est  propinquissimum  primo  mo- 
tori. 

Amplius  non.  Hic  removet  cavillatio- 
nem  :  quia  diceret  aliquis,  quod  una 
pars  mobilis  primo  moti  est  per  se  mo- 
vens  aliam  partem,  etmovetur  per  acci" 
densab  alia  parte  per  semota.  Gontra  • 
hoc  arguitur,  quia  si  moveatur  per 
accidens,  sequitur  quod  potest  non  mo- 
veri,  et  si  non  moveatur,  non  movebit 
per  adversarium  ;  igitur  possibile  est 
quod  primus  motor  non  moveat,  quod 
est  improbatum  prius.  Secundo,  quia 
probatum  est,  quod  non  est  necesse  mo- 
vens  moveri  ad  hoc,  quod  moveat  ;  igi- 
lur  hocmaxime  est  verum  de  primomo- 


tore.  Tertio,  quia  primum  movens  vel 
non  movetur,  vel  movetur  a  seipso  per 
primam  suppositionem  ;  igitur  ab  alia 
parte  mobilis  primo  moti.  Quarto,  se- 
queretur  quod  calefaciens  calefieret,  et 
quod  idem  esset  calidum,  et  non  cali- 
dum,  quod  est  impossibile ,  ut  argutum 
fuit  prius. 

AtU)  vero.  Quinta  conclusio  :  Primum       i». 

.  ,.    ..  Text.  43. 

movens   se  ipsum,non  ex  eo  dicitur  nio-    Primwn 
vere    se    ipsum,    quod    qu^Iibet,   vel  non^^dia. 
aliqua  pars  ejus  moveat  se  ipsam.  Pro- '"''  ^Tf^ 
batur,  quia  vel  priraum  movens  ex  eo    «^  hoc 

quod     ali- 

dicitur    movere  se  ipsum,  quod  totum.  9«»^^^'* 

ejusmo- 

movettotum  omnmo,  vel  ex  eo  quod  ali-  veat  tt  ip^ 
qua  pars  movet  se  ipsam.  Non  secundo  *" 
modo,  quia  tunc  illud  datum  non  esset 
primum  movens,  sed  potius  ilm  pars 
movens  se  ipsam  :  nec  totum  a  toto  om- 
nino,  quia  totum  quiesceret  ad  quietem 
alterius,  ut  argutum  fuit  prius,  et  in 
proposito  per  primum  movens  se  ipsum 
intelligit  aggregatum  ex  primo  motore, 
et  primo  mobili. 

Ipsius  igltur  iotius.  Sexta  conclusio  : 
Totius  moventis  se  ipsum  una  pars  est 
immobilis,  et  alia  mota.  Probatur,  quia 
si  utraque  pars  esset  mobilis,  vel  una 
movereturab  alia,  vel  econtra  :  velquas- 
libet  moveretur  a  se  vel  ab  alia,  vel  una  a 
se,  et  alia  ab  aliis,  et  ita  de  aliis  modis  ; 
sed  quilibet  istorum  modorum  est  im- 
probatus  ;  igitur  relinquitur,  quod  una 
pars  est  immobilis,  et  aliamota. 

(^a^o/u'am(5)aM/em.Hicponitseptimam  Text  44. 
conclusionem.  Primoproponit.  Secundo 
probat.  Tertio  ostendit  qualiter  tolius 
moventis  se  ipsum  pars  immobilis  uni- 
tur  cum  parte  mota.  Quarto  ostendit, 
quod  movere  se  non  attribuilur  alicui 
partitotius  moventis  se  ipsum.  Et  quinto 
soivit  dubitationem.  Secunda  ibi :  Si 
enim.  Tortia  ibi  :  Totuin  ergo.  Quarta 
ibi  :  Si  igitur.  Quinta  ibi  :  Dubitationem 
autem.  Septima  conclusio  est  ista  :  Gum 


QU^STIO  VI 


437 


sit  aliqiiod  movensimmobile,  et  aliquod 
movensmotum,  et  aliquod  motum  non 
movens,  necesse  est  quod  primum  mo- 
vens  se  ipsum  componatur  pra^cise  ex 
duobus,  scilicet  ex  motore,  et  mobili 
scilicet  primo  moto. 

Sieniin.  Hic  probatdictam  conclusio- 
nem  :  quia  si  non  sit  ita,  ponatur,  quod  A 
sit  primus  motorimmobilis,  eti?  sit  pri- 
mum  motum,  et  sitC  aiiud,  ex  quo  ad- 
versariusdicit  primum  movens  se  com- 
poni  unacum^  et  B,  tunc  arguitur  sic  ; 
Illud  non  est  primum  movens,  nec  pars 
primi  moventis,  quo  remoto  adhuc  re- 
manet  primum  movens  se,  et  alio  cir- 
cumscripto  ipsum  non  esset  primum 
movens  ;  sed  circumscripto  C  adhuc  re- 
manet  primum  movensse,  scilicet  com- 
positum  ex  A  et  ^,et  circumscripto  A,B, 
C,  non  esset  primum  movens  per  casum  ; 
igitur  Cnonest  primum  movens  se,  nec 
pars  primi  moventis  se. 

Totum  ergo.Wic  ostendit  qualiter  primi 
moventis  separtes  uniuntur,  dicens  quod 
utraque  tangit  reliquam,  vel  una  tangi- 
tur  ab  alia  ;  et  hic  loquitur  de  tactu  na- 


illarumpartium  primi  motoris  esset  pri- 
mus  motor.  Respondetur  igitur,  quod 
primus  motor  est  simpliciter  indivisibi- 
lis,  ut  postea  probabitur. 

Manifestum  estiqitur.    Hic  concludit     „'.!• 

,  .  Primus 

conclusionem     prmcipaliter    intentam,  ^^otor    est 

,        ,  •,,.„.  ornnino  in- 

qua3  est  octava  capituli.  Primus  motor  divisibiUt 
estomnino  indivisibilis,  quia  vel  move- 
tura  se,  vel  ab  alio,  et  quocumquemodo 
dato,  est  improbatum  prius  ;  igitur  re- 
linquintur,  quod  primus  motor  est  om- 
nino  immobilis. 


EXPOSITIO  TEXTUS 

Quoniam  (1)  aiitem  oportet.  Hoc  est  Text.  46 
sextum  capitulum  hujus  tratactus,  in 
quo  Aristoteles  ostendit  primum  moto-. 
remesse  unum,  et  perpetuum.  Et  primo 
pr^mittit  intentionem.  Secundo  pr^emit- 
tit  duas  suppositiones.  Tertio  ponit  duas 
conclusiones.  Etquarto  recapitulat.  Se- 
cunda  ibi  :  Manifestumenim  est.  Tertia 
ibi  :  Ipsius  enim.  Quarta  ibi  :  Manifes- 
tumest  igitur.  Primo  pr^mittit,  quod 
aliquid  est  semper  motum.  Secundo,  (2)  Teit   47. 


turali,  qui  attenditur  secundum  indistan-     quod  aliquid  est  semper  movens.  Tertio, 


tiam  motoris  ad  mobile. 

Si  igitur.  Hic  ostendit  quod  primi 
moti  nulla  pars  movet  se  ipsam,ita  quod 
movere  se  non  attribuitur  alicui  parti  mo- 
ventis  se  ipsum.Probatur,quiaestimpos- 
slbile,  quod  idem  moveat  se  ipsum  to- 
tum  omnino,  ita  quod  penitus  idem  sit 
movens,  et  motum,  ut  probatum  fuit 
prius. 

Duhitationem  (6)  autem.  Hic  solvit  du- 
bitationem,  quae  movetur  sub  conditione 
scilicet,  utrum  si  primus  motor  esset 
divisibilis,  ettam  primus  motor,  quam 
primum  mobile  divideretur,  utrum  pars 
primi  motoris  moveret  partem  primi 
mobilis,  et  alia  pars  primi  motoris  mo- 
veret  reliquam  partem  primi  mobilis  ? 
Videtur  quod  non,  quia  non  apparet  quae 


quod  primum  movensest  immobile,  sive 
sit  unum,  sive  plura.  Et  quarto,  quod  il- 
lud.movens  immobile  est  proprie  £eter- 
num  ;  ethoc  intendimus  probare  princi- 
paliter  iu  isto  capitulo.  Et  si  dicatur 
contra,  hoc  nihil  esset  probare,  quia 
statim  apparet  quod  ista  consequentia  est 
necessaria:  est  immobile,  igiturest  per. 
petuum  ;  quia  si  sit  corruptibile,  jam  esset 
materiale.  Respondetur,  quod  non  sequi- 
tur  :  quiasiessetdivisibiIealiquod,quod 
esset  postquam  non  fuit  prius,  vel  quod 
non  esset  postquam  prius  fuit,  jam  illud 
non  esset  perpetuum,  ettamen  non  esset 
materiale,  quia  probatum  est  in  6. 
quod  omne  quod  movetur,  est  divisibile. 

Manifestuyni^)  enim  e^^.Hic  praemittit        ji. 
duas  suppositiones  :  Prima  est,  quod  il-  ^"**  **• 


438 


LIB.  Vlll.  PIIYSICOKUM 


lius,  quod  quandoque  est,  et  quandoque 
non  est,  necesse  est  esse  aliquam  cau- 
sam,  quia  impossibileest,  quod  aliquid 
transeat  ex  se  ipso  de  non  esse  ad  esse, 
Vide  Zi-  yel  e  coutra.  Secuuda  suppositio,   omne 

laram   xn 


mara 


tab.  lii.  f.  quod  movetur  iiabet  magnitudinem,  et 

M-  138.      ',...,.,  ,    ,  , 

coi.  3.       est  divisdjile,    sed   hoc  non  est  neces- 

sarium  de  movente.  Prima   pars  patet  ; 

quia  est  probatum  6.  hujus,  quod  nul- 

lum   indivisibile  movetur.    Et  secunda 

pars    antecedentis  patet  :  quia   non  est 

necesse  movens  moveri  ad  hoc  quod  mo- 

veat,  ut  probatum  fuit  prius. 

Omnequod      Ipsuis  (4)    enim.  Hic  proponit  duas 

cTZtili-  conclusiones.  Secundam  ibi  :  Unum  au- 

*!"'*•    ,„     tem.  Prima  conclusio  est  principalis  liu- 

Prinium  ^ 

movcns  est  ius  capituli  :  Primum  moveus  cst  perpe- 

nerpetuum.  J  ^  . 

tuum.  Probatur  sic  :  quia  primum 
mobile  perpetuo  movetur  :  aut  igitur 
perpetuo  movetur  ab  uno,  et  eodem  mo- 
tore,  vel  a  diversis  motoribus  conjunc- 
tis,  quorum  unus  generatur  post  alium  ; 
si  primo  modo,  habetur  propositum, 
quod  primum  movens  est  perpetuum :  si 
secundo  modo,tunc  omniumillorummo- 
ventium,qui  aliquando  sunt,  et  aliquan- 
do  non  sunt,oportet  csse  aliquam  cau- 
sam,  quare  aliquando  sunt,  et  aliquando 
non  sunt  per  primam  suppositionem , 
et  illa  causa  non  est  nisi  perpetua  ;  igi- 
tur  necesse  est  primum  movens  esse  per- 
petuum^sive  sit  unum,  sive  plura 

Unum  autem.  Secunda  conclusio  est : 

Primum 

movens  est  Pnnium  moveus  est  unum,  ita  ut  non 
sint  ponenda  plura  prima  moventia.  Pro- 
batur  sic;  quia  omnia  possunt  a^que 
bene,  et  melius  salvari,  ponendo  unum 
primum  movens  omnium,  quam  po- 
nendo  plura  ;  igitur  tantum  debet  poni 
unum  primummovens.Tenet  consequen- 
tia,  quia  in  naturalibus  frustra  ponun- 
tur  plura,  ubiomnia  ^que  bene  possunt 
salvari  paucioribus ;  et  ideo  potius  es- 
sent  ponenda  finita  quam  inlinita ,  et 
unum  quam  multa . 


Manifestum  i(jitur.  Hic  recapitulat, 
quod  necesse  cst  primum  movens  esse 
unum,  et  perpetuum.  Secundo,  quod 
necesse  est  primum  motum  esse  conti- 
nuum.  Unde  si  sil  continuus,  est  unus, 
et  e  converso,  et  ideo  fit  ab  uno  mo- 
vente. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Ex  his  iqitur{[)  crediderit  aliquis.Uoc       23 

Text    51 

estseptimum  capitulum  hujus  tractatus, 
in  quo  Philosophus  ostendit  quod  ali- 
quod  est  semper  motum,et  aliquod  sem- 
per  immobile,  et  aliqua  sunt  quae  quan- 
doque  moventur,  et  quandoque  quies- 
cunt :  et  primo  ostendit,  quid  de  hoc  est 
manifestum,  et  quid  immanifestum.  Se- 
cundo,  declarat  immanifestum,ibi  :  Pro- 
cedentes  aiitem.  Primo  dicit,  quod  mani- 
festum  est,  quod  aliqua  quandoque  mo- 
ventur,  et  quandoque  quiescunt,  et  ideo 
non  restat  dubium,  nisi  utrum  aliquod 
est  semper  motum,  et  aliquod  semper 
mobile. 

Procedentes  autem.  Hic  declarat  id, 
quod  est  immanifestum  :  et  primo  os- 
tendit,  quod  est  aliquod  movens  semper 
immobile.  Secundo  ostendit,  quod  est 
aliquod  mobile  semper  motum.  Et  ter- 
tio  recapitulat.  Secunda  ibi,  At  vero.  AUquot 
Tertia  ibi,  Manifestum  igitur.  VTimd.  semper  i 
conclusio  est  ista  :  Aliquod  est  movens  ♦"^'^''^- 
semper  immobile.  Probatur  dupliciter. 
Secunda  ibi,  Vilcmus  autem.  Prima  ra- 
tio  posita  fuit  prius,quia  omne  quod  mo- 
vetur,  movelur  ab  alio  ;  tunc  in  sic  mo- 
vendo,vel  cst  devenire  ad  aliquod  immo- 
bile,  et  habetur  propositum  ;  vel  quodli- 
bet,  ad  quod  devenietur,movetur,  et  hoc 
est  impossibiIe,quia  tunc  in  moventibus, 
et  motis  esset  processus  in  infmitum. 

Videmus  autem.  Ponit  secundam  ra- 
tionem  :  et  dividitur,  quia  primo,  quae- 
dam  prius  dicta  recoliigit,  scilicet  quali- 


I 


QU^STIO  rl  439 

ter  animal  movetur  ex  se.  Secundo,  dat  ejus  movetur  totaliter  a  primo  motore, 

causam  quare  animal  non  movetur  per-  quia  orbes  inferiores  moventur  ab  Intel- 

petuo,  et  uniformiter.  Tertio,  ex  hoc  con-  ligentiis  inferioribus,  ut  patebit  postea. 
cludit  propositum,quod  primum  movens         At  (4)  vero.  Ponit  secundam  conclu-  Text.  54. 

est  immobile.  Et  quarto,   removet  du-  sionem,  quod  aliquod  est  mobile  semper  es/  »10627« 

bium.   Secunda  ibi,    Unde  non  semper.  motum.  Probatur  dupliciter ;  quia   ali-     "tum.'^ 

Tertia  ibi,  Ex  quibiis.   Quarta  ibi,   -Von  quod  est  movens  perpetuum   et  immo- 

est  autem.  Primo  recoUigit,  qualiter  ani-  bile  ;  igitur  aliquod  est  semper  motum, 

malia  post  quietem  movenlur  ex  se  ,    et  quia  mobile  debet  proportionari  suo  mo- 

ideo  crediderunt  aliqui  sic  esse  de   toto  tori  in  duratione.  Secundo,  quia  gene- 

'eit.  52.  mundo.  Secundo  (2)  recolligit,  quod  ille  rationes,  et  corruptiones  fmnt  perpetuo 

motus,  (^)   quo  animal  movetur  ex  se,  inistis  inferioribus,  et  hocdiversimode, 

non  est  primus  motus,  quo  animal  mo-  sed  hoc  non  potest  esse  a  motore  immo- 

vetur  :  imo  ipsum  prsecedunt  multi  alii  bili  ;  igitur  prseter  motorem  immobilem 

motus  inspirationis,  et  respirationis,mo-  necesse  est  esse  mobile  semper  motum, 

tus  alimenti,  motus  digestionis,  et  motus  virtute  cujus  agentia,  ut  astra,  applicen- 

immutationis  sensus,  a  specie  existente  tur   diversis  temporibus  ad  faciendum 

in  phantasia,  vel  in  memoria.  diversos  effectus.  Et  quod  hoc  non  possit 

24.  Undenon  semjjer.Ulc  ostendit  causam  provenire  a  motore  immobili  patet,  quia 

quare  animal  non  semper  movetur,  di-  semper  movens  immobile  natum  est  eo- 

cens,  quod  causa  est,  quia  motor  anima-  dem  modo  agere,  ideo  ab  ipso  non  pos- 

lis  non  est  immobilis  ,  imo  mutabilis  sunt  provenire  immediate  diversi,  et  op- 

valde  ;  et  ideo  quandoque  movet,  quan-  positi  effectus. 

doque  non,  et  similiter  (3)  propter  hoc,         Manifestum  igitur  factum  est .  Hlcre- 

quod  motor  est  mutabilis,  movet  irregu-  capitulat,  et  patet  in  littera. 
lariter. 

[eit.  53.       Ex  quibus.   Hic    infert  propositum,  ANNOTATIONES 

Primu*'   quod  primus  motor  est  immobilis,   quia 

;to6.S.  dictum   est,   quod  causa  quare  animal  (^)    nie  motus  quo  animal  movetur.  Nota 

movetur   irregulariter    difformiter,   est  quod  animalia  non  moventur,   quoad  om-  Antaiia 

ista  ,   quia  ejus  movens  est  mutabde  ;  nes  niolus  a  molore  intrinseco,  sed  quan-  ZrToad 

igitur  cum  videamus,  quod  primus  mo-  tum  ad  aliquos  moventur  a  motore  extrin-  °""'^*  "'<'- 

tus  est  regularis,   uniformis,  et  perpe-  seco,  scilicet  vel  a  corpore  continente,  vel  torelntrin- 

tuus,  necesso  est  (b)  primum   motorem  a  corpore  ipsa  sublnlranle,  utputa  ab  aere,  *^''''" 

esse    immobilem,     quia  si   mutaretur,  in  quo  sunt,  vel  ab  alimento,   quod  est  in 

quandoque  moveret  uno  modo,  et  postea  ^P^^^'   ^^  '^oc  propter  motum  augmenta- 

aliter.  tionis,  vel  ab  aere,  qui  ea  subintrat   prop- 

Xon  est  autcm.  Hic  removet  dubium  ;  ^^^  ™°^^"^  respirationis  :  hi  enira  sunt  alii 

quia  ex  quo  dictum  est,  quod  motor  cceli  ^''''^'^''  ^ecundum  quos  non  moventur  per 

est  immobilis,   dubium    est   utrum    in  '"  ^P'''  .^^  ^^g/^eutum,   decrementum,  et 


coelo  {^)  moveatur  aliquid  per  accidens. 


respiratio,  quibus  movetur  animal.  Unum- 

,    .        ,,                 .,  quodqueenimhismotibusnaturalibusprae- 

Respondetur  quod  sic,  ut  \^ per  accidens  eedentibus  animal  incipit  moveri  motu  lo- 

distmguitur  contra  prvnum,  quia  totum  cali.  Nam  calefactus  aer  calefacit  animal,et 

(d)  coelum  movetur  immediate  a  primo  infrigidatus  infrigidat,  elc.  quibus  altera- 

motore,  sed  tamen  non  quselibet  pars  tionibus  varie  afficit,  iuficitque  animal,  ut 


440 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


modo  benigna  sit  nutrit.io,  modo  maligna  , 
cujus  utique  gratia  languiduni  animal  non 
perinde  se  movet,  ac  ut  est  sanum.   Et  per 
hoc  solutum  est  argumentum,  quo  videba- 
tur  motum  probari  posse  incipere  inmundo, 
cum  prius  non  esset,  sicut  incipit  in  ani- 
mali,  quod   est  minor  mundus.   Dicimus 
enim  quod  animalia  non  incipiunt  sic  mo- 
veri,  quasi    prius   non  movebantur,   sed 
quia  sic  incipiantmoveri,quod  prius  non  sic 
movebantur,dum  coquitur  alimentum  dor- 
miunt,digestum  autem,  surgunt,  et  movent 
se  ipsa.  Quantum  ergo  ad  aliquos  molus 
animalia  moventur  a  motore    extrinseco, 
quod  est  mobile  per  se,  quamvis  quaiitum 
ad  alios  motus  moveantur  a  motore  intrin- 
seco,  puta  ab  anima,quoe  quamvis  non  mo- 
veatur  per  se,  movetur  tamen  per  accidens 
ad  motum  corporis.  Et  si  dicatur,   in  ani- 
mali  anima  movetur  per   accidens,  quia 
existens  in  corpore  movet  corpus  ;   ergo 
cum  primus  molor  raoveat  coelum,  move- 
tur  per  accidens  ad  motum  coeli ,  dico  quod 
non  est  simile  :  aliud  enim  est  moveri  per 
accidens  a  se,et  ab  altero,  et  moveriabal- 
tero.  Primum  enim  reperitur  solum  in  istis 
inferioribus,qu8esuntgenerabilia,etcorrup- 
tibilia,sed  secundum  bene  reperitur  in  orbi- 
bus  coelestibus  inferioribus,  qui   pluribus 
motibus  moventur,  ut  stalim  explicabimus. 
26        (K    Necesse  est  prinium  motorem  esse  im- 
mobilem.  Nota,  quod  cum  dicit  Pliilosoplms 
primum  movens  esse  omnino   immobile, 
non  repugnat   sibi  ipsi  dicenti   3.    Physic. 
text.  16.  quod  omne  movens  movelur,   et 
primo  de  generatione,  quod  omne  agens  in 
agendo  repatitur  ,  quia   illse   propositiones 
intelliguntur  de  movente,  et  agente  per 
contactum,  quomodo   non   movet  primum 
movens. 

(c)    Ulrum  in  ccelo  moveatur  aliquod  per 

accidens.  Nota,  quod  Aristotelis  responsio 

est  multum  anceps  ;  et  dubium  est,  an  in- 

telligat  motores  ipsos  orbium  per  accidens 

moveri  ab  alio,   an  vero  solosorbes.    Ale- 

movens    xander  enim.  et  qui  putant  motores  orbium 

ru"p«r°ac-  esse  conjunctos  orbibus,  veluti   corporibus 

cident.       animas,aiunt,et  motores  ipsos  sicuti  animae 


circumferri  per  accidenscirculationeorbis' 
et  ita  intelligunt  hic  Aristotelem.  At  tunc 
profecto  nullum   esset  discrimen    in  hac 
parte  interanimam,  etmotorem  cceli,  quo- 
niam  motor  movendo  orbem  a   se  ipso  per 
accidens  moveretur,  cujus  contrarium   ait 
Aristoteles.   Indubie  ergo    dicendum  est, 
quod  Philosophus  non  sensit  motorem  coeli 
moveri  per  accidens  ad  motum  sui  orbis, 
quoniam  non  inest  illi  tanquam  forma,  sed 
est  uno  loco  immobilis,  in  quo  orbem  mo- 
vet,  quare  neque  ab  Oriente  in  Occidentem, 
nec  e  conlra  movetur.  Veruntamenaitquod 
improprie,  et  per  abusura  posset  dici  mo- 
veri  per  accidens  ab  altero,  id  est,  ratione 
alterius,  nempe  sui   orbis,  quem  movet ; 
qui  quidem  movetur  per  se  proprio  motu, 
et  per  accidens  motu  primi  mobilis  ,    cum 
tamen  Intelligentia  sit  simpliciter    immo- 
bilis  ;  qua    de  causa  perpetuo,   continuo- 
que  motu,  et  sibi  semper  simili  movet. 
(•i)     Totum  ccelum   movetur  immediate  a        27 
primo  molore.  Nota,  quod  multse  fuerunt    •^*"'"" 

'  '    ^  movens 

opiniones,  an  primum  movens  moveat  pri-  movcati 

,  .  , .  .  m<',diaU 

mum  coelum  immediate  m  genere  causse  primim 
efficientis  ;  nam  quod  moveat  immediate  "'"^'^*- 
in  genere  causse  finalis,  de  hoc  nuUus  du- 
bitat,  sicut  quod  moveat  mediate  in  genere 
causae  efficientis  :  an  vero  moveat  effective 
immediate,  est  difficultas  inler  Philosophos. 
D.  Thomas  (referente  Javello  12.  Metaph. 
qusest.  5.  artic.  2.)  tenet  de  mente  Philoso- 
phi,  primum  movens  movere  primum  coe- 
lum  effective  mediate  tantum,  sed  an  ita 
senserit  Commentator,  D.  Thomas  dicit 
quod  non,  atque  adeo  ipse  a  Commentatore 
dissentit.  Antonius  Zimara  Theoremate  61. 
et  in  quxstione  de  triplici  causalitate  primae 
Intelligentise,  tenet  expresse  tam  ad  men- 
tera  Aristotelis,  quam  Commentatoris,  pri- 
mum  movens  effective  immediate  movere 
coelum,  Scotus  vero  qicvst.  7.  Quolibct.  sub 
litt.  H  H,  tenet  absolute  tam  Aristotelem, 
quam  Averroem  negasse  Deum  posse  im- 
mediate  movere  coelum,  quem  secuti  sunt 
Antonius  Andreas  12.Metaphys.  qusest.  2.et 
Jandunus  12,  Metaph.  quiiest.  12.  Metaph. 
quaest.  17.  tu  vide  Scotum,  ubi  supra. 


QU.^STIO  VII 

Utrum  in  ordine  entium  sit  devenire  ad 
motorem  immobilem 

Aristot.  8.  Phys.  cap.  8.  Averroes  ibid.  Albert. 
Magn.  ibid.  tract.  3.  cap.  2.  .'Egidius  et  Pau- 
lus  Venetus  ad  text.  G5.  hujus.  Mayron.  '2.  dist. 
13.  qucest.  8.  Javell.  quccst.  :2.  hujus.  Rub.  8. 
Phys.  cap.  8.  qucest.  unica.  Vales.  lib.  3.  con- 
trov.  medic.  Conimbr.  8.  Physic.  cap.  8.  quce$t. 
1.  Roccus  S.  Phys.  qucest.  9. 


Arguitur  quod  non,  quia  omne  mor 
vens  est  simul  cum  moto  ;  igitur  si  mo- 
bile  movetur,  et  movens  movebitur. 
Consequentia  tenet,  quia  eorum  qu^e 
sunt  simul,  si  unum  movetur,  et  reli- 
quum  ,  vel  non  amplius  erunt  simul. 
Antecedens  apparet  in  7.  hujus,  text.  10. 
et  inde. 

Secundo,  si  aliquis  motor  esset  immo- 


QU/^STIO  VII  441 

situm  arguitur  per  Arislotelem  in  isto  8. 
te.xt.  5.3.  In  quaDstione  primo  videndum 
est,si  est  devenire  ad  motorem  primum . 
Secundo,  si  ille  est  immobilis. 

Quantum  ad  primum,notandum  quod 
isli  termini,  Prirmts  motor,  prima  causa, 
ultimus  finis  omnium,  et  Deus,  pro  eo- 
dem  supponunt,  licet  a  diversis  rationi- 
bus  sumantur  illa  nomina  ;  quia  dicitur 
Deus  eo  quod  est  virtus  invisibilis  mun- 
dum  ratione  gubernans,  quia  sic  conci- 
pit  quilibet  audiens,  et  intelligens  no- 
men  Dei. 


Divisio 

qu(estiO' 

nis. 


Tunc  ponitur  ista  conclusio  :  Aliquis  AUquis  est 

primustno- 

est  primus  motor.  Probatur,  quia  inmo-  tor. 
ventibus,  et  motis  essentialiter  ordinatis 
non  est  processus  in  infinitum,  ut  patet 
7.  hujus  ;  igitur  est  devenire  ad  primum 
motorem,  qui  scilicet  si  movetur,  move-  . 
tur  a  se  ipso,  et  non  ab  alio.  Secundo, 
quia  dato  aliquo  ente,  aut  ipsum  est  in- 


bilis,  maxime  esset  motor  cceli ;  sed  ille     dependens,   aut    dependens    ab  aliquo 


non  est  immobilis.  Probatur,  quia  coe- 
lum  movetur,  et  ejus  motor  est  sibi 
unitus  ;  igitur  ejus  motormovetur.  Con- 
sequentia  tenet,  quia  moto  aliquo  cor- 
pore  moventur  omnia,  qu£e  sunt  in  illo. 
Antecedens  probatur,  quia  motor  est  in- 
trinsecus  ccelo,  aliter  enim  ejus  motus 
non  esset  naturalis. 
Tertio,  omne  per  se  motum  potest  mo- 


alio  :  si  independens  ;  igitur  est  prima 
causa,  et  per  consequens  primus  motor, 
quia  idem  sunt,  ut  pra^missum  est.  Si 
dependeat  ab  alio ;  tunc  qucero  de  illo 
alio,  vel  ipsum  est  independens,vel  non; 
si  sic,  habetur  propositum  :  si  non,  tunc 
queeram  sicut  prius,  etsic  procedendo, 
vel  itur  in  infinitum,  et  hoc  est  impossi- 
bile,  2.  Metaph.  text.  5.  et  inde  ;  vel  ali- 


vere  ;  igitur  omne  per  se  movens  potest     cubi  est  status,  et  habetur  propositum, 


moveri.  Tenet  consequentia  per  simile, 
et  etiam  per  Aristotelem  in  isto  8.  text. 
40.  ubi  ex  hoc  quodestdare  molum  non 
movens,  concludit  quod  est  dare  moto- 
rem  immobilem.  Antecedens  probatur  ; 


quod  aliquid  est  independens  ab  alio,  et 
per  consequens  prima  causa,  seu  pri- 
mus  motor.  Tertio,  quia  in  naturalibus 
sunt  multi  fines  sibi  invicem  subordi- 
nati,  quorum  unus  est  propter  alterum; 


quia  omne  per   se  motum    est  corpus  et  ille  propter  alterum  ;  tunc  igitur  aut 

compositum  ex  materia,  et  forma  :  modo  quilibet  illorum  finium  est  propter  alte- 

forma  est  per  se  movens.  rum  finem,  aut  est  aliquis  finis  propter 

Quarto,  sicut  est  in  minori  mundo,ita  quemsunt  omnes  alii  :  si  primo  modo, 

in  majori,  ut  ponit  Aristoteles  in  isto  8.  tunc  in  infinitum  est   processus  in  fini- 

text.  17.  sed  in  minori  rnundo  non  est  bus,  et  per  consequens  desiderium  na- 

aliquis  motor  immobilis,  imo  quodlibet  turale  est  frustra.  Si  secundo  modo,ha- 

movens  movetur,  ita  et  in  majori.  Oppo-  betur  quod  est  aliquis  finis  ultimatus,in 


442                                                   LIB.VIII.  PHYSICORUM 

quem  omnia  alia  ordinantm- ,  et  ille   est  cerdotium  est  pars  principalis  commU- 

primusmotor,  seu  primacausa.  Quarto,  nicationis. 

quia  in   generatione   oportet    generans  Octavo,  et  istam  rationem   facit  Brag- 

esse  nobilius    generato  ;  sed  aliqua  est  bandam,  quam  m.ulti  credunt  demons- 

generatio,  in  qua  non  apparet   generans  trationem,  et  capiatur  ista,complexum 

particulare  nobilius  ;  igitur  oportet  po-  tam  bonum,  et  tam   perfectum,  quo  ni- 

nere  generans  universale,  quod  in   hu-  hil  melius  et  perfectius  esse   potest  :  et 

jusmodi  generationeestprincipalis  cau-  sit  illud  complexum   A  ;  tunc  arguitur 

sa,  et  illud  estprima  causa,  seu  primus  sic  :  A  potest  esse  ;  igitur  A  est,    et  per 

motor.  Prima  pars    antecedentis  patet,  consequens  Deus  est,    quia  hoc  intelii- 

quia  nihil  agit  ultra  gradum  proprium,  gimus  per  Deum.  Probatur  antecedens: 

quia  nihil  mJiius  perfectum  potest   pro-  quia -4  esse  non  implicat  contradictio- 

ducere  magis  perfectum.  Secunda  appa-  nem,  et  cum  omne  illud  quod  non  im- 

ret    in    generatis  per    putrefactionem.  plicat     contradictionem,    sit   possibile, 

Quinto,   quia  in  igne  sunt  plures   gra-  sequitur  quod  A  potest  esse.  Gonsequen- 

dus  caliditatis  ceque  approximati  agenli;  tia  probatur  ;  quia  si  A  potest   esse  post 

igitur  qua  ratione   debet  unus    illorum  7io?i  esse,  A  potest   incipere  esse   post 

primo  corrumpi,  eadem  ratione  et  alter ;  non  esse  ;  igitur  tunc  non  esset  tam  bo- 

igitur  vel  ambo  corrumpentur,  quod  est  num,  et  tam  perfectum,   quo   nihil  me- 

impossibile  ;  quia  in  alteratione  est  suc-  lius,  et  perfectius  esse  potest,   quod  est 

cessio  secunuum  gradus  form;e,veI  neu-  contrapositum.  Gonsequentia  probatur, 

ter  eorum  corrumpetur,  quod  est  contra  quia  illud  esset  perfectius  etmelius,quod 

experientiam  ,  igitur  oportet,  quod     sit  semper  esset,  et  esset  independens     ab 

aliquod  causans,  scilicet  ipse  Deus,   ad  alio.  Et  licet  ista  ratio  credatur  demons- 

corruptionem  unius,  priusquam  ad  cor-  trativa,  tamen  inter  omnes  alias  est  mi- 

ruptionem  alterius.  Sexto  persuadetur   ;  noris  efficaciEe,  imo  nihil  valet,ut  pate- 

quia  omnes  homines  ubique,et  in  omni  bit  solvendo  ipsam. 

tempore,   et  in    omni    lege  assentiunt.  Et  notandum,  quod  nulla  istarum  ra- 

quod  Deus  est  ;  igitur  sequitur  quod  ve-  tionum  probat  Deum  esse,    praeter  sex- 

rum  est  Deum  esse.  Consequentia  tenet,  tam  et  septimam  persuasiones,    intelli- 

quia  ex  quo  a  natura  inest  eis  hujusmo-  gendo     per    Deum    virtutem    invisibi- 

di  cognitio,  non  videtur,  quod  sit  frus-  lem.   quas  mundum  ratione   gubernat. 

tra.  Sed  quod  insit  a  natura  patet,  ex  Unde  prima   probat,  quod    aliquis    est 

quo  omnes  sine  coactione  legis,aut  diffi-  primus  motor  ,  et  hoc  potest  concedi  de 

cultate     studii,   vel   laboris    hoc    asse-  ccelo,  ita  ut  moveret  se  ipsum  per  se  et 

runt.  primo,    quemadmodum   una  pura  gra- 

Septimo,  quia  illud  est,  sine  quo  hu-  vitas,  si  esset  separata  a   materia.    Se- 

mana  conversatio  non  potest  esse,   nec  cunda  probat,    quod    aliquid      est    in- 

perm/anere,  sed  sine  Deo,  et  cultu  ipsius  dependens  ab  alio,  et  hoc    etiam  conce- 

Dei  non  polest  esse  humana  communi-  ditur  decoelo.  Tertia  probat,   quod  ali- 

catio    ;    igiiur  vidctur   concludendum,  quis  est  ultimatus  fmis,  in  quem   omnia 

quod  Deus  est.  Major  patet,quia  commu-  alia  ordinantur,  et  diccretur,  quod  hoc 

nicatio  hominis  est   a  natura,  ut  patet  est  coelum,    vel  perfectio  universi,  aut 

primo  Politicx^  et  minor  apparet  inalio  aliquid  hujusmodi.  Quarta  probat,  quod 

ejusdem.ubi  dicit  Aristoteles,  quod  sa-  in  generatione    putrefactorum    praiter 


QU^STIO  VII 


443 


agentia,  quas  apparent  hic  inferius,  con- 
currit  aliquod  agens  nobilius  ,  et  hoc 
conceditur  verum,  quia  coelum  ad  hoc 
concurreret.  Quintaprobat,  quod  non  est 
aliquod  determinans  ad  corrumpendum 
unum  gradum  formagprius,  quam  alium 
aeque  approximatum  agenti  ;  et  hoc  con- 
ceditur  verum  de  influentia,  quas  de- 
terminat.  Vei  diceretur,  quod  hujusmo- 
dideterminatio  provenit  a  natura  formae, 
de  cujus  natura  est,  quod  aliqua^  partes 
superponuntur  aliis,  non  sccundum  si- 
tum,  sed  secundum  gradum  formge. 

Nunc  respondendo  ad  oclavum  dico, 
quod  persimilem  rationem  probaretur 
quodlibet  quantumcumquc  inevidens  , 
verbi  gratia,  numerus  stellarum,  collec- 
tive  sumendo,  potest  esse  par  ;  igitur 
est  par.  Consequentia  tenet  ;  quia  in 
perpetuis  non  differt  esse,et  posse.  Item, 
qui  ponerent,  ut  Philosophi,  quod  nihil 
esset  virtutis  infmitae,  et  quod  Deus  non 
esset  liber  libertate  contingentia3,  re- 
putaret  impossibile  quod  aliqua  stella 
posset  addi,  vel  diminui.  Et  antecedens 
probatur  ;  quia  numerum  stellarum  es- 
se  parem  non  implicat  :  eodem  modo 
probaretur  ejus  oppositum,  scilicet  quod 
numerus  omnimn  stellarum  sit  impar, 
et  sic  posset  probari  quilibet  articulus 
fidei.  Ad  ralionem  ergo,  quando  dicitur 
A  potest  esse  ;  igilur  A  est,  negatur 
consequentia. 

Item,  non  probatur  antecedens,  quia 
non  sequitur,  hoc  non  implicat  contra- 
dictionem  ;  igitur  est  possibile  :  quia 
Philosophi  concederent  mulla  esse  im- 
possibilia,  qua^  tamcn  non  implicarent 
contradictioncm,ut  quod  linea  esset  aug- 
mcntata  ad  duplum.  vel  quod  ex  om- 
nibus  motoribus  et  mobilibus  fieret 
unum.  Item,  dato  quod  concederetur  A 
esse,  adhuc  non  secjuitur  ;  igitur  Deus 
est,  quia  non  sequitur  tam  bonum  , 
et  tam  perfectum  est,    quo  nihil  melius, 


etperfectius  esse  potest ;  igitur  Deus 
est,  quia  negaretur  consequentia,  et  an- 
tecedens  de  ccelo  concederetur. 

Item.si  qugeratur,  in  quo  est  defectus, 
respondctur  quod  in  isto  ;  quia  possi- 
bile  accipitur  dupliciter  :  quandoque 
pro  dubio,  ut  si  unus  proponat,  nume- 
rus  stellarum  est  par  ;  alter  responde- 
bit,  possibile  est.  Aliomodu  capiturpos- 
sibile  pro  eo,  quod  potest  esse  ;  tuncigi- 
tur  per  hociterum  ad  rationem,  quando 
dicitur,  A  potest  esse  ,  conccdo,  capien 
do  possibile  primo  modo  pro  dubio,quia 
dubiuni  est,quin  sint  plura  teque  per- 
fecta  ;  vel  saltem  dubium  est,  quin  sint 
quorum  neutrum  est  perfectius  aIio,nec 
aliudeslperfectiusillisduobus.Etsiintel- 
ligatur  antecedens  de  possibili  secundo 
modo,tunc  potest  negari  antecedens,  vel 
saltem  rationabiliterdubitatur,et  sic  pa- 
tet,quod  illa  ratio  estinefficax  ad  proban- 
dum  Deum  esse.  Patetigitur  quibus  mo- 
dis  convincitur  aliquem  esse  primum 
motorem  :  et  hoc  de  primo. 

Quantum  ad  secundum,  sit  conclusio 
ista  :  Primus  motor  est  immobilis,  et 
supponitur  quod  primus  motor  sit  in- 
trinsecus  mobili  per  applicationem,  et 
non  per  inhaerentiam.  Unde  scien- 
dum,  quod  aliquid  potest  moveri  ab  in- 
trinsftco  uno  modo  :  quia  una  pars  inte- 
gralismovetur  abalia,ut  membrum  ani- 
malis  movetur  a  corde.  Alio  modo;  quia 
movelur  a  forma  propria  extensa,  et  sic 
non  movetur  coelum,  quia,  ut  patet  in 
isto  8,  nullum  tale  potest  movere,  non 
concurrente  alio  motore  extrinseco.Ter- 
tio  modo,  quia  movetur  a  forma  in- 
divisibili  appropriata,et  sic  movetur  coe- 
lum.  Nunc  probatur  conclusio  :  pri- 
mo,  quia  motor  coeli  est  indivisibilis, 
ut  suppositum  est,  et  patet  in  isto  8. 
text.  4o.  etinde;  igitur  est  immobilis, 
utpatet  6.  hujus,  text.  [)2.  Secundo, 
quia  vel  moveretur  per  se,  vel  per   ac- 


Postibile 
bifariam 
sumitur. 


Primus 
motor  est 
immobilis. 


Moveri   ab 
intrinseco 
aliquid 
potest    tri' 
bus  modis. 


444 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


G. 


7. 
T«xt.  55. 


cidens  :  non  per  se,  quia  vel  eodern 
motu  quo  movet,  vel  alio  ;  sed  neutro 
modo,  quia  non  est  necesse  omne  mo- 
vens  moveri,  ad  hoc  quod  moveat ;  nec 
peraccidens,  quia  quod  per  accidens 
est,  potest  non  esse  ;  et  sic  primus  mo- 
tor  potest  non  movere,  quod  est  impos- 
sibile,  quia  ejus  motus  est  perpetuus. 
Item,nuilum  tale  movetur  per  accidens, 
quin  dependeat  ab  aliquo  alio  motore , 
ut  patet  de  forma  animalis  :  alise  ra- 
tiones  videantur  in  littera. 

Ad  rationes.  Ad  primam,  dico  quod 
omne  movens  est  simul  cum  moto,  vel 
situaliter,  vel  per  indistantiam  :  modo 
primus  motor  est  indistans  mobili,  sed 
propterhoc  non  sequitur,  quod  movea- 
turad  motum  mobilis. 

Ad  secundam,  quando  dicitur  motor 
coeli  esl  sibi  intrinsecus,  concedo  per 
indistantiam,  vel  applicationem  ;  et  ex 
hoc  non  sequitur,  quod  moveatur  si- 
mul  cum  ccelo  ;  sed  consequentia  bene 
valeret  de  iis,  qu»  sunt  intrinseca  per 
inh^erentiam,  vel  etiam  ut  partes  inte- 
grales. 

Ad  tertiam,  negatur  consequentia  ; 
quia  omne  illud,  quod  est  per  se  mo- 
tum,  componitur  ex  actu  et  potentia, 
scilicet  forma  et  materia,  aliter  enim 
non  esset  per  semotum,  secl  per  se  mo- 
vens  non  sic  componitur,  imo  aliquis 
propter  ejus  perfectionem  est  actus  pu- 
rus,  ut  primus  motor.  Et  si  arguatur, 
quod  primus  motor  aliqua  producit  de 
novo  :,  igitur  est  mutabilis,  negatur  con- 
sequentia. 

Ad  quartam,  dicoquod  non  est  simi- 
le,  sicut  etiam  dicit  Commentator. 

EXPOiSlTIO  TEXTUS 

Ut  vero  (1)  et  alio  facto  priiicipio.lsie 
est  tertius  tractatus  hujus  octavi,  in 
quo  Philosophus  ostendit,  quis  et   qua- 


lis  sit  primus  motus  :  et  dividitur  in 
quinque  capitula.  In  primo  capitulo  os- 
tendit,  quod  primus  motus  est  motus 
localis.  In  secundo  ostendit,  quocl  non 
contingit  alium  motum  a  motu  locali 
esse  perpetuum.  In  tertio  ostendit,  quod 
non  contingit  alium  motuma  motu  cir- 
culariesse  perpetuum.  In  quarto  decla- 
rat,  quod  possibile  est  motum  localem 
esse  perpetuum.  Et  in  quinto  concludit, 
quod  motus  localis  circularis  est  primus, 
et  perpetuus.  Secundum  ibi,  Qus  autem 
loci  mutatio.  Tertium  ibi,  Quod  autem 
conthigit.  Quartum  ibi,  Quos  autem. 
Quintum  ibi,  Quod  autem  lationum.Pri- 
mum  capitulum  dividitur  :  quia  primo 
preemittit  intentionem.  Secundo  prose- 
quitur,  ibi  :  Impossihile  enim  est.  Pri- 
mo  proponit,  quod  considerandum  est, 
utrum  contingat  aliquem  motum  esse 
perpetuum,vel  non  ;  et  si  sic,quis  est  ille, 
et  etiam  quis  est  primus  motus,  et  ist^e 
considerationes  sunt  annexaj,  quia  ratio- 
nabile  est,  quod  si  aliquis  motus  sit 
perpetuus,  quod  ille  sit  primus.Deinde 
proponit,  quod  tres  sunt  species  motus, 
scilicet  motus  secundum  quantitatem, 
moius  secundum  qualitatem,  et  motus 
localis. 

Impossibile  (2)  enimest.  Hicprosequi- 
tur  ;  e1  primo  ostendit,  quod  impossibi- 
le  est  motum  augmentalionis,  vel  dimi- 
nutionis  esse  primum  motum.  Secundo 
ostendit,  quod  impossibile  est  alleratio- 
nem  esse  primummotum.  Tertio  osten- 
dit,  quod  motus  localis  est  primus  mo- 
tus,  Secundum  \b\,At  vero  si  alteratur. 
Tertium  ibi,  Si  ergo  necesse  est .  Est  igi- 
tur  prima  conclusio  :  Impossibile  est 
augmentationem  esse  primum  motum. 
Probatur,  quia  ille  motus  non  est  pri- 
mus,  quem  necessario  pra^cedit  alius 
motus,  sed  augmentationem  neccssario 
praeceditalius  motus;ergo,  etc.Major  est 
nota,  quia  impossibile  est  augmentatio- 


Vide   con 
tradictio- 
nem  Zi- 
marcB. 


Vide    con 

tradictio- 

nem  Zi- 

marce. 


Teit    56. 

Impossibil 
est  aug- 

menlatiO' 
nem  etst 
primum 

motum. 


QU^STIO  VII  445 

nem  esse,  quin  sit  alteratio  pra3via,  per  Tertia  ibi,  Adkuc  femjwre.   Quarta   ibi, 

quam  alimentum,quod  in  principio  est  Onmino  autem  videtur.  Sexta  ibi.    Qua- 

dissimile  et  contrarium,in  fme  efficiatur  propter  viventium  nlia.    Septima    ibi, 

simile.  Et  quia.    Octava  ibi  :   Maxime  autem. 

8.            At  vero    si  alteratnr.    Secunda  con-  Prima  ratio  est  ista  :  quia  omnis  (b)  mo- 

tsi  lutera- Q\nB\Q  :  Impossibile      est   alterationem  tus  localis  estpcrpetuus  ;  igitur  ille  est 

^'prhnum"  csse  primum  motum.  Probatur,quia  al-  primus.  Gonsequentia  tenet ;  quia  si  a!i- 

moiuni.      terationern     necessario  pnecedit    alius  quis  motus  est  primus,    rationabile  est, 

motus  ;  igitur  alteratio  non  est  primus  quod   motus   perpetuus  sit  ille.   Ante- 

motus.  Consequentia  nota  est,etantece-  cedens  probatur,  quia  vel  estunus  motus 

densprobatur,  quia  alterationem  pr^Bce-  perpetuus,  vel  consequenter  plures  per- 

dit    motus    localis,    quo    approximato  petuo ;  non  consequenter  plures,  ita  ut 

passo  alteratur.  nullus   sit  perpetuus,   quia  semper   in 

Motus  lo-       si    ergo   necesse     est .   liic   ostendit,  naturalibus,  de  possibilibus  illud  est  po- Z)epo«t6i- 

primus    quod  motus  localis  est  primus  motus.P2t  nendum,  quod  est  dignius  :    modo   di-  esi%onln- 

primoprobat   conclusionem,   secundum  gnius   est  ponere  unum   motum    con- g^^rfj/m'»* 

opinionem  antiquorum.Secundo,  secun-  tinuum,  et  perpetuum,  et  cum  illud   est 

dum  opinionem  propriam  ibi,  7lm/i/m5,  possibile,    ut  postea   declarabitur  ;    er- 

Ubi  sciendum,   quod   quidam  antiquo-  go,  etc. 

rum  (a)  reducebant  omnes  actiones    na-  Neque  igitur .  Secunda  ratio,  quia  ille 

turales  ad  raritatem  et  densitatem,  tan-  motus  est  primus,  qui  potest   esse  sine 

quam  ad  principia,  quorum  densitatem  aliis,  et  non  e  contra  ;  sed  motus  localis 

dicebant  fieri    per  congregationem,   et  potest  esse  sine  aliis,  et  nulius    aliorum 

raritatem    per   disgregationem  :    rnodo  potest  esse  sine  motu  locali  ;  igitur  etc. 

tam  congregatio,  quam  disgregatio  sunt  Major  patet  ex  distinctione.  Et  minor  est 

motus  locales  ;  igitur  si  isti  motus  sunt  nota,  quia  augmentatio  non  potest  esse 

primi,    ut   antiqui  ponebant,   sequitur  sine  motu  locali ,  nec  alteratio  sine   ap- 

quod  motus  localis  est  primus.  plicatione  agentis  ad  passum,    quas  fit 

Text.  57.       Amplius  (3)  aulem.  Hic  probat  con-  per  motum  localem. 

ic,a,'(."p,.[J^  clusionem   secundum    opimonem    pro-  Adhuc  (A)  tonpore .  Ulc  ponit  tertiam  Test.  ds. 

'''^'^•;^','.'P^'' priam  ;  et  primo   ponit  quamdam  dis-  rationemquc^  est    eadem  omnino   cum 

tinctionem  prioris .  Secundo  probat  con-  prima,  quam  repeiit,  ut   solvat  dubita- 

clusionem,  ibi :  Quare  quoniam.  Primo  tionem  circa  hoc  incidentem.  Unde  pro- 

dicit  quod  aliquid  potest   dici  prius  alio  batur  quod  motus  localis  sit  poslremus 

tripliciter  :  uno  modo,  quia  potest  esse  omnium.  Unde  videmus,  quod  in    ani- 

sine  alio,  sed  e  converso  aliud  non    po-  malibus,  motus  localis   sequitur  omnes 

test  esse  sine  ipso,  etistud  dicitur  prius,  alios  motus.  quia  animal   non  movetur 

a  quonon  convertitursubsistendi  conse-  localiter  nisi   cum    est    perfectum  post 

quentia.  Alio  modo  aliquid  diciturprius  augmentationem,  et  alterationem,  etge- 

alio  secundum  substantiam,  id  est,  per-  nerationem.Respondetur,quodineodem 

fectionem.  Et  tertiomodo  dicituraliquid  supposito  alii  motus    bene   prsecedunt 

priusalio,  tempore.  motum  localem,   attamen   omnes   illos 

9.           Quare  quoniam.    Hic  probal,    quod  necesse  est  pr.necessisse  motum  localem 

motus  localis  est  primus  motus  octo  ra-  alicujus  alterius  mobilis. 

tionibus.    Secunda    ibi,    Neque   igitur.  Quoniam     aulem.     Sequitur     quarta 


446 


LIB.  VIII,  PHYSICORUM 


ratio  ;  quia  generatio  (c)  non  potest  esse 
prior  motii  locali  ;  igitur  nec  aliquis 
alius  moius.  Antecedens  patet,  quia  ge- 
neratio  fit  mediante  alteratione  prcTvia, 
quam  prascedit  motus  localis  appli- 
cationis  agentis  ad  passum.  Consequentia 
tenet,  quia  magis  videtur,  quod  gcne- 
ratio  debet  esse  primiis  motus,  quam 
aliquis  alius  pro  tanto,  quia  oportct  illa 
esse  generata,  in  quibus  inveniuntur 
alii  motus. 
Text.  59.  Omjiino  (^)  autem.QumiSi  raXionrguit, 
quodmotus  localis(d)  estpriorsecundum 
perfectionem  ,  quia  illud  est  prius  se- 
cundum  perfectionem  in  naturalibus, 
Posteriora  ^uod  est  posterius  via  generationis  in 
^*""'^'j'°' processu  naturali;  sedmotus  localis  est 
pr»o;a;3er- hujugniodi  :  crgo,  ctc.  Major  patct,  quia 
nalura  procedit  de  imperfecto  ad  per- 
fectum.  Et  minor  apparet  :  quia  primo 
animal  generatur,  deinde  alteratur,  et 
augmentatur  priusquam  possit  moveri 
localiter  ,  et  ultimo  movetur  loca- 
liter.  Contra  istam  rationem  obji- 
citur,  quia  si  probaret,  sequeretur  quod 
diminutio,etcorruptioessentperfectiores 
aliis  motibus  naturalibus,  quia  sunt  pos- 
teriores  in  processu  naturali.  Secundo. 
quia  generatio  est  formse  substantialis, 
sed  motus  localis  secundum  multos  est 
accidens  inha^rens  mobili ;  modo  forma 
substantialis  est  perfectior  accidente  ; 
igitur  generatio  est  perfectior  motu  lo- 
cali.  Adista.  Ad  primum  dicitur,  quod 
argumentum  intelligitur  in  processu  ad 
complementum,  et  perfcctionem  ,  quia 
intalivia  posterius  estperfectius. 
11,  Ad  secundum,  dicitur  quod,  dato  quod 

motus  localis  sit  res  distincta,  quodnon 
debet  comparari  simplex  forma  ad  sini- 
plicem  formam,  sed  totum  compositum 
ad  totum  compositum,  sic  quod  animal 
cum  omnibus  suis  dispositionibus  me- 
diantibus,  quibus  potest  se  movere  loca- 
liter,  est   perfectius,   quam  ipsummet 


mediantibus  dispositionibus,  quibus  so- 
lum  potest  se  augmentare,    et  alterare. 

Quaproptcr  vivcntiumaiia.  Sexta  ratio 
est,  ille  motus  est  prior  secundum  per- 
fectionem,  qui  invenitur  in  magis  per- 
fectis  ;  sed  niotus  localis  est  hujusmodi : 
ergo,  etc.  quia  non  solum  invenitur  in 
istis  inferioribus,  imo  etiam  inveniturin 
coelo. 

Et  (6)  quia.  Septima  ratio  :  ille  motus  Text.  60 
est  prior,  qui  competit  perpetuis,  et 
semper  perfectis  ;  sed  motus  localis  est 
hujusmodi,  quia  in  eo  quod  aliquid  mo- 
vetur  localiter,  non  oportet  quod  mutet 
substantiam ;  sed  tamen  si  aliquid  alte- 
retur,  vel  augmentetur,  vel  diminua- 
tur,  ipsum  mutatur  secundum  substan- 
tiam,  vel  secundum  partem,  vel  dis- 
positive  ,  nam  alteratio  disponit  ad 
corruptionem  substantialem. 

Maxime  (7)  autem.  Octava  ratio,  ille  Text.  6i 
motus  est  prior  dignitate,  et  perfectione, 
qui  provenit  a  digniori  motore,  quam 
aliquis  aliorum  motuum  ;  sed  motus  lo- 
calis  est  hujusmodi  :  ergo,  etc.  Minor 
patet,  quia  motuslocalis,  saltem  aliquis, 
provenit  a  motoreimmobili. 

ANNOTATIONES 


(a)  Quidam  antiquorum.  Nola,  quod  De- 
mocriti,  et  Anaxagorse  opinio  fuit,  quod 
raril.as,  el  densilas  non  solum  essent  ora- 
niumqualilatum  prima3,  verum  et  propria 
generationum  initia.  Nam  rarilas  fiebat  se- 
cundura  Democritura  per  alomorum  dis- 
gregationem,et  densitas  per  earumdera  con- 
gregationeni  per  quod  penitus  differebant 
mixta,  ul  lana  a  ferro  ;  et  a  raritate  eraa- 
nabal  calidum,  humidum,  leve,  moUe,  etc. 
a  densilate  vero  frigidura,  siccura,  grave, 
duruni.  Deceptio  aulem  Deraocriti  erat, 
quia  non  speculabatur  causas  nisi  ratione 
materise,  el  quidera  ex  parle  maleria>  ra- 
runi,  et  densum,  quai  illi  conveniunt  ratio- 
ne  quanlitatis,  prsecedunl  cseteras  qualiU' 


12. 


Hotus  lo- 

calis    est 

prioy  na- 

txra,  et 

lcmpore 

omnibut 

aliis  moti- 

bus. 


tes,   etsic  experimur  quod   mobile   dura 
per  calorem  disponitur,   rarelil  ,   et  dum 
disponilur  per  frigus,  condensatur.  Si   au- 
tem  consideralionem  ad  causas  retulisset 
agenles,  agens   potius  per  calorem  rarefa- 
cit  materiam,  quam  e  converso  rarefactio 
sit  causa  caloris.  Cailerum,  quia   usque  ad 
libros  de  Generatione  nihil  de  his   defini- 
vit,   accipit  tanquam   probabilem  opinio- 
nem  illam,  ut  osLendat  motum  localem  non 
solum  alteratione  priorem  esse,  sed  etiam 
generalione,  quam  quis  polest   putare  an- 
teire  motui  locali,  quia  per  generationem 
fil  substantia,  quoe  prima  est  rerum  om- 
nium  PraedicamenLorum. 
(b)    Onviis    motus  localis  est    perpetuus. 
Nola  quod,  simpliciler  loquendo,   m.otus 
localis  est  prior  natura,  et  tempore  omni- 
bus  aliis  molibus.  Quod   sit  prior  natura, 
patet,  quia  motus  localis,  qui  est  circula- 
•    ris  ipsius  coeli,  est  prior  natura,   quia  est 
causa  aliorum,  et  ab  eo  non  converlitur 
subsistendi  consequentia,  et  etiam  ipse  est 
simplicissimus  ;  simplex  autem   prius  est 
composito.  Quod  aulem  sit  prior  lempore, 
patet  :  quia  solus  motus  localis  est  perpe- 
tuussecundum  Philosophum.  Et  si  arguas, 
quod  generationes,   et  corrupliones  sunt 
perpetuse  secundum  eumdem  in  primo  de 
Generatione,  dico  quod  ipsae  non  sunt  per- 
petufe  secundum  continuationera,  sed  so- 
lura  perconlinuamsuccessionem.   Et  ideo 
nulla  est  generatio,  aut  corruptio,  qua3  sit 
continua,    et  perpelua,   nec  aliquis  alius 
motus  a  motu  circulari  coeli. 
13.       (c)    Generatio  non  potest  esse- prior  motu 
risfn^^ll'.  locali.  Nota,   secundum  Commenlalorem, 
nerabiii-  q^od  ratio  prioris  in   rebus  generabilibus 
aceipi  pe  debet  accipi  secund  um  ordinem  rerum  Prae- 
dicamentorum,  qui  sunt  termini  motuum  ; 
unde  cum  substantiasit  prima,  lit  ut  gene- 
ratio  sit  eliara   prima,  quod   intelligi  ne- 
quit,  nisi  de  prioritale  secundum  naturara. 
Nam  cura  raundus,  secundum  ArisLotelem, 
fuerit  ab  octerno,  non  potesL  in  hoc  genere 
nioLuura  general)ilium,  et  corruptibilium 
signari  prius  simpliciter  secundum   tem- 
pus  ,  quia  prius  sicut  anle  omnem   gene- 


nes  ordi- 
nem  rt- 
ru.n. 


QUyESTlO  VII  447 

ralionem  necessaria  est  alSoratio   subjecti, 
ita  illi  alterationi  prsefuit  alterans,   quod 
per  generationem  recepit  esse  ,     et  ideo 
quisnamsitsimpliciter  prior,   deprehendi 
non  potest,  nisi  ex  natura  iorminorum  ;  ct 
quiasubstanlia  est  prior  accidente,   gene- 
ralio     est    prior  aliis    motibus.     Etenim 
quaravis  probavit  motura  localem  simpli- 
citer  esse  primum  secundum  tempus,   non 
tamen  fuit  revera  ante  totu:n  genus  gene- 
ralionis,   et  alteralionis  ,   siquidem    isto- 
rum  series  tara  perpetua  fuii,  quam   coelo- 
runi  volutiones  ;   sed   tamen  quia   raobile 
ipsius  est  seternum,   quod   suapte  natura 
corruptibilibus  antefertur,  intuliL  lationes 
esse  priores   tempore  ;  quare  Coramenta- 
tor  non  dixit,  quod  generatio  non  est  prior 
tempore,  sed  quod  est  prior  natura,  et  per 
se  ,    alteratio  vero  secundum    accidens, 
propterea  quod  ex  elementis  non  generan- 
Lur  mixla  nisi  per  eorum  qualitaLes.  Csete- 
rum  secundum  veritalem  confitendo,  coe- 
lum,  seu  munduni  habuisse  initium  ;  quia 
res  condi  per  generaLionem  nequiverant, 
eo  quod  nullum  prsefuerat  subjectum,  ne- 
cessarium  fuit  per  creationem,  ut   primus 
generabilium  moluum  esset  alleratio  facta 
applicatione  agenlis  ad  passura,  quia  ni- 
hil  goneratur  nisi  proevia  alteratione. 
C^)    Molus  localis  estprior  secuii:lum  per- 
fectionem.  Nota  quod   aliter  suraenda  est 
perfectio  in  motu  locali,  et  aliter  in  aliis 
motibus  ;  quia  perfecLio  motus  locaIis,sal- 
tem  primi  mobilis,  sumitur  ex  perfecLione 
Irium,  scilicet  sui  movenlis,  quod  est  per- 
fectissiraum,  etsuimobilis,   quod  est  per- 
fectissimum  mobilium,  et  suarum  proprie- 
tatum  :  proprium  enim  est  sibi,  quodsil 
continuus,   perpetuus,    et    regularis,     et 
causa  omnium  aliorum   motuura.   Perfec- 
tio  autem  in  aliis  motibus  sumitur  ex  per- 
fectione  lerminorum  ;  licet  ergo   terniinus 
motus  localis  non  sit  perfeclior  terminis 
aliorum  motuum,  priraum  tamen   movens 
localiter  perfecLius  esl  aliismoventibus,  et 
ideo  etiammotus  localis  est  perfeclior  aliis 
motibus. 


448 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


EXPOSITiO  TEXTUS 

14  Qhc  nutem  loci  (1)  mutatio.Uoc  est  se- 

Text.  (.2.   (.^jiijun^  capitulum   hujus    tractatus    in 

quo  Pliilosophus  oslendit,  quod  non  con- 

tingitalium  motum  a  motu   locali   esse 

perpetuum.  Et  primo    pra^mitit  inten- 

tionem.  Secundo,  prosequituribi:  Omncs 

eniin.  Primo,  dicit  quod  nunc  conside- 

randum  es(,   quis  motus  sit   primus,  et 

perpetuus,   et  apparebit  quod  non  con- 

tingit  aliquem  motum  amotu  locali  esse 

continuum,  et  perpetuum. 

Text.  63.        Oi/Dies  (2)  e7?2^n.  Prosequiiur,  et  vult 

probareistam  conciusionem,  quod  non 

contingit  aliquem  motum  a  motu  locali 

essecontinuum,et  perpetuum.  Probatur 

tribus  rationibus.  Secunda   ibi  :    Co7i- 

trarii  nutem  sunt.  Tertia  ibi  :    Ainplius 

autem.  Prima  ratio  est,    nullus  motus 

terminatus  certis  terminis   potest  esse 

continuus,   et   perpetuus  ;    sed    omnis 

motus  alius  a  motu  locali  est  hujusmodi: 

e  go,  etc.  Major  patet :  quia    omne  ter- 

minatum  est  fmitum,  et   tamen  motus 

continuus,  et  perpetuus  est  infmitus.  Et 

minor  apparet  inducendo  secundum  di- 

versas  species  motus ;  quia  alteratio  est 

interqualitates  contrarias;  augmentatio 

et  diminutio  inter   magnum  et  parvum; 

generntio  inter  esseet  nonesse,  etetiam 

corruptio. 

Contrarii  autem  sunt.  Hic  ponit  se- 
cundam  rationem.  Et  primo  przemittit 
suppositionem.  Secundo,  removet  cavil- 
lationem,  ibi  :  SimiHter  niitem.  Suppo- 
sitio  est  talis,  quod  illi  motus  sunt 
contrarii,  qui  sunt  in  contraria,  id  est, 
motus  quorum  termini  sunt  contrarii ; 
etipsisunt  contrarii,  ut  probatum  est 
quinto  hujus  text.  48.  Tunc  sic  :  Nihil 
cui  aliquid  est  contrarium  potest  esse 
continuum,  et  perpetuum ;  sed  omni 
motui  alteri  a  motu  locali  aliquid  est 


contrarium  :  ergo,  etc.  Majorpatet ;  quia 
contraria  in  se  invicem  agunt,  el  sunt 
sui  ipsius  corruptiva.  Minor  apparet  ; 
quia  omnis  motus  ahus  a  motu  locali, 
iiabet  terminos,  vel  saltem  terminum. 
cui  aiiquid  contrariatur  :  modo  motus 
sunt  contrarii  ex  contrarietate  termi- 
norum.  ut  patet  quinlo  iiujus.  Et  quod 
termini  aliorum  motuum  sunt  contrarii, 
patet  per  inductionem  pr^ecedentis  ra- 
tionis. 

Similiter  autem  sunt.  Hic  removet 
quasdam  cavillationes,  et  sunt  tres.  Se- 
cunda  ibi  :  Xec  si  non.  Tertia  ibi  :  Non 
oportet.  Prima  ralio  est  ista  :  si  aiiquis 
dicat,  quod  proptercontrarietatem  nihil 
obstaret,  quin  generatio  posset  esse 
perpetua,  quia  corruptio  non  contra- 
riatur  generationi  :  modo  niiiii  prohibet 
mutationes  continuari,  quando  una  non 
contrariatur  aiteri.  Respondetur,  quod 
licet  generatio,et  corruptio  non  sintpro- 
prie  contrarise,  attamen  non  possunt 
continuari,  nec  aliqua  iliarum,  eo  quod 
sunt  quodammodo  oppositiB,  quia  oppo- 
sitio  sufficitadmotus  interruptionem. 

Xecsinon.  Hic  removet  secundam 
cavillationem ,  quia  mutatio  non  inter 
rumpitur,  nisi  mobile  quiescat  in  ter- 
mino  mutationis;  sed  generatio  inter- 
rumpitur  per  corruptionem,  si  inter- 
rumpitur,  et  tamen  in  termino  inter- 
ruptionis  non  quiescit  ,  quia  quod  non 
est,  non  quiescit  ;  igitur  nihil  prohibet 
generationem,  vel  corruptionem  esse 
perpetuam,  ex  quo  non  interrumpitur 
per  quietem.  Respondetur,  quod  ad  in- 
terruptionem  motus  non  oporlet  quod 
mobile  quiescat  in  termino  motus,  sed 
sufficit  quod  non  moveatur  ,  quia  si  non 
moveatur,  postquam  movebatur,  motus 
non  est  continuus. 

l\on  oportet  autem.  Removet  tertiam 
cavillationem  :  quia  jam  dictum  est  in 
secunda  ratione,  quod  unus  motus  con- 


15. 


QUiCSTIO  VII 


449 


trariatur  alteri ;  et  supra  quinto  hujus, 
text.  51".  dieebatur,  quies  contrariatur 
motui  ;  igitur  ex  istis  duobus  saquitur, 
quod  unum  conlrariatur  pluribus.  Res- 
pondetur,  concedendo  quod  motus  oppo- 
nitur  quodammodo  tam  motui,  quom 
quieti,  ut  dicit  Aristoteles,  quod  ^equale 
quodammodo  opponitur  excellenti,  et 
illi  quod  excellitur ;  verum  est  tamen 
quod  diversimode  motiis  contrariatur 
motui,  et  motus  quieti ,  quia  motus  con- 
trariatur  motui,  ut  habitus  habitui ;  sed 
motus  contrariatur  quieti,  ut  habitus 
privationi,  et  ideo  non  est  proprie  con- 
trarietas. 
64.  Ampliiis  (3)  aiitem.  Hic  ponit  tertiam 
rationem,  qua  probat  specialiter  de  ge- 
neratione,  et  corruptione,  quod  non 
possunt  continuo  perpetuari,  ita  quod 
continue  generationem  sequatur  corru- 
ptio,  et  e  contra  ;  quia  si  ita  esset,  se- 
queretur  quod  statim,  quando  res  esset 
facta,  oporteret  ipsam  corrumpi.  Con- 
sequens  est  falsum.  quia  tunc  nulla  res 
permaneret  per  tempus,  quod  est  contra 
experientiam.  Consequentia  probatur, 
quia  per  generationem  res  producitur 
in  esse,  et  per  corruptionemresmutatur 
de  esse  ad  non  esse ;  igitur  si  continue 
generationem  sequatur  corruptio  et  e 
contra,  statim  continue  quando  res  est, 
sequetur  ipsam  non  esse.et  e  contra  ,  et 
perconsequens  non  maneret  per  tempus. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Quod  autem  (1)  contingit  esse.  Hoc  est 
!.^  tertium  capitulum  hujus  tractatus,in  quo 
Aristoteles  ostendit,  quod  impossibile 
est  alium  motum  a  motu  circulari  esse 
perpetuum,  et  pr£emittit  intentionem. 
Secundo,  prosequitur  ibi  ;  Omne  enim 
quod  fertur.  Primo  igitur  proponit  in- 
tentionem  non  istius,  sed  sequentis  ca- 
pituli,  per  hoc  innuens,  quod  ista   capi- 

Tom.  II i. 


tula  sunt  annexa,  et    tendunt  ad   eum- 
dem  fmeni  ;  dicit   igitur,  quod   omnis 
motus  continuus  est  infmitus,  et  ille  est  owms  wio- 
circularis.  '"^  <'<^"'^; 

nuics,   et 

Omneenim  quod  fertur.YWc  proseaui- ^"''^"'<^'''X 

^-  ^        est    infini' 

tur,  et  probat  istam  conclusionem,  quod  ««*• 
nullus  motus  localis  alius  a  motu  circu- 
lari  potest  esse  perpetuus.  Probatur  pri- 
moper  rationes  Physicas.  Secundo,  per 
rationes  communes,  et  dialecticas,  ibi  : 
Rationabiliter  autem.  Prima  ratio  est 
ista  :  omnis  motus  localis  est  rectus,  vel 
circularis,vel  mixtus ;  sed  nullus  rectus, 
vel  mixtus  est  perpetuus  :  ergo,  etc.  Et 
primo,  format  rationem.  Secundo,  pro- 
bat  minorem  ibi  :  Quare  si.  Prima  pars 
dicta  est.  Tunc  ibi  :  Quare  sineque,pro- 
bat  minorem  dictae  rationis.  Et  primo, 
ostendit  quod  nullus  motus  mixtus  po- 
test  esse  perpetuus.  Secundo,  quod  nul- 
lus  motus  rectus  potest  esse  perpetuus, 
ibi  :  Quod  autem.  Secunda  conclusio  ca- 
pituli  est,  quod  nullus  motus  mixtus  po- 
test  esse  perpetuus.  Probatur  :  quia  il- 
lud  mixtum  non  potest  esse  perpetuum, 
cujus  unum  miscibilium  non  potest  esse 
perpetuum  :  sed  motus  rectus  ex  quo 
componitur  mixtus,  non  potest  esse  per- 
petuus  ;  ergo,  etc.  Minor  probatur  in 
sequenti  conclusione, 

Quod  autem  id.  Hic  ostendit,  quod 
nullus  motus  rectus  potest  esse  perpe-  47, 
tuus  ;  et  est  tertia  conclusio.  Pro  cujus 
probatione  supponitur,  quod  nulla  est 
magnitudo  recta  infinita,  ut  patet  3.hu- 
jus,  lext.  10.  et  inde.  Secundo,  quod  su- 
pra  magnitudinem  finitam  non  potest 
fieri  niotus  infmitus,  nisi  per  reflexio- 
nem.  Ex  quo  sequitur,  quod  si  supra 
magnitudinem  fmitam  fiat  motus  perpe- 
tuus,  oportet  quod  hoc  sit  per  reflexio- 
nem.  Ideo  ponitur  quarta  conclusio  ca- 
pituli,  quod  motus  reflexi  non  suntunus  -i^"'"*  re- 

*  pexi  non 

motus    continuus   ;    imo   inter  quosli-  *««<  unus 

,     .  .  „  .      motus  con- 

bet  motus  reflexos  necesse  est  essequie-  nnuus. 

29 


Text.   60. 


450                                                    LIB.  Vlll.  PHYSICOIUIM 

tem  mcdiam.  Et  hoc  probatur  tluplici-  in  illo  spatio  non  manet  per  tempus  ,  ut 

ler.  Secundo  ibi  :  Ma.cime  antem.  Prima  si  aliquod  mobile  moveaturcontinue  per 

ratio  est  isla  :  quia  motus  contrarii  non  aliquod    spatium  ,    et  signetur   in  illo 

sunt  unus  niotus  continuus  ,  sed,  motus  spalio  locus  sequalis  illi ,  luncdiceretur, 

reflexi  sunl  contrarii ;  ergo,  etc.   Major  quod  in  illo  spatio  mobile  est  non  actu, 

nota  est.Minorprobatur  dupliciter  :  Pri-  sed  in  potentia  tantum. 

mo,  quia  motus  rellexi  sunt  ad  loca  con-  Quare  necesse.Wxo,  probat  propositum, 

traria  ,  ut  si  unus  est   sursum-,  ct  alter  scilicet  quod  in  termino  reflexionis   est       18- 

deorsum,unusante,et  aIterretro,et  itade  quies  media.   Et  primo  facit  hoc.   Se- 

aliis  differentiis  contrariorum.  Secundo,  cundo,  movet  dubitationes,  ibi :  At  vero. 

quia  proprietas  contrariorum  est,   quod  Item,  primo  format  rationem.  Secundo, 

sintsui  invicem  corruptiva  :  modo  mo-  m()vet  dubilationem.  Tertio,  ponitmino- 

tus  reflexi    se  invicem  corrumpunt,    ut  rem  dictse  rationis.  Etquarto,  conclusio- 

si  Socrates,  et  Plato   moveantur  contra  nem.  Secunda  ibi  :  Inde  et.  Tertia  ibi  : 

se  invicem  supor  eamdem  lineam,  uter-  Sed  in    reflectenti.    Quarta   ibi  :    Unde 

que  facit  alterum  quiescere,   aut   unus  stare.  Ratio  est  ista  :  In  isto  enim  signo 

depellit  reliquum.  spatii  mobile  quiescit,  in  quo  ipsum  est 

Maxime   (2)  autem.  Hic  ponit  sceun-  adsequate  in  actu  per  tempus  ,    sed   in 

dam  rationem,  quod  illi  motus  nonsunt  termino  reflexionis  mobile  est  adasquate 

continui,    intcr   quos   necessario    cadit  in  actu  per  tempus  ;    ergo,   etc.   Major 

quies  media,    sed  inter  motus  rellexos  patet ;  quia  quies  non  est  aliud  quam   Definmo 

necesse  est  mobile  quiescere  in  termino  privatio  motus  in  subjecto  apto  nato,  et  ?"*^"*- 

reflexionis  ;  ergo,  etc.  Majorpatet  :  quia  inmensura  apta  nata  :  verbi   gratia,  si 

ad    unitatem   motus   requiritur   unitas  A  moveatur   usque  ad   punctum  B,  et 

mobilis,  et  unitas  temporis,  et  ideo  ubi  inde  rellectatur  usque  ad   punctum   C, 

est  inlerruptio  quietis,  non  est  unus  mo-  unde  venit   nccesse  estquod  in  signo  in- 

tus.  Et  ad  probandum  minorem,  primo  termedio,  si  mobile  sit  in  actu,    ipsum 

prtemittit  duas  suppositiones.  Secundo,  ibidem   quiescat   :    et  minor   apparet  , 

format  rationem  ,  ibi  :   Quare  necesse.  quia  si   in  termino  reflexionis   mobile 

Prima  suppositio  est,  quod  in  motu  tria  non  esset  in  actu,   sed   moveretur  ,   vel 

sunt  consideranda,  scilicet  principium,  moveretur  motu  primo,    vel   motu  se- 

medium,  et  fmis  :  et  mcdium,  licet  sit  cundo  :  non  niotu  primo ,  quia  in   ter- 

unum,  lamen  potest  dici  duoin  compa-  mino  reflexionis  illo  motu  est  complete 

ratione,   quia  medium  in  comparatione  mutatnm  :  nec  movetur  secundo,  quia 

ad  fmem  potest  dici   principium,   et  in  nondum  illo   motu     movcretur,    et   sic 

comparatione  ad  principium   potest  dici  quies  est  principiumsequentis,  et  finis 

fmis.  Secunda  suppositio,   quod  mobile  pra^cedentis  motus. 

potest  dici  in   principio,    in   medio,  vel  /^^c/c' (3)t'/ .Movetsecundam  dubitatio- '^®''^-  ^'- 

in  fme  spatii,  super  quod   movelur  du-  nem,quia  si  mobile^l  moveatur  continue 

pliciter  :  uno  modo  in  actu,   alio   modo  supra  spatiumZ^^CE  et  mobile/)debeat 

in  potentia.  Tunc  enim   niobile    dicitur  moveri  a^quali  velocitate  super  |spatium 

esse  in  aliquo  spatio  in  actu,  quando  in  F,  0,  tunc  si  in  spatioi^,  C,  JB^jSumatur 

illo  spatio  est  adcXiqualc  per  tempus  Ui-  parsi   luquaiis  l'\  G,  qu;e  sit  B,  CJtunc 

visibile,  ila  quod  in  illo^sj^ali^»  quiescit.  dubiumest,    posito  quod  I)  incipiatmo- 

Alio  modo  in  potentia;  scilicet  quando  veri  super  spatium  F,  G,  quando  veniet 


QU^STIO  VII 


451 


A  ad  punctum  C,  utrmnA,  ci  Z)  veniant     /estu>n  autem.  Prima  dubitatio  est  :quia 


119. 


1.8 


ad  terminum,  a^que  cito.  Arguitur  quod 
non  :  imo  quod  D  debeat  venire  citius, 
quia  duorum  mobilium  a^que  velociter 
motorum  super  asquaiia  spatia,  illud  ci- 
tius  veniet  ad  terminum  ad  quem,  quod 
citius  recedit  a  termino  a  quo  :    sed  I) 
citius  recedit  a   termino  a  quo,  quam  .1; 
igilur  /J  citius  veniet  ad  terminum  ad 
quem.  Majorpatet,  aliter  enim  illi  mo- 
tus     non    essent    a?que     veloces  :     et 
minor  apparet  ,    quia    quando    A   ve- 
nit    ad  terminum   C,    tunc    D  incipit 
moveri  super  spatium  F,  G.  Sed  prius 
A  venit  ad  terminum   C,   quam  supra 
spatium  C,  E  ;  igilur  prius  D   recedit  a 
termino  F,  quam  A  a  termino   C.   Res- 
pondetur  quod  A  et  Dasque  citovenient 
ad  terminos;  et  quando  dieitur  quod  D 
citius  recedit  :  negatur,  Ad  probationem 
dico,  quod  non  citius  A  venit  ad  punc- 
tum  E,  quam  recedatab  eodem,  jmo  si- 
mul  venit  ad  B,  et    recedit   ab   E,  quia 
nunquam  mobile  e.st  in  signo  Em  actu, 
sed  in  potentia  tanium. 

Sed  in  rejieclenti.  lilc  ponit  minorem 
dicta)  rationis,  scilicet  quod  in  medio 
reflexionis  necesse  est  mobiie  esse  in 
actu  per  tempus  ,  et  utitur  ilio  medio 
tanquam  duobus,  /Manquam  initio  mo- 
tus  sequentis,  et  fine  praecedentis  ;  et 
exemplificat,  ut  si  mobile  D  reflectatur 
a  puncto  G  ad  terminum  unde  venit, 
necesse  est,  quod  supra  signum  G  quies- 
cat,et  sit  in  actu. 

Unde  starenecess-  est.  Hic  infert  con- 
clusionem,  scilicetquodneces.se  est  mo- 
bile  quiescere  in  lermino  reflexionis, 
ita  quod  non  in  eodem  instanti,  in  quo 
mobile  venit  ad  terminum,  recedet  ab 
eodem  in  motu  rellexionis,  sed  quiescet 
per  tenqtus. 

Af  vero  (4)  qwe  olim.  Hic  movet  du- 
bifationes,  et  sunt  tres.  Secunda  ibi  : 
Kodem  autem  modo,  Tertio   ibi  :   Mani- 


aliquis  diceret,  quod  interminoreflexio- 
nis  mobile  non  quiescit,  sed  maaet  ibi 
pr^cise  per  instans.  Respondet  Aris- 
toteles  quod  non  :  quia  in  illo  signo 
spatii  nunquam  e,st  mobile  in  actu  sed 
in  potentia  tantum,  super  quod  manet 
pra3cise  per  instans  indivisibile  :  modo 
in  termino  reflexionis  mobile  estinactu, 
ut  probatum  fuit  prius  ;  igitur  oportet 
quod  maneat  per  tempus  in  termino  re- 
flexionis,  et  non  solum  per  instans. 

Eodemautemmodo.  Movet  secundam 
dubitationem.  Secundo,  solvit  eam  ad  20. 
hominem.  Tertio,  ponit  veram  solu- 
tionem.  Secunda  ibi  :  In  primis  ergo. 
Tertia  ibi  :  Ad  rem  autem  ipsam.  Se- 
cunda  dubitatio  erat  de  positione  Ze- 
nonis,  qui  ponebat,  quod  impossibile 
est  aliquod  spatium  pertransiri  ,  quia 
in  quolibet  spatio  sunt  infmita  :  modo 
non  contingit  infmita  pertransiri.  Se- 
cundo,  in  iis,  qua3  successive  pertran- 
seuntur  unum  post  alterum,  contingit 
enumerare  unum  post  alterum  ,  sed  non 
contingit  infmita  enumerare  ;  igitur  non 
contingit  infinita  pertransire. 

Inprimis{^)ergo.  Hic  solvit  ad  ho- 
minem  dicens,  quod  sicut  spatium  est  Text.  69. 
infinitum  secundum  divisionem,  ita  et 
tempus,  in  quo  pertransitur  ;  modo  non 
est  inconveniens,  quod  infmit»  partes 
spatii  pertranseantur  in  infmitispartibus 
temporis.  Sed  dicit  Ari,stoteIes  quod  ista 
solutio  non  sufficit,  sed  est  ad  hominem 
tantum,  nam  si  fieret  ratio  de  tempore, 
solutio  non  valeret  :  nam  in  quolibet 
tempore  sunt  infinita,  et  non  contingit 
infinita  pertransiri  ;  igitur  nullum  tem- 
pus  pertransibitur. 

Ad  rem  autem  ipsam.  Hic  ponit  veram 
solutionem,  dicens,  quod  in  spatio  sunt 
infmita  in  potentia,  non  in  actu  ab  in- 
viceni  separata  ;  modo  non  contingit  in- 
finita  pertran.siri,  numerando  quodlibet 


452 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


determinate  post  alterum,    sed  non  nii-  esse.  Sed  si  e  contra  capiaturprimotem- 

merando,  hoc  est  bene  possibile.  pus,  per  quod  aliquid  est,  et  postea  tem- 

Manifestwn{ic,)  autem  cst.   Ponit  ter-  pus,  per  qiiod  ipsum  non  est,   tunc  illo 

Text.  70.    tiamdubitationem,  etvuU  probare,quod  instanti  medio  illud  non   est,  quia  non 

impossibile  est  aliquod  ens  capere    esse  est  dare  ullimum  instans  e.v.s-e    rei,   sed 

post  non  esse,  ncc  e  contra  non  esse  post  primum  instans  sui  non  esse. 

e.s^56'.  Efc  primo  probat  hoc.Serundo,ponil  Manifestnm  auteiu.  Hic   infert  corol- 

solutionem    antiquorum.    Tertio,    solu-  larium  ;  et  est  istud,  quod  tempus,    per 
tionem  propriam.  Etquarto,  infertcorol- 
larium.  Secmida  ibi  :  Xon  ergo.  Tertia 
ibi: Et  si.  Quarta  ibi:  Manifestum  igitur. 


2?. 


quodaliquid  fiebat,  et  est  factum,  non 
est  majus  quam  tempus,  per  quod  fiebat 
tantum  ,  quia  .solum  propter  additionem 


Primo  igitur  probat,    quod   impossibile     iustantis  nihil  est  majus. 


Rationabiliter   (7)  autem  consideran- 
^/6?^?.  Hic  redit  adprobandum,  quod  ne- Text.  7i. 

.     ,  ,  ,,  ,    .         •       Inler    vio- 

cessario  mter  motus  reilexos  cadat  quies  iks    refie 

di    I  i  •  XOS     C(l'lit 

la,  et  lioc  per  rationes  communes  :  ^„/(,.,   ,;,c- 

et  sunt  quinque.   Secunda   ibi  :    Simul 

autem.    Tertia    ibi    :    Aynplius    autem, 


est  aliquod  ens  esse  postquam  non  fuit, 
vel  non  esse  postquam  fuit,  quia  si  sic  , 
sequeretur  quod  idem  simul,  et  semel 
esset,  et  non  esset,  quodest  impossibile. 
Gonsequentia  probatur,  etcapiatur  totum 
tempus,  per  quod  aliquod  est,  et   totum 

tempus  per  quod   non  est.   Tunc   probo  Quarta  ibi :  Amplius.  Quinta  ibi  :   Am- 

c|uodin  instanti  medio  simul  est,  et  non  plius  non.  VYxmd.  ratio,  si   inter  motus 

est,  quia  quod  est  per  aliquod   tempus,  reftexos  non  esset  quies  media,   seque- 

est  per  quodlibet  illius  temporis  ;   sed  retur  quod  motus  naturalis,  et  violentus 

hoc  est  per  istudtempus,  cujus  instans  essent  unus  motus.  Gonsequens  est    im- 

medium  est  aliquid,  scilicetpriucipium  ;  possibile.  Gonsequentia  prob  tur  :    quia 

igitur  est  in  illo  instanti.  Et    per  consi-  si  aliquid  moveatur  naturaH;  .r  sursum, 

mile  medium    probatur,    quod   in   illo  tunc  si  rellectatur  deorsum,  motus    ille 

instanti  non  est,  quia   quod   in    aliquo  deorsum,  esset  sibi   violenlus  ;    igitur 

tempore  non  est,  non  est   in  quolibet  cum  cx  istis  iiat  unus  motuo,  per  te,  se- 

illius  temporis  ;  sed  instans  datum    est  quitur  quodmotusnaturalis,  et  violentus 

aliquid   illius  temporis,    scilicet   fmis  ;  essent  unus,  et  habetur  consequens.  Se- 

igitur  in  illo  instanti  non  est.  cundo,  sequeretur   quod  aliquid  move- 

Non  ergo  dandum.  Uic  solvit    secun-  retur  exaliquo  termino,in  quononesset. 

dum  antiquos,  qui  dicebant  ad  majorem  Gonsequens  est  falsum  detolalitermino, 

probationis:  quando  dicitur,  illud  quod  a  quo   inchoatur   motus.   Gonsequentia 

est  per  aliquod  tempus,  est   in  quolibet  probalur,  quia  a  termino  rellexionis  in- 

illius  temporis,  verum  est,  dicebant  ipsi,  cipit  mobile  moveri  novo  molu  ,  et  tamen 

nisi  in  ultimo  instanti  illius  temporis.  in  termino  reflexionis  nunquamest  mo- 

Et   si  fiebat.    Hic    ponit  solutionem  bile,  nisi  in  potentia  tantum ,  quia    per 

propriam,  et  stat  in  hoc,  quod  ultimum  te  motus  est  conlinuus.Tertio,(8)  quiaex 

instansest  attribuendum  posteriori  pas-  illis  non  est  unus  motus  continuus,  cum 

sioni  :  verbi   gratia,   si  capiatur  totum  quorum  uno  slat  quies  totius  speciei  al- 

tempus,  per  quod  aliquid  non    fiut,   et  terius  ,    sed   motuum    reflexorum   cum 

postea  totum  tempus,   per  quod   ipsum  uno  stat  quies   tolius   speciei   alterius  ; 

est ,  dico  quod  iu  illo  instanti  medio  illa  crgo,  etc.  Major  patet ;  quia  si  cum  uno 

res  habet  me,et  est  primum  instans  sui  slat  quics    alterius,   non   est   possibile 


dia. 


T.  .1. 


QU^STIO  VIII 


quod  continuentur.  Minor  est  nota,  quia 
cum  motu  deorsum  slat   quies  ab  omni 
motu  sursum,quemadmodum  cum  albe- 
factione  stat  quies  ab  omni  denigratione. 
Quarta  ratio  (9)  qua  probat,quod  non  po- 
test  esse  rellexio  ejusdem  mobilis  de  ge- 
n  :iatione ad  corruptionem,et  e  contra  ; 
quia  si  ita  esset,  tunc  sequeretur    quod 
idem  mobile  simul  esset,etnonesset,quod 
est  impossibile.Consequentiaprobatur  ; 
quia  quando   aliquid   generatur,   ipsum 
est,et  quando  aliquid  corrumpitur,ipsum 
non   est  ;  igitur  si  continuo  generatur  et 
corrumpitur,sequiturquod  continuo  est, 
etnon  est.  Quinta  ratio,  impossibile  est, 
quod  motuum  reflexorum    ultima  sint 
unum  ;    igitur    impossibile    est,    quod 
motus  reflexi  ad  invicem   continuentur. 
Gonsequentia  tenet  per  defmitionem  con- 
tinuorum,  quia  continua  sunt,  quorum 
ullima   sunt   unum.   Antecedens    pro- 
batur  ;   quia    non    est   possibile,   quod 
idem  sit  ultimum  contrariorum,    ut   al- 
bedinis,  et  nigredinis. 


453 


QU.4!:STI0  VIII 

Utruyn  necessario  intcr  quoscumque  mo- 
tus  re/lexos  sitquies  media 

Aristot.   12.   Mei.  cap.  K>.  et  de  ccelo.  cap.    10      et 
hic    cap     1      ei  2.  D.     Thom.    1.  parl     gua'sl. 
i-    art    \.  bcotus  i.dist.  8.  quceU.  5  Duiandus  1 
dm^    3     qM    1.  Ci.ster.   (luce.i.  unica,    artic. 
..  u^sal.  Ub.  1.  de  quadripartita  instil.cap.  10 
Kub.     8.    Physic.  iract.  2.   de    l  .  niot.     Smis' 
iract.  i.    de  Deouno  qu.    tS.    Roccub     8.     Phus 
qucest.  6.  "^  ' 

Arguitur  quod  sic  ;  quia  necessario 
inter  quascumque  quietes  oppositas  est 
motus  medius  ;  igitur  inter  quoscum- 
que  motus  oppositos  estquiesmedia.  Te- 
net  consequentia  per  simile,  et  antece- 
dens  patet  per  experientiam. 

Secundo  arguitur  per  Aristotelem  in 
isto  8.  text.  5(i.  qui  perhoc  probat,quod 
impossibiie  est  motum  rectum  esse  con- 


tinuum,  et  perpetuum  ,  quia  super  li- 
neam  rectam  non  potest  fieri  motus  con- 
tinuus,  et  perpetuus,  nisi  per  reflexio- 
nem,  et  necessario  inter  quoscumque 
motus  reflexos  est  quies  media  ;  modo 
illi  motus  non  sunt  continui,  inter  quos 
est  quies  media. 

Tertio,  nisi  ita  esset,  sequeretur  quod 
motus  contrarii  essent  unus  motus  con- 
tinuus,  quod  est  impossibile  :  et  patet 
consequentia,  quia  ex  quo  inter  ipsos 
non  est  quies  media. 

Quarto,  sequeretur  quod  aliquid  mo- 
veretur  motibus  contrariis  ;  consequens 
est  impossibile,  ut  patet  8.  Physicorum, 
text.  71.   Gonsequentia  probatur  ;   quia 
si  aliquid  ascendat,  et  postea  descendat 
sine  quiete  media,  tunc  in  instanti  me- 
dio,  qua  ratione  ascendit,eadem  ratione 
descendit ;  igitur  vel  utroque  motu  si- 
mul  movetur,  et  habetur  propositum  ; 
vel  neutro,  et  habetur  propositum,  quod 
ibi  quiescit. 

Quinto,  sequeretur  quod  aliquid  esset 
in  aliquo  loco,  et  non  esset  in  illo  ;  con- 
sequens  implicat  contradictionem.  Con- 
sequentia  probatur,  posito  quod  A  mo- 
veaturde  B  usque  ad  C,  etpostea  reflec- 
tatur  per  eamdem  lineam  ;  tunc  qufero 
in  instanti  medio  an  A  recedit  a  C,  vel 
non  ?  Si  non  ;  igitur  ibidem  quiescit,  et 
habetur  propositum  :  si  sic  ;  igitur  tunc 
non  est  in  C,  quia  omne  quod  recedit  ab 
aliquo  termino,  amplius  non  est  in  illo, 
ut  patet  in  6.  text.  44.  et  tamenpriuspo- 
nebatur  esse  in  illo  ;  ergo,  etc. 

Sexto,  omnis  motuspr^eter  circularem 
est  ad  quietem  tanquam  ad  terminuir.  ; 
igitur  si  fiat  motus  sursum,  et  postea 
deorsum  ejusdem  mobilis,  et  per  eam- 
dem  lineam,  sequiturquod  sursum  esset 
quies,  et  habetur  propositum. 

Septimo,  ponatur  quod  A  moveatur 
de  B,  usque  ad  punctum  C,  et  deinde 
rellectatur  per  eamdem  lineam  ;  tunc 


454 


LIB.  VII.  PHYSICORUM 


qutero,  ulriim  aliquando  fuit  in  C,  vel  motus  sursum,  et  postea  deorsum  sine 
nunquam.  Si  nunquam  ;  ergo  non  mo-  retlexione  ,  ut  si  fiat  motus  per  lineam 
vebatur  per  totum  spatium,    quod   est     curvam,  ut   patet  de  motu  sagitt^   per 


angulns  rectilineus 


contra  positum.  Item,  tunc  A  recedetab 
aliquo  termino,  in  quo  non  fuit :  si  ali- 
quando,  igitur  in  aliquo  tempore  A  fuit 
in  C,  et  per  consequens  in  illo  tempore 
A  quiescit. 

Octavo,  ponatur  quod  aliqua   magni- 
tudo,  ut  D  sit  continua  puncto  C  ;  tunc 
qua3ro  utrum  A  in  intermedio  motuum 
contrariorum  tangit  D,  vel  non  ?  Si  sic  :      tum  ex  una  recta,et  aliacurva,vel  etiam 
cum  omnis  tactus  sit  temporalis,  sequi-     ad  angulum  obtusum,  vel   ad  angulum 


aerem.  Alio  modo  iit  primo  ascensus,  et 
postea  descensus,  pcr  reflexionem  ad  an- 

gulum,  et  hoc  du- 
pliciter  :  uno  modo 
reflectendo  ad  angu- 
lum  acutum  rectili- 
neum,  aut  curvili- 
neum,  vel  composi- 


tur  quod  per  tenipus  A  tangit  Z>,  et  per 
consequens,  per  tempus  quiescit  in 
puncto  C  :  si  nunquam  tangit  D,  sequi- 
tur  quod  non  movebatur  per  totum  spa- 
tium,  quod  est  contra  positum. 

Nono,si  aliquid  flatcaliduminsummo, 
et  postea  frigidum,  tiinc  in  intermedio 
inter  calefactionem,  et  frigefactionem, 
vel  ipsum  erat  aliquando  summe  cali- 


curinlineus 


rectum.  veniendo  per  unam  lineam,    et 

redeundo  per  aliam. 
Alio  modo  fit  refle- 
xio  ad  angulum  rec- 
tum,  ita  ut  mobiie 
per  eamdem  lineam 
«™_     redeat,  perquamve- 

nit   ;  et  iste  motus 

est  proprie  compo- 


dum,  vel  nunquam  :  si  aliquando,    igi-     situs  ex  diinbus  aiotibus  contrariis,    et 


tur  per  tempus,  et  pcr  consequens,  per 
illud  tempus  mobile  quievit  :  si  nun- 
quam,  hoc  est  contra  positum,  quia  al- 
teratio  ponebatur  terminari  ad  summum 
calidum. 


de  talibus  motibus   reflexis   intelligitur 
quasslio. 

Tunc  ponuntur  conclusiones.  Prima 
conclusio  :  Xon  necessario  (b)  interquos- 
cumque  motus  reflexos  est  quies  tempo- 


Decimo,  posito  quod    nunquam  stet  ralis  media.  Probatur,  quia  si  faba  pro- 

3.       forma  ignis,  nisi  sub  cahditate  sumnia  ,  jiciatur  sursum  contra  molarem  descen- 

tunc  si  aliquid  calefiat  ad  summum,   et  dentem,   tunc  non    apparet  verisimile, 

postea  frigefiat  sinequiete  media,  utpo-  quod  faba  quiesceret,  priusquam    des- 

nit  adversarius  ,  tunc  per  solum  instans  cendat,  quia   si  quiesceret,  per  tantum 

durabit  ille  ignis  ;  igitur  est  dare  ulti-  tempus  arrestaret  molarem,  ne  descen- 

mum  instans  \\\   permanentis  in    esse,  dcret,  quod  videtur  impossibile. 

quod  est  impossibile,  ut  patet  8.  hujus.  Secundo,  posito  quod  Socrates  movea- 

Oppositum    arguitur  ;  quia  si  grave  tur   versus  Occidentem   in  navi   quies- 

projectum  sursuni  quiesceret  priusquam  cente,    tunc  in  quolibet  instanti   possi- 

descenderet,  tunc  sequeretur  quod  grave  bile  estSocratem  desinere  moveri,  et  na- 


Non  est 

necef!se  in- 

ter  quos- 

cumque 

moms    re~ 

flexos   esse 

quietem 

medium . 


quiesceret  sursum  non  detentum  violen- 
ter.  Secundo,  quia  non  apparet  ratio 
quare  magis  quiesceret  in  uno  tempore, 
quam  in  alio  ;  et  sic  vel  per  unum  tem- 
pus  quiesceret,  vel  per  quodlibet.   No- 


vem  possibile  estinquolibet  inslanliinci- 
peremoveri  ;  luncponalurquodineodem 
instantiSocratesdesinat  moveri.et  navis 
incipiat  moveri  vcrsus  Orientem  cum 
omnibus  cuntentis  infra  navem  ,   tunc 


taudum  (a)  quod  possibile  cst,   quod  fiat     immediate  ante  Socrates  movebatur  ad 


QU/ESTIOVIII  455 

Occidenlem,  et  immediate  post  Socrates  sit  approximatum  diminuens  ;  tunc  im- 

movebitur  ad   Orientem  ;  igilur  primo  mediate   ante  augmentabatur,  et  imme- 

movetur  uno  motu,  et  postea   motu  con-  diate  post  diminuebatur  sine  quieteme- 

trario    sine  quiete  media.  dia. 

Tertio    ponatur,  quod   aliquis   motor  Septimo,   confirmatur   idom,    suppo-    . 

moveat  aggregatum  ex  duabus  sphseris,  nendo   quod    ante  augmentationem  est 

uno    motu    videlicet    ad    Occidentem,  resolutio  quarumdam  partium,  et  addi- 

deinde  sph«r«  infra  contentse  applicetur  tio    aliarum.  Secundo   supponitur  quod 

alter  motor  specialis,  qui  moveat  ipsam  tunc  fit  augmentatio,  quando  plus  addi- 

motu  contrario,  scilicet  ad  Orientem  ,  et  tur  quam  resolvitur,et  e  contra  diminu- 

hoc  in  una  hora  velocius,  et  in  alia  tar-  tio;  tunc  ponatur  quod  in  aliquo  vivente 

dius,  tunc  in  instanti  medio  verum  est  fiatresolutiouniformis  per  diem,  tunc  in 

dicere,  quod  immediate  ante  sphffira  in-  prima  medietatediei  fit  additio  velocius, 

ferior  movebatur  ad  Orientem,  et  imme-  quam  resolutio,  et  in  secunda  tardius  , 

diate  post  movebatur  ad   Occidentem  ;  tunc  in  instanti  medio  verum  est,  quod 

igitur  primo  movetur  uno  motu,  et  pos-  immediate  ante  augmentabatur,  et  im- 

tea  motu  contrario  sine  quiete  media.  mediate   post  diminuitur    ;  igitur  non 

Quarto,    sint  duo  corpora  luminosa,  est  quies  temporalis  media,':'et  sic  patet 

quorum  unum  veniat  ab  Occidente,    et  conclusio,  quod  non  est  necessario,  etc. 

aliudab  Oriente  ,  et  transeant  localiter  Sed  notandum,  quod   ad  duas  primas 

juxta  se  invicem  in  Meridie  ;    tunc   in  rationes  solet  responderi.  Unde  ad  pri- 

instanti,  in  quo  eadem  linea  recta  tran-  mam  dicitur,  quod  molaris  pellit  aerem 

sit   per   centrum    ipsorum  ad    angulos  forliter  ante  se,etille  aer  pulsus  arrestat 

rectos,  verum  est  dicere,    quod   imme-  iabarn  antequam  attingat  molarem.  Sed 

diate   ante  ista  corpora   approximaban-  contra,    quia   vel   impetus  illius  aeris, 

tur,    et   immediate  post  elongabantur  ;  quem  tu  dicis  arrestare  fabam,  est  asque 

ergo,    etc.   Item,  in  puncto  intermedio  fortis,sicut  impetus  hbse  ad  movendum 

aeris   immediate  ante  intendebatur    iu-  sursum  cum  resistentia  medii,   vel  for- 

men,  et  immediate  post  remittebatur   ;  tior,  vel  minus  fortis.    Si  fortior,  igitur 

igitur  ille  aer  movctur  motibus  contra-  faciet  fabam  descendere,   et  per  conse- 

riis  sine  quiete  media.  quens   non   quiescet   ibidem.  Si  minus 

Quinto,  posito  quod   aliquid  fiat  cali-  fortis,  igitur  adhuc  faba  ascenderet  sur- 

dum  in  summo,  et  in  eodem  instanti,in  sum,    et  per   consequens    ille  aer  non 

quo  est  summe  calidum,  sit  approxima-  arrestabit  ipsam.  Si  seque  fortis,  hocdu- 

tumununisummefrigidum;igiturin  iilo  rabit  pra^cise  per  instans,  quia  quanto 

instanti  inciperet  frigefieri,  quia  agente  plusappropinquatmolaris,tanto  aer  plus 

approximato  passo  suflicienter  disposito  impellit ;  igitur  in   medio  non  est  quies 

fit  actio  ;  igitur  prius  calefiebat,  et  pos-  temporalis. 

tea  frigefiebat  sine  quiete  media.  Ad  secundam  ralionem  solet  respon- 

Et  per  idem  argueretur  de  rarefactio-  dori,  quod  primo  Socrates  movetur  per 

ne  et  condensatione  ,  de  augmentatione  se,et  postea  per  accidens  ad  motum  na- 

et  diminulione  ,  quiaista  consequuntur  vis;modo  nonestinconveniensquodinter 

calefactionem,  et  frigefactionem.  motus  contrarios,  quorum  unus  sit  per 

Sexto,  ponatur  quod  aliquid  augeatur  se,  et  alius  per  accidens,  non   sit  quies 

usque  ad  duplum,  et  in  eodem  instanti  media    ,  sed  hoc  esset   impossibile   de 


«r 


456 


LIB.  Vlll.  PHYSICOIUJM 


duobusmotibus  per  se.  Aliter  responde- 
tur,  quod  licet  sit  possibiie  Socratem 
desinere  moveri  in  quocumque  instanti, 
et  cum  hoc  possibile  sit  navem  incipere 
.  moveri  in  quocumque  instanti,  tamen 
impossibile  est,  quod  in  eodem  instanti 
illa  duo  fiant. 

Contra  primam  solutionem  arguitur  : 
quia  quantum  est  de  ratione  motus  idem 
est  judicium  de  motu  per  se,  et  motu 
per  accidens,  licet  sit  differentia  quan- 
tum  est  ex  parte  moventium  ;  igitur  si 
inter  motus  contrarios,  quoriim  unus 
est  per  se,  et  alius  per  accidens,  nonsit 
quies^media,  sequitur  quod  nec  est  inter 
motus  contrarios,  quorum  uterque  est 
per  se.  Secundo,quia  ratio  Aristotelis  et 
quaecumque  alia,  quae  probaret  de  motu 
per  se,  eodem  modo  concluderetdemotu 
per  accidens  ;  igitur  si  concedatur  de 
uno,  et  etiam  de  altero.  Gontra  secun- 
dam  solutio)iem  arguitur  ;  quia  nulla 
videtur  ratio  repugnantise  ,  quare  non 
in  eodem  instanti,  in  quo  Socrates  desi- 
nit  moveri,  possit  navis  incipere  mo- 
veri,  ex  quo  in  quolibet  instanti  potest 
utrumque  fieri.  Secundo  probatur,  va- 
riando  casum  :  et  ponatur  quod  navis 
moveatur  uniformiter  versus  Orientem, 
et  quod  Socrates  moveatur  motu  proprio 
in  navi  versus  Occidentem  difformiter, 
velocius  tamen  in  prima  medietate  hor^ 
respectu  navis,  quam  navis  moveatur, 
et  tardius  in  alia  medietate,  tunc  in 
instanti  medio  verum  est  dicere,  quod 
immediate  ante  Socrates  movebatur  ad 
Occidentem,  et  immediate  posl  move- 
batur  ad  Orientem  ;  igitur  primo  move  - 
tur  uno  motu,  et  postea  alio  sine  quiete 
temporali  media. 

Secunda  conclusio  est   ista  :    Non  est 

necesse,  quod  inter  quoscumque  motus 

Non  est    coutrarios  sit  quies  instantanea  media, 

necesse  in-  .,  ,,.     .     ,  •  n 

ter    quos-  seu  iudivisibilis.    Probatur  ;  quia  nulla 
motus^^con.  est  quies  in  instanti,  ut  probatum  est  in 


cs 


sexto  huius.  Secundo,  quia   nihil  potest  trarios  es- 

•'  ^  te  qinijtem 

moveri  ininstanti,  saltem  localiter  ;  igi-  insta^ua. 

neam    me- 

tur  nec  quiescere,  quia  non  in  alia  men-  dim. 
sura  nata  est  fieri  quies ..  quam  motus. 
Tertio  ,  quia  in  nullo  instanti  medio 
inter  motus  contrarios  verum  est  dicere, 
quod  mobile  aliter  se  habeat,  quam  ante 
immediate  sehabuit,  et  quam  immediate 
post  so  habuit ;  igitur  tunc  mobile  non 
quiescit.  Quarto,  quia  qua^cumque  ratio 
probaret  quod  inilloinstanti  fieret  quies, 
eadi':a  ratio  probaret,  quod  in  quolibet 
ins'  nti  motus  mobile  quiesceret,  et  sic 
p:-  et,  quod  non  est  necesse  inter  quos- 
(  jmque  motus  contrarios  esse  quietem 
mediam  instantaneam,  vel  non  tempora- 
lem. 

Tcrtia  conclusio  :  Inter  quoslibet  mo- 
tus  (  )  naturales  contrarios  necesse  est  ^n,^^  ,.,;g, 
esse  quietem  mediam.    Probatur,   quia  ['^a^Jl"'^] 
omnis  motus  naturalis   prteter  motum  *"'''^^' '" 
cceli,  est  ad  quietem  tanquam  in  fmem  ;    ?«^  <?"'' 

meilia  . 

gitur  si  in  tcrmino  non  quiescet,  frus- 
traretur  a  suo  fme.  Secundo,  illud  quod 
movetur  naturaliter,  non  solum  habet 
inclinationem  naturalem  ad  motum  , 
sed  etiam  ad  quietem  in  termino  motus  ; 
sed  illa  inclinatio  naturalis  in  termino 
motus  non  potest  subito  deperdi ;  igitur 
oportet  quod  sit  tempus,  priusquam  pos- 
sit  fieri  inclinatio  ad  motum  contrarium, 
et  per  consequens  per  illud  tempus  in- 
termedium  quiescet. 

Quarta    conclusio  :   Quando    aliquid 
movetur  (J)  sursum  violenter,   et  postea        ^ 
descendit  deorsum  per  camdem  lineam,  tum  sur- 

.     •    i.       •11  .  .         •  suin,  et 

necessario  inter  illos  motus  cst  quies  me-  deorsum 
dia,  nisi  per  obviationem  alicujusextrin-  "///"S 
seci  impediatur  illa  quics.  Probatur,quia    »»^^'"- 
tamdiu    projectum     movetur    sursuni, 
quamdiu  virtus  movens,  quantacumque 
sit  illa,   excedit  gravitatem   naturalcm 
projecti,  et  cum  hoc  resistentiam  medii ; 
sed  quando  impetus  movens  projectum 
est  fBqualis  gravitati  naturali    lapidis, 

t 


QU^STIO     VIII 


457 


tunc  lapis  clesinit  moveri  sursum.  Sed 
probo  quod  adiiuc  non  incipit  moveri 
deorsum,  quia  nondum  gravitas  natura- 
lis  obtinet  supra  medium  ;  igilur  opor- 
tet  quod  tempus  transeat,  priusquam 
obtineat,  et  per  consequens  in  illo  tem- 
pore  est  quies  media ,  et  sic  patet,  qua- 
liter  non  est  necesse  inter  quoscumque 
motus  contrarios  esse  quietem  mediam: 
tamen  semper  inter  motus  naturales 
contrarios  respectu  ejusdem  mobilis 
oportet,  quod  mobile  quiescat  in  medio, 
et  cum  hoc  inter  motus,  quorum  unus 
est  naturalis,  et  alter  violentus,  nisi  per 
obviationem  alterius  sit  impedimentum. 

Ad  rationes.  Ad  primam,  negatur 
consequentia  :  necest  simile  ,  quiaquie- 
tes  oppositag  non  possunt  fieri  nisi  in  di- 
versis  locis ;  sed  motus  possunt  fieri  per 
idem  spatium.  Item,  potest  dici  aliter, 
negando  antecedens,  quia  si  terra  nunc 
quiescat  naturaliter,  et  virtute  Solis  ca- 
lefiat,  et  leve  fiat  ab  alia  parte  ,  tunc 
aliud  est  centrum  gravitatis,  quam  ante, 
et  prius  quiescebat  terra  naturaiiter,  et 
nunc  quiescit  violenter,  et  tamen  non 
est  ibi  motus  intermedius.  Sed  quod 
nunc  quiescit,patet :  quia  levitas  inducta 
non  sufficit  movere  ierram  localiter 
propter  resistentiam  rnedii  circumdantis. 

Ad  secundam,  dico  quod  Aristoteles 
intelligit,  quod  inter  quoscumque  motus 
naturales  contrarios  est  quies  media  ;  et 
hoc  sufficit  ad  intentionem  suam,  quia 
si  omnis  motus  esset  continuus,  et  per- 
petuus,  oporteret  quod  ille  motus  esset 
naturalis. 

Ad  tertiam,  negatur  consequentia  ; 
quia  si  ignis,  et  aqua  sint  invicem  im- 
mediati,  non  propter  hoc  oportet  quod 
sint  continui,  ita  etiam  de  motu  ;  igitur 
illi  motus  sunt  contigui,  vel  ffwu^iii,  ut 
vocat  eos  Gommentator. 

Ad  quartam.  negatur  consequentia. 
Ad  probalionem,  diceretur  quod  mobile 


moveretur  uno  motu  composito  ex  motu 
sui'suni,  et  niotu  deorsum.  Aliter  dici- 
tur,  quod  non  movetur,nec  etiam  quies- 
cit,  sed  immediate  ante  movebatur, 
et  immediate  post  movebitur  :  et 
videatur  plenius  ista  solutio  in  una 
qUcBstione  super  3.  qusest.  5. 

Ad  quintam,  negatur  consequentia. 
Ad  probationem,  dico  quod  mobile  non 
cst  in  termino  reflexionis,  nisi  per  so- 
lum  instans  ;  et  supposito  quod  non. 
concedantur  instantia  esse  ,  tunc  dicitur, 
quod  mobile  noh  est  in  actu  in  termino 
rellexionis,  sed  in  potentia  tantum.  Vel 
secundum  alium  modum  loquendi  dici- 
tur,  quod  mobile  est  in  termino  refiexio- 
nis  in  aliquo  terhpore,  et  in  nuUo  toto 
tempore,  quemadmodum  dicimus,  quod 
sphasra  tangit  partem  piani,  et  nullam 
totam  partem. 

Ad  sextam,  omnis  motus,  etc.  verum 
est,  sed  tamen  potest  impediri  ab  alia 
quiete.  Ad  septimam,  dico  quod  A  ali- 
quando  est  in  E,  non  tamen  in  tempore, 
sed  in  instanti.  Similiter  dicitur  ad  oc- 
tavam,  quod  in  instanti  tangit  D,  et  non 
in  tempore.  Idem  ad  nonam,  quod  pra3- 
cise  per  instans  illud  mobile  est  summe 
calidum.  Ad  decimam,  negatur  suppo- 
situm  ,  quia,  ut  patuit  super  primum, 
res  naturalis  potest  conservari  sub  dis- 
positione  pejori,  quam  sit  sub  qua  gene- 
ratur.  Vel  ad  penultimas  tres  dicitur  si- 
cut  ad  quintam. 

ANNOTATIONES 

(a)  Notanditm  quod  possibile  est,  etc.  Nola 
primo,  quod  Aristoteles  probat  unum  esse 
primum  motum  continuum,  et  perpetuum, 
ipsumque  circularem,  quia  inter  molus 
contrarios  debet  intercedere  quies  ;  qua 
occasione  praesens  excitatur  qua^stio  ,  cu- 
jus  sensus  e.st,  quando,  verbi  gratia,  lapis 
sursura  ascenditet  iterum  deorsuni  descen- 
dit,  deturne  quies  in  lapide  inter  illosduos 


10. 


'458 


LIB.  VI IF.  niYSICORUM 


molus  contrarios,  et  simililer  inter  quos- 
cuwque  duos  motus  contrarios,quii3US  ali- 
quod  unum  movetur  mobile. 

Nota  secundo  quod  hujusmodi  duo  mo- 
tus  conlrarii  multipliciler  se  liabere  pos- 
sunt :  aut  enim  sunt  nalurales  ambo,  aul 
unus  est  naturalis,  et  alter  violcnlus,  aut 
uterque  violentus. 
Qifomoiio  (i,)^.'^;^  necessario  inler  Qicoscnmque  7notifs, 
tvs  contra-  etc.  Nola  quod  si  motus  naturalessint  a  di- 

rios  no)i  .  .  ,., 

sit  neceise  vcrsis  causis  naturalibus,  non  esL  neccsse 
Quicunx'  quod  inler  illos  intercedat  quies.  Probatur, 
quia  moLus  incipit  per  ullimum  sui  non 
esse,  et  desinit  per  primum  sui  non  esse  ; 
ergo  in  eodeni  inslanli  potest  unus  motus 
ab  una  virtute  desinere,  et  alia  virtus  mo- 
tiva  in  eudeni  iustanli  inciper^  aliuni  mo- 
tum  ,  quod  instans  erit  uUimum  non  esse 
motus,  qui  incipit,  et  primum  non  esse  mo- 
tus,  qui  desinil,  ita  ut  sit  verum  dicere, 
nunc  non  est  motus  calefaclionis,  verbi 
gratia,eL  immediate  ante  hoc  erat;  et  in  eo- 
dem  instanli  siL  verum  dicere,nunc  non  est 
moLus  frigeiactionis,  et  imraedialepost  hoc 
erit  ;  sed  hoc  dato,  nulla  inlercedit  quie^ 
intcrcalefaclionem,  et  frigefacLionem  ;  ergo 
inter  molus  coiilrarios  naturales  a  diversis 
causis  naturalibus  procedentes  iion  est  ne- 
cesse  quod  intcrcedaL  quies.  Deinde  moLus 
augmentalionis  est  unuseL  continuus ;  modo 
in  augnientatione  sunt  plures  allera'iones 
contrariiE  ,  nam  aniequam  augeatur  vivens 
seu  animal,  dccoquitur  et  digeritur  cibus 
seu  alimentum,  et  vertitur  in  chylum,  ct 
deinde  in  massam  sanguinariam  ,  hasc  au- 
tem  omnia  liabenL  qualitaLes  contrarias  ; 
ergo  fiunL  per  conLrarias  alterationes  ;  tunc 
sic  ,  augmentatio  est  moLus  conLinuus ; 
ergo  et  illae  alierationes  continuantur,  et 
per  consequens  nuUa  est  quies  inter  illus. 
*!•  (c)  Inlcr  quoHlibetvnotus  natiirales  conl7'a- 
rios,  elc.  Nola,  quod  quando  illi  duo  motus 
naturalessunt  ab  una  causa  naturali,  ut  iii 
motu  dilatationis,  et  coinpressionis  cordis 
contingit,  et  eliam  in  motu  aspirationis  eL 
respiraLionis  in  pulmone,  inler  tales  motus 
nece.sse  est  intercedat  quies,  quia  uiia,  el 
eadcm  nalura  non  potesl  in  eodem  insLanti 


in  conLrariu  movere,  eL  sic  cor,   et  puhno 
necessario  quiescit  inter  hos  duos  motus. 

Nota  secundo,  quod  quando  illi  duo  mo- 
tus  sic  se  habenl,  quod  unus  est  violentus, 
et  aUer  naturaUs,  ita  tamen  quod  violentus 
estprior,  et  naturalisposLerior  ,  ut  quando 
lapis  sursum  projicitur,  et  deorsum  des- 
cendit,  intcr  tales  motus  necesse  esL  inter- 
cedalquies  media,  quia  natura  non  potest 
piTobcre  vim  ad  motum  deorsum,  nisi  fi- 
nita  virtute,  quahipis  ascendebat,  atque  ita 
debel  mediare  quies.  Nam  motus  violentus 
fit  dum  impetus  externus  est  major  interno , 
naturaUs  aufem  sequitur,  quando  impelus 
internus  vincit  externum  ;  non  potest  au- 
lem  internus  impetus  fieri  major  externo, 
quin  fiatnequalis,  et  tvqualisnonpoLestesse 
nisi  res  quiescat ,  alque  adeo  quando  pri- 
mus  motus  est  violentus,  et  secundus  na- 
turalis,  qui  solum  fit  virtute  propria,  inter 
tales  motus  contrarios  necesse  est,  quod 
quies  intercedat. 

Nota  lertio  quod  si  illi  motus  sint  vio- 
lenii,  ut  si  pila  missa  ad  parietem,  a  quo 
repercussa  revertatur  ad  projicicntem  :  vel 
si  duo  ludant  pila,  non  esL  necesse  in  his 
molibus  intercedat  quies,  quia  si  agens 
violentum  sit  efficax  et  magnffi  virtuLis,po 
test  in  eodem  instanti,  quo  tangit  pilam, 
facere,  ut  incipiat  moveri  ,  sicut  diceba- 
mus,  quando  magnumpondus  lapidi  ascen- 
denti  occurebat :  si  vero  agens  non  sit  effi- 
cax,  sed  sit  laUs  naturaj  et  debilitatis,  quod 
non  possit  continuare  motum,  tunc  erit 
quiesinter  hos  duos  niotus  violentos,  ut  si 
pila  perculeret  lanam. 
(d)  Quando  aliquid  movetur  sursum  violen- 
tcr,  etc.  Nota,  quod  si  illorum  motuum 
unus  sit  naturalis,  et  alter  vioientus,  el 
prior  est  naturalis,  ut  quando  pila  cadit 
deorsum,  et  rcsilit  sursum,  vel  si  prior  esl 
vioIenLus  eL  naturalirs,  poslerior  excitatur 
a  mngna  etforti  virLute,  magis  quam  ejus 
natura  requirebat,  ut  si  lapis  sursum  as- 
cendens  violenter  deprimatur  a  magna  vir  ■ 
tule  et  mole,  inicr  hujusmodi  motus  non 
oportet  uL  intercedat  quies  ,  quia  vel  ille 
lapis,  quando   illi  occurit  magnum  illud 


12. 


QUiflSTI  >  VIII 


459 


pondus,  quiescit,  vel  non':  si  non,  habeo 
intenlum':si  sic  ,  ergo  etiam  illud  mag- 
num  pondus  quiescit  per  tempus  ;  lioc  au- 
Lem  cst  contra  rationem,  et  experienliam. 
Minor  probatur,  quia  si  lapis  parvusquies- 
cit,  quando  tangitur  a  magno,  ergo  etiam 
magnus  quiescit  ,  nam  quce  se  tangunt  lia- 
benl  ultima  simul  ;  ergo,  vel  simul  quies- 
cunt,  vel  simul  movenlur.  Sed  non  cst  di- 
cendum  magnam  molem  delineri  a  parvo 
lapide  :  ergo  dicendum  quod  simulmoven- 
tur,  atque  adeo  in  b.pide  parvo  sursum  as- 
cendente,  deorsumque  sic  descendente,  non 
esl  necesse  intercedat  quies. 

Et  si  contra  Iiaec  dicatur,  impossibile^  est 
aliquid  raoveri,  quinjprius  quioscatin  ter- 
mino  a  quo ;  ergo  quando  aliquid  movelur 
ex  calido  in  frigidum,  el  iterum  regredi- 
tur  a  frigido  in  calidum,  sicut  prius  quies- 
cit  in  calido  antequam  moveatur  ad  frigi- 
dum,  ita  prius  quiescet  in  frigido,  ante- 
quam  moveatur  ad  calidura,  quia  alias 
idem  siraul  moveretur  motibus  contrariis, 
quoi  implicat.  Consequentia  patet,  quia 
quando  aliquid  movetur  ex  calido  in  frigi- 
dura,  et  regrediturex  frigido  in  calidura  , 
vel  calefit  quando  frigefit,  vel  posLea  :  si 
poslea,  habeo  intentum,  quod  intercedat 
quies  inler  motus  contrarios  :  si  autem 
quando  frigetit,oaIetit;  ergo  movetur  simul 
ad  calorera,  el  frigiditatera. 

Ad  hoc,  nego  antecedens  ;  non  enira  est 
semper  necesse,  quod  id  quod  raovetur, 
quiescat  sub  terniino  a  quo,  ut  de  lapide 
depresso  ab  alio  raajori  patet.  Et  ad  proba- 
tionem,  dico  quod  illi  duo  raotus  non  sunt 
simul,  sed  sunt  interrupti  per  instans,quod 
est  finis  unius,  et  principiura  alterius  ,  ut 
quando'aIiquid  generatur  prnecedente  cor- 
ruptione,  non  sunt  siraul  genitura,  et  cor- 
ruptura,  sed  instans  non  esse  unius  est  in- 
stans  esse  alterius,  et  in  illo  iustanti  fit 
interruptio. 

Et  si  contra  dicatur,  nihil  quod  genera- 
tur,  aut  movelur,  intendit  illam  forraani, 
vel  terminum,  ut  in  uno  instanti  duret  in 
illa  ;  ergo  debet  esse  per  aliquod  lempus, 
el  per  consequens  erit  quies.   Dico  anlece- 


dens  esse  verum  in  hoc  sensu,  quod  natura 
secundum  ■^enon  intendit  tbrmam,  ut  tan- 
lum  per  instans  in  illa  quiescat.  PotcsL  ta- 
men  aliquod  agens  esse  tantoe  virtulis,  ut 
pellat  raobile  in  eodeni  instanti,  quo  attin- 
git  virtuteni,  ut  patet  in  parvo  lapidede- 
presso  a  magno  cadente. 

Et  si  iterum  dicatur,  molus  contraiii  lia- 
bent  Lerrainoscontrarios  ,  ergo  non  possunt 
esse  continui,  atque  adeo  necessario  inler 
illos  intercedit  quies.  Dico  verura  esse, 
quod  duo  nioLus  contrarii  de  se  non  sunt 
continui,  possunt  taraen  continuari  in  uno 
instanti,  quod  siLprimum  non  esse  praece- 
dentis,  et  ullimum  non  esse  sequentis  ,  et 
sic  non  dabitur  quies. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Qiii  autem  (l)   super   circularem  fit.        ^^^ 
Hoc  est  quartum  caput  hujus  tractatus, 
iu   quo    ostendit,   quod   nihil  prohibet 
motuni  circularem  esse  unum,  et  perpe- 
tuuni.  Et  primo  probat  suam  conclusio-  '  cuiarL 
nem.  Secundo  infert  quasdam  alias  con-  ^cl^ntinuAxs 
clusiones,    ibi,   Quare  neque.     Primam  ^^ ^J^^^^^^" 
conclusionem  probat  duabus  rationibus. 
Secunda  ibi,  Et   qui  in  circulo.  Prima 
conclusio  est,  quod  nihil  prohibet  mo- 
tum  circularem  esse  continuum,  et  per- 
petuum.  Probatur,   quia    illum   molum 
nihil  prohibet  esse  perpetuum,  qui  est 
ab  eodeni  in  idem  sine  reflexione  ;   sed 
motus  circularis  est  ab  eodem  in   idem 
sine  retlexione  :  ergo,  etc.  Major  patet, 
quia  ex  quo  non  est  ibi  reflexio,  non  est 
ibi  contrarietas,  et  oppositio,  ratione  cu-  vide  con- 
jus  fiat  interruptio  motus  per  quietem  :   nemVi- 
et  minor  est  nota  ex  quid  nomi^iis  motus  ^"^'^- 
circularis. 

Et  qui  in  circulo.  wSecunda  ratio  :  II- 
lum  motum  nihil  proliibet  esse  conti- 
nuum,  et  perpetuum,  secundum  quem 
mobile  potest  esse  pluries  in  eodem  situ 
sine  quiete  ;  sed  sic  est  de  molu  circu- 
lari ;  ergo,  etc.  Major  est  nota  ;  quia  qua 


460 


LIB.  VIII.  PIIYSICORUM 


rulionc  potest  mobile  reverli  inuiloties 
ad  ideni  punctum,  eadem  lalione  iniini- 
ties. 

Quare  neqiie si  in  senicirc  ilo.  liicin- 
fert  quasdam  alias  conclusiones  ,  et  sunt 
tres.  Secunda  ibi  :  Manifestum  est  au- 
tem.  Tertia  ibi  :  Manifestuni  est  igitur. 
Secunda  conclusio  est  ista  :  In  semicir- 
culo  non  potest  fieri  motus  continuus,  et 
perpetuus  ,  quia  in  semicirculo  non  e.st 
idem  punctus,  qui  copulet  ad  invicem 
medium,  et  linem  ;  igitur  in  semicircuio 
non  potest  fieri  motus  sine  reflexione.  et 
per  consequens,   nec  sine  quiete  media. 

Manifestum  (2)  autem,  etc.  Tertia 
Texi.  75  conclusio:  Nullum  motum  almm  a  motu 
locali,  contingit  esse  continuum,  et  per- 
petuum.  Probatur,  quia  nunquam  alius 
molus  potest  movere  mobile  sine  re- 
flexione,  ut  patuit  prius  ;  modo  non  po- 
test  esse  reflexio  sine  quiete  media. 

Manifestum  est  igitur.  Quarta  conclu- 
sio  :  Male  posuerunt  antiqui  Pliilosophi 
dicentes  omnia  moveri  continue.  Primo, 
quia  manifestum  est,  quod  non  omnia 
moventur  continue  circulariter,  et  tamen 
non  est  possibile  aliquem  motum  esse 
semper  et  continuum,  nisi  circularem. 
Secundo,  quia  dicentes  omnia  semper 
moveri,  intendebant  de  motibus  genera- 
tionis,  et  corruptionis,  et  cum  hoc  alte- 
rationis  :  modo  probatum  est,  quod  ni- 
hil  contingit  moveri  perpetuo,  et  conti- 
nue  tali  motu. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Quod  (1)  autem  lationum.  Hoc  est 
Molus^io.  quintum  capitulum  hujus  tractatus,  in 
^f//'*'../'.''",  quo  Aristoteles  ostendit,  quod  motus  lo- 
primusmo-  calis,  et  clrcularis  est  primus  motuum  ; 

tuum.  ^ 

et  est  conclusio  principalis  capituli,  quae 
probatur  sic  :  Inter  omnia  genera  mo- 
tuum  localis  est  primus  ;  igitur  simpli- 
citer  loquendo  motus  localis  circularis 


est  primus  motus.  Hujus  rationis  probat 
minorem.  Secundo,  majorcm  ibi  :  Quod 
autem  ea.  Probatur  primo,  quod  intcr 
motus  locales  motus  circularis  est  pri- 
mus,  quia  omnis  motus  localis  est  rec- 
tus,  vel  circularis.  vel  mixtus ;  sed  omni 
motu  mixto  vel  recto,  mutus  circularis 
est  prior  ;  igitur  motus  circularis  est 
primus.  Majorpatei  ex  primo  Cosli;  et 
minorem  probat  primo  de  motu  mixto. 
Secundo  de  motu  recto,  ibi  :  Recta  au- 
tem.  Primo  igitur  probat,  quod  motus 
circularis  cst  prior  motu  composito  per 
hoc,  quod  simplicia  sunt  priora  compo- 
sitis. 

Recta  autem.  Hic  probat  quod  motus  i6. 
circularis  est  prior  quam  rectus,  et  hoc 
quinque  rationibus.  Secunda  ibi  :  Am- 
plius  motus  prior.  Tertia  ibi  :  Rationa- 
b iliter autetn.  QunYia  ihi  :  Acc''lit  autem. 
Quinta  ibi  :  Atnplius  autem.  Prima  ratio 
est  ista  :  Ille  motus  est  prior,  qui  est 
perfectior  et  simplicior  ;  sed  motus  cir- 
cularis  est  perfectior,  et  simplicior  motu 
recto  :  ergo,  etc.  Major  patet ;"  quia  in 
ordine  entium  simpliciora  sunt  priora 
aliis,  ut  Deus  et  InteIIigenti£e.  Et  minor 
apparet,  quia  motus  circularis  est  sim- 
plicior,  eo  quod  regularior.  Item,  quia 
est  simplicioris  mobilis,  scilicet  corpo- 
ris  coelestis.  Item,  quia  est  a  simpliciori 
motore,  scilicet  ab  Intelligentia.  Item, 
quia  in  motu  circulari  non  distinguitur 
principium,  medium,  et  fmis,  et  quia 
motus  circularis  est  perpetuus,  et  rectus 
non. 

Amplius  motor prius.  Secunda  ratio  :  Texi.  •: 
CcBteris    paribus   perpetuum  est    prius 
corruptibili ;    sed  motus  circularis  est 
^^perpctuus,  et  motus  rectus  non  :  ergo, 
etc. 

Rationabiliter  (2)  autem.  Tertia  ratio: 
Ille  motus  est  simpliciter,  et  per  conse- 
quen.'^  prior,  qui  est  pcrpetuus  et  alter 
non  ;   sed  motus  circularis  est  hujusmo- 


QU-^^STIO  VIII 


461 


di.  Quod  probatur.  quia  in  motu  circu- 
lari  non  distinguunlur  pi-incipium,  me- 
dium,  et  finis  ;  igitur  molus  circularis 
est  perpetuus.  Gonsequentia  tenet,  quia 
ox  quo   uhique  esl    principium   motus. 


muni  modo  loquendi.  Secundum  ilDi  :  Et 
proprie  autem.  Primo  dicit,  quod  motus 
localis  est  primu^  motuum  ,  et  hoc  tes- 
tantur  omnes  antiqui,qui  determinarunt 
de    motu  ;  et    hoc    patet   induc-ndo   in 


nullibi  terminalur;  et  ex  quo  ubique  cst     quinque  opinionibus:  Prima  fuit  Empe- 
linis,   nuUihi   incipit  ;  et  ex  quo  ubique     doclis,  qui  posuit  prima  moventia  esse 


est  medium,  nullibi  incipit,  nec  desinit, 
et  per  consequens  est  perpetuus.  Et  an- 
tecedens  apparet ;  quia  in-  circulo  ubi- 
que  potest  signari  principium,  medium, 
et  fmis  ,  et  causa  hujus  est ,  nam  omnia 
ista  attribuuntur  centro  ;   nam  centrum 


litem,  et  amicitiam,  quorum  primos  mo- 
tus  dicebat  esse  coneres^ationem,  et  se- 
gregationem.  Secunda  opinio  fuit  Ana- 
xagorae,  qui  posuit  primum  movens  esse 
intellectum,  quem  dicebat  movere  con- 
gregando,  et  disgregando  :  modo  si  con- 


estmedium  circuli,  necpenesdistantiam     gregatio,  et  disgregatio  sint  primi  mo- 


centri  ad  circumfercntiam  attenditur 
circuli  magnitudo;  modi^  motus  circu- 
laris  non  est  a  centro.  nec  ad  centrum, 
sed  circa  centrum  ;  igitur  in  ipso  nt)n 
est  principium,  medium,  neque  fmis. 

Accidit  nuteni.  Quarta  i-alio  :  In  illis, 
qu;i3  sunt  mensurabilia,  idem  est  pri- 
mum,  et  mensu!"a  ;  sed  motus  circula- 
ris  est  mensura  aliorum  ;  ergo,  etc.  Ma- 
jor  est  nota,  quia  rationabile  est,  quod 
in  unoquoque  genere  primum  sit  me- 
trum.  et  mensura  aliorum  illius  gene- 
ris.  Minor  patet  -i.  Jmjus,   ubi  dicebatur 


tus,  cum  ilii  sint  motus  locales,  sequitur 
quod  motus  localis  sit  primus  motuum. 
Tertia  opinio  fuit  Democriti,  qui  pone- 
bat  entia  fieri,  corrumpi,  et  alterari  per 
motum  localem  corporum  atomalium, 
qua3  dicebat  recipi  in  vacuitatibus  inclu- 
sis  inter  alia  corpora ;  modo  si  ita  sit, 
sequitur  propositum.  Quarta  opinio  fuit 
quorurndam  aliorum,  qui  posuerunt  en- 
tia  fieri,  et  corrumpi  raritate,  et  densi- 
tate ,  et  dicebant  raritatem  fieri  per  se- 
gregationem,  et  densitatem  per  congre- 
gationem  :  modo  segregatio  et  conffre- 


quod  lempus   est  motus  circularis,  vel     gatio  sunt  motus  locales  ;  igitur  si  isti 


consequens  motum  circularem. 

Amplius  autein.  Quinta  ratio  :  Regu- 
lare  est  prius  irregulari ;  sed  motus  cir- 
cularis  est  regularis  ;  ieitur  motus  cir- 
cularis  est  pi-imus  motus.  Major  patcl. 
quia  regulare  est  simplicius  irregulari , 
et  ctiam,  quia  irregulare  componitur  cx 
regulari,  et  simplicia  componentia  sunt 
priora  compositis  :  et  minor  est  nota. 


sunt  primi,  ut  isti  dicebant,  sequitur 
quod  motus  localis  est  primus.  Quinta 
opinio  fuit  t^Iatonis,  qui  posuit  primum 
movens  esse  animam  moventem  so ;  mo- 
do  anima  prascipue  movet  se  localiter, 
quod  non  esset  nisi  motus  localis  esset 
primus. 

Et  proprie  autem.  Hic  probat  idem, 
scilicet  quod  motus  localis  est  primus, 


quia  alii  motus  a  circulari  sunt  difTor-  ex  communi  modo  ioquendi ;  quia  ille 

mes  in  velocitate,  ut  motus  gravium,  et  motus  est  primus,  secundum  quem  si 

levium,  sunt  velociores  in  fme,  quam  in  mohiie  moveatur,   dicimus   ipsum  mo- 

principio.  veri,  et  a  quo  si  quiescat,dicimus  ipsum 

Quod  {^)  autem  ea.  Ostendit  quod  in-  quiescere,  dato  quod  moveatur  aliis  mo- 

ter   genera  motuum   motus  localis   est  tibus;   sed  sic  e.^t  de  motu   locali.  quia 

primus  :  et  piimo  ostendit  hoc  ex  opi-  si   aliquid   moveatur   localiter,  dicimus 

nionibus  anliquorum.  Secundo,  ex  com-  quod  ipsum  movelur ;  et  si  non  moveatur 


462 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


19. 
Text. 


79 


20 


localiter,  dicimus  ipsum  quiescere,  dato 
quod  altereturauiimentetur  vel  diminua- 
tur,et  tunc  recapitulat.et  patet  in  littera. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Qtiod  auton  (l)  Jioc  neccsse  est.  Iste 
est  quartus  tractatus  hujus  octavi,  in 
quo  Philosoplius  delerminat  de  infini- 
tale,  et  perpetuitate  primi  motoris  :  et 
dividitur  in  quatuor  capitula.  In  primo 
ostendit  quod  virtus  fmita  non  potest 
movere  per  tempus  infinitum.  In  secun- 
do  ostendit,  quod  in  magnitudine  fmita 
non  est  virtus  infmita.  In  tertio  ostendit, 
quod  primus  motor  est  infmitus.  YA  in 
quarto  ostendit  quod  prinms  niotor  est 
indivisibilis.  Secundum  ibi :  Quodautein 
omnino.  Tertium  ibi  :  De  his  antem. 
Quartum  ibi  :  Deterininatis  auteni.  Pri- 
mum  caput  dividitur  :  quia  pr?emittit 
intentum  hujus  tractatus,  prascipue  ul- 
timi  capituli.  Secundo  proponit  conclu- 
sionem  principalem  hujus  capitis.  Et 
tertio  eam  probat.  Secunda  ibi  •.  Horwn 
autem.  Tertia  ibi  :  Tria  enim  sunt .  Pri- 
mo  dicit,  quod  nunc  monstrandum  est, 
quod  necesse  est  hoc,  scilicet  primum 
motorem  esse  indivisibilem,  et  nullam 
habere  magnitudinem. 

Ilorum  auteni.  Ilic  probat  principalem 
conclusionem  capituli,  scilicet  quod  im- 
possibile  est,  quod  virtus  fmita  moveat 
per  tempus  inlinitum. 

Tria  eniin  sunt.  Hic  probat  dictam 
conclusionem  :  et  primo  praemittit  quas- 
dam  suppositiones.  Secundo  format  ra- 
tionem,  ibi  :  Qnare  onine.  Prima  suppo- 
sitio  est  ista,  quod  cum  ad  motum  re- 
quirantur  tria,  scilicet  movens,  mobile, 
et  tempus,  ponatur  quod  A  sit  movens 
finitum,  et  li  sitmobile,  quod  movetur, 
et  etiam  in  infmitum  ,  quia  dicit  Gom- 
mentator  quod  sequitur,  si  movens  est 
fmitum.  quod  mobile  est  iinitum  ;  aliter 


enim  potentiam  motoris  excederet  po- 
tentia  mdti,  ([uoil  cst  falsum ,  et  sit  C 
tempus  infinitum.  Secunda  suppositio 
est,  quod  ex  quo  A  movet  B,  aliquapars 
ipsius  A,  ut  puta  D,  potest  movere  ali- 
quam  partem  mobilis,  quas  sit  E.  Et  ex 
ista  suppositione  sequitur,  quod  D  mo- 
vebit  E  in  minori  tempore  quam  sit  C , 
et  sit  illud  tempus  minus  F.  Quod  se- 
quatur  patet :  quia  signato  aliquo  puncto 
spatii  pertranseundijillud  in  minori  tem- 
pore  pertransitur  a  parte  mobilis,  quam 
a  toto  mobili.  Tertia  suppositio,  quod  il- 
lud  tempus  F,  quod  est  minus  tempore 
C,  est  fmitum  .  quia  omne  minus  aliquo 
estfmitum.  Quarta  suppositio,  quod  re- 
secando  ab  .1  continue  partes  gequales 
ipsi  D,  tandem  ipsum  A  consumetur. 
Item  per  resecationem  partium  aequa- 
lium  ipsi  E,  tandem  resecabitur  totum 
C,  sed  per  resecationem  partium  a^^qua- 
lium  ipsi  /'""atempore  6',  nunquam  re- 
secabitur  totum  C,  quia  nunquam  per 
ablationem  fmiti  consumetur  infmitum. 
Quurc  omne.  Hic  ex  dictis  (a)  prubat 
conclusionem  prius  positam  :  quia  D 
movet  partem  mobilis,  scilicet  E,  in 
tempore  fmito,  scilicet  F-,  igitur  una 
alia  pars  motoris  £equalis  ipsi  D,  move- 
bit  partem  mobilis  asqualem  ipsi  E  in 
tempore  aequah  ipsi  F ;  igitur  cum  per 
suppositionem  iiujusmodi  partes  debeant 
resecari,  tam  motor  quam  mobile,  se- 
quitur  quod  totus  motor  movet  totum 
mobile  in  tempore  finito,  quia  in  tem- 
pore  multiplici  ad  ipsum  F,  quod  est  fi- 
nitum  ;  igitur  virtus  fmita  non  potest 
movere  per  tempus  infinitum  ,  quod  erat 
probandum. 

ANNOTATIONES. 

{^)Ex  dictis probat  conchisionem,  Nola,qiiod 
vis  hujus  r;i!ionis  st'i'  iii  huc,  quod  cum 
quiflibol  pars  ipsius  A  «qualis  ipsi  li  mo* 


21. 


QU/ESTIO  VIII 


463 


veat  partem  tequalem  ipsi  C,  iii  tempore  fi-     iiiaffnitu<Iine   finita  non  potest  esse  vir-  ^'^  Magni- 

tudine  fi- 


nito,  el  ilIiX3  parLes  sinl  finilcie,  sequitur  quod 
lotum  tempus  in  quo  .1  movet  tolum  D,  est 
finitum  :  resultat  enim  ex  partibus,  in  qui- 
bus  parles  movebunl  partos  ,  qua3  quidem 
lempora  sant  finita  magMitudine,  et  mul- 
titudine,  quare  op  rlel  esse  finitum,atque 
adco  impo^sibile  esL  movens  finitum  move- 
re  per  tempus  infinitum.  Vel  sic  :  delur  ,1 
movens  virluLis  finitje,  verbi  gratia,  uL 
quatuor,  quod  moveat  5,mobilcquadrupe- 
dale,  per  C  tcmpus  infinitum,  sit  D  pars  ip- 
sius  D  virtuLis  uL  ununi,  quoe  moveat  E, 
quae  sit  quarta  pars  ipsius  B  in  lempore  F, 
quod  est  minus  quam  C,  quia  totum  mobile 
majori  lemporeindiget,  quam  minus;  tem- 
pus  ergo  F,in  quo  D  moveL  C,necesse  est  ut 
sit  finitum,  cum  sit  pars  totius  C  ;  ergo 
pars  duplo  major  quam  D  movebit  partem 
mobilis  duplo  majorom  quam  E,  in  duplo 
majori  tempore  quam  F,  et  pars  tripla  par- 
lem  triplam  in  triplo  majori  tempore  ;  ergo 
tota  virtus  A  movebit  toLum  li  in  tempore 
quadruplo  ad  /•',  quod  eriL  finilum,  quia 
excedit  F  proportione  finita  :  et  lio"  est 
quod  vult  dicere  S"otus  in  illis  verbis,  se- 
quitur  quod  tolus  motor  movet  totum  mo- 
bile  in  tempore  finilo,  quia  in  tempore  mul- 
tiplici  ad  ipsuin  F,  quod  est   finili  :    qme 


tus  innnita.  nUa  non 

potfst   esse 

Sitenimniajor.  Hic  pr;emittit  suppo- «twus  m/?- 
siiiones.  Prima.est,  quod  semper  major 
potentia  movet  idem,  vel  asquale  mobi- 
le  in  minori  tempore  ;  et  hoc  est  pro 
tanto,  quia  major  potentia  movet  velo- 
cius.  Secunda  suppositio  est,  quod  po- 
tentia  infmita  est  major,  quam  potentia 
finito.  Tertia  suppositio  est,  quod  oin- 
nis  motus  estin  temporo  ,  et  non  con- 
tingit  aliquem  motum  esse  in  instan- 
ti. 

Si  enim.  Hic  format  rationem  :  quia 
si  in  magnitudine  finita  esset  virtus  in- 
finita,  sequeretur  quod  potcntia  finita, 
et  infinita  moverent  idemmobile  aeque 
velociter.  Consequens  est  falsum,  quia 
major  potentia  movet  velocius,  quam 
minor  ;  modopotentia  infmita  major  est 
quam  finita.Consequentia  probatur,  quia 
sumpto  aliquo  mobili,  quod  movetur 
a  potentia  infinita,  quod  quidem  mobile 
potest  etiam  moveri  a  finita,  licet  tar- 
dius  ,  tunc  uterque  motus  fit  in  tempore 
per  tertiam  suppositionrsm  ;  sit  igitur 
quod  motus  factus  a  potentia    finita  sit 


verba  placuit  explicare,  quia  in  textu  sunt     incentuplo  tardior,  deinde  sumatur  alia 

potentia  finita  in  centuplo  major  quam 
illa  potentia  data,  sequilur  quod  illa  in 
centuplo  velocius  movebit,  et  per  conse- 


corrupta,  nec  faciunt  aliquem  sensum 
EXPOSITIO  TEXTUS 


Quoi  autem  (1)  omnino  non  contingit. 
u.    80.  Hoc  est  secundum  caput  liujus  tructatus, 
in  quo  Aristoteles  ostendit  quod  in  ma- 
gnitudine  finita  non  polest  esse  virtus 


quens,  £eque  velociter,  sicut  illa  poten- 
tia  finita  ;  aliter  formetur  ratio  sic  ,  si 
in  inagnitudine  flnita  esset  virtus  infini- 
ta,  sequeretur  quod  ipsa  moveretsubito, 
quodest  contra  tertiam   suppositionem. 


infinita  :  et  dividilur,  quia  primo  facit     Gonsequentia  probatur,  quia  moveretul- 

hoc.  Secundo  ostendit,  (juod  nec  e  con- 

tra,  scilicet  virtus  finita  potest  esse  in 

magnitudine  infinita.  Secunda  ibi  :  Ne- 

que  igitur.  Iteni,   primo  proponit  con- 

clusionem.  Secundo  prsemittit  supposi- 

tiones.  Et  tertio  probat.   Secunda  ibi  : 

Sit  cnim  major.   Tertia  ibi  :  Si   cn^ni. 

Gonclusio  quam   proponit  est  ista  :  In 


tra  omnem  proportionem  velocius.quam 
aliqua  potentia  finita. 

Xeque{^)  igitur.  Hic  prubat  secun- 
damconclusionem  :  et  primo  proponit 
conclusionem.  Secundo,  pra^mittit  sup- 
positiones.  Et  tertio  format  rationem. 
Secunda  ibi  :  Se.l  tamen.  Tertia  ibi :  /n- 
/iaita  ergo.  Proponit  igitur,    quod   non 


2i. 
Text.  81. 


464 


LIB.  VIII.  PHYSICORUM 


U. 


est  possibile,  quod  potentia  fmita  sit  in 
magnitiidine  infinila  extensa,  scilicet 
per  totam  magnitudinem  ;  et  licet  ista 
conclusio  sit  nota,(^o  quod  nulia  est  ma- 
gnitudo  infmita  ,  altamen  Aristoteles 
intendit  ipsam  probare,  dato  quod  es- 
set  magnitudo  infinita. 

Sedtamen.  Plic  pr^emittit  suppositio- 
nes.  Prima  est,  quod  licet  quandoque 
in  minorimagnitudine  sitmajor  virtus, 
ut  in  modico  plumbo  major  gravitas, 
quam  in  magno  iigno,  attamen  sumptis 
corporibus  ejusdem  rationis  et  omnino 
similibus,  pragterquam  in  magnitudine, 
semper  in  majori  corpore  est  major  vir- 


mobile  D  velocius,  quam  aliqua   poten- 
tia  fmila. 

Est  (3)  anlem.  Secunda  ratio  est  :quia  '^  **'^ 
tunc  sequerctur,  quod  virtus  magnitu- 
dinis  finitaa,  et  virtus  ma2'nitudinis 
infmitfG  moverent  asque  velociter, 
quod  estimpossibile.  Et  consequentia  pa- 
tet :  quia  si  magnitudinis  infmitas  poten- 
tia  sit  finita,ipsa  movebit  in  aliquo  cer- 
to  tempore  dato,  et  virtus  magnitudi- 
nis  fmita3  in  alio,  licet  minori.  Deinde 
accipiatur  alia  virtus  magnitudinis  fmi- 
tas,  in  eadem  proportione,  in  qua  tem- 
pus  so  habet  ad  tempus,  et  sequitur 
propositum,  scilicet  quod  virtus  magni- 
tudinis  finitre,  et  virtus  magnitudinisin- 


m. 


tus.  Secunda  suppositio  est,  quod  ma- 

gnitudo  finita  sit  A,  B,  cujus  accipiatur     fmita^,  movebunt  cTque  velociter. 
una  pars,  scilicet  B,  qua;    sufficit   mo- 

vere  mobile  D  i\\  tempore  E,  F.   Tertia  EXPOSITIO  TEXTUS 

suppositio,  quod  si  de   magnitudine  J, 

B,  C,  accipiam  partem  dupiam  ad  par-  De  his  (1)  autem.  Hoc  esttertium  ca-  Text  83. 
tem  B,  C,  ipsa  movobit  in  mediola'e  in  pitulum  hujus  tractatus,  in  quo  Philo- 
minori  tempore,  quam  fnciat  pars  B,  C,  sophus  ostendit,  quod  primus  motor 
et  sit  illud  tempus  minus  F,  G  ,  et  si  movet  tempore  infmito  :  et  dividitur, 
accipiam  partemtriplam,  ternpus  etiam  quia  primo  movet  quamdam  dubitatio- 
in  triplominus,  et  sic  semper  augmen-     nem  de  motu  projectorum.  Secundo,  se- 

quitur  principale  intentum,  ibi  :  Q){o- 
niam  autem.  Item,  primo  movet  dubita- 
tionem.Secundo  removet  cavillosamres- 
ponsionem.    Tertio    ponit    solutionem. 


tando  partem  B,  C,  diminuiiur  propor- 
tionaliter  tempus  E,  F. 

In/inita  ergo.  Hic  forniat  duas  ratio- 
nes.  Secundam,  ibi  :  Est  auteni.    Prima 


ratio  est  ad  probandum,   quod  potentia     quam  credit  veram.    Quarto   concludit 


niagnitudinis  A,  B,  C,  est  infmita,  quia 
illa  potentia  est  infmita,  qua^-  movet 
idem  mobile,  vel  ^equale  velocius,  quam 
aliqua  potentia  finita  ;  sed  potentia  ma- 
gnitudinis^, /y,  C,  est  hujusmodi;ergo, 
etc.Major  patet,  quia  si  esset  fmita.  jam 


corollarium.  Et  quinto  responsionem 
aliam  cavillosam  removet.  Secunda  ibi  : 
*S'/  autem.  Tertia  ibi  :  Xecesse  est. 
Quarta  ibi :  ilic  qnidam.  Quinta  ibi  : 
Impossibile  autem.  Dubitatio  quam  mo- 
vet,  est  ista  :  ex  quo  omne,    quod    mo- 


moveret  velocius   quam   raoveret,  quod     vetur,  movetur  ab  alio,  et  movens  debet 


implicat :  et  minor  patet  ,  quia  omnis 
potentia  fmila,  qua;  moveret  mobile  D, 
haboret  aliquam  proportionem  certam 
ad  partem  B .,  C  ;  sed  polentia  magni- 
tudinis  A,  B,  C,  ad  partem  /V,r,(initam, 


tangere  motum;  unde  dubium  est  a 
quo  movetur  projectum  post  separatio- 
nem  a  projiciente. 

Si  aulem.  Removet  quamdam  CdxW-  projatum 
losam  responsionem.  Unde  quidam  di-  leatvrT 


nullam  haberet  proportionem.imo  ipsam     xerunt  quod  projectum  movetur  ab  aere, 
in  infinitum   excederet ;  igitur  moveret     quia  prqjiciensprimum,   una  cum   hoc, 


QU.ESTIO  VIII 


465 


quocl  pellit  projectum,  pellit  aerem,    et     primum  movens  est  immobilc.    Tertio, 


ille  aer  pulsus  movet  projectum  ;  scd 
ista  solutio  non  valet,  quia  eadem  dif- 
ficultas  restat  de  aere,  a  quo  movetur 
post  separationeni  a  projiciento. 

Necesse  autcm.Wio,  ponit  solutionem, 


quodprimum  movens  est  in  circumfe- 
rentia  primi  moi)iiis.  Et  quarto  regredi- 
tur  ad  lioc  quod  primum  movens  est 
immobile.  Secundum  ibi  :  Movensau- 
tem.  Tertium  ibi :  Necesse  est.   Quartum 


viooens. 


ista 

existens  movet   semper,    quia     primus  ^f^"^  ^•^'^* 


Primum  movens  unum,  et    idem  unum  ci 

?m  exis 
ns,  mo- 


quam  credit  esse   veram,  dicens,  qun  1    '  \h'\  :  llabet  autem.  Tertia   conclusio   est  primu 

projectum    post  separationem    a    proji- 

ciente  movetur  a  medio,   et  Iioc  per  is- 

tum  modum,  quod  projiciens  cum   pel- 

lit  projectum,  simulpellitet  aerem,  cui 

imprimit  quamdam  virtuteni    motivam 

projecti  ;  et  sicille  aer  movet  alium  ae- 


m 


motus  est  unus,continuus,  et  perpetuus;  ^«^^^mper- 
igitur  primus  motor  unus,  et  idem  exis- 
tens  movetsemper.  Consequentia  tenet 
propterduo:  Primo,  quia  in  qulnto  hu- 


rem,  et  illc  alter  alium,  et  sic  continue,     jus,    dicebatur,  quod  ad  unitatem  mo- 


donec  gravitas  naturalis  projecta  sit  po- 
tentior  ad  movendum  deorsum,  quani 
virtus  motiva  aeris  ad  aliter  movendum; 
et  sic  potest  hic  assignari  prima  conclu- 
sio,quod  non  estidemaer  movens  pro- 
jectuma  principiomotus"usquead  finem. 
Et  patet  conclusio,  quia  aliter  non  po- 
test  salvari  a  quo  movetur  projectum. 

Wic  quidem.  Ilic  iniert  corollarium, 
quod  motus  projecti  non  est  unus,  quia 
ad  unitatem  motus  requiritur  unitas  nio- 
toris  :  modo  in  motu  projectorummotor 
est  continue  alius,  et  alius,quiacontinue 
alter,  et  alter  aer  movet. 

Impossibile  autem.  Hic  removet  aliam 
cavillationem.  Unde  aliqui  dixerunt, 
quod  projectum  movetur  per  antiperis- 
tasin,  scilicetquando  projectum  pellitur 
a  projiciente  in  aere,  vel  aqua,  tunc  aer^ 
vel  aqua  insequitur  ita  impetu  a  se  ne 
fiat  vacuum,  quod  movet  projectum.  Is- 
tud  non  valet,  quia  tunc  nn>to  uno  ad 
unam  partem,  moverentur  omnia,  qua3 
sunt  in  mundo  ad  eamdem  partem,  quia 
quodlibet  insequeretur  aliud  propter  na- 
turalem  inclinationem  ad  ropellendum 
vacuum. 

Quoniam  (2)  autem.lWc  ostendit  prin- 
cipale  propositum  :  et  primo  ostendil, 
quod  primum  movens  unum,  et  idem 
existens  movet  semper.   Secundo,  quod 

Tom.    III. 


tus  requiritur  unitas  motoris.  Secundo» 
quia  in  parte  pra^cedenti  dicebatur,quod 
motus  projecti  non  est  unuspropter  hoc, 
quod  non  est  ab  eodem  motore,  sed  di- 
versis. 

Movensautem.  Ponit  quartamconclu-   Primicm 

_.    .  ,  .  ,  .,       movens  est 

sionem  :  Primum  movens  est  immobile.  tmmobUe. 

Probatur  dupliciter  :  Primo    si  movere- 

tur,  tunc  movetur   abalio;   consequens 

est  falsum,  quia  tunc  illud  aliud  potius 

esset  primus  niotor,  quam  ille.  Secundo   ^*'^^  ^K 

maram    in 

si  movcretur,  tunc  sequeretur  quod  ab '«^-  ^'<'«- 

^  fol.  271. 

ipso  non  semper  proveniret  similis  mo-  coi.  4. 
tus  ;  modohocest  falsum,  quia  motus 
ejus  est  regularis  unus,et  continuus.  Et 
patet  consequentia,  quia  primus  motor 
si  moveretur,  aliter  se  haberet  quam 
prius,  et  per  consequens  aliter  moveret, 
quam  ante  movebat. 

Necesse  (3)  igitur.  Ouinta  conclusio:  27. 
Primuin  movens  est  circumferentia  pri-  '^^'^^  ^'^* 
mi  mobilis,  quia  primum  movens  opor- 
tet  poni  ubl  est  velocior  motus ;  sed  in 
circumfereKtia  primi  mobilis,  est  velo- 
cior  motus  :ergo,  etc.  Majorpatet,  quia 
proxima  moventi  recipiunt  fortius  ejus 
influentiam  :  etminor  est  nota,  quiacir- 
cuniferentia  primi  mobilis  majorem  li- 
neam  describit. 

Jfabet  (i)  auteni.    Ilic    rcgreditur  ad  Text.  83. 
quartam  conclusionem,  et  movet  dubi- 

30 


466 


LIB.  VIII.  PIIYSICORUM 


tationem,  an  aliquod  motuni  possit  mo- 
vere  continue,  et  dicit  quod  non,  ut 
prius ;  et  ideo  cum  motus  primus  sit 
regularis,  unus  ct  continuus,  oportet 
quod  primus  motor  sit  unus,  immobilis, 
et  semper  similiter  se  habens  ad  illud, 
quod  movetur. 

EXPOSITIO  TEXTUS 

Text.  87.       Determinatis  {{)  autem.  Hocestquar- 
tum  capitulum  hujus  tractatus,  in   quu 
Pliilosophus  ostendit,  quod  primus  mo- 
tor  est  indivisibilis,nullamliabens  mag- 
nitudinern,   et  ista  est  unica  conclusio 
capituli.  Probatur,  quia  si  haberet  mag- 
nitudinem,   vel  haberet  magnitudinem 
Rnitam,  vel  intlnitam  ;    noii  inllnitam, 
quia  nulla  talis  est,  utpalet  tertio    hn- 
jus;  nec  fmitam,  quiamagnitudinis   li- 
nitse  non  potest  esse  virtus  infmita  :  mo- 
clo  primus  (^)  motor  est  iniinitus  ,  quia 
movet  per  tempus  intlnitum,  etsic  nia- 
nifestum  est  quod   primus    motor    est 
indivisibilis,  nullam  habens  magnitudi- 
nem,  ad  quem  i})semet  nos  perducat. 

Explicit  expositio  librorum  Physico- 
rum  lecta  a  Mufjistro  JoANNE  DUNS  Sco- 
TO,  Parisiis,   Deo  gratias. 


■conlinuo  movet  per  infinilum  lempus  :  et 
sic  secundumeosquaelibet  Inlelligentia  est 
inflnita,  quia  quoelibet  Inlelligentia  secun- 
duni  Arislolelem  movet  orbem  motu  lo- 
cali  circulari  infinito.  Secundo,  aliquid  di- 
citur  infinitum,  quia  imparlibiliter,  et  a  se 
movelmutu  locali  per  tempus  infinitum,  et 
sic  secundum  eos,  solus  primus  motor  est 
infinitus. 

Nota  secundo,  quod  duo  sunt  modi   infi- 
nitatis,  quos  Pliilosophus  reputat  impossibi- 
lcs  :  unus  est,  quo  aliquiil  diceretur  infini- 
tum  actu  secundum  extensionem,  etquan- 
tilatemmolis.  Alius  quo  aliquid  diceretur 
infinitum  inlensive.  Et  hcet  ali({ui   dicant 
secundum  Aristotelem  Deum  neutro  modo 
esse  infinitum,  scilicet  extensive,  el  inten- 
sive,  Scotus  tamen  in  prima  distinclione&e- 
cicnia,  qu^stione  irima,  et  in  septimo  quod- 
libet,  et  in   tractatu  cle  primo  j  rincipio  in- 
complexo,    tenet    ad  mentem    Aristotelis 
Deum  esse  infinitoe  virtulis,  infinitique  vi- 
goris  intensive  ;  nec  ex  hoc  sequitur  ipsum 
movere  in  instanti,  quia  primus  motornon 
immediate  movet  ccelum  ;  imo  molor  ip- 
sius  coeli  est  qufcdam  Intelligenlia,  qu;e 
esL  virtuLis  finitoe,   cujus  tamen  virlus  con- 
tinuatur  per  tenipus  infiniLum  a  primomo- 
tore,  qui  est  infinitae  virLutis,  tam  secun- 
dum  durationem,  quam  secundum  inlen- 
tionem. 


es 


ANNOTATIONES 

^        (a)  Prinwsmotor  est  infl;:,itus.  Nota,primo, 
Aliquid    quod  aliquid  esse  infinitum  potest  inLelligi 

esoe  inflm-  ^  ,  ,         ,• 

tum  pote^t  dupliciLer  :  Uno  modo  secundum  duraLiu- 
mdllioL  "cm,  quia  scilicet  durat  tempure  infinito  ; 
et  isto  modo  secundum  Philosophum  et 
Uommentatorem,  primus  molor  et  alite  In- 
telligentia3  ab  ipso,  coelum,  et  multa  alia 
sunt  infinita,quamvis  secundum  veritatem 
solus  Deus  sit  hoc  modo  infinitus.  Secmdo 
iiiodo,  quia  movet  motu  infinitu  seciuidum 
durationem,  non  autem  secundum  velocita- 
lem,  etsic  ctiamsecundum  ipsos  sola)  In- 
lelligentioe,  etcorpora  coelestia  sunt  infi- 
nila.  Tertio,  quia  motor  motu  locali  uno,  et 


QU.^STIO  IX 

1'triiin  plures  sint  jirimi  motores 


Arislot.  8.  Phy:iic:  cap.  6.  te.vt.  84.  Alens.  1. 
pari.  guifsl.  li.  inembr.  3,  D.  Thom.  1.  coul . 
gent.  cap.  it.  Albj»'.  tract.  6.  qinvit.  2D.  Gu- 
iielin.  Paris.  priiua  purt.  dt!  uiiii^erso.  Rub.  8, 
Pliysic.  Iract.  1.  di  l.  juoiore.  Roccus  8.  P/iy- 
sic.  quivst.  7.  Smis    trnct.  3.  de  Deo  uno. 


Arguitur  quod  S'C  :  quia  plures  sunt 
niotores,  quorum  qu:libetest  immobilis,. 
et  impartibills  ;  igiturplures  suntprimi 
motores. 

Secundo,  plures  sunt  InteiligentijB, 
quarum  qua^libet  movet  motu  aHerno  ; 


OIT.1^ST10   IX 


467 


igitur  qucvlibet  movet  niolu  primo  :  sed 
motus  primus  non  est  nisi  a  motore  pri- 
mo  ;  igitur  plures  sunt  motores  primi. 

Terlio,  plures  sunt  Inlelligenti;i3,qua- 
rum  una  est  indopendens  ab  alia  ;  igilur 
omnes  sunl  asque  prima> ,  et  per  cunse- 
quens  sunt  plures  primi  motores.  Ante- 
cedens  apparet,  quia  Intelligenlia  Solis 
non  dependet  ab  Intelligentia  Saturni, 
nec  e  converso. 

Quarto,  in  motu  recto  possibilc  est, 
quod  sint  plures  motores  a?que  primo 
applicati  ,  igitur  etiam  in  motu  circu- 
lari  ;  et  cum  motus  coeli  sit  circularis, 
sequitur  quod  possibile  est,  quod  ille  sit 
a  pluribus  moloribus  cTque  primo.  An- 
tecedens  patet,  quia  possibilc  est  quod 
in  eodem  sint  plures  forma^  elemento- 
rum,  quarum  qu;i?libet  seqm  primo  mo- 
veat. 

Quinti),  plura  simfc  alterantia  seque 
primo  ;  igitur  possibile  est,  quod  sint 
plura  moventia  a^que  primo,  et  per  con- 
sequens,  quod  sint  plures  primi  moto- 
res.  Antecedens  patet,  quia  quatuor  qua- 
litates  sunt  alterantia  a^que  primo,  nec 
una  illarum  dependst  ab  alia. 

Sexto,  voluntas  nostra  est  primum 
movens  respectu  sua^  volilionis,  cum  ip- 
sius  sit  totalis  causa  productiva,  et  cum 
hoc  est  aliquis  alter  motor  primus  ;  igi- 
tur  plures  suntprimi  motores. 

Seplimo,  quia  plura  sunt  ullimo  mota 
non  moventia  ;  igitur  plura  sunt  primo 
moventia  non  mota  ,  et  per  consequens 
plures  sunl  primi  motores. 

Octavo,  quia  possibile  est,  quod  eidem 
miibili  applicenlur  plures  motores  a?que 
l)rimo  successive  ;  igitur  unus  illorum 
non  dependet  ab  alio,  ct  i>er  consequens 
erunt  ambo  primi  motores. 

Nono,  quia  eidem  mobili  sunt  moto- 
res  applicati  a^que  primo  moventes  ; 
igilur  possibilc  est  de  ca>ln,  quud  sint 
bujusmodi    motorcs    plures    simul,    et 


a?qualiter  applicati,  et  patet  anlecedens 
de  tractu  navis,  cui  sunl  plures  bomi- 
nes  applicati,  nec  unus  dependet  ab 
alio.  Oppositum  arguitur  per  Aristotc- 
lem  in  isto  octavo,  /exf,  83. 

In  qu.Tstione  primo  videndum  est  de  Divisio 
qua  primitate  intelligitur  ,  cum  dicitur  ^"^*'*'*'""* 
primus  motor.  Secundo,  qualiter  pos- 
sunt  imaginari  diversimode  plures  primi 
motores.  Et  tertio  ostendetur,  quodnullo 
illorum  modorum  sunt  plures  primi 
motores. 

Quantum  ad  primum,notandum,quod  '^- 
quando  dicitur  nK^torem  coeli  essc  pri- 
mum,  hoc  intelligitur  de  primitate  cau- 
salitatis,  et  independentia?  in  ordine  es- 
sentialium  moventium,  quic  sic  se  ha- 
Ijent,  quod  posterius  n<in  movet  nisi  in 
virtute  primi  moventis,  et  iutluentis, 
plus  quam  faciat  movens  posterius. 

Nunc  ponuntur  conclusiones.   Prima  -i^^^'"*  <^^" 

u    est  pri- 

conclusio  :  Motus  coeli  est  primus  om-  '''i'«  om- 

nium  alio- 

nium  aliorum  motuum.  Probatur,  ille  rum  mo 
motus  est  prnnus  omnium  aliorum  mo- 
tuuni,  a  quo  omnes  alii  motus  depen- 
dent,  et  ipse  ab  alio  est  independens  ; 
sed  motus  cwliest  hujusmodi  :  ergo,etc. 
Major  patet.perdescriptionemmotus  pri- 
mi;et  minor  est  nota  ,  quia  generatio,  et 
corruptio,  qucT  sunt  prima3  mutationes 
istorum  infei-iorum,  dependent  a  corpo- 
re  coelesti  moto,  ut  patet  secundo  de  Ge- 
neratione,  qnia  secundum  accessum,  et 
recessum  Solis  in  obliquo  circulo  fnint 
generaliones,  et  corruptiones  in  istis  in- 
ferioribus.  Secundo  patet  inductive  in 
diversis  motibus  ,  quia  animal  movetur 
al)appctibili  seeundum  diversasphanta- 
sias,et  influentias,  et  inclinationes,  quas 
recipit  a  corpore   coelesti. 

Secunda  conclusio  :   Motor    coeli   est  Motor  ccc- 
primus  motor  primitate  causalitalis,    et  nnd^pHrn^- 
independentic»  ,  ita  ut  ille  sit  causa  alio-  '^'aS"^"" 
rum,  el  independens  ab  aliis.    Proba-  j,?f<^''*"" 
lur,  quia  sicut  se  habet  motum  ad  mo- 


468 


LIB.  VIII.  PIIYSICOKIIM 


tuiii,  ila  movens  unius  ad  niovens  alle- 

rius  ;  sed  niotus  coeli  est    i^rimus    alio- 

rum  motuum  :    igitur  motor   coeli     est 

primus,  et  hgec  de  primo. 

4.  Quantum  ad  secundum,  scilicet    quot 

modis  m   modis  cst  imaginabile,  quod  sint     plu- 

asex^mo-  1'es  primi  niotores.   Dico   quod    Iriplici- 

S/!-"ma- ter  in  generali  :  primo  niodo.  quod  sint 

Vsi^^qxlod  pl'-ii''T  mobilia  a^que  prima,  ipiorum  cui- 

sini  piu-   lijjet  sit  imus  motor  applicatus,  quorum 

res  priint  ^  ' 

motores.  neuter  dependeat  ab  aliquo,  nec  ambo 
a  tertio.  Alio  modo,  quod  eidem 
mobili  primo  applicentur  successive  di- 
versi  motores.  Tertio  modo,  (luod  eidem 
mobili,  primo  sint  diversi  motores  «que 
primo  applicati.  Primus  modus  potest 
subdividi,  secundum  quod  dupliciter 
possuntimaginari  plura  mobilia  «que 
prima.  Uno  modo,  (juod  sinl  plures 
mundi,  in  quorum  quolibet  sit  unum 
primum  mobile,  et  cuilibet  ilbjrum  pri- 
morum  mobilium  sit  unus  motor,  pri- 
mus  applicatus.  Secundo  modo,  quod 
in  isto  mundo  sint  plura  mobilia  «que 
prima,  ita  ut  sint  plures  orbes  coeli,  et 
quilibet  illorum  sit  independens  ab  alio, 
et  sic  motor  cujuslibet,  potest  dici  motor 
primus.  Item,  tertius  modus  dividitur  : 
quia  tripliciter  possunt  imaginari  plu- 
res  motores  applicati  a^que  primo  eidem 
mobili.  Primo  modo,  quod  unus  motor 
applicetur  ad  unam  partem,  et  alter  ad 
aliam,  et  sic  posset  imaginari,  quod 
octava  sph^ra  esset  primuni  mol)ile,  et 
quod  cuilibet  ejus  stellas  esset  applicatus 
unus  motor  admovendum.Secundo  mo- 
do,  quod  illud  totum  mobile  haberet  di- 
versas  partes  ab  invicem  diversas,  et 
totum  aggregatum;  moveretur  al)  uno 
motore  prinio,  et  aliqua  ejus  pars  move- 
retur  ab  alio  molore  a^que  primo,  uno 
alio  motu  contrario.  ut  patet  de  motibus 
planetarum  contra  rirmamentum.  Ter- 
tio  m(3do,  quod  eidem  mobili  sint  plu- 
res  motores  axjuc  primo  applicati,  ita 


ul  unus  non  sufriceret,  nisi  omnes  con- 
currerent  ;  et  sicpatet,  quod  tribus  rno- 
dis  in  generali,  et  sex  modisin  speciali 
est  imaginabile,  quod  sint  plures  primi 
motores  ;  et  ha^c  de  secundo. 

Quantuni  ad  tertium.   Prima    conclu-       ^- 

Non  sun 

sio  :  Non  sunt  plures  primi  motores,  piin-es  p. 
propter  hoc,  quod  sint  plures  nmndi,  jw. 
quorum  uni  sit  applicalus  unus  motor 
primus,  et  alteri  alius.  Probatur  in  1 
Cceii.  text.  11.  quia  si  essent  plures 
mundi,  tunc  terra  unius  descenderet  ad 
terram  alterius,  et  essentplura  tempora, 
et  plures  Dii,  et  inter  illos  mundos  es- 
set  vacuum,  quorun:^  quodlibet  est  im- 
possibile. 

Secunda  conclusio  :  In  isto  mundo 
non  sunt  plures  motores,  propter  hoc 
quod  sint  plura  mobilia  a^que  prima. 
Probatur,  quia  ordo  corporum  mundi 
in  perfectione,  etin  causalitate,  est  se- 
cundum  eorum  ordinem  in  situ,  loco, 
et  tempore  :  sed  nulla  sunt  duo  corpora, 
saltem  coelestia,  quin  sint  ordinata  se- 
cundum  situm  ;  igitur  impossibile  est, 
quod  aliqua  duo  sint  agque  prima  ,  et 
per  consequens  neque  motores  eorum 
a3que  primi.  Secundo  inter  corpora  coe- 
lestia  semper  superius  velocius  move- 
tur  ;  igitur  motor  ejus  non  est  ?eque  pri- 
mus  motori  orbis  inferioris  ,  quia  tunc 
ab  ipsis  provenirent  motus  asque  primi, 
et  ffique  veloces.  Sed  contra  istud  objici- 
tur  :  quia  inter  castera  corpora  coelestia 
corpus  Solis  est  nobilius,  et  perfectius  ; 
igitur  secundum  situni  corporum  coeles- 
tium  non  est  ordo  perfectionis,  et  de- 
pendontiio.  Consequentia  tenet,  quia 
Sol  non  est  corpus  supremuni :  et  ante- 
cedens  probatur  per  signum  ,  quia  se- 
cundum  antiquos  omnia  astra  tani  su- 
periora,  quam  inferior.i  recipiunt  lu- 
men  a  Sole,  et  ideo  Aristoteles  imagina- 
tur  in  lib.de proprietatibus  elementorum, 
quod  onmia  astra  alia  sunt  sicut  specu- 


QlJyEbTIO  IX 


409 


la,  qiuB  retlecUmt  luiiien  Solis.  A<1  is-  niotu  (ulali,  et  ille  molor  secundarius, 
tud  dicitur,  quod  primus  motor  movet  (jui  moveret  parlem.  Et  si  oJjjiciatur, 
totum   co^lum,    scilicet  ex  omnibus  or-     quod  ab  eodem  fierent  contrarii  effec- 


])ibus  motu  diurno,  sed  ipse  plus  influit 
in  spha^ram  Solis,  sicut  nobiliorem. 
quam  alterius  planet<E,  quia  illam  per- 
fectionem  non  habet  Sol  a  motore  pro- 
prio,  scd  illam  a  primo  motore  habet ;  et 
sic  licet  concedatur,  quod  corpus  Solis 
sit  nobilius,  non  propter  Iioc  sequitur, 
quod  cjus  motor  sit  nobilior. 
6_  Tertia  conclusio  :  Non    sunt  plures 

primi  motores  successive  applicati,  ita 
utprimo  unusmoveat,  et  postea  alter. 
Probatur,  quia  vel  ille  motor,  qui  se- 
cundo  moveret,  est  denovogenitus,  vel 
antea  fuit,  et  nunc  est  novitcr  appli- 
catus.  Si  primo  modo,  lunc  non  est  pri- 
mus  motor,  sed  potius  ille  a  quo  gene- 
rarelur.  Kem,  tum  ille  primusmotor  es- 
set  mutabilis,  quia  generabilis.  Si  se- 
cundo  modo,  vel  applicaret  se  ipsum, 
vel  applicaretur  ab  alio  :  si  ab  alio.jam 
applicans  esset  motor  prior,  et  per  cnn- 
seqiiens  iste  non  esset  primus.  Itemjam 
esset  mutabilis,  sive  a  se,sive  ab  alio  ap- 


tus,  concedo  mediate,  vel  etiam  quorufii 
unus  fit  immediate,  et  alter  mediante 
alio  agente. 

Sexta  conclusio  :  Xon  sunt  plures  pi  i- 
mi  motores  ajque  primo  applicati  eidem 
mobiIi,nonsoIum  ad  partes  ejus,sedqiii- 
libet  ad  totum  mobile.  Probatur,  quia 
motitr  coeli  movet  infatigabiliter;  igilur 
inejusmotu  non  indiget  adjutorio  alte- 
rius  motoris.Secundo  sequeretur,  quod 
motus  coeli  non  esset  perfecte  unus,cum 
non  fieret  abunomotore.Tertio,cumqui- 
libetillorum  motorum  moveret  libere, 
sequeretur  quod  unus  illorumimpediret 
alium,  et  per  consequens  proveniret  ir- 
regularitas  motus,  quod  est  cunlra  ex- 
perentium  :  et  sic  patet,  quod  nullus  is- 
torum  modorum,  quibus  est  imagina- 
bile  esse  plures  molores,  sunt  aliqui  pri- 
nii  molores,  imo  solum  unus  prinms 
motcr.  VA  non  solum  p^r  dictas  rationes 
probatur  unitas  primi  motoris,sed  etiam 
ex  ordine    universi,  ex  statu  in    causis 


plicaretur.  Secundo,  unus  primus  mo-     efficientibus  et  finalibus,   ex  unitate   et 


lorsufficit  ad  movendum  prtecise,  <um 
moveat  infatigabiliter :  igilur  frustra 
ponerentur  hujusmodi  plures  motores. 

Quarta  conclusio:  Xon  sunt  plures 
primi  motores  a^que  primo  applicati  si- 
mul  eidem  mubili,  ita  ut  unus  appli- 
ceturad  unom  partem,et  nlter  ad  aliam. 
Probatur  :  (juia  sicponcre  plures  mo- 
tores  esset  proptcr  pluralitatem  mobi- 
lium  <Tque  primorum  :  UKxio  prius  pro- 
batum  est,  quod  impossibile  ost  esse 
plura  mobilia  nH\uc  prima. 

Quinta  conrlusio  :  Xon  sunt  plures 
primi  mutores,  quorum  unus  applicelur 
lolali  mobili  ad  movendunT  uno  motu,  et 
alter  applicetur  parli  ipsius  ad  uioven- 
dum  motu  opiiosito.  Probalur,  (juia  jam 
ille  esset   primus  motor,   qui   moverct 


perfectione  mundi,  propter  qung  omnia 
concludit  Aristoleles  duodecimo  Meta- 
physiCcG.  text.  55.  quod  enlia  nolunt 
male  disponi  ;  unus  ergo  Princeps  :  et 
h<ec  de  terliu. 

Ad  rationes.Atl  primam  negatur  con- 
sequentia  :  quia  propter  hoc  non  dici- 
tur  motor  primus,  quod  sit  immobilis, 
et  imparlibilis,  sed  ex  eo,  quod  est  in- 
dependens  ab   alio. 

Ad  secundam,  ncgalur  consequen- 
lia  :quia  molus  a!ternusdepcndet  a  plu- 
ribus  motoribus,  quorum  unus  est  inde- 
pendens,  et  a  quo  reliqua  depcndent. 

Adtertiam,  quod  licet  neutrum  de- 
liendeat  ab  alio,  tamen  ambo  a  tertio, 
sfilicet  a  primo  ;  igilur  seciuilur  (piod 
nullus  illorum  sit  primus. 


470 


LIB.  VIII.  PIlYSiCORUM 


Acl  quariam,  cle  moturecto,clico  quod 
non  est  simile  ;  quia  omne  movens  mo- 
lii  recto,  clependet  ab    alio. 

Ad  quintam,  negatur  consequentia  ; 
quia  iili  sunt  molores  dependentes. 

Ad  sextam,  de  voluntate,  dico  quod 
ipsa  dependet  ab  aliis  in  sua  operatione, 
scilicet  a  primo  motore  forte,  et  al)  ob- 
jecto  exteriori  mediate,  vel  immediate. 

Adseptimain,  negatur  consequcntia  ; 
quia  ordo  essentialis  bene  incipit  ab  uno 
indepcndente,  et  terminatur  ad  multa, 
sicut  in  numeris. 

Adoctavam,  dico  quod  licet  hoc  sit 
imaginabile,  et  verum  de  motibus  isto- 
rum  inferiorum,  tamon  de  motibus  su- 
perioribus  lioc  est  inqDOssibile 


ANNOTATIDNES 


Nola,  qiiod  primum  movens  habal  om-    Epiihet. 
nia  hfec  epitheLa.  Prhn  un,  quo  I  esl  uiiiis,  P']'^l\J" 
quia  si  plura,  vel  alterum  aUero  perfeclius, 
el   tunc   Deus  iraperfectus,  vel  sequaliter 
perfecla,  el  tunc  dabituraliudinfinilumex- 
tra  unum,  quod  non  est  dabile.  Secundum 
epitlielon,  quode.st  immobile,  mobile  enim 
movetur,  ul  acquiral  quod  non  habet ;  sed 
Deus  esl  priiesens  omni  loco,  el  omnem  ha- 
])el  perfeclionem  ;  ergo  non  movelur.  Ter- 
tium,  quod    est  lelernus,   quia  a^ternitas 
'  nascitur  ex  immobilitale  ;   sed   Deus  est 
imnu)!)ilis  ;  ergo  [elernus.  QuarUun,    quod 
esl  iniinilus,  non  soluni  intensive,  sed  ex- 
tensive,  id  est,  iniiniti  vigoris  et  virtutis, 


el  infinitaj  durationis,   quia  nulluni  agens 
Ad  nonam,  licet  de  quibusdam  lioc  sit     fl,^^m;,^  pyiest  agere  lempore  infinilo  ;  sed 

Deus  potesl  ;  ergo  esL  infinitus.  Quintum, 
quod  est  incorporeus,  quod  etiam  testalur 
Arisloteles  12.  Melaphysic.  ubi  dicit  esse 
actum  purum ;  si  autem  esset  corporeus, 
esset  composilus  ex  actu,  et  poLentia.  Sex- 
tum,  quod  est  causa  voluntaria,  et  libera. 
lUec  pauca  secundum  ingenioli  mei  imbe- 
cillitatem  ad  comnumem  utilitatem  doctri- 
nam  Scoti  amplecti  volenlium  annotanda 
duxi.  Ingeniosus  verolector  addat,  etomit- 
tat  ut  expedire  A^idebit,  et  ultimo  redu- 
cat  omnia  in  obsequium  Christi.  Cui  sit 
honor,  et  gloria  in  fievum  oevorum.  Amen. 


verum,  dico  tamen,  quod  hocest  impos- 
sibile  accidere  de  motu  primo,  scilicet 
de  motu  codorum.  In  sieculasaiculorum 
sit  cuelurum  motur  i^rimus  benedictus. 

Expliciunt  questiones  Libri  Physico- 
runi  lect-e  a  Reder.  Magislro  Joanne 
DUNS  SCOTO  Ord.  Minor.  Parisiis. 
Anno  Domini  MCCC . 


Deo  gratias. 


FINLS 


F.  JOANNIS 

DUNS    SGOT 

DOCTORIS  SUBTILIS,  ORDINIS  MINORUM 

QU  ESTIONES  SUPER  LimiOS  ARISTOTELIS  DE  ANIMi 

«11  ANfflWTiONIBUS  R.  P.  F.  liyCONIS  CAVELLI,  flllD.  1111  liiC.  OBS. 

AD    LECTOREM 

Qu. ESTiONEs  ScjH  de  Animv  (liu  desi(Ie)\ilas,  s:vpius  diligenler  quxsilas,  laadem 
inveni  apud  R.  P.  Lucim  WalUngum  Ilgbsrnum  sacras  Theologise  Professorem, 
et  anliquilalis  Franciscanorum  magnuni  in  lagalorem,  quorum  hisloriam  solidissimse 
veritalis  argumentis  cjncinnatam  prse  manibus  habet  prxlo  paratam,  cum  variis  aliis 
ejusdem  Ordinis  antiquorum  Doctorum  tractatibus  luce  publica  donanlis.  Horumunus 
erat  iste  tractatus  Doctoris  Sublilis  de  Anima,  aleo  incognitus^  utab  ipsis  Scotistis  tam 
veteribus,  quam  recentioribus,  vix  aut  rarissime  citatum  reperias.  Semel  editus,  ut  con- 
jicere  licet,  psiulo  post  artis  impressorise  inventionem  pro  more  antiquo  sine  nomine  loci, 
Typjgraphi,  vcl  anpositione  anni,  temporis  lapsu  ita  evanuit,  vt  a  pxucissimis.  etiam 
inter  ij/sius  Auctoris  celeberrimos  discipulos  videri,  vel  legi  potuerit,  quem  tamen  invenil 
prsedicti  Patris  in  hoc  rerum  genere  solertissima  induslria,  et  quia  aliis  ipie  occupilus 
erat,  eumdem  mihi  castigandum  tradidit.  Opus  acceptavi  libenter,  quol  scirem  Scholse 
Theolojorum  et  Philosophorum,  maxime  Scotistarum,  futurum  gratissimum,  pretiosum 
Iractatum  ab  oblivione  vindicare,  el  novo  Commentario  ejus  antiquitatem  aiornare,  el 
velulinova  veste  induere.  Prius  tamen  quam  inchoarem,  certum  mihi  feci  opus  esse  ge- 
nuinissimum  sui  Auctoris,  non  falso  ei  affictum  ,  quod  quidem  facile  fuit.  Omnes  quica- 
talogum  ejus  operurn  intexunt,  Itujus  mentionem  faciunt  ,  nec  ullus  unquam  de  eo  dubi- 
tavit,  et  habetur  ejus  nomine  manu  scriptum  in  Bibliotheca  Vaticana,  pluteo  4-5.  num. 
869.  et  in  pluteo  4-2.  ubi  habentur  indices  qusestioniim  omnium  operum  ejus  per  fratrem 
Franciscum  Ruver,  postea  Sixtum  IV.  concinnati.  Inter  hos  recensenlur  omnes  qusestio- 
nes  hujus  operis  suo  ordine  dispositse,  in  quarum  castigatione  prsestUi  sequenlia. 

Textum  innunieris,  quibics  ubiqus  scatebat,  mendis  correxi,  citationes  Philosophi, 
quse  tibiqus  deerant,  non  parvo  labore  apposui  ;  qusevidebanlur  a  placitis  Doctoris  alibi 
dissentire,  cum  iis  quse  in  Theologia  habet,  /ro  modulo  meo  concordavi ,  notas  margina- 
les  adjecni,  Scholia  in  textu  ejus  resolutionem  breviter  et  clare  continentia  inserui,  citatis 
semner  locis,  quibus  Doclor  de  eadem  re  in  Theologia  tractat  :  quia  vero  hunc  tractatum 
junior  ante  Theologiam  s  ripsit,  standum  judicavi  iis  quw  in  Theologia  habet,  si  ali- 
quando,  quod  rarum  esi,  sibi  concordari  non  potuit  {quod  etiam  observandum  est  in  ejus 
Melaphysica,  ut  in  Prologo  ejusdem  bene  notavit  Mauritius  Ilibernicus.)  Deinde  Com- 
mentario  singulas  qusestiones  exposui,  et,  quse  ad  propositum  occurrebant,  difflcultates 
discussi  et  expeiivi.  Quia  vero  materia  adhuc  restabat  incompleta  [fere  enim  de  sensu 
el  intellectu  dumlaxal  disputavit  Doctor)  aijunxi  supplementum,  reliquas  qusestiones,  et 
difficultates  ai  libros  de  Anima  spectanles,  tam  a  veteribus  quam  a  recentioribus  venli- 
lari  solitas,  complectens,  et  conformiter  ai  menlem  ejusdem  Doctoris  SuOtilis  resolvens  : 


—  473  — 

brevilatem  opxivi  cuin  clarilale  conjunclam,  aii  assecutus  sim,  iu,  beaigne  Lector,  judex 
esto  :  in  quVmsdam  quxslionibus  majoris  controversise  brevis  esse  njn  pjiui,  qiiin  di/ft- 
cullates  fug irem.  .Equi  bonique  consule,  bcnevole  Lector,  et  reliqua  Doctoris  Sublilis, 
cpera  castigata,  correcta,  annotationibusque  illustrata,  si  Deus  opportunitatem  dederil, 
exp2Cta.  VALE. 

Fr.  HUGO  CAVELLrS. 


[ 


REVERENDI   ADMODUM    PATRIS 

FR.  FRANCISCI  VIVERn,  IIISPANI,  ORDINIS  CISTER. 

PROCURATORIS  GENERALIS  CURI/£, 
CENSURA 

SuPEuvACANEUM  (liaud  inficior)  opu-»  ejusmodi  coinmenda]'e  judica^ois  Leclor,  nam 
ad  ScoLi  laudes  quis  adjunget? 

Sed  laude  ipse  sonet 
Et  laureatus  spiritus 
Scriptis  coronatur  suis. 

ScripLis  eliam  liissuper  libros  ArisLotelis  de  Anima,  in  quibus  ejus  subLiliLas  mirum 
in  modum  emicat,  nempe  de  anima  agendum  fuit,  quo  nihil  Lota  nalura  subtilius, 
sive  substanLiam,  sive  operaLiones,  sive  creaLionem,  sive  separaLionem  ejus  contemple- 
mur.  Quidni  tali  proposilo  objecto,  subtiliter  scriberet,  quem  uILra  omnem  creduIiLaLem, 
et  fere  liumanum  caplum,  subtilissima  in  caeteris  meditatum  videmus?  sed  et  ipse 
stylus  (quanlumvis  Erasmianis  simis  non  placeat)  subtilitatem  redolel  vehemenLer ; 
nequireL  etenim,  si  politiorem  pro  Grammaticorum  placito  phrasim  affeclaret,  talia  tam 
pure,  et  subliliter  promere,  auL  Iriplicanda  sibi  erant  volumina,  ne  dicam  multipli- 
canda,  et  Lunc  forsan  exponi  non  valeret  pro  meritis,  quidquid  ipse  conciso,  ac  pleno 
sermone  complexus  est.  .lure  profecto  cive  tanto  llibernorum  regna  gioriantur,  nisi  qiiod 
quodammodoillis  ablatus  esl,  ut  universse  Catholicce  Ecclesije  decjri  sit,  et  fulcimento 
Franciscanae  familiae,  quam  late  patet  orbis,  specialis,  sed  egregius  Doctor  totius  Theolo- 
gica3  facultatis  patronus,  et,  quod  maximi  docti  haberit,  puritaLis  originalis  Virginis 
matris  singularis  assertor,  ac  propugnator  venerandus,  eL  nun:^  pro  meritis  magnus  in 
regno  ccelorum.  Reverendum  quoque  admodum  Patrera  Cavellum  (cujus  nunc  prodeunt 
in  lucem  commentarius  el  supplementum  ad  qusestiones  ScoLi  de'  Anima),  quibus  ego 
laudem  verbis  non  habeo  nisi  suis,  neque  enim  lucem  lucL  afferre  possumus,  etei  luci, 
quae  lucem  ipsi  Scoto  dedit,  si  Scoto  lux  conferri  valuit.  Nonne  egregiis  ejus  Casligatio- 
nibus,  eL  NoLis  ad  universam  DocLoris  Subtilis  Theologiam  gratanter  Lector  frueris  ?  et 
utilitatem  non  vulgarem  rei  liLLerariae  ex  P.  Hugonis  lucubraLionibusaccessisse  negabit 
nemo;  et  certe  tantam,  uL  ScoLus  dignum  videri  possit  commentaLorem  cmsecuLus,  non 
aliunde  emendicaLum,  sed  domi  geniLum,  ex  familia  sua,deniqueex  Ilibernia  sua,  quem 
si  legeris,  ScoLum  necdum  obiisse,  auL  denuo  surrexisse  puLabis,  ila  spiriLum  ejus 
liausiL,  quod  vel  pra^senLis  operis  pr<icsLantia  abunde  confirmat;  nihil  enim  in  eo  deside- 
ratur,  nisi  superfluil;  quidquid  veteres,  quidquid  neoLerici  deejusmodi  subjeclo  scrip- 
sere,  hoc  uno  codice  aucLor  submiuistrat,  nec  profusis,  ut  alii,  verbis,  sed  pro  legentium 


—  474  — 

utililatp,  cont.raclis,dilticiles  omnesqiursliones  enodal  ad  unguem,  nihil,   erudilionem 
adjuvans,  inlacUim  relinquens.  Ergo  quos  universi  lectores  sola  breviuscula  lectione 
laudabunt,  opus  non  esl  longa  oraiione  commendare.  Lege,  el  laudabis.  Vale.  Datum 
Uomae  24,  .lunii  1624. 

F)\    FlUNCISCUS   VlVERIUS  Om)lNlS  ClSTER, 

Procurator  Generalis. 


CtNSUUAR.  P.  F.  LUC.«  WADDINGl  IIIBERNI 

De  hoc  opere  non  est  quod  chibitem  Scoti  esse  genuinum,  pneterguam  enim  quod 
omnes  ferme  Scriptorum  nomenckitores  cum  in  Aristotelis  libros  de  Anima  scripsisse 
commemorent,  et  Possevimis  operis  cilet  initium,  in  tribus  codicibus  Vaticanis  MSS. 
qui  signanlur  numeris  869.  890.  3092.  et  in  aliis  dnobus  vetustissimis  sub  ipsa  Typogra- 
phice  infantia^  sine  loci,  aui  temporis  notis,  excusis,  quwstiones  istas  inveni  piwfixo 
nominc  Scoli.  Ojms  est  mutilum  et  mancum.  Quie  desiderabantur  supplevit  lllustrissi- 
mus  et  Reverendissimus  Dominus  Fr.  Ihigo  Cavellus  Archiepiscopus  Armachanus,  et  Ili- 
bernix  Primas,  de  re  lilteraria,  et  maxime  de  Scoti  schola  et  doctrina  optime  meritus. 
Quid  in  hac  editione  pra^stiterit,  ipsc  privfcdur  in  limine.  Aliqua  nos  correximus,  cor- 
ruplosque  textus  cx  emendatiori  codice  restituimus.  Prius  scripsisse  Scotum  hos  libros, 
quam  in  }Ietaphysicam,suspicari  licet  ex  lib.  9.  Metaphys.  Quxst.  14.  ubi  consulendus  est 
Scholiasles,  scholio  li. 


=^^>^>^^'(^ 


QU^STIONES 

SUPER  LIBROS  ziRlSTOTELIS 

DE  ANIM4  FELlCITEIi  INCIPIUNT 


QU.ESTIO  I 

Utrumscnsas  taclus  slt  uuus,  vjlj)iurjs 

Ai'i.st.  2.  de  Anlma,  c.  il.  lc.cl.  107  Avic.  Ito.  G. 
iXatural.  qua'st.  p.  2.  c.  de  laclu.  Averr.  coni. 
108.  D.  Thoni.  1.  p.  q.  787.  at.  3.  Albert.  Mag. 
2.  dc  Anima,  tracl.  y.  (lajet.  iiic.  11.  de  Ani- 
ma.  -Kgid.  co//i(ii.  KlS.  Jaadun.  gtwsf.  27.  Apo!- 
linaris  qaa-st.  iO.  Marcell.  3.  de  Anima.  quwst. 
38.  Fernelius  (Ih.  '■).  P/ii/siologicV,  cap.  7. 

ViDETUR  qu(Kl  uiuis  :  quia  si  essent 
plures,  tuue  cssent  plures  quani  quin- 
que  sensus  ;  cujus  oppositum  probat 
Philosopluis  in  /inc  sccundi  dc  Aniuia. 

Prteterea  :  sensus  est  unus,  cujus  or- 
ganum  est  unum,  quia  sensus  fundalur 
in  organo  ;  organum  tactus  est  unum, 
quia  est  corpus  mixtum  quod  habet  uni- 
tatem  ab  una  perfectione  domiuante  in 
eo  :  igitur,  etc.  Item,  probalur  minor  ; 
qua^cumque  pars  nervi,vel  carnis  (({uid- 
quid  eorum  sil  organum  tactus),  senlit 
unam  conlrarielatem,  senlit  ot  aliam  ; 
ergo  est  unuin  organum  tactus  ,  el  per 
consequeiis  unus  sensus  tactus. 

Pra3terea  ;  si  sunt  itlurcs,  aut  diffe- 
runt  numero,  aut  specic  :  non  iiumero, 
quia  sunl  iii  eodem  subjecto  ,  quod  imn 
esset  verum,  si  solo  numero  diflcrrent. 
.Similiter  aller  eorum  superllueret ,  quia 
quaiido  aliqua  sunt  ejusdem  speciei,  a 
quncum([ue  potest  pati  unum,  et  aliud; 
a  quacuiiKiue  ergo  contrarietate,vel  spe- 
cie  sensibili  immutaretur  unus  tactus, 
etiametalius  :  nonsunt  ergo  unius  spe- 
ciei  ,  nec  diflerunt  specie.  Probatio  ; 
quia  species  universi  non  sunt  a^quales, 
nec  esse  possunt    secundum  aliquos  ; 


ergo  unus  esset  alio  perfectior  ,  .sed  hoc 
videtur  csse  falsum  ;  tactus  cnim  a^que 
perfecte  sentit  uiiam  contrarietatem  si- 
cut  et  aliam. 

Pra3terea  :  sensus  tactus  facit  animal        2. 
esse  animal ,  quia  est  prinius  sensus.  Si 
ergo  in  uuo  aiiimali  sunt  plures  tactus  ; 
ergo  unum  animal   erit  plura  animalia, 
quod  falsum  est  ;  ergo^  etc. 

Pra3terea  :  animal  imperfectum  est 
unum  ab  unitatc  unius  natura),  vcl  for- 
nia3,  sed  nonhabet  formam,  vel  perfec- 
tionom  ultra  sensum  tactus  ;  ergo  est 
unus  tantum. 

Pn^terea  :  sensus  tactus  est  unius 
contrarietatis  ;  ergo  est  unus.  Probalio 
antecodentis ;  quia  illai  quatuor  qua- 
litates  tangibiles  sic  opponuntur,  quod 
qua3(lam  sunt  actiVcC,  quicdam  passivie ; 
sed  hocest  una  contrarietas. 

In    oppositum  est   Philosophus,    qui        .-5. 
probatsensum  taclus  non   esse   uiium,  ^mcil^uxL 
quia  non  csl  uiiius  conlrarietutis,    et  re-      ^^^- 
probat  solutionem   apparentem    ad   ra- 
lionem  suam. 

Praitera  :  oinnis  potentia  una  habet 
uuum  subjectum  sibi  ada^quatum;  non 
si(_'  aulein  tactus,  quia  qua  ralione  di- 
cores  calidum  vel  frigidum,  eadem  ra- 
tioiie  dicerem  humidum  vel  siccum. 

Prteterea  ;  omnis  potentia  unaest  res- 
pectu  uniusgeneris  objecti,  unitate  pra3- 
dicationisde  omnibus  qua)  a  nulla  i)o- 
tontia,  nisi  ab  ista  cognoscuntur,  ut 
patet  de  colore  respectu  albi  et  nigri  : 
qualitatcsautem  langibiles  iion  habent 
unum  genus  objectivum  taclui  univoce 
praidicans  de  ipsis ;  ergo  potentia  non 
est  una.  Probalio;  qualitates  enim   ac- 


475 


DE  ANIMA 


tiva3,et  passivie  sunl  in  prinmspecie  Qua- 
litatis;  durum,    et  nmlle   insecunda  , 


ergu,  etc 


1.   d.  3.  q. 
6.  ad  3. 


Taclus  po- 
test  habere 
(luos  a<  tus 
perfectos. 


RESOLUTIO 

TaciifS   fonwiliter     csse   duos  ;     unuin 

tainen  scnsuiii  constituere ,   quia  qua- 

litates  disc.-etioe  tangibilium,    se  in- 

vicein  concomUanlur  in  eodeni   nerw, 

vd  org  ino. 

(a)  Respondeo,  quod  sensus  tactus 
sunt  formaliterduo,  non  tamen  ila  di- 
versi,  et  divisiab  invicemsicut  alii.  Pro- 
batio  primi,  quia  ('^)  impossibile  est 
unum  sensum  tactus  habere  simuL  et 
semel  duos  actus  perfectissimos  :  hoc 
enim  non  conceditur  de  intellectu,  de 
quo  mag'is  videtur.  Et  ratio  hujus  est, 
quia  unus  actus  perfectissimus  ada^quat 
sibi  totam  virlutem  potentia^  in  primo 
actu  ;  si  ig'itur  compateretur  secum 
alium  actum  perfectissimum,  prior  non 
ad^quaret,  et  sicsimulesset  ada^quatus, 
et  non  ada^quatus  suc^  potentia3.  Patet 
ergo  major;  sed  tactus  potest  simul 
haSjere  duos  aclus  perfectissimos.  Pro- 
])atio,  tactus  simul  sentit  aquam  frigi- 
dam  et  humidam  esse,  sed  non  eodem 
actu.  Probatii),  quia  impossibile  est  ac- 
tum  sentiendi  esse  respectutalisobjecti, 
quo  rcmoto,  esset  ille  actus  sentiendi ; 
sed  remoia  frigiditate  ab  aqua  per  im- 
possibile,  ^el  per  potentiam  divinam, 
adhuc  tactus  sentit  humiditatem  ejus  ; 
ergo  si  actus  sentiendi  humiditatem 
aquge,nonest  respectu  frigiditatis  aqua3, 
vel  non  est  aclus  sentiendi  frigidilatem' 
sequilur  quod  remota  humiditale  aquie, 
adhuc  sentit  frigiditatem  ;  ergo,  etc. 
Sunt  ergo  duo  actus  perfectissimi,  quo- 
rumunusabalionon  dependet,  ut  visum 
cst  ;  crgo,  elc. 
Praiterea,    respectu   objccturum   for- 


malilcr  diversorum  non  est  idemactus; 
sed  humiduni  ct  frigidum  sunt  ol»jecta 
formaliter  diversa  :  ergo,  etc. 

Pricterea,  ab  aqua  in  quantum  fri- 
gida  recipitur  una  species  in  organo 
tactus,  et  in  quantum  humida,  alia  spe- 
ciesin  eodem  organo;  species  enini  fri- 
giditatis  non  est  species  humiditatis; 
sed  species  in  organo  est  principium 
actus,  vel  furmale,  vel  inclinativum  ; 
cum  crgo  ex  duobus  principiis  dispa- 
ratis  non  ordinatis  ad  invicem,  non 
egredilur  unus  actus  ,  sequitur  quod 
actus  sentiendi  frigiditatem  et  humi- 
ditatem  aqua)  sunt  diversi. 

Pra^terea,  una  potentia  particularis 
sensitiva  est  tantum  unius  generis  Phy- 
sici,  sicut  patet  perinductionem  in  aliis 
sensibusparticularibus ,  etperrationem, 
quia  objectum  debet  correspondere  po- 
tontia^  ;  si  ergo  est  determinata,  debet 
habere  objectum  generis  determinati , 
sicut  sensus  cummunis  habet  objectum 
cummunepluriuni  generum  sensibilium, 
Patet  ergu  niajur :  sed  tactus  n(»n  est 
unius  generis  Physici,  quia  tale  esttan- 
tum  unius  cuntrarietatis,  ut  patet  per 
Philosoph.  10.  Metapli.  et  per  rationem, 
(juia  qua?  sunt  unius  generis  Physici, 
sunt  ad  inviccm  transmutabilia,  utpatefc 
iii  prin.cipiu  Metai)h.  talia  autem  sunt 
contraria,  aut  media,  ut  dicitur  ibidem; 
(ju.a)  ergo  sunt  \mius  cuntrarietalis,  nun 
sunt  transn)uta])ilia  per  se  in  alia  alte- 
rius  contrarietatis  ad  invicem  ,  el  per 
consequens  nec  ejusdem  gcneris.  Oer- 
iumest  auteni  quud  qualitatestangibiles 
nun  sunt  unius  cuntrarietatis  per  Phi- 
losophum  ;  crgu  nec  unius  gcneris  Phy- 
sici,  el  i)er  cunsequens  nec  ubjecta  sunt 
unius  sensus  particularis.  (Unde  (lom- 
menlator  2,  de  Anima,  com.  108.  dicil, 
quod  necesse  est,  si  adus  sit  nna  vii-lus, 
ut  mudis  contrariurum  (pios  compre- 
hendit,   sit  uiuun  sul)jecluin  cis;  ergo 


5, 


Tactus  )ion 

est  unius 
f/eueris 
Physici 

Text.  12. 

16.  et  5. 

jMetapli. 
cap.  10. 


Quulitalcs 
taiif/ibilts 
non  suiil 
unius  coii- 
trarietatis 


Non  siint 
in  JNI  So. 


6. 


pra3dieatur  de  eis   univoee,    ut  sonus, 
etc). 

(^)  Tertia  ratio  potest  esse  ratio  C.nm- 
mentatoris  superius  posita  ,  sed  ista  vi- 
detur  non  valere  ;  est  enim  duplex  uni- 
Univocatio  vocatio,  uua  est  Logica,  secuudum  quani 
(jiafjina'-  i>lura  conveniuut  in  uno  conceptu  tan- 
turaiis.      ^jj^^  communi  :  alia  est    naturalis,   se- 


\ 


cundum  quam  conveniunt  aliqua  in  una 
natura  reali.  Exemplum,  ut  in  specie 
atoma,  de  qua  loquitur  Pliilosopluis  7. 
Pliys.  text.  ^i.  dicens,  illnd  esse  uni- 
vocwn  secimdwn  quo  l  aliqua  sunt  com- 
parahilia.  Si  intelligat  Goramentator  de 
i  prima  univocatione  ,  minorsuaest  falsa, 

■  quia  cunveniunt  omnes  qualitates  tan- 

■  gibiles  in  uno  conccptu  qualitatis  ;  si  de 

■  secunda,  tunc  sua  major  est  falsa,   quia 

■  plures  spocies  atomas  sunt  al)  uno  sensu 
^^  sensibiles ,  ut  patet  de  albo  et  nigro 
^^  respectu  visus  ;  potest  tamen  sua  ralio 

Md:aphysi-  colorari.    Quia  pneter  utramque    uni- 

^uaiT^cst  vocationem  est  una  Melaphysica,  secun- 

"'(jn,  ei    •^^um  quam  aliqua  uniuntur  in  genore 

""/«!' ^'*   propinquo ,  et  est  media  inter  utramque; 

est  enim  minor  prima,  et  major  secunda. 


QU.^^STIO  I  477 

pondent  ipsis  oi}jectis  ;  sicul  igitur  se 
habenl  ad  invicem  ol^jccta  taclus,  quai 
sunt  qualitates  activ£e,  et  pa*ssiva^,  ita  et 
pntenlia3  tactivie :  modo  ita  est,  qund 
qualitates  activa?  fundantur  in  passivis, 
et  se  invicem  concomitantur,  sicut 
furma  in  materia  fundatur,  el  se  con- 
comitatur,  quia  qualitates  activas  se- 
quuntur  cumpositum  ralione  formae  ; 
et  passivae  ratione  materia3 ;  ergo  et  po- 
tentiie  tactiviB  se  invicem  cuusequuntur, 
et  ubicumque,  et  in  quucumque  est 
una,  et  alia.  Probatur  ;  exemplum  :le  sa- 
pore  qui  fundatur  in  qualitatibus  tangi- 
bilibus,  ex  quibus  causatur  tanquam 
qualitas  secunda  ;  et  ideo  gustus,  cujus 
ubjectum  est  sapur,  fundatur  in  tactu  , 
iniu  e;>t  quidam  tactus,  causaliter  lu- 
quendu,    sicut   gustabile   est   quoddam 


tangibile. 


8. 
Ad  pri~ 

mum . 


Ad  prinuuii  (^^)  igitur  in  contrarium, 
dicendum,     quod    sicut     sunt    quatuur 
gradus   viventium,    ita    sunt    quinque  ^eSfpo. 
gonera    potentiarum,  quia   appetitivum  ^^nt^arum. 
non   constituit  distinctum  gradum   vi- 
ventium  a  sensitivo  ,  et  ubi  sensitivum, 


et  de  ista  veritatem  habet  sua  major,  ut     et  appetitivum;  tamen  alteraest  potentia 


patet  ratione  superius    posita    pro   ista 

parte  ante  rationcm. 

7.  Sed  contra  istam  majorem  sic    intel- 

lectam,   adliuc   potest  argui   de  sensu 

communi,  qui  est  unus,  et  non  est  tan- 

tum  unius  talisgeneristanquam  objecli, 

Minus  re-  nec  uuius  coutrarietatis.  Sed  dicendum 

addimr-   quod  aliquid  potest  diversificare  poten- 

neminfe-  tiaui   iuferiurem,  qu(jd  non   potest   p<j- 

qJamlu-   tentiaui    superiorem  ;  (li\ersitate    ergo 

perioris    o-eneris  proiJinqui  sensibilium  diversi- 

potenluv.      "  1       1       n 

ficat  potentias  sensitivas  proprias,  vel 
saltem  concludit  earuni  diversitalem, 
non  esse  diversitatem  sensus  communis, 
qui  est  superior,  imo  judicatde  objectis, 
et  actibus  sensuum  particularium. 
(ii)  Declaratio  secundae  conclusiunis 
principalis  est   ista  :   potentia?    corres- 


sensitiva  et  appetitiva,sicut  inproposito 
sunt  quinque  genera  sensitiva  ,  quia  isti 
duo  tactus  non  constituunt  diversa  ge- 


nera  sensuum,  imo   ubi   est   unus, 


et 


alius,  sunt  tamen  diversce  species  tactus, 
ut  probatum  est. 

Ad  aliud,  dicendum  est,  quod   orga-  Ad  secun- 
num  non  est  unum  f<jrmaliter,    sed  tan- 
tum  materialiter.  Unde  in  eodem   nervo 
est  alia  qualitas,  secundum  quam  est  *  *  ai.   dis- 

tmctivus. 

discretivus  humidi  et  sicci,  et  alia  se- 
cundum   quam  est  *  discretivus   frigidi  *  ai-  dis- 

tinctivus. 

et  calidi  ;  quia  tamen  se  invicem  conco- 
mitantur  ista3  qualitates,  ideo  non  est 
organum  ita  distinctum,   sicut    organa  ^ii^^  or- 

^  "  ganuin  gus 

aliorum  sensuum  ,  sicut  estnervus,   ve\uis,aiiud 

tacius    in 

vena  lingua3(')secundumaham,et  aliam  vena  Un- 
qualilatem  estorganumgustus,  et  tactus 


478 


m  ANfAM 


*  al.  (lis-     ( 
tincliviis 


et  sic  liiimor,  vel  potiis  per  aliam   qiia- 
litatem  est  gui^tabilis,  et  tai\ail)ilis. 
^-  Ad  aliiul,  (iiconihim   qiiod    illi  lactuR 

specie  ditierunt,  sicut  et  ol)jecta  lorma- 
lia.Ad  objectionem  dicendum,quod  unus 
porfectlor  alio,  id  est,  qui  est  *  dis- 
cretivus  perfectioris  contrarietatis,  sci- 
licet  calidi  et  frigidi.  Cum  dicis  (juod 
tam  perfecte  sentil  unus  objectum  suuiii 
sicut  alius  ,  dicendum  quod  hoc  est  ve- 
rum  secundum  aHiualitatein  proportio- 
nis,  non  autcm  secundum  a^qualitatcm 
adfT^quationis  et  perfectionis  ,  quia 
perfectior  est  immutatio  a  calido  ct 
frigido,  quam  al)  humido  et  sicco.  Pro- 
batur.  Exenq)lum  de  visu  aquilas  res- 
p(^cUi  Solis,  et  oculi  noctufc  respectu 
objecti  sibi  proportionabilis,  ulraque 
autcm  visio  est  ipque  proportionabili- 
ter  perfecta,  scd  aiisolute  una  est  per- 
fectior  ah"a. 

Ad  aliud,  dico  quod  ideo  tactus  facit 
esse  animal,  quia  est  communior  scn- 
feuum,  et  est  hindamentum  aHorum  scn- 
suum,  sicut  anima  vegetativa  facit  c(ir- 
pus  esse  animatum,  non  quod  sit  per- 
fectior,  nec  qudd  sensus  sit  perfectior  ; 
in  illa  autem  qualitate  scnsus  conve- 
niunt  aml)0  sensus  tactus  ,  quia  in 
quocumque;  animali  reperitur  unus,  ct 
alius,  et  in  quacumque  parte  organi , 
ideo  non  constituunt  diversa  animalia. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  non  suflicit 
contrarietas  qualitatis  activa3,  et  passi- 
va3,  qua?  non  conveniunt  in  uno  gene- 
re  naturali,  sed  tantum  logico  ;  secun- 
dum  autem  genus~naturale  differunt,  ut 
contrarietas  tangibilium  qualitatum  ,  et 
ideo  non  est  unum  objectum.  Et  hajc 
sufficiant. 


ANNOTATIONES 


CONCLrSIO. 


10. 
Ad  quar 
Him. 


Ad  quin- 
tutn. 


Taclus  p^isr  duos,  sed  unum  lantum 
sensum  comtituere. 

(a)  Bespondetur  quod  sensus  taclus  sunl 
rcaliter  duo,  ctc.  llabeUir  ex  IMiilos.  2.  de 
Anima,  text.  107.  Il)i  :  Omnis  sensus  unius 
conlrarielatis  csse  videlur.  Et  texl.  108  : 
Sed  qnod  sit  unum  siibjectum  sicut  auditui 
sonus,  sic  tactui,  non  manifestum  est.  Se- 
quunlur  Averroes,  el  .Egidius  ibi,  Jandun. 
q.  27.  Avicenna  0.  nat.  pcirt.  2.  de  lactu. 
Divus  Thomas  lect.  23.  Tolelus  2.  de  Ani- 
ma,  texl.  108.  cilans  pro  eodem  Albertum, 
et  alios  :  horum  aliqui  ponunt  plures  tac- 
tus  duobus.  Tres  rationes  Docloris  sunt 
salis  clarre  ,  sed  suasivae  tantum,  quia  hic 
nulla  est  convincens  pro  una,  vel  altera 
parte. 

Priieter  argumenta  Doctoris  contra  con- 
clusionem  :Arguitur  primo,  non  obstal  ra- 
tio  Aristotelis^  scilicel  quod  unus  sensus 
est  unius  priuioe  contrarietalis,  quia  cons- 
lat  visum  non  tantum  album  et  nigrum, 
sed  pulchrum  et  deforme  percipere ;  el 
audilus  non  tantum  gravem  et  acutum 
percipit  sonum,  sed  etiam  magnum  et 
])arvum.  Dices  alias  contrarietates  reduci 
ad  primam,  sicut  reliqui  colores  ad  album 
et  nigrum,  quorum  parUcipationo  conlra- 
riantur.  (lontra  :  quia  olfactus  percipit  plu- 
ros  odoros  bono.s,  et  malos,  qui  tamen  ad 
unam  primamconlrarietatem  non  possunt 
reduci,  quia  nulla  talis  est.  Secundo,  ideni 
est  modus  sensum  immutandi,  omnium 
qualitatum  langibilium,  et  idem  organum 
ac  tempcramentum  tangendi  ;  ergo  unus 
tactus.  Terlio,  ex  Philosopho  3.  de  Anima, 
c.  1.  ponenle  quinque  tantum  sensus.Gon- 
clusionom  Iiarum  rationum,  (et  quidem 
probabiliter)  tenenlConind).  2.  c/e  Anima, 
(..  11.  (/.  2.  Simpl.  Philopou.  d.  text.  108. 
1).  Thomas  \.  p.  q.  78.  arl.  3.  ad.  3.  et  alii. 
Sed  tenondo  sententiam  Docloris,  quam 
Toletus  supra   lenet    esse  communem,   et 


11. 


QUylilSTIO  I 


479 


12. 


In  lextu 
v.on  cst   u 
jia  contra 
rielas  pri 
ma. 


ArisLolcll  conformem.   salisfacienduni  esl  10.  Sic  etiam  Ires  numeranturvirLutes  mo- 

argumentis  faclis.  rales,  non  inspecie,  sed  in  genere,  de  quo 

Ad  primum,respondco  primo,  non  in  illa  idem  Doctor  ;}.  d.  36. 

sola  ratione  fundari  conclusionem,  sed  in  (h      Impossibile  esl   nnum  sensum  luihere 

aliis  quas  adducit   DocLor.  Secundo,  bene  duos  actus  perfeclissimos  ;   hoc  enim   non 

jam  rcsponsum    e.sl.    Ad   replicam,   inter  concedilur  de  intellecUi.Diwus  Thomns.  l. 

odores  eLiam  more  allorum  senslljilium,  parl.  qusest.  S5.  artic.  4.  Lenel  inLellecLuni 

sunL  aliqua  primo  conLraria,  eL  si   iniiomi-  nostrum  non  po.sse  simul  intelligere  plura 

nala  nobis.  Dices  similiter  in    LacLu  esse  per  moduni  plurium  ,  sed  LanLum  per  mo- 

aliquam  primam  contrarielatem  innomina-  dum  unius  ,   quia    non  potest  cognoscere 

tam,  ad  quam  ilUc  dua^,  qua3  censenlur  nisi  per  unam  specieiu  simul.  Contra,  quia 

prim;ie,  scilicel    caliduui   eL  frigidum,   eL  poLesL  iuLellecLus  simul  duos   homines  co- 

luuiudum   ei  siccum,   rcducuuLur,  et  sic  gnoscere.   Item  plura  cognoscere    facien- 

lactus  erit  unus  ,  sicut  visus,eL  alii  sensus.  do  inter  ea  comparalionem.   Item,    potest 

Hespondctur  priuio,  hoc  esse  contra  Philo-  simul  album  et  nigrum  intueri,  quod  ea- 

'  sophum,  cujus  auctoritas  in  re  non  clara  dem  specie  tieri  nequit. 

•  magni  facienda  esl.  Secundo  dico,   ubi   est         Dicendum  ergo,  licet  iuLellecLus   (idem       14. 

una  conLrarielas  prima,  eL  unus  sensus,  est  de  sensibus)  non  possit  plures  ^c^Vi'&  ^ansunui 

experienLia  consLat  non  posse  elici  simul  porfecLissimos  habere,  quia  unus  perfectis-    ^<^^'^«' 

duos  acUis    perfectissimos    ;    non    polesL  simus  poLenLi.T,  cum  sit  limiLaLa,  adoequa-       <««• 


enim  visus  perfecLissime  videre  simul  al- 
bum  eL  viride,  neque  olfacLus  duos  odores 
bonos,  vel  malos  percipere  ;  nam  quo 
Dcrfeclius  unus  sensus  tendit  inunum  sen- 
sibile,  eo  remissius  lendit  in  aliud  ;  cuni 
ergo  tactus  perfeclissime  siniul  eliciat  duos 
actus  in  frigidum  et  siccum,  vel  in  horum 
contraria,  dicendum   esL  hocc  non  rcduci 


13. 


lur  ;  posse  Lamen  habere  duos,  vel  forLe 
plures,  non  iLa  perfecLos  ;  iLa  Doctor  4. 
disl.  49.  quxst.  10.  ad.  2.  in  opposit.  et 
alias  ;  neque  doclrina  allala,  qusc  est  Divi 
TIiouifiB,  congruere  videLur  jpsi  1.  }mrt. 
quivst.  55.  art.  2.  eL  3.  tenenti  supremum 
Angelum  per  pauciores  species,  vel  forte 
pcr  unam  cognoscerc  onmes  quiddilates, 
ad  aliam  priorem  contrarieLaLem,  neque  quod  late  et  efficacitcr  impugnat  Doctor  2. 
aclus  illos  elici  ab  una,  sed  a  duplici  po-  d.  3.  q.  10.  Si  enim  plura  per  modum  plu- 
tenLia.  rium  cognoscere  ncquiL,   absolute  plures 

Ad  secundum,nego  esse  eumdem  immu-  quiddiLales  simul  cognoscere  nequiL,  sed 
tandi  modum  specificum,  quoad  illas  duas  tantum  aliquod  unum,  in  quo  conveniunt. 
conLrarielaLes,  sed  bene  genericum,  idque  (c)  Tertiaralio  polest  esserat^o  Commen- Univocaiio 
conslaL  cx  jam  dicLis.  Nego  eliam  esse  taloris  sitpcrius  ^JOsita;  sedista  videtur,e[c. 
idem  LemperamenLum  (quidquid  siL  de  UnivocaLio  triplex  est :  Physica  univocatio 
identitate  organi  malerialiler)  sed  requiri  convenit  tantum  natura)  specificae,  quK  a 
aliam  qualitatem  tactivam  re.speclu  humi-  parterei  esL  una,  non  unitjte  singularita- 
di  el  sicci,  el  aliam  respectu  frigidi  et  tis,  vel  universolitatis  ,  sed  media,  quse 
calidi,  ul  in  aliis  sensibus,  ut  habet  Doctor  convenit  natune.secundumse  consideratye, 
adsecundum;   quod   sufticit  ad  diftVren-      de  qua  uuivocatione  agiL    Philosophus  7. 

Phijsic.  text.^i.elSl.  De  unitate  mcdia, 
seu  minore  numerlca  late  tradit  Doctor.  2. 
distincl,  quwsl.  4.  ubi  eam  probat  scptem 
argumentis.  Univocatio  .Melaphysica  est 
nalura  a])slracta,  non  adjuncta  socunda 
iuLentiorje;  in  hac  secundum  Philosophum 
iiupra,latenta3quivocationes,scilicet  ut  uni- 


triplex. 


tiam  gustus  a  LacLu,.  liceL  idem   sit  orga- 
num  materiale,  vel  remotum. 

Ad  tertium,  vide  Doctorem  ad  primum. 
In  Ecdesia  secundum  fidcm,  sunt  septcm 
Sacramenta,  tamen  ordo  non  est  unum  sa- 
cramentuui  specitice,  sed  generice,  ul 
tcnet  Doclor4.  dist.  21.  quwst.  unica,  num. 


480 


I)E  ANLMA 


1 

Duo 


voco  Pliysico  comparalur.  Univocalio  Lo- 
gica  convenil  realilali,  proiU  acljungilur 
inlenlioni  secunda^,  qua  pluribus  secun- 
duni  unuui  conceplum  convenial,  de  qua 
Iriplici  univocalione  vide  Antonium  An- 
dream  4.  Melapli.  qujrsl.  L 

(d)  Declaratio  secundse  coHch(sionis,elc.  El- 
?  spe-  si  sint  vere  duo  Laclus,utex  adductispatet, 

unum  sen-  dicunair  lamen  unus  sensus.  Haic  esl  se- 
]uuwnt^^'  cunda conclusio,  quam  formaliter  non  po- 
suit,  quia  ubi  esL  qualilas  sensiliva  calidi 
eL  frigidi,  ibidem  est  qualitas  sensitiva  sic- 
ci  et  humidi,  el  sic  censentur  unus  sen- 
sus;  eadem  ratione  gustus  non  censeretur 
sensus  distinctus  a  tactu,  si  ubique  ipsi 
intime  assisleret. 

(e)  Ad  piimtim,  etc.  Sicut  sunt  quatuor 
gradus  vivenlium,  etc.  Viventia  ex  diversis 
vivendi  modis  distinguuntur.  Hi  autem 
ex  diversa  vitaeperfectione,  qu«  quadru- 
plex  est  vegetativa,  sensiliva,  locomoLiva, 
intellectiva  :  et  lisec  se  liabent  sicut  supe- 
riora   et  inferiora,  quia  priora  sine  posLe- 

Giisius,  et  rioribus  reperiuntur,  non  e  conlra  :    verbi 

taclus,duo  .  ,    ,.  .  I      •     1    M 

sensus.       gratia,  vegetativa  sinecoeteris  tribus;  sen- 

sitiva  sine  locoraotiva  progressionis,  ut  in 

piscibus  saxis  adliserentibus,   de  quo  vide 

Aristolelem  2.  de  Anima  cap.  2,   Vis  appe- 

titiva  non  constituitdiversum  vitoegradum 

a  sensitivo ;  si  tamen  vivens  sumatur  non 

ab  operatione,  sed  a  viLa  substantiali,    tri- 

IG.       plex  tanlum  esl,   sicut  et  Iriplex  anima. 

suntviden- Qwoil  voro  qumque  smt   poLentise,   docet 

''Ss^^rr  Ariloteles  2.  de  Anima,   cap.   3.   et  Divus 

quinque    'Yiioiii^s  \.  partqusesl.  7S.  art.   l.   Colligit 
potenlice. 

sic  ex  objectis,   vegetativam,   sonsitivam, 

locomotivam,   appetitivam,    intellectivam. 

Prima  agit  in  objectum  iuternum,  ut  in 

digesLione,  et  conversione  alimenli  ;   ciX!te- 

rse  in  externum  objectum  ;   et  si  habetur 

intra  imago  ejus  corporea,  erit  sensitiva  : 

si  spiritualis,  inLellccliva :  si   lendatur  in 

ipsura,  uL  in  fmera  ,  erit  appelitiva  ;  si 

ut  in  termhium  motus,    locoraoliva.  Gene- 

rativa  reducitur  ad  vegetativara,  quia  ver- 

satur  circa  semen,  quod  fit  ex  alimenlo 

superfluo,  cui  imprimit  vim   formatricera. 

Non  esL  duplex  appetitiva,  sicul  est  cogni- 


tiva  duplex,  sensitiva,  ct  intellectiva , 
quia  in  appclitu  niliil  recipilur,  quo  mo- 
dus  tendendi  diversificeLur  ;  .secus  est  in 
sensu,  et  intellectu,  ul  dictum  est. 
(0  Vena  lingiix  secundum  aliam  et 
aliam  qualitatem  est  organum  gustus,  et 
tactus.  Objicies  ex  Pliilosopho  2.  de  Anima, 
cap.  10.  Dicit  quod  gustus  est  quidam  tactus. 
Kespondetur,  ita  esse  supposiLive,  quia 
gusLaLio  fiL  per  laclura  ad  guslabile  ;  dif- 
ierunt  tamen  realiter  taclio,  ei  guslatio. 
Quod  vero  per  aliam  et  aliam  qualilatem 
tenditur  in  gustabile  et  tangibile,  patet ; 
quia  contingit  tangibile,  verbi  gralia,  cali- 
dum  perfecte  senLiri,  qaando  qua  dulce, 
non  senliLur,  vel  quando  sentitur  ut  ama- 
rum,  uL  in  febriciLante.  Ex  quo  colligitur 
non  eamdem  qualitatera,  vel  temperamen- 
tum  utrique  compelere,  de  quo  posLea. 


QU.ESTIO  II 

Utrum  caro  slt  organum    tactus 

Arist.  2.  de  Anima,  c.  ii.  text .  109.  et  lib.  1.  de 
hist.a7iimal.  c.  i.  et  HIj.  departib.  animal.  c. 
1.  et  5.  Themiiit.  in  Paraphr.  c.  39.  el  40. 
SimpL  text.\.\&.(ja\.lib.\.  de  usu  ■parlium^cap. 
l(i.  et  18.  et  lib  o.  c.  9.  et  lib.  12.  c.  "1  et  lib.2. 
de  tempercni}.  Averi".  com.  18.  et  lib.  2.  de 
partib.  anirnal.  c.  1  et  8.  Philop  ad  text.  124. 
Aphrodisfeus  lib.  2.  de  Anima,  c.  de  conlactu. 
D.  Thom.  2.  de  Anima,  lect.iZ.  Alb.  Mag.  2. 
de  Anima,  c.  31.  Fernelius  lib.  de  anima^  fa- 
cult.  c.  6.  Vesalius  lib.  G.  c.  17.  yEgid.  text. 
108.  dub.  2.  Suar.  Ub.  :i.  de  Anima,  c.  27.  Zi- 
mara.  cl  Dandinus  '"2.  de  Anima,  circa  c.  II. 
Conimb.z^/c^.  q.  1. 

ViDETUR  quod  sic,  secundum   Philo-        l 

Vide  eum. 

sophuin  2. /*('«;•/.    animal.   cap.'^.   Dicit  ibi,  cap.  i. 
cniin  quod  caro  cst    instrumentum  tac-  hist.  Ani- 
tus,  sicut  pupilla  visus  ;  pupilla    aulem  "*et  t.  de 
est  organum  visus,    ideo,  etc.  T^^^s^^^a 

Pra;tcrea,  caro  animalis  cst  animata  :  '^^- 
aut  igitur  anima  organica,  aut  non  or- 
ganica  ;  non  polcst  dici  quod  anima 
non  organica  ,  (juia  hujusmodi  est  intel- 
lectiva  tantuin;muUa  aulcm  sunt  anima- 
lia  hal)cntla  carnem  animalam  sine 
anima  intcilectiva  ;  ergo  anima  organi- 


QU^STIO  11 


481 


ca  ,  et  per    consequens  est  pars  organi- 
ca  animalis. 

Pra3terea,  ubi  est  sensus  tactus,  ibi 
est  organum  tactus  ;  sed  non  in  omni 
parte  animalis,  in  qua  est  sensus  tactus, 
ibi  est  nervus,  et  ibi  tamen  est  caro  ;  er- 
go  caro  magis  est  organum  tactus, 
Ciuamnervus.  Probatiominoris  ;  in  ca- 


turales,  qua^dam  animales.  Naturales 
bene  fundantur  in  carne,  quje  est  cor- 
pus  mixtum,  in  quo  sunt  quaiitates  ac- 
tivjB  et  passiva3,  saltem  virtute.  Virtutes 
autem  animales  fundantur  in  nervis  et 
venis  ;  sed  virtus  tactiva  est  virtus  ani- 
malis  ;  ergo,  etc. 

Ulterius  est  sciendum,  quod  est  qu^e- 


piteest    tactus,    et   non  nervus.   Prre-  dam  caro  nervosa,  qu^edam  pura  ;  ner 

terea  aliquasunt  animalia,  qua3  non  ha-  vosa  autem  non  tantum  est  medium,  sed 

bent   nervos,  ut  pisces  ,  tamen  Iiabent  etiam  organum.  Illi  autem  nervi   coex- 

sensum   tactus  ;  ergo,  etc.  tenduntur  toti  carni  animalis  ,  nonquia 

In  oppositum  est  Commentator,  dicens  sint  in  qualibet  parte  carnis,  cfuantum- 

quod  organum  tactus  est  nervus   coex-  cumque  juncta  nervi,    ita   quod  non  sit 

tensus  toti  corpori,    et  non    caro  ,   sed  caro  pura  in  animali  ,  sed    quia  juxta 

est  medium  in  tangendo.  Hoc  etiam  pro-  vel  prope  quamlibet  partem  carnis,  sunt 

bat  Phdosophus  in  proposito;  quia  sen-  aliqui  ramusculi  nervorum,  qui    exten- 

sibile  positum  super  sensum  non    facit  duntur  per  totum  corpus  ad  modum  re- 

sensationem  ,  sed  posilum  tangibile  su-  tis  :  et  hoc  patet  in  folio  arboris  adsen- 


pra   carnem  facit  sensationem  :    ergo, 
etc. 

RESOLUTIO 

Orgamim  tacius  nonesse  carnempiiram, 

sed  nervum,  vel  carnem  nervosam. 
(a)  Ad  istam  quKstionem  dicendum, 
quodcaronon  estorganum  tactus,  sed 
aliquid  intra  carnem,  vel  nervum,  vel 
aliquid  loco  norvi  extensum  corpori. 
Probatio    conclusionis  : 

Quia  oportet  organum  sensuum  parti- 
cularium  continuari  organosensus  com- 
munis,  quia  sensus  communishabet  ju- 
dicare  de  speciebus  receptis  in  organis 
sensuum  particularium  :  caro  autem 
non  continuatur  organo  sensus  com- 
munis,  quodest  in  cerebro,  vel  incorde, 
imonervi,  vel  venas  derivata^  a  corde 
secundum  Philosophum,  vel  cerebro  se- 
cundum  Medicos,continuantorgana  sen- 
suum  particularium  organo  sensus  com- 
munis,  et  ipsi  nervi,  vel  vena3  ei  con- 
tinuantur  ;  ergo,  etc. 
Prteterea,  quadam  sunt  virtutes   na- 

Tom.  lll. 


sum,  (b)  Per  illos  autem  ramusculos,vel 
nervos   derivantur  testina  a    corde,    vel 
cerebroper  totum  corpus.   Caro    autem 
pura  est  tantum  mediuni  in  tangendo,ut 
probat  Philosophus  2.  de  anima,    text. 
IIG.  necessitas  autem  ponendi  sensum 
tactus,vel  organum  esse  coextensum  toti 
corpori,est,quia  qualitates  tangibiles  pos- 
sunt  agere  in  quamlibet  partem  corpo- 
ris,cum  qua^Iibet  pars  sit  mixta  ex  qua- 
tuor  elementis,in  qua  reducuntur  ad  me- 
dium  ,  et  per  consequens  est  in  potentia 
ad  receptionem,et  passionem  naturalem 
ab  excellenliissensibilium  qualitatum.Si 
orgo  in   una  parte  non  esset  organum 
tactusdiscretivum  hujusmodi  excellen- 
tiarum,  lunc  illa  pars    cito  posset  cor- 
rumpi  ab  eis,  el   similiter  alia,  in  qua 
esset  organum .  Ad  cognoscendum  ergo 
convenientia  ad  conservationem  anima- 
lis,  et  fugiendum  nociva,   est    organum 
tactus  ita  extensum,   et   etiam  intrinse- 
cum  propter  eamdem  causam,  ne  de  fa- 
cili  corrumpalur  ab  excellenti  tangibili. 
Ad  primum,  dicendum  quod,  ut  dicit 
Commentatur,  Aristoteles  tunc  nescivit 

3. 


Vide  Arist. 
1-  de  hist. 
anim.cap. 

4. 


Ad  pri- 
mum. 


482 


DE  ANIMA 


lib.  l.  de  Usu  pnr(ium,cap.  16.  et  18.  ^t 
lib.5cap.  9.  Albert.  hlc  tracl.  Z.cap.  31. 
34.  D.  Thom.  2.  de  Anim.  lect.  32,  Coriimb. 
2.  de  Anim.  cap.U.  quaest.  \.  ubi  cilant. 
alios.  Salis  probatur,  et  explicatur  a  Doc- 
tore,  el  est  expresse  Aristolelis  ibi  text.  109. 
ubi  ponit  carnem  medium,  et  nervum  or- 
ganum. 


naturam  nervorum;  postea  autem  inqui- 

sivit  et  probavit  '2,.de  Anima,  text.  109. 

carnem  non  esse  organum  :  tamen  po- 

test  curialius  dici     excusando   Philoso- 

phum,  quod  non  contradixit  sibi,  quia 

statimpost  in  lib.de  Animalibus ,^\x\i6.\\, 

quod  caro  non  est  primum  organum  si- 

cut  nec  pupilla  est  primum  organum  vi-         Q^aluor  argumenta,qu8e  adducit  Suarez,        5. 

sus,  sed  pupilla  non  est  primum  orga-     ^^^^^^  Y\d.\it  conclusionem,  facile  solvunLur  ^^y^  J^ 

numvisus,  imo  est  interius  ,  est  tamen     g^  iis  quse  habel  Doctor,  neque  muUum  i^rsenti 

aliqualiter  instrumentum  :  ita  etiam  caro      differunt  ab  iis,  quae  ipse  contra  se  addu- 

est  instrumentum,  scilicetsicutmedium.      cit ,  ideo  ea  non  solvo  seorsim.  Conimbr. 

Vel  potest  dici  quod   inteUexit  de  carne     utramque    sententiam    conciliant,    neque 

nervosa,  quse  non  tantum   est  medium,      Doctor  omnino  negat  carnem  senlire  aliquo 

sedoro^num-  modo,  sedad3.   ait,   Virtule  nervi  prope 


Ad  sectcn 
dum. 


4. 


(c)  Ad  secundum,  dicendum  quod  caro 
animalis  est  animata  anima  vegetativa 
immediate,  sensibili  autem  anima  me- 
diante  nervototicarnicoextenso,  et  inte- 

pius  existente . 
Ad  aliud,  quod  ubicumque  •  est  tactus 
Adiertium  [^i  animali,  ibi  est  nervus  in  ratione  or- 
gani  non  autem  requiritur  quod  sit  ibi  ner- 
vus  formaliter  in  qualibet  parte  carnis. 
sed  sufficitquodsit  juxta,  vel  prope  rea- 
liter,  vel  virtualiter  ;  et  sic  est  in  qual  - 
bet  parte  virtualiter,  quia  virtute  nervi 
prope  existentis  qugelibet  pars  potest  sen- 
tiretangibile. 

Adpropositionem,dicitur  quodin  pis- 
cibus  (d)est  aliquid  proportionale  nervis, 
et  hoc  sufficit. 

ANNOTATIONES 

(a)  Ad  istam  quaestionem  dicendum,  quod 
caro  noii  est  o7'ganum,  sed  nervus,  etc.  Gir- 
ca  hancconclusionemvariae  sunt  sentenLiae: 
quidam  tenent  cor  esse  organum   tactus. 

Organum  \  Themistius  cap.  40.  Simplicius  text.  i  IG. 

«M^-  '  favet  Aristol.  de  Senect.  cap.  2.  et  de  Sen- 
8U,  cap.  2.  Alii  volunt  esse  carnem,  et  cu- 
tem,  Averroes  2.  de  Part.  animal.  cap.  1. 
et  8.'  Philopon.  adtext.  124.  Suar.  lib.  3.  de 


Ad    quar 
tum. 


existentis potest  quaelibet  pars  sentire  tan- 
ffibile.  Quibus  verbis  admittit  ahquo  modo 
carnem  sentire.  Prima  autem  sententia  om- 
ni  caret  fundamento,  quia  experientia  cons- 
tat,  non  tantum  in  corde,  sed  in  omni  parte 
corporis  tactum  inesse.  Quando  ergo  Aris- 
toteles  visus  est  illi  sententiae  favisse,  tan- 
tum  voluit  peculiariter  tactum  correspon- 
dere  cordi,  quia  est  necessarius  ad  vitam, 
et  fundamentum  aliorum  sensuum,  et  una 
cum  corde  perit,  vel  voluit  tactum  in 
corde  maxime  vigere. 
(b)  Per  illos  autem  ramusculos,  vel  nervos 
derivantur  testina  a  corde,  vel  cerebro  per 
totum  corpus.  Quidam  exponunt  Aristolclem 
ideo  dixisse  tactum  esse  in  corde,  quia  a 
corde  nervi  derivanlur  :  sed  Conimbr.  mul- 
tisprobant  1.  deOrtu^.  et  Interitu,  a  cerebro 
derivari  :  sed  quia  ab  hac  quoestione  absti- 
nuit  Doctor,  neque  ad  rem  multum  facit, 
eam  pertranseo.  Varius  tamen  puto  a  cere-  ^  ^^,.^, 
bro  derivari ,  quia  ex  dis>ectione  constat  ^'j*^'^^^^J 
ex  cerebro  descendere,  vel  ex  spinali  me- 
dulLa,  quie  soboles  est  cerebri,  e  qua  velut 
rami  ex  arbore,  hinc  inde  disperguntur, 
et  quo  a  cerebro,  vel  meduUa  longius  abe- 
unt,  eo  tenuiores  sunL.  Uem,  obsLructo  ce- 
rebro,  efficitur  quis  sensus  et  motus  ex- 
pers,  et  remedia  tunc  appIicauLur,  non 
cordi  scd  cerebro. 


Anim.cap.  27.  citans  alios.  Sed  conclusio     (c)    Adsecimdmn,Caro  animalis^^stanima-  l^l'^'^'^^ 


Docloris  communis  est,  quam  Lonent  Galen 


taanima  sensiliva  mediante  nervo,elc.  Con-  vuni,  ^ 

sentiiiiU 


QU^STIO  III 


483 


sequenler  ad  conclusionem  quoesUonis,  ne- 
gat  carnemhabereanimam  sensilivam,  ha- 
bet  tamen  yegetativam,  qualem  habent 
dentes  et  ossa  ,  quia  nutriuntur,  ut  tenet 
Phil.  2.  de  Gener.  animal.  cap.  4.  el  de 
Part.  cap.  6.  Sed  in  homine,  caro  sicut  et 
reliquse  parles  ad  veritatem  naturae  spec- 
tantes,  anima  rationali  informantur  ,  quia 
In  60  non  est  distinctio  vegetativoe  a  sensi- 
livaet  rationali. 

(d)  In  piscibus  est  aliquid  proportionale 
nervis,  quod  sufficit.  Constat  dum  secanlur 
pisces,  apparere  ramusculos  a  spinali  me- 
duUa  prodeuntes  per  lotam  carnem  disper- 
sos,  quos  nervos  dici,  et  esse,  vix  dubium 
est,  saltem  sunt  aliquidnervis  proportione 
correspondens.  Sic  Phil.  I.  de  llistor.  ani- 
mal.  cap.  4.  ait,  quod  in  aliis  est  sanguis,  et 
vena,  in  aliis  quodhis  proportione  respon- 
deat.  Sed  cumde  hac  re  dubitassem,  occur- 
rit  locus  Aristotelis  3.  de  Ilist.animal.  cap. 
5.  ubi  expresse  tribuit  nervos  proprie 
sumptos,  piscibus  :  Sunl  (inquit)  quae  nul- 
nt  vevoi  los  habent  articulos,  privataque  pedibus  el 
manibus  sunt,  iis  lertenues  incertique  ha- 
bcnlur  (nervi),  quapropier  in  piscibus,  qui 
juxta  pinnas positi  sunt,  ii  praecipue  ve- 
niunt  in  conspectum.  Ubi  nonnegat  nervos 
in  reliquis  partibus  piscium,  sed  quod  non 
ita  apparent  ad  oculum,  sicut  juxta  pinnas. 

Solvuntur  argumenta  contra  conclusio- 
nem  principalem. 

Objicitur  contra  conclusionem  quaestio- 

nis  ;   quia  experientia  constat  carnem  et 

cutem  sentire,  si  pungantur.   Respondetur 

cum  Phil.  2.  de  Anim.  cap.  II.  et  Scolo  hic 

ad  tertium,  id  fieri  per  nervum,  esto  non 

sit  immediatus  tangenli.  Objicitursecundo, 

in  stomacho    et  venis  fit  tactus  ubi   nulli 

suntnervi,  Respondetur  esse  aliquas  fibras 

nervis  proportionatas  ,  idque  ad  oculum 

patet  in  slomacho.   Objicitur   tortio,  taclus 

datus  est  animalibus,  ut  se  tueantur  a  no- 

civis,  ut  ait  hic  Doctor  num.  3.Ergo  in  om- 

nibus  partibus  corporis  est,  et  non  tantum 

'•vi  per  ^"  nervo.  Respondetur  nervos,   vel  eorum 

nes  cor-  ramusculos,  per  omnes  particulas  corporis 

tparsi.  diffundi,  quod  sufficit.  Objicilur  quarto  ex 


Arist.  1.  de  Ilist.  anim.cap.  4,  et  de  Part. 
cap.  1.  5.  8.  ubi  dicit  carnem  esse  organum. 
Neque  dici  potest  cum  Commenlatore  quod 
tunc  non  novit  naturam  nervorum,  quam 
exacte  indagavit  tractans  de  anima,  quia 
post  libros  de  Anima  scripsit  de  animali-  ' 
bus,  ut  patet  exordine  operum  ejus.  Res- 
pondetur  dupliciter  ex  Scoto  ad  primum. 
Ilic  adde,  esto  quod  scripserit  Aristoteles 
de  animalibus  post  libros  de  Anima,  tamen 
magis  standum  esl  iis,  quce  in  hac  rehabet 
de  anima,  ubi  ex  profes^^o  examinal,  quam 
de  animalibus,  ubi  tantum  refert,  vel  non 
examinat.  Adde  etiam  quod  dePart.  anim. 
cap.  10.  dicitcarnem  non  esse  sensorium 
tactus  ;  ergo  in  illis  libris  non  est  sibi  cons- 
tans,  sed  concordat  cum  Scoto  ad  1. 


QU^STIO  III 

Utrum  ad  tactiim  requiratur  medium 
extrinsecum,  et  inquo  fiat 


Aristot.  2.  de  Anima,  texi.  113.  Avicenna  6.Me- 
taph.  cap.  3. Averroes  2.  de  Anima  comm.  113. 
Philop.  Simplic.  Themist.  circa  le.xt.  113.  S. 
Thom.  Suessanus  et  uterque  Cajet.  ibid.  Albert. 
Magn.  eodem  Iraci  3.  cap.  32.  DaLndmus  disgres- 
sione  5G.  Provenzalis  p.  2.  desensib.  c.  51  Jan- 
dun.  2.  de  Anini.  q.  28.  Gonimb.  ibid.  cap.  11. 
q.  1.  arl.  2.  Aversa    de  Anim.    q.    54.  sect.  15. 


ViDETUR  quod  non  :  medium  debet 
esse  denudatum  a  sensibilibus  illius  sen- 
sus,  cujus  est  medium,  ut  patet  induc- 
tive  ;  aer  vel  aqua,qu£e  sunt  media  ex- 
trinseca,  non  sunt  denudata  a  qualitati- 
bus  tangibilibus  ;  ergo,etc. 

Praeterea,  si  qualitas  tangibilis  potest 
immediate  sentiri  sine  medio  extrinseco, 
illudnon  requiritur  ;  sed  in  hyeme  sen- 
timus  aeris  frigiditatem  immediate  sine 
alio  corpore,  quod  sit  medium  vel  ob- 
jectum  ;  ergo,  etc. 

Prasterea,  Contigua  sunt,  quorum 
ultima  sunt  simul  ;  sed  tanerens  et  tac- 
tum  sunt  conligua ;  ergo  eorum  ultima 
sunt  simul :  quorum  autem  ultima  sunt 


i. 


484 


1)E  ANIMA 


2. 


simul  eoruni  iion  est  aliquod  medium 
extrinsecum,  quia  eorum  ultima  sunt  in 
eodem  loco  primo  ;  ergo,  etc . 

Prfeterea,  qua3cumque  potentiaimmu- 
tatur  a  sensibilimediante  alio,prius  im- 
mutatur  a  medio  extrinseco  quam  ab  ob- 
jecto  ,  quia  medium  est  ei  propinquius ; 
sed  tactus  non  prius  immutatur  a  medio 
extrinseco  quam  ab  objecto,  sedsimul; 
ergo,  etc. 

In  oppositum  est  Philosophus  et  Com- 
mentator.  Ratio  Gommentatorisest;quia 
animal  vivens  in  aere  non  patitur  ab 
aere ,  vel  vivens  in  aqua  non  patitur  ab 
aqua.  Gujus  ratio  est,  quia  passio  natu- 
ralis  est  a  contrario  :  locus  autem  non 
est  contrarius,  sed  conformis  locato  ; 
quare,  etc.  Ulterius  dicit,  quod  si  senti- 
rentur  talia  media,  hoc  non  esset  ut 
pura  sunt,  sed  propter  admixtionem  ali- 
cujus  vaporis,  vel  alicujus  corporis  cum 
ipsis. 

Gontra  consequentiam  primas  rationis 
arguitur  sic  :  Gorpora  nostra  non  habent 
locum  naturalem,  nisi  ratione  elementi 
dominantis ,  sed  quando  unum  elemen- 
tum  locatur  ab  alio,  alteratur  ab  eo  : 
elementa  enim  alterant  se  secundum 
suas  extremitates,  secundum  quas  se 
invicem  locant;  ergo  non  obstante  loca- 
tione  talium  corporum,  adhuc  poterit 
animal  pati  ab  eis. 

Preeterea,  quod  est  in  potentia  tale, 
patitur  ab  eo,  quod  est  actu  tale ;  cor- 
pora  nostra  sunt  in  potentia  ad  excellen- 
tias  qualitatum  tangibilium,  cum  sint 
ad  medium  reducta  et  temperata  ;  ergo, 
etc. 

Contra  secundum  sic  :  generatio  po- 
test  fieri  cum  mixtione  in  simplicibus  ; 
sed  generatio  requirit  alterationem  ; 
ergo  potest  fieri  alteratio  in  aqua,  et  ab 
aqua  sine  admixtione  alterius  corporis. 
Pra3terea,  aut  aqua  calefacta  est  aqua 
pura,  aut   quid  mixtum ;  si  pura,  ergo 


non  requiritur  ad  suam  alterationem 
aliquod  corpus  sil)i  admixtum  ,  ssd  ip- 
samet  potorit  alterari ,  et  per  consequens 
alteraro  sensum,  sicut  mixtum  ;  ergo  in 
a3state  quando  est  aqua  calefacta,  et  in 
hyeme  quando  aer  est  frigefactus,  non 
sunt  elementa  pura  in  regionibus  nos- 
tris.  Pra3terea,  sequeretur  quod  qualita- 
tes  tangibiles  non  sunt  corporum  sim- 
plicium,  sed  mixtorum  tantum. 

Prieterea,  secundum  ipsum  ,  si  esset 
vacuum  ibi,  posset  esse  motus  animalis 
progressivus  ;  ergo  pes  tangeret  terram 
et  ejus  frigiditatem ,  non  autem  aerem 
vel  aquam  ;  ergo  potest  elementum  sim- 
plex  immutare  tactum. 

RESOLUTIO 

Qiialitas  inhgsrens  potest  sentiri  sine 
medio  extrinseco ;  et  idem  est  de  qua- 
libet  adhaerente,  si  sit  in  corpore  flui- 
do,  ut  in  aqua  vel  aere  :  secus  si  in 
corpore  non  fluido,  modo  sit  humidum; 
si  autem  siccum  sit,  immediate  senti- 
tur . 

(a)  Respondeo  ergo,  quod  tactus  potest 
comparari  ad  qualitatem  aliquam  inhas- 
rentem  accidentalem,  vel  adhaerentem, 
id  est,  non  in  proprio  subjecto,  vel  in 
alio  sibi  opposito  :  primo  modo  potest 
fieri  tactus  sine  corpore  extrinseco  me- 
dio,  sicut  patet  de  dolore  apostematis, 
qui  senlitur  valde  vehementer,  non  au- 
tem  nisi  per  tactum,  ut  patet  inductive. 
Loquendo  autem  de  qualitate  adhasrente 
quodammodo  sentitur  immediate  sine 
corpore  medio,  alio  a  corpore  cui  adh^e- 
ret,  immediate  tangente ,  sicut  patet  de 
qualitate  existente  in  corpore  noii  ter- 
minato,  sed  tluido  ,  ut  est  aer  velaqua, 
quorum  qualitates  immediatetanguntur 
sine  corpore  medio  alio  acorporibus  sub- 
jectis.  Si  autem   qualitas  adha^rens  sit 


3. 

Potest  I 
)'i  tact 
sine  m 

dio  extr 

seco. 


QU.ESTIO  III 


485 


in  corpore  leriiiiiiaio  iion  tluido  ;  aut  ex- 
Irema  langentis  et  tacli,  sunt  humida 
vei  sicca  ;  si  liumida,  tunc  sentitur  qua- 
litas  iilius  corporis  mediante  aiio  cor- 
pore,  sciiicet  sul:)jectoiiumiditatisiliius, 
sive  sit  aer,  sive  sit  aqua  :  si  autem  ex- 
trema  sunt  sicca,  tunc  immediate  senti- 
tur  quod  extremasint  sicca.Potest  etiam 
esse  vei  propter  caliditatem  corporum 
se  tangentium  consumentem  liumidita- 
tem  corporum  circumstantem,  vei  prop- 
ter  forteni  appiicationem  eorum  ad  invi- 
cem  eam  vioienter  expelientem. 
4.  Ad    argumenta    Commentatoris.    Ad 

primum,  dicendum  quod  eiementa  pos- 
sunt  considerari  secundum  suas  qualita- 
tes  activas  et  passivas  ;  et  sic  non  sunt 
similia,  sed  contraria  se  invicem  alte- 
rantia,  vei  secundum  quod  unum  iocat, 
et  continet  aliquid,  et  secundum  quod 
sunt  partes  universi. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  aqua   pura 
potest  calefieri,    cujus  oppositum  dicit, 
iicet  ignis  non  possit   infrigidari,    quia 
ignis  inter  elementa  estmaximeactivus. 
Galor  respectu  aliarum  qualitatum  ha- 
bet  rationem   fornite,  ut  dicitur   quarto 
Meteororum,    et  ideo  est  minime  passi- 
vus,  non  sic  autem  aqua,  qu£e  est  mate- 
riaiior. 
\dpri-         Ad  primum  principale  in  opposiium 
cundum.  dicendum,  quod  medium  (b)   debet  esse 
denudatum  a   qualitatil)us  langiljiiibus 
omnino,vei  secundum  suas  exceilentias. 
Ita  se  habent  ista,  aer  et  aqua,  inquan- 
tum  sunt  media.  Si  enim  iiaberent  aii- 
quam  qualitatem  in  magna   excelientia, 
tunc  magis  sentirentur  quam  aliqua  per 
ipsa.    Imo  impedirent  sentiri  alia,  si- 
cut  patet  de  a^pia  congeiata,  vei  valde 
caiefacta ,  et  acre  vaide  frigido. 
iiertium     Ad  aiiud,  dicendum  quod  si  duo  cor- 
pora  se  tangentia  sint  sicca  in  uitimis, 
tangunt  se  sine  medio,  et  suntcontigua, 
et  eorum  ultima  sunt    simul  :  si  autem 


liuniida  sunt,  eorum  uitima  non  ian- 
gunt  se  immediate,  sed  mediante  cor- 
pore  humido. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  aliquid^^o-  5 
test  esse  prius  aiio,  vei  causaiitate,  vel^j^,,,^*"^'" 
tempore,  vei  situ  :  ita  dico  quod  poten- 
tia  prius  immutetur  per  medium  extrin- 
secum,  quam  organum  potest  esse  ve- 
rum  :  et  Iioc  secundum  situm,  et  se- 
cundum  causalitatem  in  aliis  sensibusa 
tactu,  sicut  in   visu.   Immutatur   emm.  in  quatuor 

,.  •II-  1  •      sehsibus 

prius  medmm  a  sensibiii  secundum  si-  prius  im- 
tum,  quia  est  ei  propinquius ;  et  secun-  "ned!u>n  ' 
dum  causaiitatem,  quia  immutatio  ^Q-lanum^^' 
dii  est  causa  immutationis  organi,  iicet 
non  prius  tempore  ,  quia  visiofit  in  ins- 
tanti.  In  auditu  etiam  estprior  immuta- 
tio  in  causaiitate,  et  situ,  et  tempore ,  et 
in  aiiqua  sui  parte,  scilicet  in  remota  ab 
organo,  quia  sonus  se  multiplicat  me- 
diante  motu  locali,  sicut  etiam  in  ol- 
factu  et  gustu  :  in  quo  gustu  medii  ex- 
trinseci  immutatio  est  causa  immutatio- 
nis  organi,  iicet  simul  tempore  immute- 
tur  saliva,  qua3  est  medium  extrinse- 
cum,  et  organum  :  sed  in  tactumedium 
extrinsecum  prius  quidem  situ  immuta- 
tur,  quia  est  propinquius,  non  tamen 
prius  tempore,  sed  simul  tempore,  per- 
cutitur  clypeus  et  clypeatus,  non  autem 
simul  causaiitate  ;  (  nam  ciypeus  per- 
cussus  percutit  clypeatum  : )  nec  aer 
vel  aqua  in  quantum  sunt  media  extrin- 
seca  immutant  organum  tactus,  licet 
bene  immutent  in  quantum  objecta  ;  et 
iioc  ideo,  quia  medium  extrinsecum  in 
tactu  est  accidentaiiter  requisitum,prop- 
ter  hoc  quod  non  potest  animai  vivere 
sine  eis,  nec  tactusest  nisi  in  aere,  vel 
aqua  modo  pradicto ;  non  quia  de  ne- 
cessitate  tangat  per  aerem  et  aquam, 
tanquam  per  medium  essentiaiiter  requi- 
situm,  sicut  caro,  vel  sicut  requiritur  ad 
aiios  sensus  :  imo  magis  sensibiiiter 
tangerentur  sensibiiia  extrinseca  sine  ta* 


486 


DE  ANIMA 


quam  in  ipsis.  Licet  ergo 


Manus 
O07igelata 
igni  appli- 

cata  vti- 
nus  calefit 
(t  maxime 
doiet. 


CofpiisSo- 
li  applica- 
tum  unde 
senliat  ca- 
lorem. 


/• 


libus  mecliis 
non  prius  tempore,  vel  causalitate  im- 
mutetur  potentia  tactiva  a  medio  extrin- 
seco  quam  ab  objecto,  prius  tamen  se- 
cundum  situm  immutatur,  et  hoc  suffi- 
cit  ad  tale  medium. 

ANNOTATIONES 

{B^)Respondeo  ergo,  tactus,  etc,  Qualitas  in- 
hxrens  sentitur  immediate,  elc.  Non  in- 
tendit  organum  tactus  sentire  qualitatem, 
verbi  gratia,  calorem  sibi,  sed  parti  vicinae 
inhserentem.  Primo,  quia  alii  sensus  non 
sentiunt  quaUtates  sibi  inhGerentes  ;  non 
enim  sentit  lingua  sapida  suum  saporem. 
Secundo,  tactus  majorem  calorem  sentit 
quam  sibi  inhoerentem  ;  ergo  non  sentit  in- 
hoerentem,  quiahunc  solum  sentiret.  Ante- 
■  cedens  patet  in  manu  applicata  igni,  quae 
sentit  intensum  calorem,  eL  amoto  igne  sta- 
tim  senlire  desinit  ;  igitur  non  erat  calor 
inhoerens,  quem  sentiebat.  Tertio,  tactus 
sentit  duriliem  et  mollitiem,  quas  constat 
non  sibi,  sed  rei  tactse  inhserere.  Quod  vero 
hoec  sit  mens  Scoti,  patetex  adducto  exem- 
plo  de  apostematis  dolore,  quem  sentit  tac- 
tus,  nerape  existens  in  parte  vicina  parlis 
^nfectoe,  cui  inhoeret  nociva  qualitas. 

Objicies:  dum  objicimur  Soli,  senti- 
mus  calorem,  non  calefacientis,  quia  nul- 
lus  est  in  Sole  ;  ergo  nobis  inhserentem. 
Respondetur,  nos  sentire  calorem  aeris,  el 
exhalationem  etsanguinis  calefacti.Contra, 
ponamus  aliquem  immediate  Soliapplicari 
sentiet  calorem,  et  non  a  causis  relatis,  nec 
a  Sole.  Respondetur  sentire  calorem  virtua- 
lem,  quatenus  Sol  producit  in  eo  species 
intentionales  caloris  ,  et  irapertinens  estad 
sensalionera,  quod  realem  vel  materialem 
calorem  producat ;  posset  enim  mors  sequi 
ex  sola  operatione  intentionali  sensibilis,ut 
habet  Doctor  4.  dist.  44.  qusesl.  3.  nwn.  3. 
ubi  tenet  ut  probabilius,  ignem  inferni 
lantumintenlionaliter  acturum  in  corpora 
damnandorum,  dequopostea. 
Prajterea,  sanguis  tunc  calefieret,   cujus 


calorem  nervi  undique  per  corpus  dispersi, 
statim  sentirent. 

Objicies  secundo,  calor  in  organo  potest 
in  alio  subjecto  ejusdem  rationis  species 
intentionales  producere  ;  ergo  et  in  suo  or- 
gano.  Nego  consequentiam,  quia  sicut  non 
potest  realiter  suum  subjectum,  bene  ta- 
men  aliud  ejusdem  rationis  alterare,  ita 
dicendum  de  actione  intentionali  ;  est  enira 
concoraitantia  inter  hasactiones,  ut  unanon 
possit  esse  ubi  naturaliter  nequeat  esse   al-  ,    . 

^  ActlO     7l> 

tera  ;  verura  non  se  concomitantur   secun-  turalis  t 
1  ..  ,  .  ....  intention 

(iuraproportionera  graduura,  imo  contingit  uj  non 

intensam  esse  actionera,  ubi  realis  est    re-  /^'"!/?" 

'  tur  3gcu 

missa,  uthabet  Doctor  supra  :  verbigratia,  dum  gr 
quando  manus  intense  frigida  applicatur 
igni,  ibi  est  intensus  dolor  ,  el  taraen  re- 
missus  calor,  propter  excellentiara  frigoris , 
quia  contraria  a  contrariis  magis  sentiun- 
lur,  inquit  Aristoteles  in  Prohlem.  secl.  8. 
q.8. 

Objicies  teriio,  contra  id  quod  ait  Doctor, 
dolorem  apostematis  sentiri  a  tactu  ,  qui 
dolor  et  voluptas  sunt  appetitus  actiones, 
vel  passiones  ;  et  hoc  secundura  tenet  ipse 
Doctor  4.  dist.  44.  qusest.  3.  vide  ipsura 
quasst.  2.  n.  5.  Respondetur,  de  causa  dolo- 
ris  non  convenitur.  Galen.  l2.Methodi,  cap 
7.  ait  esse  notabilem  mutationem  prima- 
rura  qualitatum  vel  divisionum  con- 
tinui.  Alii  dissolutionem  temperamenti.AIii 
hanc  cum  divisione  continui  :  tactus  autem 
senlitprimas  qualitales,  et  etiam  divisio- 
nera  continui  seu  motus  localis,  licet  non 
ut  sensibile  propriura,  sed  ut  coraraune: 
phantasia  apprehenditex  tali  tactu  inconve- 
niens,  circa  quod  appetitus  habet  nolilio- 
nera,  qua  posita,  causatur  in  appetitu  do- 
lor,  quera  Doctor  vocat  passionera,quianon 
est  liberura  eo  carere,  posito  nocivo,  vel 
polius,  quia  appetitus  passive  se  habet  ad 
eam,  est  taraen  qualitas.  Si  quoeras  quoe- 
nara  est  ejus  iraraediata  causa  ,  puto  esse 
nolitionem  disconvenientis  jam  positi  in 
esse,  quae  eum  causat  sicutactus  habitum, 
de  quo  infra  «(/  quiest.  11.  num.  8.  vide 
Schol.  noslrum  3.  dist.  15,  n  .  8.  et  12. 
et   i.    dist.    44.   quxst.  2.  Eatenus    dicit 


QU^STIO  III 


Scotus  laclum  senlire   dolorem,  qualenus 
senlit  ejus  causam.  Loculio  igitur  est  cau- 
salis  seu  virlualis,  non  formalis,  quando 
dicit  tactum  gentire  dolorem. 
8.   .        Objicies  quarlo,  conlra  id  quod  ait  tac- 
tum  sentire  langibilia  immediata  sibi,quia 
sensibile  positum  super  sensum  impedit 
sensationem,  2.   de     anim.   text.  15.    98. 
116.    Uespondetur  ad  hoc,  ^.  se(?. 
{^)Ad  prmum,principale  medium  debelesse 
denudatum  aqualitate  tangibili. l^oneslsen- 
sus,quod  non  sit  capax  illius  qualitatis  se- 
cundura  mereale,sed  tantum  secundum  es- 
se  intentionale,eo  modo  quo  organum  visus 
non  possit  recipere  colorem  secundum  esse 
materiale,  sed  tantum  intentionale,    ex  2- 
^Medium   de  Anini.   /exM26.    de   quo  Scot.  2.     dist. 
quaiiilfe  ^-  Qusest.^.   ad  3.  num.  iQ.  Constatenim 
angibiie.    experientia,  aerem,   quo  mediante  sentio 
calorem    ignis,   esse  calidum.   Sensus  est 
ergo  ,  medium  qua  tale,   carere  qualitate 
tangibili  ,  et  si  liabet  eam,  objectum  est 
censendum,  non  medium. 
Medium        Ad    quartum,     in  visu  simul  mutantur 
nurnvisus  medium,  et  organum.  Ratio,  quia  translatio 
simul  mu-  gpgcigj  yisibilis  non  habet  contrarium,   nec 
iic  de  au-  fit  per  motum  localem  ,  et  sic  simul  tem- 

auditu  €t  .  ,  .  !•«•       1- 

oifactu.      pore  m  propmquum  et  remotum  ditiundi- 
tur  ;  sicutSol  simul  parles  propinquas,   et 
remolas  medii    illuminat ,  at  non    simul 
mutatur  medium  et  organum  auditus,  et 
olfactus  ,  quia  intervenit  in  his  molio  lo- 
calis  :  causatur  enim  sonus  realis  per  im- 
petuosam  medii  molionem.  Unde  experien- 
lia  constat  sonum  prius  audiri  a  propin- 
quioribus,  quam  a  remotioribus.    An  vero 
sine  reali  medii  excilatione,  mittat  species, 
postea  dicetur.   Similiter  evaporalio,  seu 
substantia  fumea  deferens  odorem,   habet 
secum  comilem  motum  localem.  An  vero 
ad  sensationes  horum  sensuum,  requiralur 
necessario    medium  extrinsecum,   dicetur 
quaestione  sequenti. 

Circa  id  quod  Doctor  ait,  num.  i.  in  cor- 
pore  quxstionis,  tactum  sentire  corpora 
fluida  immediate;  item  corpora  consislentia 
sicca,  non  tamen  consistentia  humecta,  non 
convenil  inler  Doclores.D.Thom.i/i  text.Wi. 


9. 


Cajelanus  et  alii  tenentad  corporadura  tan- 

1  ....  .  , ,  _    Bura  et  sic 

genda,requirimedium.Averroes  comm.ilb.    ca  sine 

quem  sequitur  Jandunus    universaliter  ad  ^Q^ntur^"^' 

omnem   tactum   requirant  medium  ;  quia 

verohoec   sententia  videtur  expresse  con- 

tra  experienliam  de  tactu  aquse,  et  aeris, 

respondetur  quod  aer  in  sua  naturali^  dis- 

positione  non  agit  in  nos,quia  est  locus  nos- 

ter  naturalis  ,  nec  sentitur,et  talis  est  sem- 

per  nobis  immediatus.  Idem  aiunt  de  aqua 

respectu  aquatilium  :  quando  ergo  aer  ca- 

Iefacit,vel  infrigidat,ille  nonest  naluralis, 

sed  aliis  corporibus    ut  exhalationi,   aut 

vapori  raixtus  ,  et  sic  sentitur,  non  taraen 

immediale,   quia  aliqua  pars  aeris  natura- 

lis  mediat. 

Contra  hoc   :  et  primo     contra   secun-  Locus  na- 

,  ,  .  ,  turali* 

a-im,  ponantur  pisces  m  aere,  certura  esl  agit  in  lo- 
quod  aget  in  eos,  nuUa  aqua  media  ;  quia  <^**""'- 
non  est  ipsorum  locus  naturalis.    Secundo 
etiam  locus  naturalis  agit  in  locatum,   ut 
elementum  unura  in  aliud  contentum.  Ter- 
tio,elementum  in  sua  nat  urali  dispositione, 
habet  qualitates  activas  excedentes  eas,qu9e 
sunt  in  raixtis  ;  ergo  agit  in  ea.   Quarto, 
falsura  est,  quando  eleraentura  est  extra 
suam    naturalem     dispositionera,    habere 
semper  corpora  alia  sibi  mixta  ,  quia  Sol 
calefacit  aerem  et  aquam  ,  nuUo  alio  cor- 
pore  eismixto. 

Contra  primura,  nerape  ad  dura  tangenda  ^^ 
requiri  semper  medium  ,  quia  sequeretur 
quod  gladius  abscinderet  alicui  caput,  aere 
semper  raedio  inter  ipsum  et  collum,  et 
sic  aer  esset  iramediatum  instrumentum. 
Secundo,  ingentes  lapides  sustentarentur 
in  aere,  quia  non  tangerent  imraediate 
terram.  Tertio,  ferrum  ignitum  supposi- 
tum  carni,  illam  urit  nullo  medio  aere. 

Dicendum  ergo  cum  Doctore,  cbrpora 
solida  sicca  se  tangere  immediate  etsi  non 
secundum  se  tota,  et  hoc  secundum  tan- 
tum  voluit  Aristoteles  text.  113.  Et  ratio 
est,quia  regulariter  sunt  in8equalia;at  vero 
si  corpora  solida  sint  humida,  imraediate 
non  se  tangunt,  ut  ex  Phil.  jara  citato,tenet 
Doctor  et  experientia  testatur.  Cajelanus  dat 
frivolas  solutiones  ad  rationes  allatas.   Ad 


48  S 


1>E  ANiMA 


primam,  admiUilaereiu  esso  jneiiium,  ta- 
men  giadium  ail  esse  immedialum  in>lru- 
montum  abscissionis.  Conlra,  id  quod  im- 
mediate  separal  partes  conlinui,  occupans 
locum  inter  eas,  esl  immediatum  scissionis 
.  ^^,^_  inslrumentum.  Ad  secundam,  admittit  mo- 
susthiere  dicum  aerem  sustinere  ingens  suppositum 

ingenssnp-  .  . 

positum    saxum,  virlute  universalis  natur?e.  Contra, 
titlwn!^''  "^^^'^  cliimsera  est  lioc  dicere,  cum  nec   ra- 
lio,  nec  experientia  faveat,   sed   utrumque 
sit  in  oppositum. 
*!•  Dicimus  merilo,  gravia  ascendere  sur- 

sum,  et  levia  deorsum,  ne  detur  vacuum 
quia  experientia  id  conslat  :  at  liic  nulla 
experientia  est.  Pneterea,  applicetur  ignis 
illi  aeri  intermedio,et  corrumpelurnisi  fin- 
gas  incorruptibilem  esse.Sed  objicitur  exCa 
jetano:Si  duo  corpora  secundum  superficiem 
se  tangerent  immediate,  et  alterum  tollere- 
tur  ;  aut  aer  circmnstans  immediate  reple- 
ret  lotum  spatium  inter  illa,  et  daretur 
motus  in  instanti  ;  aut  non  replerct,  et  es- 
set  vacuum.Respondetur,naturaliter  unum 
non  posse  secundum  omnes  partes  simul 
sejungi  ab  altero,  sed  bene  successive,quod 
sufficit :  et  sic  successive  polest  unum  pla- 
num  supponi  alteri,  et  illud  tangere  im- 
mediate. 


QU/ESTIO  IV 

Utruin  sensibile  posituni  siqjet'  senswn, 
vel  organwnsensus,  sentiatiir 

Aristoieles  lib.  2.  deAnima,  cap.  6.  text.  75.  et  cap. 
8.  rej^f.t-S.  Sanctus  Thomas /fiu/.  lect.  ih.  Alber- 
tu8Ma^nus'2.  partc  summa;  dc  Homine,  qucest. 
detaclu.  jrEg\di\i&2.  de  Anima,in  cap.  ii.  et  lib. 
2.  Hexameron,  cap.  12.  Uferque  Gajetanus  2.  de 
A7iima,  in  cap.  11.  Jandun.  ibid.  gua^st.  29.  Ja- 
vellus  cjua^st.  '60.  ApoUin.  qua-st.  34.  Fen-ar. 
qucfst.  i9  ToletusS.  de  Anima.  cap.  12.  qua-si. 
2.  Conimbr.  2.  (/e  Anima,.  cap.  \[.  qucest.  3.  Rn- 
vins3.  deAnima,cap.  i.  qua-st.  d.  Gomplutenses 
disp,  9.  de  Anima,  qucest.  3. 

ViDETUR  quod  sic  :  quia  cultellus 
scindens  nervum  causat  maximum  do- 
lorem,  majorem,  quam  si  scinderel  car- 
nem  :  nervus  autem  est  organum  tactus, 
qui  senlit  dolorem  ;  ergo,  etc. 


Pra3terea,  aliqui  humor  potabilis  po- 
situs  super  mediuni  gustus,  scilicet  su- 
pra  carnem  linguae,  sentitur;  ergo  multo 
magis  positus  super  organum.  Ante- 
cedens  patet.Probatio  consequentia^.quia 
caro,  qua3  est  medium  in  gustu,  est  cor- 
pus  mixtum  et  compactum  ;  polabile  au- 
tem  non  est  ita  mixtum,  vel  materiale  , 
nec  compactum  ;  ergo  species  potabilis 
materialius  recipitur  in  medio  quam  in 
organo,  quia  unumquodque  recipitur 
secundum  modum  recipientis  ;  si  ergo 
species  potabilis  receptainmedio  causat 
gustum,  multo  fortius  potabile  positum 
immediate  super  organum  causat  gus- 
tum. 

Pr^eterea,  sonus  habet  esse  reale  in 
omni  parte  medii;  sed  aurispotestaudire 
in  omne  jaite  medii,  existentia  etiam 
in  parte  sibi  conjuncta  ;  ergo,  etc.  Pro- 
batio  majoris,  quia  quod  habet  esse  in- 
tentionale  tantum,  non  manet  absente 
generante ;  sed  sonus  manet  in  omni 
parte  medii  absente  corpore  sonativo  ; 
ergo  habet  in  omni  parte  medii  esse 
reale.  Minor  est  manifesta  ;  ergo,etc. 

Praeterea^odor  in  fumali  evaporatione 
habet  esse  reale,  sed  quando  fumalis  eva- 
poratio  intrat  nasum,  sentitur  odor;ergo, 
etc. 

Gontra  est  Philosophus,et  omnes  com- 
muniter  concedunt  in  tantum,  quod 
dicunt  aliqui  quod  si  cultellus  scinderet 
immediate  nervum,  in  quo  est  sensus 
tactus,  homo  non  sentiret. 

Istam  autem  conclusionem  sic   pro-  n^r  ,  ,. 

1         ne/ut.jtto 

bant  aliqui  :  Oportet  sensum  haberepro-  »'•<»'«"». 
portionem  non  tantum  ad  objectum,  sed 
ad  medium,  ad  hoc  quodexerceat  actum 
suum,  ita  quod  sicut  ab  excellenti  sen-  j 

sibili,  et  improportionabili  sensu,  non 
immutatur  sensus,  nec  etiam  a  remisso 
inproporlionato,  ita  nec  sentit  suum 
objectum,  si  medium  sit  nimis,  vel  pa- 
rum  protensum,  vel  nimis  remotum,vel 


gU/ESTJO  VI 


189 


propinquum;  quia  ergo  objecto  posito     cs.sc^  vei  secundum  eumdem  modum  es- 
super  organum.  non  servatur  debita  pro-     sendi,  quomodo  est  in  re  extra  ,  ut  cum 


portio  medii :  ideo,  elc 

Contra  istam  rationem  arguitur  sic  : 
Caro  immutata  ab  objecto  tangibili,  im- 
mutat  immediale  organum  tactus.  Si- 
militer  aer  propinquus  pupilla?  imme- 
diate  immutat  eam  ;  ergo  propinquitas 
medii  non  tollit   ejus    immutationem 


sensus  tactus  calefit,  vel  alius  sensus 
aliqualiter  alteratur,  vel  movetur  se- 
cunduni  locum.  Alia  est  immutatio  ani- 
malis  secundum  quam  immutatur  in- 
tentionaliter,  vel  spiritualiter  a  sensi- 
bili,  licet  habeat  modum  essendi  extra 
realcm    et  materialem  :   modo  ita  est, 


Aha  ratio  eorum  est  ha^c  :  Species  in  or-  quod  aliquis  sensus  immutatur  spiritua- 

gano  habet  ....  ab  objecto,    ergo  me-  Jitcr  tantum,    ut  visus  :  tactus    autem 

diaiitecorporemedio^inquohabet   esse  utraque        immutatione      immutatur. 

mmus  matenale,  quam  m  objecto  ;  ma-  Ouod  naturaliter,  probo  ;  quia  organum 

elZT     T'    ^\^''§-^^^'^'   ^^^^  ^^  estcorpusmixtum,sicutmedium,quod 

extremo  m  extremum  devemturperme-  est  caro  ,  ergo  est  passivum  naturale,  et 


Visus  tan- 
tum  inten- 

tionalitcr 
rnovccur. 


Re/iciiur 


dium 

Contra  istam  rationem  arguitur  sic  : 
Caro  habet  esse  materialius  quam  aer  , 
et  per  consequcns  calor  in  carne,  magis 
quam  in  aere  ;  sed  calor  carnis  potest 
immediate  immutare  organum  tactus, 
quia  est  ejus  medium  ;  ergo  multo  magis 
calor  aeris. 

RESOLUTIO 

Sensibile  positum  supra  sensiim  visus, 
impedit  sensationem  :  in  aliis  cmtem 
setisidus,  quo  sensu  id  verum  sit,  ex- 
plicatur 


mutaiio 

sibilis 

4ex. 


receptivum  passionis  naturalis  :  qua- 
litates  autem  tangibiles  sunt  natura- 
liter  activie  ;  ergo,  etc.  Similiterimmu- 
taturintentionaliter ,  quia  si  tantum 
naturaliter  immutaretur  ratione,  qua 
mixtum  naturale,  non  plus  sentiretqua- 
litates  tangibiles,  quam  lignum  vel  la- 
pis  ,  quag  naturaliter  immutantur  :  quia 
ergo  tactussentit  hujusmodi  qualitates  ; 
ideo,  etc. 

PrcTterea,  hoc  patet  ratione  Theologi- 

ca;    in  damnatis  post  resurrectionem 

generalem  erit  sensus  tactus,  et  omnes 

sensus  in  actu  suo,   et  tamen  tunc   tac- 

tus  non  immutabitur  naturaliler,     quia 

ista  immufatio    est  corruptiva   ;   ergo 

)     Respondeo,  quod  in  uno  sensu,  sci-     tantum  intentionaliter,  tamen  ista  etiam 

licet   visu,   est  causa     specialis,    quare     maxime  afflictiva  ;  ergo   verissime  po- 

sensibile  positum  super  sensum  non  fa-     terit  ibi  esse  una,  sine  alia  ;  tamen  in 

cit  sensum,    quia  color  non  videtur  nisi     statu  isto  non  est  intenfionalis   immuta- 

tur  medium  illuminatum.  Si  autem  co- 
lor  poneretur  super  organum  visus 
obumbraret  ipsum  ,  et  ideo  sequitur 
quod  non  posset  videri.  De  aliis  autem 
sensibus  conclusio  Philosophi  recte  ex- 
ponenda  est.  Circa  quod  sciendum,quod 
est  duplex  immutatio  sensibilis  ;  una  est 
naturalis,  scilicet  quando  immutatur 
Bensus  a  sensibiii  secundum  illud  tale, 


Tactns 
immulalur 
nalurali- 
ter,  et   in- 
tenlionali- 
ter. 


Sensus tac 
lui    dam- 
nalorum 
non  immu- 
iabilurna- 
turaliter. 


quiacausatur  ab  ea.  Immutatio  ergo  in- 
tentionalis  sensus,  non  est  naturalis, 
cum  sine  naturali  possit  esse,  scilicet 
in  damnalis.  Naturalis  etiam  potest  es- 
se  in  inanimatis,  qu^e  non  sentiunt,  qu» 
tamen  naturaliter  irnmutantur  ;  et  ideo 
tangibile  positum  super  organum  tac- 
tus,  cum  non  immutet  nisi  naturaliter, 
ipsum  non  facit  sensum  tactus,  sed  spe- 


490 


DE  ANIMA 


cies  tangibilis  recepta  in  eo  intentiona- 

liter  facit  sensum  tactus.  Sic  ergo  im- 

mutatio  animalis  in  organo  tactus,   vel 

aliorum,  bene  facit  sensum,  non  autem 

Immutatio  naturalis  ;  sed  immutatio   nctiiralis  (b) 

non'facU   m  organo  non  facit  sensum,  imo  magis 

*""*"'"•      impedit  ;   quia  si  sine  naturali    posset 

esseintentionalis,  magis  sentiretur  sen- 

sibile,  sicut  patet  in  damnatis :  tamen 

immutatio  naturalis  in  carne,  qufe  est 

medium,  bene  facit  sensum   causando 

immutationem    sensibilem    in     organo 

nonde  se  tantum. 

5.  Responsiones  in  oppositum  bene  pro- 

ml7r\xn-  bant,  quod  immutatio  animalis   est    si- 

sum,   non  j^jj^g  ^^^  immutatione  naturali  pro  sta- 

facit   sen- 

sum.expii-  ^y  yitge,  nec  sine  illa  potest  esse,   quan- 

catur.  _  1  -u 

tum  ad  illos  quatuor  sensus,   de  quibus 
fuit  argutum,licetde  visu  aliud  sitprop- 
ter  rationem  superius  tactam  :    non  ta- 
men  probant  quod  immutatio  naturalis 
inquantum  hujusmodi,  faciat    sensum, 
quia  magis  impedit  ut  visum  est  :  sed  si 
sentiat  hujusmodi   sensibilia    tangentia 
organura,  hoc  est  ratione  immutationis 
animalis  per  se,  quas  causatur  anatura- 
li  immutatione  secundum  quam  tangunt 
organum,  et  ideo  secundum  hoc,  est  ve- 
rapropositio  Philosophi,  quod  sensibilia 
tangentia  sensum  non   faciunt  sensum, 
quia  ratione  immutationis  naturalis,  se- 
cundum  quam  tangunt    organum,  non 
faciunt  sensum. 


ANNOTATIONES 


6. 


(vL)Respondeo,  quod  in  uno  sensu,  scilicet  vi- 
su,  etc.  Sententia  Doctoris  solum  visum  re- 
quirere  necessario  medium  extrinsecum, 
reliquos  sensus  iion.  Alii  tres  sensus  indi- 
gere  medio  volunt,  sed  communior  id  de 
omnibus  asserit.  Et  probatur  ex  Aristotele 
2.  de  Anima,  texl.  75.  98.  IIG.  Ita  D.  Tho- 
mas,  Cajelanus  in  ullimum  locum,  Conim- 
bric.  caj9.   11.  quaesL  Z.art.    2.  tactum  ta- 


men,  et  gustum  excipiunt.  Sed  Suarez  lib.  Solus    vi- 

'        ®  '^  sut    ntcet' 

3.  de  Anima,  cap.  27.  sequitur  Scotum,  et  tano  peut 
adducta  hic,  et  qusest.  prseced.  a  Doctore,  *"* 
et  qua3  in  annotationibus  dicta   sunt,    id 
convincere  videntur.  Et  certe  si  ponamus 
manum  in  medio  ignis,  chimsericum  est  di- 
cere,  quod  cutis  ejus  mediante  aere,  sentit 
calorem,  et  oporteret  dicere  quod  aer  ille 
non  posset  ab  igne  corrumpi.  Item,   in  ol- 
factu  vaporatio    odorifera  subit  ad  cere- 
brum  ,  et  sic  ad  organum,  ex  Aristotele  16. 
Prohlem.  qusesl.  5.  sonus  etiam  vehemens 
propinquus  penetrat  usque  ad  auditum.  De 
gustu,  res  est  clarior,  quia  ad  saporem  per- 
cipiendum  requiritur  humiditas  ex  Aristo- 
tele  2.  de  Anima,  text.  104.  ut  gustabile  hu- 
niectum  in  poros  linguse  transfundat  vapo- 
rem  sapidum ,  et  hac  ratione  infirmi,  arente 
lingua,  saporem  non  percipiunt. 

Ad  Arislotelem  bene   respondet  Doctor,        7^ 
ipsum  inlelligendum  esse,   quod  sensibile  ^^;'*^,^!" 
positum  super  sensum,  quatenus  eum  im-  super  sen. 

^  ^  sum,    etc. 

mutat  realiter,  non  facit  sensum,  potest  ta-  exponitur 
mea  facere  prout  immutat  intentionaliter, 
ut  ex  dictis  patet.    Suarez  ait  proloquium 
illud,  quod  tribuitur    Aristoteli,    verum 
esse,  si  intelligatur  sensibile  inhaerens  non 
posse  sentiri ,  quod  patet  in  auditu,  olfactu 
et  gustu  ,  quorum  sensibilia  inepta  sunt 
inhserereorgano,  quia  sonus  inest  tantum 
aeri  :  sapor,  et  odor,  quia  non  sunt  quali- 
tates  activse,  non  disponunt  subjectum,  sed 
supponunt  sibi  proportionatum,  cujusmodi 
non  est  organum  horum  sensuum.  De  tactu 
autem,  patet  quodnonsentit  tangibilia  sibi 
inhserentia.  Quae  doctrina  placet,  et  est  con- 
formis  Scoto,  prseter  id  quod  ait,   organum 
gustus  non  esse  subjeclum  saporis  ,  nam 
inter  onmes  partes  animalis  videtur  nuUa 
esse  melioris  saporis,  quam   lingua.  Ratio 
ergo  est,  quod  qualitas  sensibilis  inhoerens, 
sicut  non  agit  realiter,  ila  nec  intentionali- 
ter  in  subjectum  ,  ut  fuse  probavi  qusestio- 
ne  prsecedenti. 

Ratio  Doctoris  de  visu  optima  est ;   quia        g. 
non  potest  videre  nisi  objectum   illumina-  ^^"[f/Jc 
tum,  neque  illuminari  polest  nisi  per  me-  ^^^^lJ'. 
dium.  Objectum  visus  est  color  secundum 


QU.ESTIO  V 


491 


rein 
trime  um. 


esse  materiale  seu  nalurale,  cujus  subjec- 
lum  esl  superficies  corporis  lerminali  seu 
opaci  :  at  secunduni  esse  intentionale,  re- 
ceplivum  est  corpus  perspicuum,  seu  non 
terminatum  secundum  se  totum,  ut  habet 
Doctor2.  distinct.  S.quasst.  S.ad  S.num.  16. 
Si  autem  color  cum  suo  subjecto  terminato 
supponeretur  ipsi  visui,  obumbraretillum, 
vel  clauderetpalpebras,  et  sic  impediretil- 
luminationem,  et  consequenter  sensatio- 
nem, 

(3bjicitur,  quia,  teste  experientia,   et  do» 

cet  Aristoteles  de  Sensu,  et  sensib.   can.  2. 

in  tenebris  fulgorquidamapparet  inoculo. 

Item,  cum  digito  comprimitur  oculus,  hu. 

Dum  ocu-  mor  quidam  concretus  cernitur.  Responde- 

nebris  au  tur  ad  primum,  fulgorem  illum  cum  ocu- 

%i'7uil^0'  ^^^  ^^  tenebris  atteritur,  diffundi  ad  ipsum 

»1-  organum,  et  non  videri  secundum  illam 

partem  quae  in  organo  est.  Ad  secundura, 

per  idem  patet:  si  enim  aliquishumor  cer- 

L  nitur,  distat  ab  ipsoorgano,  et  illuminatur 

medium  distanlias,  ut  videatur. 

9  Responsiones  ad  rationes  pro  resolutione 

hujus  qusestionis  rejectie    sunt  evidenter 

Quale  me-Q^fsest.  jjrxc.   annotat.  3.   Ex  dictis  patet 

taaum  re-  P^i^^Oj  ^^  tactum  necessario  nuUum  requiri 

quiritur.   medium  ;  quando  autem  intercedit^  debet 

esse  capax  primarum  qualitatura,  ut  istae 

senliantur.  Quoad  alias  qualitates,  ut  duri- 

lies,  asperitas,  hoc  non  sufficit  ,  sed  requi- 

rilur  esse  molle,  qualis  est  cutis,  tela.   De 

gustu,  forte  non  tantum  non  est  necessa- 

riura  medium,  sed  irapedit  sensationera  , 

quia  sapor,  experientia   leste,  non  videtur 

diffundere  species  citra  materialem  contac- 

lum.  Idem  judicium  est  de  auditu,   et  ol- 

factu.  Ilaque  solus  visus  necessario  requi- 

ritmediumextrinsecum  :  solus  tactus  per 

accidens  requirit,    reliqui  omnino  respu- 

unt. 

hiimuiatio  (b)    Immutatio naluralis inorgano,nonfacit 

naluralis  .  .     . 

impedit  sensum,  imo  magis  impedit.  Constat  ex- 
neTi!"''°"  Perientia,  quando  tactus  habet  calorem  ma- 
gnum  sibi  inha^rentem,  quod  imperfecte 
sentit  calorem  :  e  contra  quando  intensum 
habel  frigus  (  ut  videro  estin  manu  conge- 
lala  igni  applicata)  perfecte  sentit  calorem, 


aquo  tamen  parum  immutaturnaturaliter, 
propter  frigus  intensum  resistens.   Gausa 
forte  est,  quia  quando  impeditur  agere  na- 
turaliter  per  conlrarium  prsesens,  agit  in- 
tensius  tunc  intentionaliter,    diffundendo 
species  :  et  hinc  est  quod  manus  illa,    eo 
casu,  magis  dolet,  licet  minus   immutetur 
naturaiiler,    quia  dolor  sicuL  et    voluptas 
sequitur  actionemintentionalera,  non   rea- 
lem,  de  quo  Doctor  4.  d.   44.  q.  3.  ubi  ha- 
bet  ut  probabilius,  corpora  damnatorura 
tantum  passura  actionem  ignis  intentiona- 
lem.  Vide  eum  3.  dist.    15.  num.  8.   Sed  Q^are  ma- 
quare  tunc  manus  dolet,  cum  dolor  sequa-  "}rigj7a' 
tur  apprehensionem  disconvenientis  sensi-  JS,  dl»' 
bilis  ut  habet  Doctor  3.  dist.    15.  mm.    8.  ^^^- 
et  seq.  et  hicsensibileconveniens  est  ?  Res- 
pondetur,  calorera  tunc  convenientera  esse, 
modura  tamen  violenter  ipsum  causandi, 
resistente  forti   contrario,  inconvenientem 
esse  ;  sic  expulsio  purisex  apostematecon- 
veniens  est,  tamen  violenta  expulsio  incon- 
veniens  est,  etsicapprehenditur  causatque 
dolorem. 


QU.ESTIO  V 

Utrum  sensus  sit  receptivus  specierum 
sine  materia 

Arist.  Z.  de  Anima,  c.  12.  texl.  121.  et  124.  Phi- 
lop.  Simpl.  Themistius,  Averr.  et  Theoph.  ad 
eumdemtext.  121.  Gonimbr.  in  expos.  ejusdem 
c.  «t  text.  et  eod.  lib.  c.  H.  q.  2.  art.  2. 

ViDETUR  quod  non  ;  omne  quod  re- 
cipit  aliquid  ab  agente,  patitur  ab  eo, 
secundum  quod  est  ens  actu  ;  sed  agens 
in  sensum  est  objectum  materiale,  vel 
forma  existens  in  materia ;  ergo,  etc. 

Pra3terea,  sensus  recipit  speciem  ob- 
jccti,  cum  conditionibus  materige,  qua3 
sunt  hic  et  nunc  ;  ergo  cum  matcria, 
quia  conditiones  materia)  non  separan- 
tur  ab  ea.  Praiterea,  tactus  est  unus 
sensus,  et  tamen  recipit  calorem  mate- 


49.> 


i)i:  ANiMA 


rialiler,  el  naturaliter,  vel  realiter, 
non  intentionaliter  solum  ;  ergo,  ete. 

Pra3terea,  exemplum  Philosophide  ce- 
ra  et  ligura,  non  videtur  esse  conve- 
niens  ,  quia  similitudo  sic  sequitur, 
quod  sirut  cera  configuratur  annulo, 
ita  sensus  uhjecto  ;  sed  figura  non  est 
aliquid  al)Solutum  super  ceram  ;  ergo 
species  ratione  cujus  configuratur  ob- 
jecto,  non  erit  aliquid  absolutum  super 
potentiam  sensitivam,  hoc  est  falsum, 
cum  sit  aliquale  principium  sentiendi. 
Probatio  assumpti ;  quia  si  ligura  esset 
forma  absoluta,  esset  activa  magis 
quam  passiva  ,  et  sic  cera  cederet  figu- 
rte  magis,  quam  e  converso  :  quantitas 
autem,  cujus  tigura  est  terminus,  est 
magis  passiva  quam  activa,  cum  sequa- 
tur  compositum  ratione  materia^. 

Pra?terea,  hoc  probo  sic  ;  quandocum- 
que  aliqua  passio  consequitur  aliquod 
subjectum,  circumscripto  omniabsoluto 
alio  a  subjecto,  illapassio  nonerit  abso- 
luta  ;  sed  figura  consequitur  quantita- 
tem,  circumscripto  omni  absoluto  alio 
a  quantitate,  quia  posita  aliqua  quanti- 
tate  fmita,  statim  ponitur  aliqua  figura, 
quia  figura  secundum  Euclidem  non 
est  aliud  quam  terminatio  quanlitatis  ; 
ergo,  etc.  In  oppositum  principalis  con- 
clusionis  est  Philosophus  2.  de  Ani- 
ma. 

RESOLUTIO 

Accidit  sensus  rccipere  formam  secun- 
dum  eumdem  essendi  modum,  quo 
est  in  agente,  ct per  se  tantum  requi- 
riiur,  ut  intentionaliter  recipiatur, 
ut  conlingit  in  visii. 

2        (a)     Respondeo,  aliquando  patiens  reci- 
Patiens    pj|-  foniiam  secundum  eumdem  modum 

aupUctter    ^ 

recipit     essendi,  quo  est  in  agente  :  et  lioc  est 

formam:  ^  ,       i-  -i  i 

maieriaii-  quaudo  cst  eodem  modo  dispositum  acl 
t^enuonaii'  formam,quo  cst  forma  in  agente,vel  quo 

ter. 


materia  modo  agentis  est  disposita  ad 
eam  :  et  istud  accidit  in  actione  natura- 
li,  in  quaagens  et  patienscommunicant 
in  materia  ;  aliquando  autem  patiens 
non  est  eodem  modo  dispositum,  et  tunc 
recipit  sine  materia,  non  quod  forma 
in  ipso  recepta  sit  sine  materia,  vel 
prius  fuerit  sine  materia,  sed  quia  reci- 
pit  formam  non  cum  materiali  disposi- 
tione  prascedente,  vel  non  recipiendo  dis- 
positionem  materife  praecedentis  per 
oppositum  ad  aiiam,  modo  quo  patiens 
recipit  formam  realem  vel  materialem  , 
quia  cum  dispositione  materiJB  pr^ece- 
dente  ;  modo  ita  est  in  proposito,  quod 
sensus  non  est  eodem  modo  dispositus 
ad  recipiendum  speciem,  vel  formam 
ol)jecti  sensibilis ,  vel  sicut  materia  ip- 
sa  ,  et  ideo  recipit  speciem  ejus  sine 
materia,  et  sine  dispositionematerice. 

Sed  contra,  potentia  sensitiva,  ut  dic-       3. 
tum  est,  est  idem  quod  esse  animce  ;  sed 
esse    non  potest    id  recipere  aliud  ab 
agente  pure  corporali,  sed  tantum  ab 
agente  superiori  ;   ergo  cum  objectum 
sensus  sit  corporale,  nec  potentia  sensi- 
tiva  poterit  ab  eo  speciem  recipere  ,  di- 
cendum,  quod  anima   potest  mediante 
corporeo  organo  aliquid  ab  objecto  cor- 
poreo  recipere,  licet  anima  non   possit 
immediate,  ut  concludit  argumentum. 
Quia  ergo  potentia  sensitiva   propinqua 
non  tantum  est  anima,  imo  includit  or- 
ganum  ,  ideo  potest  ab  objecto  speciem 
recipere,  stante   identitate   reali   ipsius 
potenti^e  nuda^  cum  anima,  etc.  Imo  si  pouniia 
esset  realiter  diversa  ab  annna,    ^icwi '^ sensima 
qualitas  qujedam  absoluta,    sequeretur  ^"'  ' 
quod  ipsa  cum  organo  sine  essentia  ani- 
ma?  posset  sentire  ;  quia  posita   causa 
totali,  ponitur  ejus  effectus  ,     potentia 
sensitiva  cum  organo  est  totalis  causa 
sentiendi.  Sed  forte  dices,  quod  potentia 
sensitiva  non  posset  exire  in  actum,  ni- 
si  in  virtute  anima\  qua^  est  causa  prin- 


Om^STIO  V 


493 


cipalis,  dato  quod  ejus  potentia  esset 
qualitas  absoluta.  Gontra  ,  quod  per  se 
potest  habere  esse  qualitercumque,  sive 
per  naturam,  sive  per  miraculum,  per 
se  naturaliter  sine  alio  potest  agere  ,  si- 
cut  patet  de  accidente  in  Sacramento  Al- 
taris,  quod  non  habet  esse  in  subjecto,et 
tamen  naturaliter  aoit.  Modus  enim  es- 

Isendi,  vel  subsistendi  nonimpeditnatu- 
ralem  actionem,  sicut  etiam  oculus  res- 
titutus  per  miraculum  naturaUter  potest 
videre  :  modo  ita  est,  quod  accidens 
absolutum  per  miraculuni  a  subjecto 
'  absolvi  potest,  quantum  ad  esse  actu  , 
et  ideo  si  potentia  est  qualitas  absoluta, 

Ipoterit  agere  sine  ejus   subjeclo,    quod 
est  anima. 
4^  Sed  contra,  potentia  sensitiva  non  est 

*  separabilis  a  corpore  ;  anima  autem  se- 
cundum  suam  essentiam  est  separabilis, 
Setisitiva  scilicet  iiumana.  Dicendum,  quod  poten- 
bUit-Tntii-^^^  propinqua  ad  sentiendum,  qua?  est 
'^.'^'"''""°"  totalis  causa  eliciendi  aetum,  supposito 

et  quare.  '  ^ 

objecto,  est  non  separabilis ,  quia  talis 

kincludit  organum  corporeum,  quod  est 
aliud  ab  esse  animae  ,  et  sic  ipsa  poten- 
tia  differt  ab  anima;sed  potentia  sensi- 
tiva  prascise,  quD3  est  remota,  talis  est 
separabilis,  sicut  et  esse,  quia  idem  sunt. 
Sed  causa  quare  sensitiva  dicitur  magis 

Sensttiva   ii^scparabilis,    quam    intellectiva,    est; 

trremoia  ^l"^^  sensitiva  dicitur  per  respectum  ad 
actum  sentiendi,  quia  potentia  sensitiva 
est,  qua  homopotest  sentire  ,  etintellec- 
tiva,  per  quam  potest  intelligere  ;  modo 
ita  est  quod  ad  actum  sentiendi  concur- 
runt  per  se  duae  causae  partiales  ex  parte 
hominis,  scilicet  potentia  sensitiva  et 
organum  ,  et  ideo  utraque  requiritur, 
et  neutra  sufficit ,  et  ideo  sensitiva  po- 
tentia  ut  sic  inseparabilis  est  ab  organo : 
sed  potentia  intellectiva  est  tgtalis  causa 
intelligendi,  nec  requirit  aliam  causani 
per  se  ex  parte  liominis  ,  ideo  dicilur 
separabilis,   non  enim  per  se  utitur  or- 


gano,  tanquam  instrumento. 

Ad  primum  in  oppositum,  dicendum,     ,  ^  &•  . 

quod  si  intelligatur  major,  quod  patiens  mum. 

formam  recipiatsecundum  eamdem  dis- 

positionem,  qua  est  in  agente,  non  est 

verum,  nisi  de  patiente  passione  natu- 

rali   et  univoca,  non  autem  intentionali, 

sicut  est  in  proposito  de  sensibili.  Si  au- 

tem  inlelligatur,  quod  agens  non  agit 

nisi  secundum  quod  e&t  in  actu,  non  se- 

cundum  quod  est  in  potentia,    et  per 

consequens  patiens  non  recipit  aliquid 

ab  agente  nisi  secundum  ([uod  in  actu, 

ita  quod  receptum  est  procedens  ab  ac- 

tualitate  agentis,  non  potentialitate,  ve- 

rum  est,   sed  non  concludit  propositum 

sub  isto  intellectu. 

Adaliud,   dicendum  quod  conditiones  Ad  secwi- 
.     .  ...  ,  dum» 

materia3  possuni  accipi  prout  opponun- 
tur  universitati,  et  sunt  conditiones  sin- 
gularitatis,  et  sic  verum  est,  quod  sen- 
sus  recipit  speciem  cum  conditionibus 
materia\  Alio  modo,  pro  dispositione 
reali,  qua  materia  recipit  formam  natu- 
ralem  et  realem ,  qua^  dispositiones 
sunt  qualitates  activ^e  et  passiv^ :  isto 
modo  non  est  verum,  quod  sensus  in- 
quantum  hujusmodi,  et  per  se  recipiat 
speciem  cum  materia. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  tactus  in-  ^^  ^^,.. 
quantum  sensus,  non  recipit  calorem  """'• 
materialiter  vel  realiter,  sed  immuta- 
tur  intcntionaliler  tantum  in  quantum 
sensus,  licet  illa  inimutatio  non  possit 
separari  a  naturali  mutatione  pro  statu 
\i'X,  et  non  recipit  speciem  sine  mate- 
ria,  ut  sic. 

(b)  Ad  aliud,  dicendum,  concedendo  6. 
argumentum,  quod  similitudo  non  tenet  tum. 
quantum  ad  id  de  quo  procedit,  quia  fi- 
gura  cera";  non  est  forma  absoluta,  sicut 
species,  ut  bene  probatum  est,  sed  est 
similitudo,  ita  quod  sicut  mediante  fi- 
gura,  cera  assimilatur  annulo,  et  cera 
figurata  est  similitudo  form«  annuli, 


494 


DE  ANIMA 


non  materi^e  ,  quia  recipit  tantum  for- 
mam,  non  materiam  :  ita  mediante  spe- 
cie,  sensus  assimilatur  objecto,  et  spe- 
cies  tantum  repr^esentat  formam  objec- 
tivam,  sicut  species  coloris  tantum  co- 
lorem,  non  parietem  vel  superficiem , 
quia  per  se  non  faciunt  ad  subjecta  im- 
mutationis,  licet  magnitudo  et  figura 
faciant  ad  differentiam  ejus  ;  aliter  enim 
immutat  magna  quantitas  quam  parva, 
quia  fortius  ,  et  plura  colorata,  vel  alba, 
quam  unum  ;  ideo,  etc. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO 

Sensus  accipit  formas,   seu   species    si  ne 
maieria  :   et  sensibile  agit  realiter,    et 
intentionaliter,  et  singula    bene    expli- 
canlur. 

(a)  Respondeo,  aliquando  patiens  recipit 
formam  secundum  eamdem  essendi  mo- 
dum.  elc.  Ex  quaestionibus  praecedentibus 
patet,  non  requiri  aclionem  realem  in  sen- 
sum  ad  sensalionem,  sed  id  esse  omnino  per 
accidens.   Solum  ergo    explicandum   est, 

Quid  sit  quid  est  formam  recipi  secundum  mate- 
^mmlum-  riam,  el  sine  materia,  ut  loquitur  Aristote- 

materia     jgg    j^qu  est    sensus   simul  cum  materia 

aut  sine 

ea.  formam  recipi,  neque  separatam  a  materia, 

sed  recipi  cum  materia,  est  habere  in  hoc 
passo,  easdem  conditiones  agendi  et  pa- 
liendi,  quas  habet  in  sua  materia,  seu  sub- 
jecto,  quod  est  agens  :  verbi  gralia,  calor 
recipitur  secundum  materiam  in  tactu  (et- 
si  non  quatenus  est  sensus,)  quia  habet 
easdem  conditiones  in  eo,  ac  in  subjecto 
calefaciente,  scilicet  calefaciendi,  el  fri- 
gori  resistendi ;  at  recipitur  sine  materia 
in  corpore  damnati ,  quia  ibi  tantum  est 
ejus  species  intentionalis,  cui  non  conve- 
nit  calefacere,  vel  frigus  expellere  ;  quae 
conditiones  competunt  ei  in  suo  materiali, 
quod  est  ignis,  quia  species  contrariorum 
in  eodem  compatiuntur  ,  ut  habet  Doctor 
4.  d.  44.  g.  3. 


Forma  autem  quae  recipitur  cum  illis 
conditionibus,  quas  habet  in  suo  subjecto, 
ut  in  exemplo,  dicitur  realis  et  naturalis, 
quia  habel  prsedicLas  acliones  independen- 
ter  ab  anima  ;  quando  vero  recipitur  sine 
illis  conditionibus,  dicitur  animalis  inlen- 
tionalis  ,  quia  ejus  actiones  ab  anima,  ejus- 
que  intentione  dependent.  Vide  Doctorem 

2.  d.  12.  g.  3.  Aliud  exemplum  de  colore, 
qui  secundum  esse  suum  materiale,  quo 
visibile  est  in  superficie  corporis  opaci,  et 
secundum  esse  inlentionale,  est  in  oculo, 
et  aere,  aliove  corpore  interininato  ;  et 
juxta  hoc  intelligendus  est  Philosophus  2. 
de  Anima,  text.  7.  texl.  21,  ibi :  coloris 
guidem  susceptivum  esty  guod  colore  vacat, 
soni  autem  id  guod  sono  :  est  dicere  quod 
in  organo  horum  sensibiliumnonest  color, 
nec  sonus  materialiter,  sed  tantum  inten- 
tionaliter.  VideScotum  2,  dist  3.  guasst.  8. 
adS. 

Ex  his  patet  sensibile  habere  duas  actio- 
nes  diversas  :  alteram  in  contrarium,  quse 
est  realis,  naluralis  et  materialis  ;  alteram 
in  sensum,  quse  est  animalis,  immaterialis 
et  intentionalis.  Vide  Doctorem  4.  d.  12. 
g.  3.  num.  19,  ubi  ex  loco  citato  Philosophi, 
docet  quod  est  receptivum  formse  secun- 
dum  esse  reale  ,  non  esse  regulariter 
receptivum  ejusdem  ab  eodem  sensibili, 
secundum  esse  intentionale.  Puto  ideo  di- 
xisse,  regulariter,  quia,  ut  habet  hic  guaest. 

3.  tactus  utraque  actione  immutatur  a  sen- 
sibili.  Dixi  ab  eodem  sensibili,  ut  notavi 
gusest.  prseced.  organum  gustus  sapidum 
est,  tamen  saporem  realem  non  recipit  a 
suo  gustabili,  sicut  tactus  calorem  realem 
accipit  a  suo  tangibili. 

Sequitur  etiam,  actionem  sensibilis  in 
contrarium  esse  univocam  ,  quia  ejus  ter- 
minus  est  ejusdem  rationis,  et  speciei  cum 
formacausantis;  at  actio  ejus  in  sensum, 
est  aequivoca  ,  quia  terminus,  scilicet  spe- 
cies  intenlionalis,  est  alterius  rationis  a 
forma  producentis,  Vide  Scotum  4.  d.  44. 
gugest.  3.  /mm.  2. 

(b)  Ad  quartum  de  figura  cerse,  etc.  Tota 
haec  quaeslio  est  circa  dictum  locum  Aris- 


Forma  »ia- 
turalis,  et 
intenliona- 
lis. 


Scotus. 
Hecepti- 
vum  for- 

mce  realis, 

an  recdpit 
intentiO' 

nalem. 


Sensibile 
in  contra- 
rium  agit 
univoce  in 
semum  ce- 
quivoce. 


QUiflSTIO  VI 


495 


10 


totelis  2.  de  Anima,  text.  21.  ubi  dicitquod 
sensus  sensibiles  sine  maleria  formas  reci- 
pere  polesl,  el  perinde  atque  annuli  signum 
sine  ferro  vel  auro,  suscipit  cera,  etc. 
Ubi  vult,  quod  sicul  cera  suscipit  figuram, 
non  ejus  maleriale,  ut  ferrum,  sic  sensus 
suscipit  species  qualitatum  sensibilium, 
non  aulem  ipsas  qualitates  materiales,  sen- 
su  explicalo.  InleDige  Philosophum  loqui 
de  sensibus  de  per  se,  vel  regulariter  ,  quia 
de  tacLu  jam  ostendi,  quod  ulroque  modo 
recipit  formam.  Toletus  3.  de  Anima,  q.  2. 
tenet  ut  probabile,  lactum  non  indigere 
specie.  Probat  primo,  quiainlense  calidum 
non  sentit  parvum  calorem,  et  tamen  ibi 
reciperetur  species  si  daretur  ,  quia  non 
repugnat  calori  in  eodera.  Secundo,  alias 
posset  fieri  tactio  a  distanti  ,  et  sic  calor 
tangeretur  sine  contactu.  Tertio,  illud  sen- 
titur  quod  est  causa  doloris  ;  sed  hoc,  et 
qualilas  realis  est  hujusmodi. 

V .  WMVi^diO,  de  Aaima,  dist.  12.   num  9_ 
idem^eQtrit  de  tactu  et  gustu,  quia  objec- 
tia  horum  sunt  eis  proportionata ;  ergo  su- 
perflua  species. 

Ad  primum,actio  inlenlionalis  tangibilis, 
supponit  realeni :  et  quia  minus  calidum 
non  potest  realiter  alterare  magis  calidum 
non  senlitur  abeo,  ethsec  est  causa  quare 
lactio  sit  successive.  Ad  secundum,  ex  hoc 
palet,  quia  tactusnon  alteratur  a  distanli, 
ideonon  tangit  distans.  Ad  tertium,  osten- 
dit  ut  sic,  speciem  esse  causam  doloris,  et 
nonqualilatem  realem  ,  quia  cum  minima 
qualilale  reali  disconvenienti,  aliquando 
est  magnus  dolor.  Ad  aliud,  negatur  esse 
proporlionala,  qaia  nimis  materialia,  expe- 
rentia  constat  gustum,  ut  percipiat  sapo- 
rem,  debere  mulari  ;  at  non  mutatur  per 
saporem  materialem,  quia  non  est  activus; 
ergo  per  specieai.  Taclus  etiam  non  sentit 
per  mutationem  realem  ;  tum  quia  calor 
qui  sentitur,  major  est  eo  qui  inhoeret  ; 
tum  etiamqiiia  durities  et  mollities  non 
producunt  qualitates  reales  in  tactu;  ergo 
per  species  sentiiinlar. 


QU^STIO  VI 
Utrum  tantum  sint  quinque  sensus 

Aristot.  2.de  Anima  text.  128.  Plato  m  ThecBttto. 
Gregor.  Nyss.  Orat.Q.  in  Cant.  D.  Ambr.  in 
Apoc.  c.  18.  D.  August.  lib.  de  quant.  anirme 
cap.  23.  Origenes  homil.  3.  in  Lemt.  et  homil. 
3.  in  Cant.  D.  Hieron.  inPsal.  141.  D.  Greg.  in 
Ezechiel.  hom.  17.  Damasc.  lib.  2.  de  fid.cap.  iS. 
D.  Thom.  1.  par.  qucest.  78.  art.  3.  Conimbr. 
3.  de  A7iima,  cip.  1.  q.  unic.  Aversa  q.  51.  de 
Anima.  sect.  3. 

ViDETUR  quodnon  ;  quia  potentiae  dis- 
tinguuntur  per  objecta  ;  sed  objecta  sen- 
suum  sunt  accidentia  extrinseca,  quas 
non  sunt  tantum  quinque  generum,  sed 
plurium  ;  ergo,  etc. 

Praeterea,  magnitudo  et  figura  sunt 
per  se  sensibilia,  et  differunt  a  colore 
plusquam  sonus  ,  quia  sunt  in  alio,  et 
alio  Praedicamento  ,  non  autem  color, 
et  sonus ;  ergo  cum  sit  alia  potentia  sen- 
sitiva  respectu  coloris,  alia  respectu  so- 
ni,  videtur  quod  alia  debeat  esse  figurae, 
et  magnitudinis  ab  aliis  sensibus  parti- 
cularibus. 

Praeterea,  unus  sensus  est  tantum 
unius  contrai-ietatis  ;  sensus  tactus  est 
plurium  contrarietatum  ;  ergo  non  est 
unus ,  et  per  consequens  sunt  sex  sensus . 
Prifiterea,  quod  non  sint  quinque,  quia 
inferius  non  distinguitur  a  superiori, 
nec  ponit  numerum  cum  eo  ;  sed  gustus 
est  quidam  tactus ;  ergo,  etc. 

Contra  est  Philosophus,  qui  hic  2.  de 
Anima,  probat  ex  intentione  in  illo  ca- 
pitulo  :  quod  autem  non  suntsensus  ni- 
si  quinque. 

RESOLUTIO 

Esse  tantum  quinque  sensus  ,  et  ex- 
plicatur,  unde  hic  numerus  colUgatur. 
vide  Doctorem  2.  d.  3.  q.  8.  ad  3. 


1. 


Operatio 

potentice 

per  con-  [ 

formita- 

tem  ad  ob- 

jtctum. 


49a 


DE  ANIMA 


Immutalio 

alia  ani- 

malis,  alia 

naturalis. 


Immutatio 
naturalii 
impedit 
iensatio- 
nem. 


Unde     su- 
miti.tr  suf- 

ficientia 

sensuum 

2.  d.  3.    q. 

S    arl  3. 


fa)  Respondeo,  dicendum  qaod  proba- 
tio  Fhilosoplii  non  est  a  priori  ,  quia 
probat  propositum  ex  numero  organo- 
rum  ;  organa  autem  sunt  propter  sen- 
sum,  et  non  e  converso.  Probandum  est 
ergo  a  priori  sic :  omnis  potentia  co- 
gnoscitiva  efficit  operationem  suam  per 
quamdam  conformitatem  ad  objectum  , 
quod  non  potest  facere  potentia  orga- 
nica,  nisi  per  receptionem  speciei  objec- 
ti  in  organo.  qiio  est  conformis  objeclo: 
e*  est  etiam  determinativa  potentia;  ad 
cognoscendum  hoc,  vel  illud  objectum, 
secundum  quod  a  diversis  objectis  im- 
primitur  diversa  species  in  organo,  per 
diversas  immutationes  organi  ab  objec- 
to  :  est  enim  duplex  immutatio  in  gene- 
re  ;  quasdam  naturalis,  qua^dam  ani- 
malis.  Naturalis  est  secundum  quam, 
vel  per  quam  forma  recipitur  in  patien- 
te  secimdum  illud  esse  reale,  et  secun- 
dum  dispositionem  materias  consimilem 
illi,  quae  est  in  agente;  animalis  autem 
est  secundum  quam  recipitur  secun- 
dum  esse  intentionale  species  objecti 
agentis  in  potentiam  animalem  ,  ista 
autem  species  sic  recepta  non  denomi- 
nat  subjectum  :  unde  visus  non  dicitur 
coloratus  proprie,  sicut  paries  dicitur 
coloratus,  quia  non  recipit  colorem  na- 
turaliter  :  sensus  autem  non  tantum  re- 
cipit  colorem,vel  immutatur  naturaliter 
ab  objecto  ,  quia  tunc  inanimata,  qua3 
sic  naturaliter  immiutantur,  possent  sen- 
tire. 

Si  autem  immutantur  alicjui  sensus 
naturaliler,  cum  hoc  tamenimmutantur 
intentionaliter,  imo  magis  intentionali- 
ter  quam  naturaliter  ;  immutatio  enim 
naluralis  impedit  animalem  et  sensa- 
tionem,  ut  visum  est ;  si  enim  csset 
immulalio  intentionalis  .sine  naturali, 
sicut  est  in  visu,  magis  sentiretur,  et 
verius,  quam  cuni  ea.  Ex  diversilate 
igitur  immutationis  organi  ab  objecto. 


et  conformatiunis,  .-^umatur  sic  suffi- 
cientia  sensuum  ,  quia  aliquando  sensus 
immutantur  tantum  intentionaliter,  ali- 
quando  cum  hoc  naturaliter.  Si  primo 
modo,  sic  est  visus ;  si  secundo  modo, 
aut  est  transmutatio  naturalis  ex  parte 
objecti,  aut  ex  parte  organi.  Si  ex  parte 
objecti,  aut  fit  talis  immutatio  mediante 
motu  locali,et  sic  est  auditus,qui  immu- 
tatur  a  sono  se  multiplicantejin  aere  us- 
que  ad  auditum,  mediante  motu  locali ; 
aut  ht  mediante  motu  alterationis ,  sic 
est  odoratus,  qui  sentit  odorem  proce- 
dentem  ab  odorabili,  secundum  quod 
est  alteratum  per  calefactionem,  unde 
in  hyeme  vix  odoratur  corpus  odorabile, 
pra3cipue  si  sit  congelatum  :  non  auteni 
accipitur  aliquis  proprius  sensus  secun- 
dum  quod  immutatur  per  motum  in 
quantitate,  quia  quantitas  est  sensibile 
commune,  non  proprium  ,  et  ideo  se- 
cundum  eam  non  debet  assignari  sensus 
proprius.  Si  autem  immutatio  sit  natu- 
ralis  ex  parte  organi,  sic  habemus  gus- 
tum  et  tactum  ;  sed  differunt ,  quia  or- 
ganum  tactus  immutatur  a  colore,  vel 
qualitate  sensibili,  qua3  est  ejus  objec- 
tum  immediate,  vel  saltem  potest  ab  ea 
immediate  immutari :  gustus  autem  non 
potest  immediate  immutari  a  sapore,qui 
est  ejus  objectum,  sed  mediante  humore 
salivali  conjuncto  lingua?.  Probatio  is- 
tius  secundi ;  quia  si  immutaretur  im- 
mediate  a  sapore,  semper  judicaret  sa- 
porem  talem,  qualis  est ;  hoc  autem  est 
falsum  in  febricitantibus,  quibus  vide- 
tur  dulce  amarum,  propter  amaritudi- 
nemhumoris  conjuncti ;  quare.etc.  Pro- 
batio  primi ;  quia  in  quodcumque  pas- 
sum  activum  ejusdem  rationis  agere  po- 
test,  et  aliud  ejusdcm  rationis  activum 
in  illud  agere  potest,  specialiter  si  pas- 
sivum  sit  extrinsecum.  Quod  dico  prop- 
ter  intellectum  et  voluntatem,qua3  pos- 
sunt  pati  in  nobis  intrinsece,  quas  tanien 


Quareodo- 
rabile  in 
hyeme  vix 
sentitur. 


Tactus  im- 
mediate   a 

sensibili 
immutatur 
gustus  non 


Febrici- 
tanti  qua- 
redulcesa- 
pit  ama- 
rum. 


I 


OU.ESTIO  VI 


497 


objecta  movent  intellectum  et  volunta- 
tem  unius  hominis,  non  ino^ent  prop- 
ter  hoc,  nec  possunt  rnovere  intellectum 
et  voluntatem  alterius  ,  tunc  enim  di- 
versoriim  posset  esse  una  intellectio  nu- 
mero  ;  modo  ita  est,  quod  calor  in  aere, 


mus  ordine  generatioiiis,  vel    imperfec-   j-^g,,,^. 
lionis,  vel  communitatis,  quia   est   fun-    P'-""^'^ 

'  '     '■  soixus  r/e- 

damentum  omnium    aliorum.   et   com-  ncratione. 


auis  Ibl. 
.  col.  3. 
1.  iO. 


munis  omnibus  habentibus  sensum, 
etiani   imperfectum. 

Ad  primum  in  oppositum,  dicendum 
vel  alio  corpore  extrinseco,  et  calor  in  quodobjectum  sensus  est  tantum  acci- mwm. 
carne,  qua?  est  medium  intrinsecum,  dens  dc  tertia  specie  (Jualitatis.  Undc 
sunt  ejusdem  rationis ,  quia  unus  gene-  1.  Phijsicor.  dicitur  quod  illa  secun- 
ratur  ab  alio  generatione  univoca;  ergo  dum  qua?  fit  altcatio,  non  diffcrunt  a 
si  calor  carnis  potest  agere  immediate  sensibilibus  :  certum  est  autem  per 
in  organum  tactus,  ita  poterit  immediate     Phiiosophum  Ibidem,  c.  de  Qualit.  quod 

IIoc    autem    quod     alteratio  est  in  tertia  specie   Qualitatis. 

Similiter  in  Prfedicamentis  dicitur  quod 
in  tertia  speeie  Qualitatis  est  passio  et 
passibilis  qualitas,  qua3  etiam  dicuntur 
passiones,  quia  passionem  inferunt 
sensibus  :  ista?  autem  qiialitates  dif- 
ferunt  formaliter,  quanlum  ad  immu- 
tationem  sensuum  ,  et  ideo  secundum 
hoc   accipiuntur    diversi     sensus,  non 


0. 
Ad  pri- 


lic  defi-  calor  extrinsecus. 

quod  est 

Ms.va-  dictum  est  de  identitate   caloris    carnis 


et  animalis,  videtur  falsum,  quia  ha- 
bent  diversas  operationes,  scilicet  calor 
carnis  consumere,  et  calor  animalis  ge- 
nerare  carnem.  Xec  potest  dici  quod 
agat  utinstrumenturn  anim;e,  quia  qua3- 
ratur  quid  recipit  ab  anirna,  etc. 
Pra3terea,  calor  magis  materialiter  re- 


cipitur  in  carne  quam  in  aere,  cuni  sit     aiitem  secundum  genera  accidentium, 
materialior  ;  ergo  si  calor  carnis  potest     ut  supponit  argumentum. 
irnmediate  immutare  organum  tactus, 


quod  est  receptivum  speciei  sine  ma- 
teria,  multo  magis  calor  aeris  ,  quia,  ut 
probatum  est,  immutalio  materialior 
magis  impedit  ;  spiritualior  est  sensibi- 
lior. 

.  (b)     Ex  primliclis   patet   ordo  potentia- 
rum  ;  quod  visus  cum  immutetur   tan- 
rft-  Scot.  i^j^-j  intentionaliter,  est  nobilior  sensus, 

..  3.    q. 

»'i  3.  et  certior  :  post  bunc  autem  auditus,qui 
minus  materialiter  immutatur  ,  quia 
mediante  motu  locali,  qui  tantum  est 
primus  motuum  :    post   hunc  olfactus, 


do  sen  - 
Uiu     in 
obililate. 


(c)     Ad  secundum,  dicendum,  quodma-  Ad  secun- 
gnitudo,  et  iigura  non  duterunt  a   pvo- Quare  ma- 
priis  sensibilibus   secundum    rationem  %urfvon 
objeclivam  formalem  et  propriam,  qn?esensuspro 
requiritur    ad    distinctionem    potentia3  ^'''°''" 
sensitiva3  proprias,  licet  absolute,  quan- 
tum  ad  suam  entitatem  realem,   distin- 
guantur  ab  eis,  magis  quam  ipsa    inter 
se.  Circa  quod  sciendum,   quodsensibi- 
lia  communia  media  sunt  inter  sensibi- 
lia  propria,   qua?  immutant  sensus  pro- 
priosperse   et  primo,  et  sensibilia  per 
accidens,  qua3  nec  per  se,  nec  primo  im- 


quia  immutatur  materialiter  ex    parte  mutant  sensus,  quia  sensibilia  commu- 

objecti,   quod  est   reniotius    a  potentia  nia  non  immutant  per    se   sensus  pro- 

quarn  organum  :  post  hunc  gustus,  quia  prios,  quia  faciunt  ad  differentiam  im- 

immutatur  materialiter  ex  parteorgani,  mutationis  :  aliter  cnim  immutat   ma- 

sed  non  immediate  cum  suo  objecto,  sed  gnitudo  magna  et  parva,  et  unum  quam 

mediante    humore   intrinseco.   Ultimus  multa,  et  circulare   quam   triangulare, 

autemquoad  nobilitatem  cognitionis  est  et   quiescens  quam   motum,     sed    non 

tactus,  quia  immediale  ab   objecto   suo  faciunt  ad    sul)stantiam    immutationis 

materialiter  immutatur.  Est  tamen    pri-  sensus  pruprii,  nisi   mcdiante  sensibili 

Tora.ni  o. 


498 


DE  ANIMA 


7. 
Ad  ler 
tium. 


proprio  ,  et  ideo  secundum  illa  non  de- 
bet  sumi  aliqua  potentia  sensitiva  pro- 
pria. 

Ad  aliud  dinendum  quod  tactus  est 
plures  sensus  secundum  speciem,  non 
autem  secundum  genus  ,  ideo  sunt  tan- 
tum  quinque  genera  sensuum,sicut  sunt 
quinque  genera  potentiarum,  licet  non 
sintnisi  quatuorgradus  viventium.Ita  in 
proposito,  quia  unus  sensus  super  alium 
non  constituit  distinctum  gradum  tan- 
Quomodo  gentium.  Vel  potest  dici,  quod  tactusest 
se;*sus  <ac- yj-,jyg  peneris  Physici  :  talia  autemnon 

tus  est  '^  "^ 

nuus,  i'i- solum  sunt  illa,  quorum  unum    per    se 

de  q.  2.  '     ^  ^       . 

transmutatur  in  alterum,  sed  etiam 
illa,  quiB  transmutantur  in  tertium  ; 
omnes  enim  qualitates  tangibiles  sunt 
transmutabiles  in  mixtum.  Vel  potest 
dici,  quod  habet  unum  fgenus  propin- 
quum  innominatum,  quod  potest  dici 
qualitas  tangibilis ,  sicut  omnes  sensus 
habent  unum  genus  propinquum  inno- 
minatum,  quod  potest  dici  sensus  in 
communi. 

Ad  aliud,  dicendum  quantum  ad  mo- 
dum  immutandi,  qui  est  realis  in  utro- 
que,  quod  gustus  est  tactus,  quia  gus- 
tabile  tangit  realiter  organum,  vel  me- 
dium  gustus,  et  gustatur  tangendo  ,  ta- 
men  quantum  ad  objecta  formalia,  sunt 
Gustus,  et  diversi  sensus  ;  sapor  enim  est  objec- 
'Jl'^'^^?^'^"^  tum  sensus  gustus,  qui  quidem  sapor 
est  qualitas  secunda  causata  a  primis  , 
sedobjectum  tactus  sunt  qualitates  pri- 
m£e.  Aliter  etiam  posset  dici,  quod  gus- 
tus  est  quidam  tactus  ratione  medii  re- 
quisiti  utrobique,  quod  est  idem  re,sci- 
licet  corpus  humidum,gustus  enim  capit 
saporem  mediante  humido,  seu  humore 
salivali  conjuncto  ;  tactus  etiam  fit  me- 
diante  aere  vel  aqua,  quando  extrema 
tangentium  se,  non  sunt  sicca,  ut  dic- 
tum  est  supra,  quxstyif.  tumen  illud  dic- 
tummediumin  tactuest  rccidentaIe,non 
autem  in  gustu,  ut  dictuin  fuit  supra. 


ANNOTATIONES 


CONCLUSIO    I 


Ad    qtiar- 
lum. 


sensus. 


Qiiinque  sunt  tanturn  sensus  externi,   quo- 
rum  sufficienlia  ostenditur. 

(a)  liespondeo  quod  probatio  Philosophi 
non  est  a  priori ,  quia  probat  ex  numero 
organorum,  eLc.  Philosophus  2.  de  Anima, 
te.rt.  128.  et  sequentibtis ,  probat  tanfum 
quinque  esse  sensus  externo^,  idque  a  pos- 
teriori,  ul  ait,  Doclor  liic  :  in  hoc  sensuum 
numero  conveniunt  omnes  Philosophi,  et 
Theologi,  etsi  aliler  ;  et,  aliler  a  variis  de- 
ducalurejus  sufticienlia.  Scolus,  ut  videtur 
cffileris  clarius  rem  explicat,  nec  multum 
differt  in  hoc  a  D.  Thom.  1,  part.  qusest. 
78.  artic.  3.  Modus  dicendi  ipsius  con- 
sistit  in  hoc  discursu,  quia  quinque  tan- 
Lum  sunL  sensibilia,  quoe  diverso  modo  per 
se  immutanL  sensus,  eL  nullum  eorum  a 
pluribus  sensibus  percipiLur  ;  ergo  LanLum 
sunL  quinque  sensus.  Antecedens  probaLur, 
quiaquoddam  objecLum  pure  intenLionali- 
Ler  immuLaL  sine  acLione  maLeriali  comiLan- 
Le,etsicestobjeclumvisibiIe:  aliud  intenlio- 
naliter,  sed  cum  materiali  immuLatione  in 
ip^o,  et  sic  hsec  est  tantum  laLio,  eriLoljjec- 
lum  audibile  ;  si  alteraLio,  eriL  odorabile, 
quod  ordinarie  calefit  anLequain  percipia- 
Lur,  eL  ideo,  ul  ail  DocLor  hic,  hyeme  odo- 
rabilia  parum  spiranL  odoris  ;  aliud  vero 
objecLum  immutaL  inLenlionaliLer,  simul 
cum  immuLaLione  subjecti  seu  organi  ;  et 
si  hsec  immuLaLio  est  per  eamdem  qualiLa- 
tem  sensibilem,  est  tangibile ;  si  per  aliam, 
eri!,  gustabile,  cujus  intentionalis  immu- 
LaLio  comiLem  liabeL  humecLaLionem,  seu 
humorem  salivalem  :  eL  liinc  esL,  quod  ali- 
quando  (ut  hic  adverLiL  DocLor)  dulcia  sa- 
piuiiL  uL  amara,  quia  luunor  illo  Lalis  est, 
ul  conLingiL  in  febriciLtuilibus'.  Ilic  discur- 
sus  safis  probabilis  est,  neque  hic  dari  polest 
convincens  vel  evidens,  (quidquid  dicanl 
quidam  interpreles  ArisLoLelis,  qui  pulanl, 
tres  ab  eo  pro  lioc  adduci  demonsLraliones) 


Secundum 
Grceces  hic 
textus    est 
inilium 
terlii    ti- 
bri. 


\ 


Deductik 

numeri 

quinque 

sensuum. 


QU^STIO  VI 


499 


9. 


ut  oslendit  Tolet.  cap.  3.  qusest.  1.  Conimbr. 
3.  de  Anima,  cap.  1.  q.  unic.  ab  hoc  dis- 
cursu  recedentes,  alium,  ut  videtur,  miniis 
probnbilem  sequuntur. 

Objectiones  conlra  quinarium   numeriun 
s  ensuum  expe^liuntur. 

Arguitur  primo,  pauciores  esse  sensus 
quam  quinque.  Aristoteles  2.  de  Anima, 
cap.  10.  et  2.  de  Partibus  3.  ait  quod  gus- 
lus  est  quidam  tactus.  Secundo,  una  poten- 
tia  motiva  est  in  omnibus  membris  ;  ergo 
idem  et  unus  sensus  in  omnibus  organis. 
Terlio,  unus  intellectus  sufficit  ad  omnia 
intelligibilia  ;  ergo.  Quarto,  tot  sunt  sen- 
sus,  quot  insunt  animalibus  perfectis  ex 
Aristotele  2.  de  Anima,  cap.  12.  Sed  qui- 
busdam  perfectis  non  insunt  quinque,  quia 
(alpae  non  vident,  ex  eodem,  1.  de  Ilist. 
animal.  cap.9,  balamre  etiam  non  videnl, 
'  sed  musculo  pisciculo  duce  uluntur,   ex 

Plin.  lib.  9.  cap.  62,  unde  est  istud  Clau- 
dian.  lib.  2.  ad  Ealrop. 
Jmmensumque  pecus   parvo    moderamine 

[caudse, 
Temperat,  el  tanto  conjungit  fsedera  mons- 

[Iro. 

Ad  primum,communis  interpretum  Aris- 

lotelisest  tactuma  gusturealiterdistingui. 

Tactus  a  Ita  ipse  habet,  2.  lib.  text.    112.  e^  lib.    3. 

afuer  Ifs-  ^^P'  '•  Q^^iod  primo  patet  ex  diverso  objec- 

tinguiiur.  ^q,  Secundo,  ex   diversa  immutatione,   ut 

visum  est.   Tertio,  ex   diversitate  organi, 

quia  taclus  est  per  totum  corpus.  Adlocum 

Aristotelis,    sensus  est,   quod  gustus  est 


bilia  et  sensibilia  tendit.  Ideo  enim  orga- 
num  non  potest  recipere  species  omnium 
sensibilium,  quia  requirit  determinatam 
dispositionem  ad  recipiendum  sensibile  sine 
materia,eL  non  polesthabere  illudsimulcum 
materia,  regulariter  loquendo,  de  quo  dixi 
qusBst.  prseced.  et  videndus  est  Doctor  2. 
dist.  3.  quxst.  8.  ad  5.  At  intellectus  non 
est  organicus,  ut  docet  Aristoteles  3.  de 
Anima,  text.  11.  11.  16.  19.  et  sic  non  re- 
quirit  ullam  determinatam  dispositionem 
ad  hsec,  vel  illa  intelligibilia  recipienda, 
sed  recipit  omnia  ;  ct  non  oportet  ipsum 
esse  non  tale  realiter,  quale  illud  est  quod 
recipit  intellectualiter,  sicut  contingit  in 
sensu  ;  potest  enim  intelligere  se,  habitus 
et  actus,  sibi  inhserentes,  quia  talia  recep- 
ta  intelligibiliter,  non  pelunt  oppositam 
dispositionem  enti  intelligibili  reali,  ut 
species  coloris  in  oculo,  petit  oppositam 
dispositionem  ad  colorem  realem,  et  ideo 
oportet  potentiam  sensilivam  communiter 
denudari  a  suo  sensibili,  ex  Philosopho  2. 
de  Anima,  text.  71,  121. 

Ad  quartum,  tantum  vult  Aristoteles  tot 
esse  sensus  et  non  plures,  quot  in  perfec- 
tis  animalibus  invenimus  ;  sufficit  ergo  in 
perfectissimo,  nempe  in  homine,  tantum 
reperiri  quinque,  ut  absolute  negemus  esse 
plures.  Dc  talpa,Simplic.  et  Philopon.  2.  de 
Anima,  Albert.  lib.  22.de  Animal.  cap.id- 
tim.  putant  eam  habere  visum  imperfec- 
tum,  Probat  Albertus,  quia  alimenta  quse- 
runt.  Ilaec  probatio  parum  valet,  quia  odo- 


Quare  u- 
nus  sensus 
non  cog- 
noscit  Oiii- 
nia  senai- 
bilia. 


11. 


Talpa  ha 
bet    visum 
imperfec- 

tUiil. 


quidam   tactus  suppositive,  quia  semper     ratu  possent  quoerere.  Puto   tamen  verum 


10. 


supponit  tactum. 

Ad  secundum,  potentia  motiva  eodem 
modo  movet  membra  et  alia  externa,  ct 
operaliones  sensuum  habent  objecta  specie 
diversa,  et  modos  tendendi  specie  diversos, 
ita  quod  operatio  unius  sensus  nullo  modo 
tendere  possit  in  objectum  alterius,  exqui- 
bus  arguitur  dislinctio  specifica  in  sensibus, 
non  autem  in  motiva  potentia. 

Ad  tertium,  quae  sparsa  sunt  in  inferio- 
ribus,  uniri  contingit  in  superiori  ;  cum 
ergo  intellectus  sit  longe  superioris  ordi- 
nis  sine  mulliplicatione,  inomniaintelligi- 


dicere  hos  auctores,  quia,  ut  admittit  Aris- 
toteles  citatus,  habent  oculoscute  obductos. 
Praeterea  vidi  Lovanii  facta  magna  inunda- 
tione,  talpas  natantes  versus  terram  non 
inundatam,  quod  non  possent  facere  sine 
visu  :  si  enim  caecus^  in  mari  natet,  non 
sciet  an  versus  terram,  vel  altum  mare  se 
convertit.  Itaque  Aristoteles  forle  negavit 
talpse  tantum  visum  perfectum,  si  etiara 
imperfeclum  negavit,  negetur  et  ipse. 

Quoad  balgenam  Conimbr.  supra  dicunt 
non  onmino  carere  aspectu,  sed  gravi  su- 
perciliorum  pondere  obrui  oculos,  ne  vada 


Bal(Bna 
videt  et 
ynusculo 
utitur. 


500 


DE  ANIMA 


videat,  et  ideo  ulilur  illo  pisciculo,  nuUa 
ralione  probant.  Probari  potesl,  quia  alio- 
quin  frustra  natura  dedisset  ooulos,  quos 
baliiense  dedit. 

IUud  certum  est,  omne  animal  habere 
lactum.  Ita  Aristoteles  de  Sens.  et  sensibili 
cap  S.et  ^.  de  Animal.  c.  uU.  el  lib.  2. 
texl.  17.  nonnulla  carentguslu,  scilicet  im- 
perfecta  ,  ex  eodem  loco  citato.  Oppositum 
lamen  est  probabile  ,  ex  eodem  2.  de  Parl. 
cap.  17.  el  3.  de  A)iima  text.  64.  et  expe- 
rientia  faciet,  quia  omnia  animalia  discer- 
nunt  alimenta  sibi  congrua  a  nocivis.  Ad 
hoc  pro  alia  parte,  diceretur,  imperfecla 
sapidis  non  mutari,  sedcalidis  ethumidis, 
et  per  tactum  ista  discernere ;  animalia  per- 
fecta  habent  omnes  sensus,  et  de  piscibus 
probat  Aristoteles  4.  de  Hist.  8. 

CONCLUSIO    II 

In  perfectione,   visus  est  primus,  auditus 
secundus,  olfaclus  tertius,  gustns  quartus. 

{h)Ordo  sensuum  in  nobilitale,  etc.  Resolu- 
Ordo  sen-  fio  Doctoris  hic  est  communis.  Adde  ejus 
perfec-  rationi  de  visu,  quod  ejus  objectum  est  in- 
ter  sensibilia  perfectissimum,  quodque  ad 
majorem  distaiitiam  attingit,  quam  alii  sen- 
sus.  Ad  auditum  etiam  adde,  quodejus  or- 
ganum  est  subtilius,  quia  aereum. 

Objicies  primo,  hinc  sequi  auditum  esse 
perfectiorem  visu  ,  quia  hujus  organum 
est  aqueum.  Secundo,  videtur  auditura  esse 
caeleris  imperfectiorem,  quiaejus  objectum 
est  qualilas  transiens.  Adprimum,  mixtum 
illud  non  est  semper  nobilius,  in  quo  prae- 
dominatur  elementum  nobilius,  sed  in  quo 
est  perfectior  mixtio.  Ad  secundum,  etsi  in 
esse  qualitatis  sonus,  sit  imperfectior,  in 
ratione  sensibilis  et  modo  immutandi,  per- 
fectior  est  aliis  tribus  sensibilibus. 

CONCLUSIO  III 

Homo  in  sensibus  absolute  excedit  alia 
animalia. 

Petes  utrum  sensus  perfectiores  sint  in 
homine,  quam  in  brutis  ?  videtur  quod  iii 
brutis,juxta  illudvulgatum  : 


13. 


12. 


tione. 


Nos  aper  awUtu,  lijnx  visu,  simia  gustu, 

Vultur  odoratu,  prxcedit    aranei  tactu. 

Tenendum  tamen,  in  omnibus  sensibus 

hominem  superare  ccetera  animalia  abso- 

lute,  etsi  secundum  qu i d  exc\u.dt{lur  ab  ali- 

quibus.  Aristoleles  2.  de  Aninvi,  text.    94. 

et  seq.  et   \.  de  hist.  animal.    15.  De  tacLu 

patet  juxta  omnes  ejus  conditiones,  de  qui- 

l)us  Aristoteles  2.  de  Anima,cap.\O.Yji  quia 

liomo  habet  perfectius  temperamentum  pri- 

marum  qualitatum  ,  et  sic  est  magis  denu- 

datus  a  qualitate  tangiljili  excellenti,  etper 

consequens,  melius  illa  percipiet.  De  gustu 

eadem  ratio  valet,  quia  cum  tactu  multiim 

convenit,  et  hominis  complexio  perfeclior 

indiget  meliori  cibo,  et  proportionatogustu 

discretivo  alimenti.  In   odore  exceditur  a 

vulture  et  cane  secundum  quid,   scilicet 

quoad  facilitatem,  vel  ad  majorem  distan- 

tiam.  Sed  perfectiusodorandi  organum  ha- 

bet  homo  ,  quia  tamen  est  juxta  cerebrum 

frigidum,  obturantur  odorandi  viae,  distil- 

latione  cerebri,   et  quo  humidius  et  frigi- 

dius  est  cerebrum,  eo  minus  bene  odora- 

tur.  Vide  Albert.  lib.  2.  de  Anim.  cap,    13. 

llinc  qui  acutius  olfacit,  hebetioris  est  in- 

genii,  quia  habet  cerebrum  siccius. 

Proeterea,  quia  bruta  tantum  percipiunt 
odores  iunctos  saporibus  ,  sed   homo  alios  Sensusho. 

^'  '  '  niinis,oru- 

perfectiores,  quales  sunt  florum,  et  alio- lorwn  per 
rum  multorum  quse  delectant,  quia  lempe- 
rant  frigiditatem  cerebri,  ut  ait  Aristoteles 
de  Sens.  etsensibilicap.  S.  Be  auditu,  pa- 
tet  in  homine  esse  perfectiorem,  quia  per- 
cipit  sonorum  differentias,  non  tantum  na- 
turales,  sed  etiam  artificiales,  habetque 
organum  subtilissimum. 

Idem  eadem  ratione  de  visu  dicendum 
et  de  omnibus  probatur,  quia  natura  sensi- 
tiva  in  homine,  conjuncta  est  rationali,  et 
sic  est  perfectior  quam  in  bruto.  Quoad  ali- 
quos  sensus  tamen  (ut  dictum  est)  exce- 
dunt  bruta  qusedam  ex  indispositioneorga. 
norum  corporis  humani  ,  et  quia  operatio- 
nes  unius  membri,  quandoque  impediunt 
operationes  aliorum.  Per  quod  palet  ad 
vulgatum  illud:  Quod  si  quis  teneat  bruto- 
rum  quorumdam  sensus  aliquot  esse  abso- 


feciiores. 


i 


01J.'ESTI()  VI 


501 


MoUiores 

cariie 
ingenio- 
siores. 


lulo  perfecliores,  niliil  est  quo  convinci 

possil. 

Quisemus     Peles  secundo,    qui  sensus  perfectiores 

magisad  sunt  ad  scienliam  acquirendam  ?   Resnon- 
scieniiam  ^  r- 

deserviunt  detur  odoratum,  et  gustum  parum  deser- 
vire  :  inler  alios  tres,  qui  deserviunt,  visus 
excellit.  Prima  pars  experienlia,palet.  Tac- 
tus  excedit  visum  universalilate  subjecti, 
quia  diffusus  per  totum  corpus  :  et  quando 
est  perfectus,  arguit  bonum  temperamen- 
tum  et  complexionem  totius  corporis  ,  et 
ideo  dicit  Aristoteles  2.  de  Anima,  text.  94. 
molles  carne  esse  ingeniosos,  cujus  ralio 
est,utex  plicatD.  Thom.  lect.  3.quia  mol- 
lities  arguit  bonam  complexionem,  et  or- 
ganorum  dispositionem.  At  visus  excedit 
universalitate  objecti,  quia  coelestia  et  ter- 
restria,  sensibilia  propria  etcommunia  sen- 
tit  ,  idque  facilius,  distanlius,  et  immale- 
riulius  ,  ideo  maxime  deservitinventioni  ; 
auditus  autem  maxime  aptus  est  ad  disci- 
plinam,  quia  percipit  voces  explicantes 
conceptus.  Vide  longiorem  discursum  de 
his  apud  Suar.  3.  de  Anima,  cap.  29. 


CONCLUSIO    IV 

Qidnqiie  siinl  sensibilia  communia,  et  per 

se   capiimlu?'  a  sensibus  ;  an  vero  per 

proprios  necne,  incerlum. 

(c)  Ad  secundum,  magniludo  et  figura  non 
differunt  a  propriis  sensibilibus,  etc.  Pro 
intellectione  hujus,  nota  ex  Aristotele2.  c/e 
Anima,  cap.  6.  quod  sensibile  est  triplex  ; 
proprium,  quod  uno  tantum  sensu  et  sine 
errore  percipitur,  utcolor  ;  commune,  quod 
a  pluribus  per  se,  ut  motus  a  visu  et   lac- 


15. 


dero,  senlio  enim  aquam  transeunlem  et 
manentem.  Verum  est,  quod  motus  secun- 
dum  collationem  partium  pra^teritarum 
cum  futuris,  non  est  sensibile,  sed  tantum 
intolligibile.  Similiter  numerus,  ut  dicit 
replicationem  unius  post  alium,  non  perci- 
pilur  a  sensu,  sed  ut  dicit  plura  discreta  , 
verbi  gratia,  trospanes,  a  sensuetiambruti 
percipitur.  Quies  vero  eatenus  cognoscitur 
a  sensu,  quatenus  modificat  immutalionem 
ojus,  ut  rem  apprehendatcum  consistentia, 
non  cum  motu. 

Circa  id  quod  Doctor  hic  ait ;  sensibilia 
communia  esse  media  inter  propria  et  per 
accidens  ;  varietas  opinionum  est  an  impri- 
mant  species  in  sensus,et  affirmat  Jandunus 
2.  de  Anima,  qusest.  18.  imprimere  species 
communes  in  sensus,  qua  sensus,  non  qua 
tales,  vel  tales  scnsus.  IIoc  falsum  est,quia 
motus  cognoscitur  a  visu,  qua  talis  sensus; 
ergo  non  per  immutalionem  sensus  ut  sic. 
Alii  dicuntsensibilia  communia  imprimere 
proprias  specios  in  eos  sensus  qui  ea  perci- 
piunt.  Albert.  2.  deAnima,  lext.  3.  cap.  5.el 
tribuitur  Scoto4.f/.  12.  qucest.  3.  num. 
37.  sed  falso  ut  intuenti  litteram  ejus  pa- 
let  ,  quia  ibi  nil  de  hoc  resolvil. 

Alii  tenent  non  imprimcre.  D.  Thom.  I. 
part.  quaisl.  17.  arlic.  2.  el  quosst.  78.  ar- 
tic.  3.  ad  S.  Et  ratio  est,  quia  non  potest 
sensibile  commune  imprimerespeciesejus- 
dem  ralionis,  in  omnes  sensus,  a  quibus 
percipitur  ,  quia  sensus  diversi  actuari  ne- 
queunt  speciebus  ejusdem  rationis,  quia 
organum  cujusque  sensus,  ejusque  tempe- 
ramentum  commensurantur  suo  proprio 
sensibili   ejusque   specie,     et   hac  ratione 


tu  ;  per  accidens,  quod  per  se  non  movet      colligilur  numerus  sensuum,  ut  supra  os- 


sensum,  sed  prout  unitursensibili  proprio, 
simt^senxi-  ^^''  subslantia.  Secundo,  nola  ex  eodem 
biiia  corn-  quinquo  csse  sensibilia  communia,  motum, 

munia.  .  ^  .       ,. 

quietem,  numorum,  riguram,  magnitudi- 
nem.  Ad  rationem  sensibilis  communis  suf- 
ficit  pluribus  sensibus  cognosci  ,  nec 
requiritur  quodomnibuscognoscatur.  Qui- 
m-r^cipiun-  '^''^"^  rejiciunt  molum,  et  numerum  ad  hoc 
tur  senai-  numoro,  neganteseos  a  sensupercipiposse. 

bihaconi-  '       ®  1-11 

munia.       Sed  verius  est  sub  sensum  impertecte  ca- 


16. 


lensum  est  ;  neque  potest  species  diversas 
imprimere,  cum  sit  unum  et  idem  sensi- 
bile,  et  eodem  modo  agens. 

Sed  si  nulla  species  imprimunt  sensibi- 
lia  communia  ,  explicandum  est  quomodo 
percipiuntur  a  sensibus,  plusquam  sensibi- 
lia  per  accidens.  Prohoe,  nota,  quod  unitas 
ad  numerum  reducitur,  et  distanliaadma-  ounmodo 
gnitudinem.  Magnitudo  igitur  a  quolibet ''^P''^*^'»- 

.  Uiiurnuig 

sensu  percipitur  per  raodificationem  spe-  niiudo   et 

figura. 


502 


DE  ANIMA 


Jolus,  nu- 

merus, 
fuies  quo- 
modo  a 
sensibus 
•ognoscun- 
tur  et  an 
ib  omni-' 

')US. 


18. 
Sensibilia 
communia, 
an  species 
jjroprias 
habcnt. 


ciei  proprii  sensibilis,  quia  ul  sensibile  pro- 
priurn  agal,  requirit  quanlitalera  ,  el  sicin 
productione  suse  speciei  includil  reproesen- 
lalionem  magnitudniis  seu  quantitatis  ,  et 
quia  liaec  non  est  sine  figura,   reproesenta- 
tur  simul  figura.  Ileliqua   tria  communia 
aliter  cognoscuntur.  Visus  percipit  ea  per 
coaptationem  ad  ea  quse  perse  sentiuntur: 
sic  numerus  videtur,  quia  plures  species 
imprimunlur  :  moLus,  quia  res  motacerni- 
tur  propior,    vel  remotior  ab  aliquo  alio 
corpore,   ideo  navigans  non  videt  motum, 
si  niliil  videta  quo  magis,  velminusdistet. 
Videri  etiam  potest  motus  continua  varia- 
tione  specierum  visibilium.  Quies  videtur 
rem  videndo  in  eadem  distantia,  et  consis- 
tenlia.  Tactus  numerum  senlit,  quatenus  a 
diversis  sensibilibus  afficitur,   motum  ut  a 
pluribus  ejusdem  tangibilis  partibus  suc- 
cessive  tangitur,   quietem  contrario  modo; 
tres  alii  sensus  eodem  modonumerum  sen- 
tiunt ;  figuram  forte  nuUo  modo  :   motum 
difficile  sentiunl,  nisi  qualenus  corpus  so- 
nans,  vel  odoriferum  successive  approxi- 
matur,  vol  removetur.  Sed  gustus  niliil  ho- 
rum  discernit. 

Sic  sensibilia  omnia  cognoscuntur  sine 
speciebus  ab  ipsis  impressis  per  modifica- 
tioneni    specierum    propriorum    sensibi- 

lium. 

Isle  modus  dicendi  probabilis  est,  sed 
cum  admittat  sensibilia  communia  coope- 
rari  ad  species  proprii  sensibilis,  videLur 
seque  probabile,  quod  imprimant  proprias 
species  imperfectas,  subordinatas  speciebus 
propriis ,  et  li3e  possunt  esse  ejusdem  ra- 
tionis  in  diversis  sensibus,  sicut  et  illa 
modificatio,  quia  sensus  non  Ins,  sed  pro- 
priis  sensibilibus  commensurantur  :  per 
quod  patet  ad  rationem  oppositae  sentenlioe. 
Hsec  notare  volui  pro  nolitia  communium 
sensibilium. 


QUiESTlO     VII 

Utrum  ralijne  hujiis  ,  quod  dlcilur  iii 
iittera,  quod  idem  est  actussensibilis, 
et  sensitivi,  actio  et  passio  sint  idem 
actus,  sine  motusl 


Aristot.  3.  de  Anima  lect.  139.  et  3.  Physic.  lect. 
18  et2L  et9.  Melaph.  lect.  16.  D.  Tliom.  in  2. 
distiO.  quiest.  2.  arl.  4.  et  2.  cont  Gent.  cap. 
l».  et  qUKsl.  7.  de  Potcnt.  art.  9.  ad  7.  Gajet. 
\.part    qua^st.  25.  art.   1.    Auraol.  in    2.    dist. 

I.  quivst.  2.  et  ?>.  Baccoa  quaest  2.  art.  2.  \v- 
geivt.  dist.  19.  q.  1.  Valent.  1.  p.  d.  3.  q.  2. 
part .  i.  Aatoa.  Aadr.  in  lib.  sex  Prin-.ip.  Pau- 
lus  Venetus  3.  PAys/c.  </.  3.  Masius  3  Physic. 
cap.  3.  sect.  1.  ^.4.  Ferr.  q.  2.  Soacia.  5.  Me- 
taph.  qucest.  i.  Gouiinbr.  3.  Physic.  cap.  1.  q. 
3.  Sitarez    disput.    18.  Metaph.     Hurtad.    disp. 

II.  Physic.  sect.  2.  Aversa  q.  23-  Physic.sect.  6. 


Arguitur  quod  sic  :  secundum  Phi- 
losophum,  idemest  actus  motivi,  et  mo- 
bilis,  actus  acHvi  est  actio  in  mobili  ; 
actus  est  passio  :  ergo,  etc.  Prasterea, 
actio  est  in  patiente  ,  sed  sl  actio  non 
esset  idem  quod  passio,  esset  contraria 
sibi,  et  sic  non  esset  in  patiente,  cum 
contraria  non  possint  esse  in  eodem  ; 
ergo  est  idem  quodpassio.  Probatio  ma- 
joris,  quia  si  actio  esset  in  agente,  cum 
fundetur  in  motu  ,  tunc  agens  in  quan- 
tuni  agens  moveretur  ,  quia  illud  move- 
retur ;  in  quo  est  motus ;  consequens 
est  falsum  ;  ergo  et  antecedens. 

Praeterea,  Philosophus  probat  5.  Phy- 
sicor .  quod  ad  actionem  et  passionem, 
non  est  motus  ,  quia  ad  motum  non  est 
mutus ;  sed  ista  probatio  non  valeret,  si 
actio  et  passio  non  essent  motus,  ergo 
etc.  Praiterea,  actio  est  duplex  ut  dici- 
tur9.  Met.  una  transiens  in  materiam 
exteriorem  et  alia  immanens  :  sed  actio 
transiens  cum  motu  est  continua,  et  per 
consequens  successiva  ;  sed  omne  suc- 
cessivum,  aut  est  tempus,  aut  tempore 


1. 


QU^STIO  VII 


503 


mensuratum  :  ergo  et  talis  actio.  Setl 
non  potest  esse  tempus,  quia  est  in  ge- 
nere  Quantitatis ;  ergo  est  tempore  men- 
suratum  :  sed  omne  mensuratum  tem- 
pore  est  motus  ;  ergo,  etc. 

Gontra,  potentia  activa  et  passiva 
sunt  essentialiter  distincta? ;  sed  poten- 
tiarum  diversarum  sunt  diversi  actus 
essentialiter  ;  ergo  et  actus  talium  po- 
tentiarum  sunt  essentialiter  diversi  ac- 
tus,  potentige  activge  estactio,etpassiva3 
potentias  cst  passio ;  ergo,  etc .  Pra3terea, 
ignis  agens  in  duo  ligna,  aut  agit  unica 
actione,  aut  duabus ;  si  una ,  aut  illa 
erit  in  agente,  et  sic  liabeo  propositum  , 
si  in  passo,  tunc  erit  in  duobus  lignis  ; 
et  sic  sequitur  quod  unum  accidens  nu- 
mero  erit  in  duobus  subjectis,  quod  est 
inconveniens.  iSi  autem  duabus  actio- 
nibus  agit,  puta  calefactionibus,  lunc 
idem  agens  numero  habebit  plures  ac- 
tiones  numero  diflerentes,  et  ejusdem 
speciei. 

Prseterea,  si  actio  est  in  passo,  ita 
quod  actio  et  passio  sint  idem  motus, 
sequuntur  illa  tria  inconvenientia  posita 
in  3.  Pli\isicorum,  quod  diversorum 
specie  sit  idem  actus  specie  et  numero , 
quia  activum  et  passivum  specie  difTe- 
runt.  Similiter  doctio  erit  doctrina,  et 
actio  erit  passio,  et  ulterius,  quod  agere 
erit  pati .  Pr^eterea,  si  actio  et  passio 
sunt  idem  motus,  accipiamus  unum 
motum  singularem,  verum  est,  quod 
hic  motus  erit  passio  ;  hoc  autem  est  in- 
conveniens ;  ergo,  etc 


RESOLUTIO 

Actionem,  qiias  est  Praidicamentum,  esse 
in  agente,  explicatur  (/iiomodo,  et 
cjuanclo  sit  in  patiente  sicut  passio, 
et  idem  cumpassione  ?  oide  Doctorem 
4.  d.  13.  q.  1. 

(a)  Respondeo,  dico  duo  ;  primo,  quod  3, 
actio,  secundum  quod  est  Praedicamen- 
tum.  est  in  agente  subjective.  Secundo, 
quod  aliquo  modo,  actio  et  passio  sunt 
in  patiente.  Probatio  primi  sic  :  relatio 
non  separatur  a  fundamento  suo,  vel  a 
ratione  fundandi :  aliqua  autem  relatio, 
ut  de  secundo  modo,  fundatur  super  ac- 
tionem  et  passionem,  sicut  relatio  cale- 
facientis  ad  calefactum,patris  ad  filium, 
vel  saltem  rationes  fundandi  istas  rela- 
tiones,  sunt  actio  et  passio,  vel  secun- 
dum  esse  sicut  in  patre  et  filio  ;  vel  se- 
cundum  fieri,  ut  in  calefaciente  et  cale- 
facto;  vel  secundum  faclivumad  facien- 
dum,  sicut  calefactivum  ad  calefactibile, 
utpatetS.  Metaph.  ergo  talis  relatio 
non  potest  separari  ab  actione,  et  pas- 
sione  subjecto  :  sed  talis  relatio  est  in 
agente,  ut  est  agentis  ad  patiens,  vel  in 
patiente  quse  est  patientis  ad  agens;  pa- 
ternitas  enim  est  in  patre,  filjatio  in 
filio  ;  ergo  et  aclio  est  in  agente. 

Praeterea,  omnis  respectus  realis  est 
in  eo,  quod  realiter  refertur  per  eum, 
licet  hoc  non  oporteat  de  respectu  ra- 
tionis,  sicut  patet  de  scibili,  quod  non 
refertur  ad  scientiam,  sed  scientia  ad 
scibile.  Actio  autem  est  respectus  realis 
agentis  ad  patiens  ;  ergo  est  in  agente  Pr^Jca- 
sic  relato.  Probatio  minorisperBoetium  Tativa  se- 
de  Trinitate,    dicentem,    quod  septem  Bo"tium\, 
Pricdicamenta  non  dicunt  resabsolutas;  '^•'^-  *i'  ^- 
ergo   formaliter   important    respectum 
realem  :  illo   autem    respectu  refertur 
agens  ad  patiens  ;  ergo,  etc . 


504 


DE  ANiM.V 


Prffiterea,  iinpossibilc  estaliquod  caii- 
saliim  lieri  tle  non  agente  agens,  nisi 
immutelur  ad  aliquam  lormam  in  eo 
exislentem  ;  forma  enim  secundum 
quod  est  mutatio,  est  in  eo  quod  muta- 
tur  ;  sed  illa  mutatio  nonest  ad  formam 


sum  :  nec  motio  dieit  respectum  nio- 
vcntis  ad  passum,  sed  passi  ad  mu- 
vens  ;  niovere  autem  est  agere  ;  ergo 
agere  est  respectus  agentis  ad  passum, 
nun  c  converso,  ut  dicunt  alii. 
(1))     Dicendum  est  ergo  secundum  pra3-  ^  .^-  , 

^   '  ^  ^  Quid  aci 


m 


z>t>  »ou  a-absolutam,  quia  de  non   agente  non  fit     dicta,  quod  actio  est  respectus  quidam  P«^^-«^"^-    «^'j 

agentis  ad  passum,  in  agente  existens  ;  !| 


fit  ai/cns  ahquod  agens  i^er  aliquid   existens  m 

fuiiDn'.  ^°'  co    al)solutum.    Sed    certum  est    quod 

non  fd  agens  formaliter,  nisi  per   actiu- 

nem  ;  ergo    actio  est  furma   respecti\a 

existens  in  agente. 

Pra^terea,  novem  genera  accidenlium 
habent  esse  in  su])jecto  ,  in  hoc  diffe- 
runt  a  substantia  ;  sed  relatio  habet  in 
sul)jecto  esse,  licet  in  respectu  ad  termi- 
num,  actio  est  de  illis  ;  ergo  habet  esse 
in  subjecto,  et  sic  secundum  suam  ra- 
tionem  formalem  est  in  subjecto  :  non 
autem  putest  dici  quod  sit  formaliter  in 
patiente  ,  quia  accidens  existens  forma- 


et  passiu  respectus  quidem  pa- 
tientis  ad  agens  in  patientc  exis- 
tens  ;  molus  (i>)  autem  est  forma  tluens 
materia),  inler  utrumque  ;  vel  est  llu- 
xus  formje  secundum  quod  ponit  istos 
duos  modos  intelligendi  motum  Cum- 
nientator3.  Phi/slco)'.  et  dicit  ibi,  quod 
iste  secundus  mudus  est  famosior,  sed 
primus  est  verior.  Secundum  primum 
modum,  motus  est  in  genere  sui  termi- 
ni  ^el  formci3  :  moius  autem  secundum 
alium  modum  est  in  genere  Ad  ali- 
qiiid,  in  primo  modo  relationis,  qu«  su- 
liter  in  subjecto,  denominat  ipsum  ,  et  mitur  secundum  numerum,  vel  unum  , 
ideo  si  esset  actio  formaliter  in  patien-  quia  respectu  termini  a  qiio,  importat 
te,  patiens  diceretur  agens  ,  sicut  pa-  talis  lluxus  multiplex,  respectu  termini 
ries  dicitur  coloratus  in  quo  est  color     ad  quem,  unitatem.    Est  autem  intelli- 


formaliter  ,  hoc  cst  falsum  ,  sed  solum 
agens  denominatur  ab  actinne  ;  ergo 
est  in  eo,  sicut  in  subjecto. 

Prasterea,  creatio  est  actio  in  creante, 
ergo  similiter  actio  agentis  creati  est  in 
agente.  Probatio  antecedentis  ,  quia  si 
esset  in  creatura,  cum  creatio  passio 
non  differret  a  creatura,tunc  creatio  ac- 
tio  non  esset  prior  naturaliter  creatura , 


gendum,  propter  conclusionem  princi- 
palem,  quod  respectus  quoad  pra^sens, 
est  in  duplici  differentia.  Est  enim  qui- 
dam  respectus  intrinsecus  adveniens, 
qui  de  necessitate  advenit  positis  extre- 
mis,  et  talis  tantum  est  de  genere  Rela- 
tionis,  sicut  positisduobus  albis,  de  ne- 
cessitate  seauitur  similitudo.    Similiter, 


posita  activa  et  passiva  generatione  in 
hoc  autem  est  falsum,  quia  est  ejus  facto  esse,  de  necessitate  ponitur  pater- 
caiisa.    Gonsequentia  patet,   quia    sicut     nitas   etfdiatio.  Alius  est  respectus  ex- ■'fj*',^,';^ 


Respeclus 

scni 

se  habet  agens  increatum   ad  suam  ac-     trinsecus  adveniens,  qui  non  ponitur  de  «^'  ^•'''"" 

o  7    11  secKS  c.c- 

necessitate,  positis    extremis  ,  lalis  est  pjican/ur. 

^  de  qvo    ■> 

respectus  importatus  in  sex  aliis  Pra^- ^i^  ^3.  q.  i 
dicamentis    relativis  ;   posita  enim   re 
quandali,  vel  temporali  et  tempore,  non 
dc  necessitale  punitur  qaando  ,  sed  re- 


tionem,ita  agens  creatumad  suam:  pra3- 

terea,  per   aucioritatem    Avicennaa  di- 

ceniis,  quod  secundum  aliquos  movere, 

moiio    et   moius  sunt  idem  secundum 

essentiam    ,   sed    secundum    veriiaiem 

hocest  falsum,  quia  movere   unu  dicit     quiriiur  vel  adjaceniia  temporis  ad  lem- 

respectum  motus  ad  moventem,   ut  di-     porale. 

cunt,  sed  moventis  ad  moium,  ul  pas-         IIoc  viso,  sciendum  quod  agens  po- 


QUyElTlUVll  505 

test  comparari,  vel  acl    lerminum  pro-  deiu  seeunclum  auctoritates  ;    ergo  ista 

ductuni,  vel  ad  passum  :  si  comparetur  cM    ({ua^dani    actio   facta    in    patiente, 

ad  terniinum   productum,   sive    sit   in  cj[Ufe  differt  ab  actione,   C[ua3   est    Prie- 

/?6v/,  sive  in  faclo  esse,  ut   calefaciens  dicamenlum  ,   et  de  liac  actione  facta 

ad    calefactionem,    sive     ad     calurem,  lociuilur  Philosophus  2.   de  Aniina  di- 

quod    est     idem,    quantum     ad     hoc.  cens,  quod    ideo,    quod   imprimitur   a 

Tunc     sic     includit     relationem,     vel  sensibili  in   sensuni,   est  actio.  Certum 

refertur    ad    ipsum    productum     rela-  est  autem  quod  non  imprimilur  in  ipso 

tione,  (\w<G  est  de  e-enere  Ad  aliquid,  aliquid  de  genere  Actionis,   sed  ejus  ef-  '^^'■'^°  ^.'^'^ 

qui  advenit  positis  extremis  de   necessi-  fectus,   (jui  est  in   sensu,   imprimitur  ;  <«• 

tate.  Si  comparetur  ad  patiens  iste  res-  ergo  est  aliqua  actio  acta  praHer  illam, 

pectus  quem  includit  non  est  de  genere  qua3  est  de  genere  Actionis. 
Ad   aliquid,    non    enim    posito    igne         Sed  potest   qu«ri,    quare  sic   nomi-       8. 

agente  absolute   et  lignis,  de  necessita-  natur?  Respondeo,  quod  actio,  qua3  est 

te  sequitur  calefactio,  vel  talis  relatio,  de  genere  Actionis,    est    rtspectus    in 

sed  requiritur  appropinquatio  extremo-  agente  tantum,  cjuia  latens  nos  quan- 

rum  ;  non  est  ergo  de  genere   Ad  ali-  tumcumque  de  se  manifestatur   per  ef- 

quid,  sed  de  genere  Actionis  ;  talis  er-  fectum,  qua^  est  actio  acta  ;  et  quia  sic 

go  respectus  extrinsecusadveniens,  qui  res  nominamus  in  aliis,  sicut  per  sen- 

est  agentis  ad  patiens,    in  agente  exis-  sum    apprchendimus,     ut   communiter 

tens,   est   aclio,  qua3  est  Pra^dicamen-  dicitur;  etideo,  etc.  P(jniturexemplum 

tum,  et  simile  est  de  passione.  de  charitate,  qua3  licet  sit  habitus  nobi- 

Quantum  ad  secundum  articulum,  est  lis,  quia  tamen  est  latens  in  anima,  no- 

sciendum,   quod    actio  C|ua3dam  est  de  minatur  per  effectum,  qui  est  dilectio. 

genere  Actionis,  et  ista  cst  proprie  dic-  Est  ergo  duplex  actio    secundum  jam 

ta  actio,  de  qua  dictum  est  immediate  ;  dicta  ;  sed  actio  acta  est  illa,  qufe  est  in 

et  est  quaidam  actio  acta    vel  pruducta,  patiente,  qu^  est  effectus  actionis   pro- 

qua3  non  est  de  genere  Actionis  ,  sicut  prie  dictie,  et  ideo   non  est  actio    Pra3- 

intelligere    et  velle,  sunt  quasdam  for-  dicamentum  qua3  est  in  agente,    nihil 

ma)  absoluta3,   non  de  genere  Actionis,  enim  est  caiisa  sui   ipsius.  Et  differunt 

sed  sunt  acta%  vel  producta3  per  actio-  in  hoc,   quod  actio,   qua)  esl  Pra^dica- Pmrf^c»- 

nes  intellectus    et  voluntatis,  qua3  sunt  mentum,  est  secundum  quam,  vcl    per   et  actio 

de   genere  Actionis.   Istam  divisionem  quam  ab  aliquo  est  aliud  :   actio   autem  cribu7itur. 

ponit  Simplicius  super  Prasdicamenta  ,  acta  est  secundum  quam  aliquid  est  ab 

qua^rens  quare /am-c  ponitur  Praadica-  aliquo  ;  esse  autem  a  quo  est  aliud,    et 

E/fectus  acmenlum,   et   non   factio.   Et  respondet  quod  est  ab  alio,sunt  rationes  opposilc^  , 

tioTcta'^'  quod  hoc   ideo  est,    quia  factio   dicitur  nec    eidem  possunt   convenire  ;    sicut 

de  actione    et  effectu    actionis  ;  utrum-  idem  per  se  non  potest  esse  producens 

que  enim  dicitur  actio  et  factio,  et  ef-  et  productum,  pater  et   lilius   respectu 

fectus  ejus.  Gertum  est  autem  quod  ef-  ejusdem,  pater  enim  est  a  quo  est  filius, 

fectus  actionis  est  actio,   non    qua3  est  et  fdius  qui  est  a  patre .    Non  est   ergo 

Pra3dicamentum,  sed  facta.    Commen-  verum,  quod  dicunt  aliqui,scilicetquod 

tator  etiamS.    Physicor.     dicit,    quod  motus,  ut  est  ab  agente,  est   actio,  nisi 

agens    ct  patiens,  et  actio  et  passio  dif-  intclligatur  dc  actione  acta,  qua?  est  ef- 

ferunt ,  sed  actio  facta  inter  illa  est  ea-  fectus  actionis ;  iioc  enim  est  proprium 


506 


DE  ANIMA 


tium. 


producto,  ut  productum  est,  per  actio- 
nem  esse  ab  alio  ;  sed  potius  debet   di- 
ci  e  converso,  quod  actio  est  a  qua,  vel 
per  quam  ab  aliquo  est  aliud. 
9.  Ad  primum,   dicendum   quod  verum 

mum  '  ost,  quod  idcm  est  actus  motivi  ac- 
tivi,  qui  est  actus  passivi  vel  mobilis 
formaliter  :  sed  ille  actus  non  est  actio, 
qu«  est  Pra?dicamentum,  qua?  est  in 
agente  formaliter,  sed  est  actio  pro- 
ducta  effective  ab  agente. 

rfuHi!^^""'  "^^  secundum,  dicendum  quod  actio 
acta  est  in  patiente,ut  dictum  est,  non 
autem  illa,  qua?  est  Pra^dicamentum.  Ad 
probationem,  dicendum,  quod  actio  illa, 
qu^eest  in  agente,  non  est  motus,  ideo 
non  sequitur  quod  omne  agens  in  quan- 
tum  hujusmodi  moveatur,  sed  potius 
quodsit  motivum. 
Ad  ter-  Ad  aliud,  dicendum  quodconsequentia 
Philosophi  non  tenet  per  illud  medium, 
quod  actio  sit  motus  ,  sed  tenet  per  si- 
mile,  sic  :  si  ad  motum  non  est  motus  ; 
ergo  a  simili,  ad  actionem  non  est  actio , 
ex  qua  consequenter  ulterius  sequitur  , 
ad  actionem  non  est  actio  ;  ergo  ad  ac- 
tionem  non  est  motus,  quia  actio  est 
causa  motus  effectiva  vel  formalis,  qua 
agens  agit,  vel  dicitur  agens.  Ulterius 
dicitur  per  hoc,  quod  esset  processus  in 
infmitum  in  actionibus,  quia  si  ad  ac- 
tioncm  csset  motus,  cum  istius  motus 
actio  sit  aliqua  causa,  oporteret  pr^esup- 
poni  aliam  actionem,  aliam  ab  illa,  ad 
quamesset  ille  motus ,  et  tunc  quaeram 
de  illa  actione,  quae  est  causa  illius  mo- 
tus,  utrum  ad  illam  sit  motus,  vel  non  ? 
Si  non,  eadem  ratione,  nec  ad  primum. 
Si  sic,  erit  processus  in  infmitum. 

Prseterea,  tenet  per  locum  a  minori 
consequentia  Philosophi ;  quia  cum  mo- 
tus  sit  actus  potentia)  passivaj,  si  ipsa 
potest  exire  in  actum  suum,  qui  est  mo- 
tus  sine  motu  pra^cedente,  multo  fortius 
potentia  activa  potest  in  actum  suum. 


1 


10. 


qui  est  motus,  sine  motu  prsecedente. 

Ad  aliud,   dicendum,   quod  Philoso-   ^druar- 
phus  non  intendit  ibi  distinguere  actio-  '"»»• 
nem,  qua3  est  Prfedicamentum  in  illos 
duos,  ita  quod  uterque  sit  de  genere  Ac- 
tionis,  imo  uterque  modus  ibi  positus, 
est  extra  genus  Actionis  ;  utraque  enim 
actio  tam  manens  in  agente,  sicut  intel- 
ligere    et  velle,  quam  transiens,  est  ac- 
tio  producta.  Sed  differentia  est,  quan-  ^^^.^   . 
tum  ad  hoc,  quod  talium  actionum  quas-  manens.  et 

'  *  Iransiens . 

dam  est  perfectio  agentis,  licet  non  se-  diffenmt. 
cundunn  quod  agens  est,  sed  secundum 
quod  perfectibile  est,  ita  quod  idem  se- 
cundum  diversas  rationes  sit  agens  et 
recipiens ,  quajdam  autem  est  perfectio 
extrinseca  operantis,  sicut  transiens. 
(c)     Ad  aliud,    dicendum  quod    actio,  Ad  quin- 

tum 

qua3  est  Prsedicamentum,  qu«  est  res- 
pectus  extrinsecus  adveniens,  manens 
in  agente,  non  est  successiva,  quod 
mensuretur  tempore,  vel  sit  tempus,sed 
tantum  quia  coexistit  tempori  ex  conse- 
quenti,  quia  coexistit  motui,  cujus  est 
causa,  et  manet  cum  motu  ;  non  tamen 
est  motus,quia  nihil  est  causa  suiipsius, 
et  motus  mensuratur  tempore,  non  ta- 
men  oportet,  quod  propter  hoc  illa  ac- 
tio  mensuretur  tempore,  sicut  Angelus  ^^,-^,  ^„ 
coexistit  tempori,  non  tamen  mensura-  ^u^r^^^il 
tur  tempore.  p°''^- 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  I 

Aclio  non  esi  absoliitum,  ul  conslUuit  Prse- 
dicamentum,  sed  respectus  extrinsecus, 
et  in  agente 

(a)  Respondeo,  dico  duo  ;  piimo,  quod  ac-  n, 
iio  secundtcm  quod  est,,  elc.  Pliilosophus  2. 
de  Anima,  text.  138.  et  seq.  ail  aclum  sensi- 
bilis,  et  sensus  esse  eunidem,  et  aclionem 
passionemque  esse  in  patienle.  Pro  hujus 
rei  explicatione  notandum  ex  Doctore  4.  d. 
13.  quxst.  1.  num.  12.  actionem  varie  su- 


I 


QU^STIO  VII 


507 


mi.  Primo,  pro  operatione,  qua3  tamen  est 
qualilas,  ut  ostendit  1.  d.  3.  qusnsl.  6.  num. 
31.  et  qu,vst.  9.  nu7n.  10.  Secundo,  pro  res- 
pectu  producentis  ad  productum  totale, 
ut  patris  ad  tilium.  Tertio,  pro  respectu 
inducentis  ad  inductum,  vel  educentis  ad 
eductum  ;  et  isti  respectus  sunt  intrinseci, 
quia  posilis  fundamento  et  termino,  neces- 
sario  resultant.  Quarto,  sumitur  pro  re 
acta,  includendo  respectum,  quem  explicat 
Iioc,  quod  est  esse  ab  alio,  quod  colligitur 
ex  Philosoplio  3.  Phijsic.  text.  22.  et  tenet 
Simplicius  hic  citatus  a  Doctore.  Quinto,  pro 
respectu  transmutantis  ad  transmutatum  , 
et  in  hac  sisjrnificatione  constituit  Pri3edica- 
mentum  Actionis ,  quia  in  prima  acceptione 
est  forma  absoluta,  in  secunda  et  tertia  est 
de  genere  Relationis  ,  in  quarta  est  in  gene- 
re  Quantitatis  vel  Qualitatis,  secundum 
connotatum  :  idque  colligitur  ex  Philoso- 
pho  jam  citato,  ubi  ait  quod  actio  est  opus, 
et  flnis  activi,  text.  19.  id  est,  res  acta. 
Unde  cum  ibi  dicat  Philosophus  actionem 
esse  in  passo,  sumit  eam  pro  connotato 
illius  finis  et  operis,  quod  idem  est  ac  res 
acta  ,  vel  pro  respectu  ejus,  qui  est  esse  ab 
hoc,  et  sic  est  passio.  Vide  Doctorem  supra 
a  num.  13.  ostendentem  hoc  esse  de  mente 
Philosophi,  de  quo  latius  agit  3.  Physic. 
exponendo  text.  18.  et  sequenles. 

Ex  quibus  sequitur,  quod  quinta  signifi- 
catione  constituit  Praedicamentum  Actionis. 
PrcCterea  5.  Metaph.  definitur  potentia 
activa  quod  sit  princijjium  transmutandi 
aliud,inquantumaliud;  ergo  transmutatio 
erit  actio  ;  productio  autem,  vel  eductio 
forma3  substantialis,  non  erit  transmuta- 
tio,  quia  hasc  non  respicit  aliud  in  quan- 
tumaliud,  ita  ut  sic  maneat,  sed  potius  de 
uno  facil  aliud. 

Secundo,  notandum  ex  MoGiovQibldem., 
lestab-  num.  5.  actionem  non  esse  formam  absolu- 

Uum. 

tam,  tum  quia  ad  eam  esset  actio,  et  sic 
processus ;  tum  etiam,  quia  si  poneretur 
in  agente,  hocpriussemoveretquamaliud, 
quod  est  absurdum,  si  vero  in  passo  lioc, 
prius  moveretur  forma  absoluta  actionis 
quam  quanlitate,  vel  qualitate  :  tum  tertio, 


quia  Boetius  de  Trinit.  tenelseptem  ultima 
Prajdicamenta  non  esse  res  absolutas  ,  ex 
quo  sequitur  actionem  esse  respectum, 
quia  non  datur  medium.  Pro  quo : 

Terlio  notandum,  respectum  alium  esse 
inlrinsecum,  alium  extrinsecum  :  ille  po- 
sitis  fundamento  et  termino,  necessario 
resultat,  ut  positis  duobus  albis,  simi- 
litudo,  quse  impediri  nequit.  llic  non 
ita,  sed  requiritur  applicalio  unius  ad 
aliud,  ut  positis  locabili  et  loco,  non  se- 
quitur  locatio,  nisi  fiat  applicatio ;  et  posi- 
tis  veste  et  homine,  non  ponitur  statim  ha- 
bitus,  vel  habere  de  quo  Scotus  supra  num. 
9.  et  3.  d.\.  quasst.  1.  art.  1.  actio  autem 
estrespectus  extrinsecus,  quia  positis  agen- 
te  et  passo,  non  resultat  nisi  approximen- 
lur  ;  quod  vero  respectiva  sit,  proeter  supra 
allata,  ex  eo  patet  quia  intelligi  nequit, 
neque  concipi,  nisi  concepto  ejus  termino. 

Prseterea  agens  et  patiens  sunt  correla- 
tiva  ;  ergo  eteorum  abstracta.  Antecedens 
patet,  5.  Metaph.  text.  20.  dicitur  quod 
agens  et  patiens  referuntur  secundo  modo 
reiationis,  de  quo  Doctor  ibidem  quaest.  12. 
Consequentia  est  clara. 

Nunc  probatur  conclusio  Doctoris,  quoad 
primam  ejus  parlem  ,  nempe  actionem  ut 
constituit  Proedicamentum,  sensu  jam  ex- 
plicato,  esse  in  agente,  per  suas  rationes. 
Prima,  quia  relatio  est  in  eodem  cum  suo 
fundamento  ;  ergo  et  actio  cum  sua  poten- 
tia.  Secunda,actio  realiter  refert  agens  ; 
ergoin  eo  est.  Reliquaerationessunt  claroe, 
et  efficaces  :  quibus  adde  primo,  formam 
non  denominare  nisi  subjectum  cui  inest ; 
ergo  actio  inest  agenti,  vel  patiens  erit 
realiter  agens,  actione  sibi  inhaerente.  Se- 
cundo,  in  eodem  non  sunt  respectus  oppo- 
siti,  saltem  ad  idem  ;  et  universaliter,  actio 
et  passio  sunt  hujusmodi,  vel  habent  hu- 
jusmodi  respectus  annexos  ;  ergo.  Vide 
Antonium  Andream  9.  Metaph.  quiest.  4, 
Fab.  Theor.  41.  et  Joannem  Canonicum.  3. 
Physic.  qnsest.  2.  qui  latius  de  hoc  agunt. 

Secundam  partem  suadet,  nempe  actio- 
nem  quodam  sensu  esse  in  passo,  sumptam 
scilicet  pro  re  acta,  Quod  vero  sic  sumatur, 


Respectus 
i7itrinsecus 
el  extrin- 
secus,  quo- 
modo   dif- 
ferunt. 


13. 


Actio  est 
in  agtnle 


Acti')  pro 
re  acta,  in 
passo   se- 
cunduin 
Philosoph. 


508 


DE  ANIMA 


palelex  primo  iiuLabili,  el  ex  Simplicio,  et  centis  dicunlur  docenlis  ,   quia  ipse  signa 

Commenlalore  a  Doclorecitatis.  qu?edam  exliibet,  quibus  discens  movetur 

Perlioc  patet  ad  argunienta,  quoe   addu-  ul  tales  operalionescogniLivas  efformet. 

cuntur  ex  Pliilosopiio ,  quia  quando  videtur  Ad  secundum  locum,  male  cilalur  ,  quia 

dicere  actionem  esse  in  passo,  loquitur  de  non  dicitur  quod  actio  est  in  eo  quod  fit, 

aciione -dcla,  \mde2.de  Anima,   text.   104.  sed  actus  :  sed  si  poneretur  actio,   perinde 


lo. 


ait :  Atque  ut  aciio  passioque  non  in  agente, 
sed  in  eo  qiiod  palitur,  sic  et  ipsius  sensi- 
bilis  actio  in  sensitivo  est.  Ubi  expresse  lo- 
quitur  de  operatione,  quoe  est  actio  acta, 
manens  in  sensitivo,  quod  clarius  Iiabetur 
in  translatione  antiqua,  ibi  :  sic  sensibilis 
actus,  et  sensitivi,  in  sensitivo  est :  sed  sen- 
sitivum  esl  agens ;  ergo  si  sumit  actionem 
proprie  dictam,  in  agenle  est.  Sed  de  Iioc 
nonloquitur,  sed  de  operatione,  quse  est 
immanens,  et  sic  in  passo  est,  quod  est  ip- 


sum  agons. 


Solvunlur  argumenta  contra  doctrinam 
datam  de  actione  el  passione,  earumque 
subjecto. 

Arguitur  primo  ex  Philosoplio,  tevt.  20. 
dicitur  non  esse  inconveniens  ut  idem 
actu  sit  commune  duobus,  scilicet  agenli, 
et  patienli ,  quia  agentis  est,  ut  a  quo,  pa- 
tienlis,  uL  in  q:(o  :  et  adducit  exemplum  de 
doctione,  qua3  csl  a  docente  ,  sed  est  in 
discenle.  Ilem  9.  Metaph.  text.  10.  liabetur 


esset,  quia  de  re  acla,  sou  de  operatione 
transeunte  ibi  loquitur  Pliilosophus,  scili- 
ceL  de  oedificationis  termino.  Vide  Scotum. 
in  illum  text.  el  Antonium  Andream  9. 
Metaph.  qusest.  4. 

Ad  tertium,  ille  locus  est  potius  ad  op- 
positum,  maxime  juxta  translationemanti- 
quam,  ut  jam  dixi.  Adde  ibi  Philosophum 
tantummodo  disputare  pro  et  contra,  et  ni- 
hil  resolvere. 

Arguitur  secundo,  actio  est  motus,3.  Phg- 
sic.  text.  19.  ibi  :  cum  igitur  utraque  (ac- 
tio,  et  passio)  sit  motus  :  el  text.  21.  id  ha- 
betur  clare  :  sed  motus  est  in  passo,  3. 
Physic.  18.  ergo.  Respondetur,  procedit 
tantum  do  aclione  pro  re  acta,  sedde  dis- 
tinctione  actionis  a  mota,  agetur  conclusio- 
ne  sequenti,  et  illa  loca  explicabuntur. 

Arguitur  tertio,actio  estens  successivum, 
saltom  quando  agens  succes^ive  agit  ;  er- 
go  est  moLus,  et  per  conscquens  in  mobili 
quod  est  passum.  Respondetur  mensurari 
actionem  non  tempore,  sed  sevo,  quia   res- 


sic :  quorumque  pr.vler  actionem  est  aliud     pectus  non   est    successivum.   Ita    ScoLus 
quodsit,  horiim  actio  in  eo  quod  fit  est,  ul     hicadult. 


cedificafio  in  eo  quod  ;edifi,catur.  Item  2. 
de  Anima,  text.  140.  sicut  (inquit)  actio  et 
passio  in  patiente  esl,  non  in  agente,  sic 
et  ipsius  sensibilis  actio  in  ipso  sensitivo 
exislit.  Respondetur,  isia  loca  intelligi  de 
actione,  quse  est  operaLio,  vel  res  acla 
quod  satis  jam  ostendi  ex  ipso  Philosopho 
adductis  ejus  locis,  ut  videtur,  ad  propo- 
silum  expressis,  et  exemplum  de  actione 
sensibilis  et  sensilivi  (ut  habet  translatio 
anliqua)  quoe  est  in  sensitivo  secundum 
Philosophum,  satis  demonstrant  loqui  Phi- 


COaCLIjSIO  II 

Motus  sumptuH  pro  forma  fluente  est  in 
Priedicamento  termini  ;  sumptus  pro 
fluxu  formne,  in  Ad  aliquid. 

(b)  Motusautem  estformafluens,  etc.  Ilic 
docetmotum  esse  in  Prfedicamenlo  sui  ter- 
mini,  verbi  gratia,  si  est  ad  Qualitatem, 
est  in  illo  genere  :  si  ad  Vbi,  similiter  est  in 
Vbl ,  sed  intelligere  reductive,  et  hoc  su- 
mendo  motum  pro  forma  fluente,secundum 
Commentatorem.  Si  vero  sumatur,etsccun- 


IG. 

Motiis\ 
qito  Fr 
dicamefi 
est, 


losophum  de  operatione,  quia  non  est  alia  dum  eumdem,  pro  fluxu  formte,  ait  Doctor 

actio  sensibilis  et  sensitivi,  speciesenima  esse  in  genere  Ad  aliquid.  Uoc  difficile  vi- 

solo  sensibili   producitur.   Exemplum    de  detur,  quia  ille  fluxus  formri),    est  passio, 

doctione  est  morale,  quia  docens  nihil  Phy-  hsec  autem  est  respectus  extrinsecus  adve- 

sice  efficit  in  discente  :  sed  operationes  dis-  niens,  4.  d.  13.  qnxst.  1.  et  d.  43,  quxst.  5. 


Aclio 


SIO     VI 

uibus 
dantiir 


QU^STIO  VII 

ergo  noneslin  Ad  alir/uid^  sed  in   proprio 
genero  Passionis.  Respondelur  ex  ipsoDoc- 


:m 


COXCLLSIO  11 1 


ctio,  et 
isioabs- 
ahunt  a 
ohi, 
possent 
3    aine 


tore  qu!PSt.  1.  num.  16.  quod  respeclus 
fundalus  super  nioluin,  est  inlrinsecus  ad- 
veniens  ,  quia  motus  est  ipsa  forma  induc- 
la,  vel  educta  ;  respectus  ergo  passionis 
proprie  dictie  fundatur  super  polentiam 
ad  transmutari  ,  sicut  actio  super  polen- 
tiam  ad  transmulare  ;  terminus  autem  non 
transmutatur  per  actionem,  quia  non  sup- 
ponitur  ipsi,  imo  actio  el  passio  pos- 
sent  abslraliere  a  molu  el  mulalione,  ut 
tcnet  Doctor  4.  d.  43,  qua,sl.  5.  num.  9. 
Exemplum  est  de  maleria  prima,  cui  si- 
mul  tempore  concrearetur  forma  ;  nam  in 
priori  nalurae  tantum  habet  materia  res- 
peclum  producti  ad  Deum,  qui  esl  intrin- 
secus  adveniens  ;  in  secundo  instanti  natu- 
rae,  quo  informatur  a  forma,  liabet  res- 
pectum  extrinsecus  advenienlem  passionis, 
sine  quo  bene  posset  a  Deo  conservari   : 


18. 


Aciio,  passio,  el  molus  realiter  inler  se 
differunf. 

Hinc  incidit  dubium,  utrum  actio  reali- 
ter  differat  a  passione,  vel  motu  ?  Commu- 
nis  Tlioniistarum  negat.  Item,  Suarez  2, 
tom.  Metaph.  disp.  49.  sect.  1.  lial^ctur  ex 
Aristotele  3.  Physic.  texl.  19.ubi  comparat 
actionem,et  passionem  vioe  Tlielns  Atlienas, 
et  Athenis  Thebas  ,  qui  locus,  inquit  P. 
Hurtado  in  Phjjsic.  d.  11.  sect.  4.  nullam 
expositionem  admittit.  Tenendum  tnmen 
liTC  tria  inler  se  realiter  distingui.  De  ac-  Actio.Tpas- 

sio.  et  mo- 

tione  et  passione  palet ,  quui  sunl  in  sub-  tns  reaii- 
jectis  realiler  distinctis,  ex  dictis,  el  alio-  '.^J',j^  '''^' 
quin  idem  esset  realiier  verberare   et  ver- 
berari  ;  et  eadem  ratione  patet  de   actione 
comparata  ad  motum  ,  quia  hoec  tautum  est 
in  passo.  De  motu   et  passione  suadetur, 


quo  casu  habetur  actio     et    passio    sine      quia  sunt  in  divcrsis  generibus.  Prseterea, 


ttns  du- 
citersu- 
litiir. 


molu,  vel  mutatione,  quia  ibi  non  est 
Iransitus  a  privalione  ad  habitum  vel  for- 
mam,  qui  ad  mutationera  requiritur. 

Contra,  quia  sequitur  non  esse  ibi  aclio- 
nem  vel  passionem  ,  quia  secundum  Doc- 
torem  sunt  respectus  transmutantis  et 
transmutati  ;  ergo  ubi  non  est  mutatio, 
non  possunt  esse.  Kespondetur  Doctorem 
ibi  presse  loqui  de  mutatione,  ut  sumitur 
ab  Aristotele,  quatenus  secundum  eam  res 
aliter  se  habet  nunc  quam  ante  ,  quo  sensu 
requiritur  subjectum  praecedere  formam 
lempore  ;  at  latius,  sumendo  mutationem, 
et  forte  juxta  Philo.sophum  sufficit  quod 
subjectum  sit  prius  natura  quam  forma, 
ut  mutelur,  et  patialur,  et  in  illud  agatur, 
de  quo  optime  Doctor  2.  d.  1.  quipst.  4.  ad 
5.  Si  tamen  omnis  prioritas  receptivi  tolla- 
tur,  non  erit  actio,  nec  passio,  et  ideo  crea- 
lio  acliva  entis  simplicis  ut  Angeli,  vel  pri- 
mae  partis  compositi,  non  est  actio,  neque 
creatio  passiva  eorum  passio,  ut  habet  Doc- 
lor  ibidem  ,  quia  nulla  est  ibi  mutatio. 


ubi  non  est  molus,  nec  mutatio  sensuum 
secundum  AristoteIem,ibiest  passio,ut  dic- 
tum  esl,  Tertio,  et  efficacius  ,  quia  respec- 
lus  passionisnon  fundatur  in  motu,  nec  in 
termino  actionis,  ut  optime  docet  Scotus 
quwst.  d.  13.  qunest.  1.  num.  16.  quo  casu 
non  differret  a  motu,  quia  inseparabilis  es- 
set  ab  ipso  secundum  eumdem  2.  d.  1. 
quwst .  4 .  sed  fundalur  immediate  in  poten- 
tia  passiva  mutandi  ;  ergo  non  est  unde 
identificetur  motui.  Quarto,  si  sumas  mo- 
tum  pro  fluxu  formoe,  erit  respectus  intrin- 
secus  adveniens,  ut  dictum  est ;  ergo  rea- 
liter  differt  a  passione,  quse  est  extrinsecus 
adveniens.  Si  vero  motus  sumatur  pro  ipsa 
formaproducta,  vel  educta,  cum  1kt3c  sit 
subslantia,  quantitas,  cjualitas,  vel  ubi 
(quia  ad  lni3c  tantum  datur  motus,  secun- 
dum  Philosophum)  nec  passio  in  aliquo  ho- 
rum  fundetur,  sed  in  mutato  ,  sequitur 
quod  est  distinctio  realis  inler  ea  et  mo- 
tum. 

Ad  locum  Aristotelis,  dupliciter  potest 
considerari  via  Thebis  Alhenas,  et  e  contra  ; 
primo  pro  spatiointerjacente,  et  certumest, 
quod  quantitas  illa  spatii  eadem  est,et  quod 


19. 


510 


DE     ANIMA 


Actio,  et 
passio  quo 
modo  di- 
cunlur  in- 
esse  molui' 


20. 
Actio   di- 
viditur   in 
transeun- 
tem,  et  irn- 
manentern , 
oequivoce, 
et  univoce 


ulraque  via  quoad  lianc,  est  malerialiler  ea- 
dem,  et  quantum  ad  hoc  actio    et  passio 
sunt  idem  malerialiler  in  motu,    quia   po- 
sito  motu,   uterque  respectus   aclionis    et 
passionis  resultat,    qui  tamen  inter  se,et  a 
motu  realiter  differunt.  Secundo,    pro  res- 
pectibus  mutuis  distantise   Tliebarum  ab 
Athenis,  et  e  contra  ;  et  hi  differunt  inter 
se,  et  a  spatio  realiter,  nonminusquam  si- 
militudines  hujus,  et  illius  albi,   differunt 
inler  se,  et  ab  albedine  in  qua  fundantur. 
Exemplum  illud  itaque  magis  est  ad  oppo- 
siium    unde  subdit  Philosophus,  ieor^.  21. 
Neque  sispatium  ununi  distaalium,   sic  et 
distare  hinc  illuc,  et  iUinc  huc  idem    erit. 
Ex  quibus  verbis   habelur   aperte  nostra 
glossa,  quidquid  dicat  P.  Uurtado,   et   cla- 
rius  text.  22.  Neque  doctio  cum  disciplina, 
neque  actio  cum  passione,  idem  proprie  est, 
sed  cuihsec  insunt,  7notus.   Ubi  negat  ex- 
presse  identitatem  actionis  cura   passione, 
sed  tantum  respectu  motus,  cui  quasi  in- 
sunt.Ilaec  solutio  est  ad  mentem  Scoti  dist  1. 
quiest.l.num.  16.  ubi explicat  ultima  verba 
Philosophi  adducta,  text.  21.  Cui  lusc  in- 
sunt,  (aclio,  et  passio)woi«s  est :  nonenim 
insunt  molui,  ut  subjecto,  sed  actioeiinest 
lerminative,  et  passio    quasi  subjective , 
quia  est  in  eodem  subjecto,  nempe  in  passo. 
Quod  vero  non  insit  subjective  proprie,  pa- 
tet,   quia  omnis  respectus  motus  ad  agens, 
esl  inducti  ad  inducens,   et  consequenter 
intrinsecus  adveniens  :  passio  autem  estex- 
trinsecus    adveniens.    Resolvit  Doctor  ni- 
hil  cerli  ibi  haberi,  de  mente  Philosophi,  el 
idem  ait  Thien.  3.   Physicor.   quxst.  2.  di- 
cens  Philosophum  hic  magis   inquisilive 
procedere  ;  ipse  autem  cum  Scoto  sentit  ci- 
tans  pro  eodem  ./Egidium. 

Ad  quartum  de  actione  immanente  et 
transeunte,  adverte  istam  divisionem  a 
Philosopho  non  poni  respectu  actionis  de 
<j-enere  Actionis  ,  sed  sumendo  actionem 
pro  re  acta  ,  quia  huic  convenit  aliquando 
perficere  ipsum  agens,  non  qua  tale,  sed 
qua  perfcctibile,  ut  volitio  ,  quandoque 
aliud,  ut  calefactio,  in  alio  producens  ca- 
lorem.  Unde  actio  non  est  univoca  ad  has 


actiones,  et  ad  actionem  de  genere  Actio- 

nis.  Si  lamen  sumas  actionem   de  genere 

Actionis,  utdivisum,  erit  univoca  ad    im- 

manentem,  id  est,   cujus   terminus  manet 

in  agente  ,  et  ad  transeunlem  cujus  termi- 

nus  est  in  alio.  Communiler  tamensumitur  Operaiio 

aclio  immanens  pro  operationibus  quas  sunt  .^*'  f^"° 

verse  qualitates,  ut  probat  Doctor  1.  d.    3.  etquadta 

qusest.    6.   ad  terlium,   et  fusius  quodlib. 

13. 

Proquo  nota  ex  eodem  1.  dict.   3.  quaest. 

6.   ad  pritnum  j^rinc.  ad  aciionem  proprie 

dictam  tria  requiri.  Primum  esse  in  conti- 

nuo  fieri.  Secundum  respicere  aliquod  sus- 

ceptivum  in  quo  est.  Tertium  aliquid  pro- 

ducere.  Duo  prima  conveniunt  operalioni- 

bus  ,  et  ideo  dicunlur  actiones  de  genere 

Actionis,  sed  quia  terlium  quod  est  essen-  Ad  actio 

tiale  actioni  proprie  dictse,  deest,  non  sunt  p/^„fj°" 

actionesabsolutse.  VideDoctorem  qtnest.  13  requirun- 

tur. 

el  15.  21. 

Dices,  ex   dictis  sequi  in  divinis  nullam  ■'?'  ^^°  « 

'  _  sit  actio  a 

csse  actionem  de  genere  Actionis  ,  quia  ibi  genere  ac 

,.         .  tionis  ad 

non  est  respectus  exlrmsecus,  alioqum  pos-  ;„<^^_ 
set  non  esse,  quod  repugnat  omnibus  qui3e 
in  Deo  sunt  ad  intra.  Consequens  est  falsum, 
quia  filius  producitur  actione  de  genere 
Actionis,  et  Spiritus  sanctus  similiter.  lles- 
pondetur,  concedendo  sequelam,  quia  nuUa 
potest  esse  actio  de  genere  Actionis  ubi  nul- 
lum  est  potenliale,  et  Filius  in  divinis  de 
nullo  polentiali  producitur,  ut  late  probat 
Scotus  1.  dist.  5.  quwst.  2.  Proeterea,  actioni 
proprie  dictse  correspondet  passio,  qufe  pro- 
cul  est  a  divinis.  Producit  ergo  Deus  ad  in- 
tra  per  realem  relationem,  et  ad  extra  per 
relationem  rationis  ,  quia  non  habet  res- 
pectum  realem  ad  creaturam.  alioquin  ali- 
quid  esset  in  eopassibile,  nonnecossarium, 
quod  repugnat  :  de  quo  Doctor  1.  d.  30. 

Aclio   no 

(c)  Ad  ultimum,negat  actionem  mensurari  f^,"f"''''" 
tempore,  et  ratio  est,quianon  habel  parles,  re. 
sicut  nec  alii  respectus.  Dicitur  autem  tem- 
pore  mensurari,quia  tempori  coexistit,quo 
sensu  Angelus  tempore  mensuratur.  Si 
qu8eras,qua  ergo  mensura  proprie  mensu- 
ratur,  respondetur  quod  a^vo,  utcolligitur      22. 


ex  Doclore  2.  dist.  2.  qincsl.  4.   uln  prncler 
motum,   ponil  fere  reliqua  omnia  creata 
mensurari  ffivo.  Quod  ait  liic  aclionem  esse 
causam  motus,  videtur  non  esse  verum  , 
quia  posito  molu  resuUat  respectus  aclionis 
ad  mutatum  ;  ergo  prius  est  motus.   llos- 
pondetur,   actione  constituitur  formaliter 
agens,  perquod  fit  molus,  qui  non  prsesup- 
ponitur  actioni,  quia  lisec  insurgit  exlrin- 
secus  in  agente  dum  se  accingit  ad  agen- 
dum,  fundaturque  in  sua  potentia.  Contra, 
actio  est  ab  agente  ;  ergo  non  constituit  il- 
lud.   Ilespondetur,  resultat  ex  eo  quod  est 
agens,  non  lamen  ex  agente,  quia  per  eam 
tit  agens  ,  sic  ignis  si  calore  careret,   pro- 
duceret  eum,  et  calor  talis  non  producere- 
tur  a  calido  ,  quia  constitueret  ignem  cali- 
dum,   bene  tamen  ab   illo  quod  nunc  est 
calidum,  per  ipsum,   sed   pro  illo  priori, 
non  fuit  tale  :  sic  actio  resultat  ex  eo  quod 
per  eam  modo  est  agens,   pro  illo  tamen 
priori,  non  fuit  tale  formalitcr.  Contra,  pro 
illo  priori  dabat  esse  ;  ergo  agendo.    Hes- 
pondetur  brevius,  agendo  se  constituebat 
agens,  et  conslituendo  agebal,   sic   relalio 
divina  constituil  referendo,  et  refert  consti- 
tuendo.  Pr.ieterea,  neque  prius  est  personam 
esse  quam  referri,  vel  e  contra  ,  ita  non  est 
priusagens  esse  quani  agere,  neque  agere 
quam  esse. 


QU/ESTIO     Vlll 

Ctrum  scnsus  parlicularis    possit    si- 
mul  rccipcre  contraria 


Arislot.  2.  de  Anima,  cap.  ult.D.  Thom.  l.fart 
qiitpst.  58.  ari .  2.  elqucest.  ?>'6.  art.  4.  et  qmest 
7i,  art.  4.  Cajet.  et  Sutus  2.  Posl.  cap.  ult 
Suarez  3.  de  Anima,  cap.  7.  Vide  Scot.  in  4 
dist.  44.   qiKPst.  3. 


QU^STIOVIII  511 

etideo  si  simul  sentit  contraria,    simul 
movetur  a  contrariis  ad  contraria . 

Praeterea,  si  ita  esset,  ut  dictum  est 
sensus  moveretur  simul  a  duobus  con- 
trariis  ;  aut  ergo  sunt  «qualis  virtutis 
iila  contraria,  et  tunc  impediunt  se,  ne 
utrumque  sentiatur :  aut  alterum  est  ma- 
joris  virtutis,et  tunc  illud  solum  sentire- 
tur,quia  major  motus  impedit  minorem. 

In  oppositum  est  Philosophus.  Res- 
pondeo,    quod  hoc    est    possibile,  quia  ,  . 

2.  de  Ani- 

Dossibile  est  duo  sensibilia  contraria  si-  ma. 
mul  offerri  sensui  :  aut  ergo  sensus 
utrumque  sentit,  et  sic  luibeo  proposi- 
tum.  Si  alterum,  ergo  eadem  ratione  et 
alterum,  quia  supponoquod  sint  aeque 
propinqua,  et  ffiqualis  virtutis  ad  mo- 
vendum . 

Prasterea,  experimur  ad  sensum,  quod 
per  unam  manum  sentimus  calidum, 
per  aliam  frigidum.  Si  dicas,sensus  tac- 
tus  non  est  u.nus,  non  valet,  saltem  res- 
pectu  unius  contrarietatis,  quia  est  unus 
respectu  ejus  :  calidumet  frigidum  sunt 
uniuscontrarietatis ;  ergo,  etc. 

Prc^eterea,  potentia  discernens  inter 
duo,  et  cognoscens  eorum  differentiam, 
necessario  cognoscit  utrumque  :  sed  vi- 
sus  cognoscitdifferentiam  albi  et  nigri ; 
ergo,  etc. 

Gontra  hoc  arguitur  sic  :  si  sentit  al- 
bum  et  nigrum  ;  aut  una  sensatione,  aut 
pluribus  :  non  una,  quia  intellectus  est 
potior  sensu  :  attamen  non  potest  plura 
simul  intelligere,  imo  si  intelligat  ma- 
gnitudinem,  oportet  esse  unam  actu  ; 
crgo,  etc. 

Prasterea,    diversitas   actuum  conse- 


quitur  diversitatem  objectorum  :  objecta 
ViDKTUR  quod   non  :    impossibilc  est     sunt  plura;  ergo  et  actus.   Praeterea  di- 


ideuj  simul  moveri  rflotibus  contrariis  ; 
.sed  si  sensus  particularis  simul  senliret 
contraria,  moveretur  sinud  in  contra- 
ria.  Probatio,  prius  enim  origine  mo- 
vetur  sensus  a  sensibili   quam   sentiat, 


versis  motoribus  sunt  diversi  motus;  di- 
versa  sensibilia  sunt  moventia  diversa  ; 
ergo,  etc. 

Pneterea,  de  Sensu  etSensatodicitur, 
quod    unum    sensum    sentire    diversa 


512 


l^E  ANIMA 


4 
Scnsvs 
sentit  con- 
traria  uni- 
ca  sensa- 
tione,  vide 
4.d.44.cl.3. 


A  d  pri- 
mniii     De 
quo  1.  d..3. 
q.  6.  ad  3. 


objectn  una  sensatione  est  .siniile,  et 
ininm  linenm  terminari  ad  diversa 
puncta  :  hoc  est  inconveniens  ;  er- 
go,  etc.  sed  non  pluribus  sensationi- 
bus.  Probatio  :  quia  si  ab  eadem  potentia 
possunt  egredi  plures  operationessimul, 
pari  ratione  et  infinitag  :  sed  hoc  est  in- 
conveniens ;  ergo  et  primum.  Probatio 
consequentia3  per  Philosoplium  4.  Phij- 
sic.  Si  (kio  corpora  possunt  esse  simul, 
pari  ratione  infmita,  quia  sicut  dimen- 
siones  infmitorum  corporum  simul  se 
compali  non  possunt,  sicnec  duorum. 

Pr^eterea,  impossibile  est  idem  cor- 
pus  simul  figurari  diversis  liguris  ;  er- 
go,  nec  idem  sensus  diversis  sensatio- 
nibus  simul.  Probatio  consequentifc  ; 
quia  species  in  organo  assimilantur  fi- 
gura3  in  cera,  secundum  Philosophum 
in  hoc  secundo. 

RESOLUTIO 

Sensumunica  sensatione  senlire  con- 
traria,  quando  ista  inter  se  dicunt  ha- 
bitudinein.  Vide  Doctorem  4.  d. 
49.  q.  10.  ad  2.  in  oppos.  et  4i-. 
qua3st.  3. 

(a)  Dicendum,  quod  aliquando  uni- 
ca  sensatione  sentit  utrumque  ,  sicut 
quando  cognoscit  unum  in  habitudine 
ad  alterum,  ut  sciHcet  differenlia,  vei 
contraria,  vel  simiha  :  si  sunt  similia 
alteri,  aut  pluribus,  scilicetquando  sen- 
tit  utrumque  absolute,  et  secundum 
se. 

Ad  primum  in  contrarium,  dicendum 
quod  intellectus  noster  unica  intellec- 
tionenon  potest  plura  objecta  intellige- 
re  si  sunt  disparata,  sed  Iioc  tantum  po- 
test  sub  una  ratione  objectiva  ;  sic  etiam 
visus  potest  all)um  et  nigrum  cognoscerc 
simul  secundum     quod   conveniunl   in 


quadam  differentia  vel  contrarietate, 
qua3  est  una  ratio  ol)jectiva  cognoscendi 
simul  utrumque. 

Prfeterea,  idem  ad  secundum  et  ter- 
lium,  quia  ut  simul  cognoscuntur,  ha- 
l)ent  rationem  unius  objecti,  et  unius 
motoris. 

Ad  argumenta  alterius  partis,  dicen- 
dum  ad  primum,  quod  consequentia  non 
valet.  Ad  probationem  Philosophi,  quod 
non  est  simile,  quia  non  estmajoris  po- 
tentite  facere  infmita  corporaesse  sirnul, 
quam  duo  :  tantam  enim  repugnantiam 
habent  dimensiones  duorum  corporum 
ad  invicem,  quantam  dimensiones  in- 
fmitorum  ,  sed  major  virtus  requiritur 
ad  sentiendum  simul  plura  quam 
unum,  et  infmita    quam  duo. 

Ad  aliud  ,  quod  similitudo  quantum 
ad  hoc  curi"it,  quod  sicut  cera  per  figu- 
ram  assimilatur  annulo,  sicsensusetiam 
per  speciem  objecto,  sed  non  quantum 
ad  propositvmi,  ut  ratio  concludebat  , 
quia  figura  est  terminus  Intrinsecus 
quantitatis  ,  et  ideo  unius  quantitatiscor- 
porea^  est  tantum  una  figura  :  .species 
autem  non  est  forma  ex  sensu  intrinsece 
procedens,  sed  ab  objecto  extrinseco  in 
sensum . 

(b)  Ad  primum  principale  in  opposi- 
tum,  dicendu;ii  quod  sensus  non  move- 
tur  propter  hoc  contrariis  motibus  ,  quia 
motus  contrariorum  in  sensu  non  sunt 
contrarii,  sicut  nec  in  medio  ,  imo 
minus  quam  in  medio  :  tamen  in  eo- 
dem  puncto  medii  species  potest  esse 
albi  ,et  nigri,  et  hoc  ideo  est,  quia  spe- 
cies  sensibilium  non  recipiuntur  mate- 
rialiter  in  sensu  sicut  in  re  extra,  ubi 
tantum  sunt  contraria . 

Adsecundum,  dicendum  quodillimo- 
tus  possunt  esse  a^quales,  si  objecta 
asqualiter  non  mutantur  ;  vel  inaequa- 
les,  si  inccqualiter.  Ad  improbationem, 
(licendum  quod  duo  motus  reales  corpo- 


Ad  sccun- 
dum  ei  ter- 
lium. 


fc>. 
Ad  pri 

muni. 


Ad  secun- 
dum. 


Ad    pri- 

mumprin- 
cip. 
Molus  con 
tnirioruiii 
in  sensu 
non  sunt 
contrarii. 


Ad  secun- 
dum. 

Molus  re- 
les  se  im- 
pediunt  , 

intentio- 
nales  non 

4.  d.  4i. 
quaest.  3. 


i 


QU^STIO  VIII 


513 


6. 


rales  se  impediunt  non  autem  intentio- 

nales  sicut  inproposito.  Secl  contra,  lioc 

etiam  videmus  in  spiritualibus  ;    si   in- 

telligere  unum  objectum  impedit  intel- 

lectum  ab  intelligendo  aliud,  et  sic  sen- 

sum  a  sentiendo,  et  e  converso,   dicen- 

dum  ergo  quod  quando  unus   actus   est 

ita  intensus,  quod  adsequat  sibi  poten- 

tiam,  tunc  evacuat  totaliter   alium  ac- 

tum  ejusdem  potentige  :  si  autem  sit  mi- 

nus  intensus,et  citra  terminum  potentia^, 

licet  aliqualiter  impediat  alium,  et  e  con- 

verso,  non  tamen  totaliter  depellit,  sed 

secum  ccmpatitur.  Unus  ergo  actus  sen- 

tiendi  unum  objectum  obtenebrat  alium, 

non  tamen  sernper  obfuscat. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  I 

Sensus  plura  simul  cognoscere  potest 

(a)  Dicendum,  qiiod  aliquando  unica,  etc. 
De  hoc  agit  D.  Thomas  I.  part.  quaest.  85. 
art.  4.  tractansdeinlellectunostro,  et^-t^^s/. 
58.  art.  2.  Iractans  de  inlellectu  Angelico  ; 
resolvit  polenliam  plura  per  modum  plu- 
rium  non  posse  simul  cognoscere,  sed  bene 
per  modum  unius ,  et  hoc  per  unam  tan- 
tum  speciem.  Notandum  pro  hoc,  notitiam 
dupliciter  contingere  esse  perfectam.  Primo 
ex  parle  potentise ,  ut  quando  adoequatur 
ipsi.  Secundo  ex  parte  objecti,  ut  quando 
per  ipsam  cognoscitur  quantum  cognos- 
cibile  est.  Certum  esl  potentiam  non  posse 
cognoscere  plura,  si  cognitio  unius  sit  ei 
adaequata,  quianulla  potenlia  potest  exce- 
dere  notitiam  sibi  adaequatam.  Sed  de  co- 
gnitione  nonadtrquata  potentise,  conclusio 
Doctoris,  nempe  simul  cognosci  plura  et 
contraria  per  eam,experientia  palet,  quia 
simul  videmus  album  et  nigrum,  et  au- 
dimus  sonum  gravem  et  acutum,  et  in- 
telligimus  simulplura,  constituendo  inter 
illa  differentiam,  vel  comparando  ea  inter 
se.  Quod  vero  per  modum  plurium  cognosci 


possunt,  patet ,  quia  quandoque  unum  co- 
gnitorum  non  conferlur  ad  alia ,  utquando 
video,  vel  intelligo  duos  homines,  album 
et  nigrum,  nulla  facta  inter  ea  collatlone. 
Sed  tunc  oportet  hajc  cognosci,  per  plures 
actus ,  quia  unitas  actus  dependet  ab  unitate 
objecli,  cui  commensuratur,  ut  fuseprobat 
Doctor2.  d.  d.qu.-vst.  lO.contraD.  Thomam 
tenentem  Angelum  unica  specie  posse  co- 
gnoscere  plures  quidditates  in  esse  pro- 
prio. 

Verum  difficile  est  quomodo  plura,  vel  ^» 
contraria,  unica  sensatione  cognosci  pos- 
sunt ;  et  rationes  adductse  iri  contrarium 
a  Doctore,  satis  urgent  ;  quod  intellectus 
plura  per  modum  unius  eadem  intellec- 
tione  noscat,  difficile  non  est ,  quia  attin- 
gendo  connexionem  extremorum,et  ferendo 
judicium,  necessario  intelligit  eodem  actu 
ipsa  extrema  ;  repugnat  enim  videre  con- 
formitatem,  vel  difformilatem  proedicati 
cum  subjecto,  non  visis  terminis ;  at  sic 
visus  non  judicat  componendo,  vel  divi- 
dendo,  quia  conferre  unum  alteri,  et  de 
complexione  judicium  ferre,  ad  perfectam 
potenliam  cognitivam  spectat.  Non  videtur 
ergo  quod  plura  permodum  unius,  vel  per 
unum  actum  cognoscerepossit;  quia  sicju- 
dicaret. 

Pro  hoc,  nota  quod  post  receptionem  spe-  Quid  ap. 
ciei   intentionalis,   sequitur  actus  vitalis,  ^^'gl^auTd' 
qui  dicitur  apprehensio ,  quia    per   eam  composUio 
trahitur  quodam  modo  objectum  in  po- 
tentiam  :    si    aliud    objectum    apprehen- 
datur,  sequi  potest  alius  actus  vitalis,  quo 
comparatur  unura  ad  aliud  ;   et  is  dicitur 
compositio,  quia  illos  duos  conceptus  inter 
se  componit,   assertive    vel    negative.   De 
quo  Aristoleles  3.  de  Anima,  text.    22.  ubi  f^g^  ,-„,g^. 
ail  intellectumplures  conceptuscomponere,  '^^'P  ^P^' 

^  ^  rationes. 

et  unumfacere;  ista  est  secunda  intellectus 

operalio.  Quando  autem  comparat  inter  se 

ipsas  compositiones,  considerans  unam  ex 

alia  inferri  posse,  est  tertia   ejus  operatio, 

nempe  discursus. 

Nota  secundo,  ex  Doctore4.  d.  47.  qusest.         g 

1.  judicium  varie  sumi.   Primo,   late  pro 

quacumque  notitia,  maxime  quando  aliquid 


Tom.  ni 


33 


514 


DE  ANIMA 


quomodocumque    in  ordine  ad  aliud,   co- 

gnoscilur  ,    et  sic  dixit  Aristoteles  2.   de 

Anima,  iexL  145.  sensum  communem  ju- 

dicare  de  sensibilibus  aliorum  sensuum. 

,   ,.  .        Alio  modo  stricte,  pro  vero  complexo  per 

varie  su-   aliud,  id  est,  per  terminos,  vel  principia, 

""  "  '        lioc  est,  quando  collato  uno  cum   alio,   po- 

tentia  judicat  ita  esse,   vel  non  esse.   Islse 

acceptiones  habentur  apud  Augustinum  21. 

Civit.  27.  et  lib.  S.cap.  7.  Vide  alias  judicii 

acceptiones  in  Scoto  citato.  In  prima  accep- 

tione,  non  differt  ab  appreliensione,  et   re- 

peritur  in  sensu,  et  brutis.  Pro  quo  : 

Nola  tertio  ex  Scoto2.  d.  Q.qicxst.  1.  ad 

2.  quod  appreliensio  etiam  aliquando  com- 

parativa  est,  contingit    enim  apprehendi 

possibile  quod  vere  est  impossibile,  et   hoc 

sine  errore,   quia  liic  in  judicio  tantum  re- 

peritur,   non  in    appreliensione   :    et    sic 

intelligitur  illud  2.  Physfc.  abstrahenlitcm 

non  est  mendacitcm.   IIoc  modo,    ibi  bene 

probat  Doctor  contra  D.  Thomam  Angelum 

sine  errore  appetiisse  a3qualitatem  Dei,   et 

voluntatem  esse  impossibilium,   ut    vult 

Appreherx'  Philos.  3.  Elhic.  text.  86.  ei  lib.  i.  Magno- 

^quando    rumMoml.cap.  i6.  ubi  ait,quod  appelimus 

eompara-   immortales  esse.  Isla  compara  liva  appre- 

hensio  communis  est  sensui  cum  intellectu; 

constat  enim,  quod  interno    sensu  aliqui 

fingunt  se  esse  Papas  vel  Caesares,  quodque 

in  eo  delectantur,  etsimulacrahuic  fictioni 

conformia,   atque  corporea    efformant,  et 

sine  judicio  stricte  sumpto. 

^  Neque  dubium  mihi  est  hac  Sedis  vacan- 

tia  per  niortem  felicis  recordationis  Gregorii 

XV.  multos  istud  in  se  experiri  :   ut  ergo 

aliqua  plura  intelligantur  cum  compara- 

tione  ad  invicem,  non  requiritur  judicium 

stricte  sumptum,  sed  sufficit  apprehensio 

plurium  sub  quocumque  ordine,  sic  unico 

actu  appreliendit  visus  album  et  nigrum, 

ut  contraria,  veldifferentia  ,  nonjudicando 

ita"esse,  nisi  sumendo  judicium  late ,  quo- 

modo  Aristoteles  2.  Topic.  cap.  2.  dixit  ju- 

dicare  esse  genus  ad  sentire  ei  intelligere. 

D.  Thomas  1.  p.quxst.li.  art.  4.  videtur 

Iribuere     humanaj      cogitalivse     compo- 

sitionem    el  divisionem,  et  consequenter 


discursum,  quem  sic  intelligit  Cajetanuset 
Scotus  2.Poster.  cap.ult.  aliique  Thoraistae  ; 
quod  si  verum  esset,  facilius  intelligi  posset, 
quomodo  sensus  etiam  externi,  aliquam 
facere  possintcollationem  objectorum  ;  ve-  . 
rum  tamen  esse  non  existimo,  de  quo 
videri  potest  Suarez  3.  rfe  iinma,  cap.  7. 
At  objicies,  Si  visus  una  sensatione  videt 
album  e  t  nigrum ,  ergo  species  utrius- 
que  concurrit  ad  illum  actum  ;  quod 
videtur  impossibile  ,  quia  sunt  contrariae. 
FaLeor  hoc  esse  difficile.Respondetur  tamen,  gpecies 
illas  species  non  esse  conlrarias  ,  quiasunt  contrano- 

i  '  ^  rum  non 

in  eodem  subjecto  :  et  sicut  non  repugnant  sunt  con- 

trarioi. 
in  eodem  esse  subjecto,  ita  neque  ad  eum- 

dem  actum  concurrere ;   et  sicut  in  actu 

primo  non  repugnanl,  ita  nec  in  actu  se-   Damnati- 

cundo  vitali :  unde  verisimilius  est  damna-  contrartis 

tos  a  contrariis  simul  passurof^,  juxta  id  pw^^m^^^- 

Job.  24.  Ad  nimium    calorem  transeat  ab 

aqicis  niviicm,  idque  intentionaliler  tantum, 

non  naturaliter,   ut  vult  Scotus   lanquam 

probabilius,  4.  d.  44.  q.  3. 

CONCLUSIO  II 


Explicatur  quomodo  visus    sinml   videat 
album  et  nigricm. 


(b~)    Ad  primum  principale,   etc.   Ilsec  so-       lo. 

lutio  satis  difficilis  est ,  quatenus  ait  visum 

cognoscere  album  et  nigrum,   ut    conve- 

niunt  in  una  ratione   objectiva  contrarie- 

tatis,  vel  differentiae.  Primo,  quia  sensus 

non  cognoscit  universale,  nec  ens  rationis, 

ut  probat  Scotus  4.  d.  4^.q.  2.  «.11.  et  Aris- 

toteles  l.Phys.  text.4-9.  ef-I.  de  Animajext. 

60.  dicit,  quod  inlellectics  est  universaliicm, 

sensics   singulariicm.   Secundo,   differcntia 

et  contrarielas  sunt  relationes  ;  sensus  au- 

tem  visus    relationes  non  attingit,  quia 

non  sunt  coloratoe. 

Respondetur,  Scotus  tantum  vult  visum  ^.         , 

videndo  album  simul  cum  nigro,  ipso  actu  vit  aibum, 
...  ,  .  .      .  iion  csse 

exercito  videre  nonesse  nigrum,  sicut  cum  nigrum. 
album  tantum  videt,  formando  ejus  ido- 
lum,  exercile  judicat  esse  album.    Itaque 
non   habet  judicium  distinctum   ab   ipsa 
albi  visione,  vel    rcflexivum    quo  videat 


^ 


I 


QU^STIO  IX 


515 


differentiam,  vel  contrarietatem  liorum; 
hoc  enim  proprium  est  intellectui.  Sic 
visus  percipit  distantiam  et  magnitudinem, 
ut  ostensum  est  supra  qusest.  6.  annot.  3. 
et  quodammodo  cognoscit  tenebras  2.  de 
Anima,  text.  103.  ubi  dicitur  quod  discer- 
nimus  tenebras  et  lumen. 
^l*  Ad  primum,  verum  est  sensum  non  co- 

gnoscere  universale,  sed  naturam   a  parte 
Sensus    rei  neutram,  ut  liabet  Scotus  2.c?.  3.  qusest. 

I»    novit  ,       ,.         .  ,    j.  .    ,  ,. 

liversaie  1-  alioqum  posset  discernere  mter  radios 
re^^sed'  Solis,  quod  falsum  esse  experientia  patet ; 
uuram.   gi  enim  sensibilia  communia  non  differrent, 

de  quibus  supra  qusest.  6.  non  distingueret 
■   visus  hoc  coloratum  ab  alio  ejusdem  ra- 

tionis  :  sed  ad  intentionem  argumenti  jam 

explicui,  quomodo  Scolusnon  loquatur  de 

universali. 
^ensus        ^d  secundum,  sensum  non    cognoscere 

uomoao 

ognoscit  relationem      nisi    malerialiter,    quomodo 

<-elatio-  ,    ^  T      •  .  ■    . 

m.  supra  quaest.  6.  explicui,  motum,  quietem, 

numerum  ab  eo  videri,   non  per    colla- 

lionem,  verbi  gralia,  parlium  motus  inter 

se ,  sed  quia  nunc  propior,  vel  distantior 

quam  antea  res  apparet.   Unde,  sicut  ibi 

dictum    est,  sensibilia   communia   sentiri 

sine   propria    specie,   per  modificationem 

speciei  sensibilis  proprii  ,   sic  dicendum 

est  de  albo,  ut  contrario  nigro,  et  sicut 

unica  sensatione  videt  visus  album  cum  sua 

magnitudine,  figura,  numero,   motu,   vel 

quiele,  de  quo  supra  quaest.  6.    sic   mirum 

videri  nondebel,  si  unica  sensatione  videat 

album  et  nigrum.  Vide  Scotum  q.  seq.  ad 

ult.  ubi  habet  sensum  communem  cognos- 

cere  aliqua  differre,  non  tamen  ipsam  diffe- 

rentiam. 


QU^STIO  IX 

Utrum  necesse  sit  ponere  sensiim  com- 
munem  propter  illos  duos  actus  posi- 
tos  2.  de  Anima,  scilicet  piropter  co- 
gnitionem  sensationis  propriorum 
sensuum,  et  propter  distinctionem 
sensibilium  propriorum. 

Aristot.  de  somno  et  vigil.  cap.  2.  et3.de  Anima, 
cap.  2.  Galea.   Itb.  4.    de  usu  partium,  cap.   6. 


et  de  lib.  symptomatum  causis,  c.  6.  Averr.  lib. 
2.  de  payiib.animal.  c.l.  et  lib.  2.  Collect.  c.  11. 
D.Greg.  Nyss.  lib.  2.  de  viribus  a^iimo',  c.  1.  D. 
Thom.  3.  de  Anima,  lect.  3.  et  1.  p.  q.  78.  art. 
i.  ad  secundum.  Ferneliiis  lib.  5.  Physiolog.  c. 
11.  Conimbr.  3.  de  Anima.  c.  3.  q.  2.  Aversa  g. 
5o.  de  Anima.  Gomplutenses  disp.  15.  de  Ani' 
ma.  q.  1. 


QuoD  non,  propter  primum  actum 
probatur :  quia  sensus  particularis  suf- 
ficit  ad  cognoscendum  actum  proprium ; 
ergo  ad  hoc  non  requiritur  sensus  com- 
munis.  Gonsequentia  patet.  Probatio 
antecedentis,  cum  actus  proprius  sit  me- 
dius  inter  sensum  et  objectum,  oportet 
quod  sit  propinquior  sensui  quam  objec- 
tum :  cum  ergo  sensus  proprius  perci- 
piat  objectum  proprium  ;  quod  tamen 
est  remotius,  sequitur  quod  multo  ma- 
gis  actum  proprium. 

Prasterea,  operatio  sensus  proprii  non 
est  sensibile  per  se ;  ergo  a  nullo  sensu 
potest  sentiri  nec  proprio,neccommuni. 
Gonsequentia  patet.  Probatio  anteceden- 
tis ;  sensibilia  per  se  sunt  qualitates 
primse,  vel  secundas,  vel  aliquae  qualita- 
tes :  sed  actus  sensus  proprii  neutrum 
eorum  est ;  ergo,  etc. 

Pr^eterea,  si  ponatur  sensus  commu- 
nis  ad  sentiendum  nos  videre,  cum  vi- 
dere  non  sit  nisi  respectu  coloris,  opor- 
tebit  ipsum  sentire  colorem  ;  sed  hoc 
est  inconveniens,  ut  videtur,  quia  tunc 
ejusdem  objecti  essent  du£e  potentias  co- 
gnitiv£e,  scilicet  visus  et  sensus  commu- 
nis. 

Praeterea,  sen.sus  communis  aut  sentit 
actum  proprium,  aut  requiritur  alius 
sensus  illum  actum  cognoscens.  Si  sen- 
tit  actum  proprium  ;  ergo  eadem  ratio- 
ne  et  sensus  proprius,  quia  uterque  est 
potenlia  organi.  Si  autem  sensus  alius 
requiratur  ad  sentiendum  actum  sensus 
communis,  qutero  de  illo,  utrum  sen- 
tiat  actum  proprium,  et  tunc  erit  pro- 
cessus  in  infinitum   in  sensibus  ,  vel 


516 


DE  ANIMA 


3. 


est  standum  in  aliquo  sentiente  actum 
proprium . 

Prceterea,  quod  non  requiratur  ad  co- 
gnoscendum  differentiam  sensibilium 
propriorum  ;  probatio  ,  potentia  co- 
gnoscens  differentiam  aliquorum  com- 
parat  ea,  quia  differentia  est  qu^dam 
comparatio  ;  sed  solus  intellectus,  vel 
saltem  cogitativa,  sunt  potentice  compa- 
rativae  et  collativ^,  non  autem  sensus 
communis, 

Prgeterea,  habitudo  differentijB  est 
quaedam  relatio  :  relatio  autem  non  est 
sensibileper  se  ;  ergo  a  nullo  sensu  po- 
test  differentia  sentiri. 

In  oppositum  omnium  prfedictorum 
est  Philosophus  2  .de  Ajiima,  textu  t45. 
et  libro  3,  text.  31. 

RESOLUTIOJ 

Philosophiis  ponit  sensiim  communem 
ad  cognoscendum  actus  propriorum 
sensuum,  ad  discernendum  inter  pro- 
pria  sensibilia. 

(a)  Respondeo  secundumPhilosophum, 
habentur  duae  vias  ad  investigandum  ne- 
cessitatem  sensus  communis,  scilicet 
per  duas  operationes  praedictas,  et  pos- 
sunt  ad  hoc  sic  formari  rationes.  Prima 
sic  :  cum  potentia  sit  proprium  princi- 
pium  operationum  animce,  oportet  om- 
nes  operationes  animge  ad  aliquam  po- 
tentiam  reduci  :  cognoscere  differen- 
tiam  albi  et  dulcis,  est  operatio  anim», 
hoc  autem  non  reducitur  ad  potentiam 
intellectivam,qugetantum  habet  cognos- 
cere  de  rebus  intelligibilibus  et  eorum 
differentiis,  ut  intelligibilia  sunt  ;  diffe- 
rentia  autem  albi  et  dulcis  cognoscitur 
abanima,  non  tantum  ut  differunt  per 
suas  quidditates,  quas  pertinent^  ad  in- 
tellectum,  sed  etiam  ut  sensibilia  sunt. 
Quod  patet,  quia  brutum,  in  quo  non  est 


I 


intellectus,  cognoscit  eorum  differen- 
tiam,  ut  unum  sensibile  alteri  prgeeli- 
gat,  vel  pr^acceptet ;  ergo  hanc  diffe- 
rentiam  cognoscere  pertinet  ad  poten- 
tiam  ;  sed  hoc  non  pertinet  ad  sensum 
particularem,  quia  ad  hoc  quod  aliqua 
potentia  sensitiva  cognoscatdifferentiam 
ahquorum,  oportet  eam  prius  ordine  na- 
turae  utrumque  absolute  cognoscere  ; 
sed  nullus  sensus  particularis  cognoscit 
sensibile  alterius  sensus,  sed  tantum 
proprium  :  non  autem  per  se  potest  co- 
gnoscere  duo  sensibilia  propria  ;  ergo 
nec  potest  inter  illa  cognoscere  diffe- 
rentiam  ;  ergo  sequitur  ex  prasdictis, 
quod  hoc  pertineat  ad  aliquem  sensum 
communem. 

Secunda  via  sic  patet  :  Experimur  4. 
sensibiliter  nos  sentire.  Item,  hoc  pro-  vtT^pro 
batur  ratione  :  posito  effectu  ponitur  ^^mwm!'*" 
ejus  causa  ;  sed  perceptio  convenientis 
cum  convenienti  est  causa  delectationis 
secundum  Avicennam,  delectatio  autem 
est  in  actu  sentiendi  tam  in  nobis  quam 
in  brutis  ;  ergo  est  in  nobis,  et  in  ipsis 
perceptio  actus  sentiendi  nobis  conve- 
nientis.  Manifestum  estautem  quodbru- 
tum  non  percipit  se  sentire,  nisi  per  sen- 
sum,  quia  non  habet  intellectum  ;  ergo 
per  aliam  potentiam  sensitivam,  non  au- 
tem  per  aliquem  sensum  particularem  , 
quia  secundum  Pelum  nulla  virtus  cor- 
poralis,  vel  organica  est  super  se,  vel 
super  actum  suum  reflexiva  :  potentia 
autem  sensitiva  est  organica  ;  ergo  sen- 
susparticularisnon  est  proprie  operatio- 
nis  perceptivus  ;  ergo  communis  sensus 
est  tantum  cognoscitivus  operationis 
sensus  particularis.  Hoc  autem  habet 
fieri  per  hunc  modum:  Primo  enim  sen- 
sus  proprius  a  sensibili  proprio  immu- 
tatur  ;  immutatio  autem  cujuslibet  sen- 
sus  ad  sensum  communem  terminatur, 
sicut  plures  linea)  ducta3  a  circumferen- 
tia  ad  idem  centrum  terminantur ;  scn- 


QU^STIO  IX  517 

sus  autem  communis    sic  immutatus  a  larem  percipere  suum  sensibile  ubi  non 

diversis  sensationibus,  vel  immutationi-  est ;  sed  summitas  virgge  mot»  non  est 

busparticularibus,  judicat  et  cognoscit  semper  in  eodem  loco,  in  quo    apparet 

actum  cujuslibet  sensus  particularis,   et  circulus  ,  quia  circulus    apparet  quasi 

ulterius  cognoscit  differentiam   sensibi-  immobilis,  illa  autem  semper  movetur, 

lium  propriorum.Vias  pr^edictae  sumun-  simile  est  de  guttis  ;  ergo  ille  circulus 

tur  a  Philosoplio.  in  illa  linea  non  percipietur  a  sensu  par- 

ticulari ;  ergo  a  communi .    Simile   est 

RESOLUTIO  de  homine  existente  in  navi  mota,   qui 

•  judicat  ad  sensum  ripam  moveri. 

Avicenna  colligit  dandum  esse  sensum         Ad   primum    argumentum,     dicitur       6. 

communein  ex  consermtione  specie-  quod  antecedens  est  falsum.  Ad   proba-  mum^Sen- 

rum  sensibilium  in  absentia   obiecti,  tionem,  dicendum  quod    non  qua3cum-   *!!*/"°"/ 

et  ex  circulari  motu  virgx,   in  cujus  que  propinquitas  facit  ad  hoc,  quod  pro-  """*  actum 

summitate   appareat  color  a    rdiquo  pinquum  sentiatur,  sed  tantum  propor-  iorem.   4. 

ejus  colore    diversus,    aliisque  expe-  tionabiliter,    quia   nec     nimis  remota,  s!  n.  12. " 

rientiis.  necnimis  propinqua.  Unde  medium  in- 

h^rens,  vel  conjunctum  non  requiritur 

5.  Sed  sequendo  Avicennam,  prima  via  saltem  in  visu:  modo  ita  est  quod  actus 

'tia  via  .  .  .  ^ 

■0  sen-  sumitursic  :  natura  non  deficit  inneces-  sentiendi   sensibile  proprium    est  me- 

'  sariis,  sed  ad  vitam  animalis  perfecti  re-  dium  inhgerens,   quod   est  in  sentiente, 

quiritur  conservatio  s])ecierum  sensibi-  ideo  non  sentitur  quia  non  est  potentia 

lium,  etiam  ineorum  absentia  (quiaali-  reflexiva  super  se,  nec  sentit  aliquid  in 

ter  non  possent  moveri  progressive   ad  se  existens . 

sensibile  distans,  et  absens)  et  medianti-         Ad  aliud,  dicendum    quod  organum  Ad  secun- 

bus  speciebus  sic  reservatis,  sicut  appre-  est  aliqualiter  coloratum  per  speciem  et  ^S^'?"' 

hensio  sensibilis   absentis  per  aliquam  per  visionem,  qua3  multum   assimilatur  scnsibuis. 

potentiam  sensitivam  sentit,  non  autem  colorato,  a  quo  est  primogenita,     et  per 

per  particularem  ,  quia  talis  sentit  prae-  consequens  potest  dici,    quod  non  tan- 

sente  sensibili  tantum  ;  ergo  vel  ipsaest  tumest  sensibile  per  se  qualitas  prima, 

sensus  communis,  vel  saltem   prassup-  vel  secunda  ,  sed  etiam  aliquid  causa- 

ponit  ipsum  sicut  imaginativa,  vel  re-  tum  a  qualitate  prima,  vel  secunda,   ut 

memorativa.  sensatio  et  visio. 

'^uarta      Alia  via  Avicennse     sumitur  ex  eo,         Ad    aliud,     dicendum   quod    sensus  ^^  ,g,.. 

quod  ad  sensum  videmus,  scilicet  quod  communis  sentit  et  visionem,   et  colo-  ^'"'"-  '^*"" 

si  attendamus    ad    guttas   pluvige   sibi  rem.  Ad  probationem,  quando  dicitur '"""'^'  '"* 

^  soitit  colO' 

mutuo  succedentes,  apparebit  nobis  una  quod  impossibile  est  duas  potentias  dis-  rem. 

linea  de  omnibus  illis  guttis  quasi  con-  paratas  esse  respectu  ejusdem  objecti, 

tinua.  Similiter,  si  moveatur  circulari-  dicendum  quod  non  est  inconveniens,  si 

ter  aliqua  virga  in  cujus  summitatc  sit  sentit  ordinate,  ita  quod  una  sit  supe- 

color  aliquis,   apparebit  nobis  circulus  rior,  vcl  communior  alia  ;  sic  se  habent 

quidam  in  summitate  ejus  propter  cir-  sensus  communis,   et  sensus   proprius. 

cularem  motum  percelerem  summitatis,  Ideo  etiam  verum  est,  quod  idemnonest 

vel  coni  illius  virgse.  Ex  hoc    sic  potcst  objectum  a^que  primo    utriusque,    sed 

argui :  Impossibile  cst  sensum  particu-  objcctum  primum  sensus  proprii,  etcu- 


618 


DE  ANIMA 


juslibet  potentias   est  illud  quocl  adse-     tamen  cognoscit  habitudinem   differen- 


quatipsum,  ut  colorvisum;  illud  tamen     tia3  secundum  se,  sed  tanlum  in  funda- 

non  adgequat  sensum  communem,  quia     mento  suo.  'Ponit  exemplum  de  intel-  sensus  I 

communta 

lectu  :  quidquid  intelligit,  intelligit  sub  cognoscit} 
rationeveri,  non  tamen  quodintelligen-  ferre,  non 
do  aliquam  qualitatem  intelligat  ipsam  fe^entiam. 


potest  aliud  objectum  sentire,    et   ideo 
non  est  ejus  objectum  per  se  primum. 

Ad   aliud,  dicendum  quod  imagina- 
tio  sentit   actum  proprium  :   imagina- 


Ad   quar- 

tum. 

Imaqinati-  .  .  ....  .       . 

vareflecti-  mur  eumi  uos  imagmari,  et  imaginatos 
'"'"'  fuisse,  et   memoramus  nos  memoratos 

fuisse,  et  somniamus  nos  somniare,  si- 
cut  experimur  manifeste.  Ita  potest  di- 
ci  quod  sensus  communis  sentit  actum 
proprium  secundum  modum    aliquem 


rationem  veri  ,  quia  tunc  reflexivus 
esset  in  quolibet  actu  suo  ;  ita  licet  sen- 
sus  communis  cognoscat  aliqua  differre 
etiam  sub  ratione  differentioe,  non  opor- 
tet  quod  patiatur  propriam  immutatio- 
nem  ab  ipsa  differentia  secundum  se 
quse  est  quasdam  relatio  ,  et  ideo   non 

praedictorum.  Sed  per  quem  modum  est     sequitur  quod  relatio  sit   sensibilis  per 

possibile?Dicendum  (^')quod  sicutab  ac- 

tu  imaginationis  defluunt  quasdam  spe- 

cies  in  organo  sensus  particularis,    sive 

interioris,  sive  exterioris,   in  qua   spe- 


se,.licet  ipsa  relata  sint  sensibilia  perse. 
ANNOTATIONES 


Sensus 


vu$. 


cie  est  similitudo  illius  actus,a  qua  spe- 

cie  potest  potentia  imaginativa  tunc  im- 

mutari;  sic  est  de  sensu  communi,  quia 
co>nmu7iis  g^j^  gj^g  ^(.j-y  deiluit  quasdam  species  in 
um  actum  orgauo  scusus  particularis,   a  qua  spe- 

et  quomo-       ^  .       ,.  .  ^      , 

do.  cie  retinente  sunilitudmem  ejus,    potest 

sensus  communis  immutari ,  et  hoc  non 

est  reflecti  super  actum    proprium   di- 

recte,  sedmediantespecie  ab  eo  defluxa. 

g^        (c)    Ad  aliud,    dicendum  quod  sensus 

Ad  quin-  commuuis  uou  cst  poteutia  coUativa  pro- 

Sensus    pj^je  gjcut  memorativa,    vel  cogitativa  : 

communis    ^ 

ancoUati-  memoria  enim  cognoscit  suum  objectum 

ut  distans  apra3senti,  non  cognoscendo 

tempus  medium  ,  est  enim  prjBteriti    ut 

praeteritum  est ;  sed   sensus  communis 

sic  confert  unum  sensibile  alteri,    quod 

simul  sentit  ipsa  sensibilia,et  sentit  ipsa 

differre  sine  intermedio    aliquo,  et  talis 

collatio,  id  est,  compositio     et   divisio 

non  repugnat  ei  ,  sicut  non    repugnat 
ma7  text,  scnsui   proprio  afTirmare,     vel  negare 

133. 

proprium  objectum  de  aliquo,    ut  dici-  ged  judicare  de  eis  coram  posilis.  Sed  hoc 

tur  3.  de  Anima.  est  falsum,  quia  nonjudicat,   nisi   cognos- 

(d)Ad  aliud,  dicendum  quod  licet  sensus  cendo,  neqiie  coguoscere  potesl ;'  nisi  per 

communis  cognoscat  illa  quae  differunt,  species  insereceplas,  Seeundocogno^citin 

et  cognoscat  album  differre  ab  aliis,  non  ^bsenlia  objectorum  externorum  sensuum, 


(a)    Respondeo  secunduyn  Philosophum,  etc. 

Duabus  viis  colligit  Philosophus  dandum 

esse  sensum  communem.  Prima,  quia  bru- 

,. ..  ,,  .      ,   ,  .  Undt  %\ 

ta  cognoscunt  ditterenLiam  albi  a  dulci  ,  el  dagaiHr\ 

sic  de  aliis  sensibilibus  propriis;  ergo  V^"^  communa 

aliquera  sensum  communem,  id  esl,   altin- 

gentem  omnia  aliorum  sensuum  objecLa. 

Secunda  via,  quia  experimur  nos  sentire, 

id  aulera  nou  potesfc  competere  sensui  par- 

ticulari,  quia  non  refleclitur  supra  se;  ergo 

communi.IIanc  rationem  afTert  Philosophus 

de  Somno  et  Vigilia,  c.  1.  si  dicatur  ad  pri- 

raara  viam,  ipsara   animam  per  diversos 

sensus  discernere    oranium    sensuura  ob- 

jecta.  Contra  hoc  est,  quia  per  eamdem 

poLenliam,  oportet  ea  cognoscat,  ut  ea  dis- 

cernat  ;  visus  discernit   duos    colores,  et 

auditus  duos  sonos  ,   sed  neuler  discernil 

inter  sonum  et  colorera. 

Si  quceras,  quoraodo  una  potentia  corpo- 

rea  potest  tam  diversa  objecta  attingere  ? 

Varie  varii  respondent.   Themistius  2 


2.  de  Ani- 


10, 

Quomi 

sensi 

de  covunuA 

tam  di% 

Anima,  cap.  8.  ait  sensum  coramuneranon  sa  ap$ 

,.  .,  ...  hendai 

recipere  species  diversorura  sensibiimm, 


11. 


Quomodo 
visio  vide- 
tur. 


et  tunc  non  sunt  species  in  sensibus  exLer- 
nis;  ergo  in  communi.  Alii  lenent  in  varias 
parles  organi  recipi  diversorumsensibilium 
species,  ut  Philoponus  de  Anima,  fol.  79. 
Ilsec  responsio  supponit  species  recipi  in 
organo,  cujus  oppositum,  nempe  in  ipsa 
potentia  recipi,  forte  verius  est.  Melius  di- 
citur  sensum  communem  lam  diversa  co- 
gnoscere,  quia  est  potentia  perfectior  virtu- 
te  conlinens  perfeclionem  sensuum  externo- 
rum.  Unde  Augustinus  12.  sup.  Gen.adlit. 
26.  comparat  quinque  sensus  rivulis  a  sen- 
su  communi,  ut  a  communi  fonte  manan- 
tibus. 

CONCLUSIO  I 

Sensus  externos  non  cognoscere 
suos  aclus 

Circa  secundam  viam  Philosophi  contro- 
versia  est ;  an  sensus  cognoscant  suos  ac- 
tus ,  et  quidam  affirmant  etiam  de  exter- 
nis.  Themistius  3.c/e  Anima,  cap.  2.  cont.  4. 
Averroes  iext.  136.    Cajetanus,    Venetus, 
.^gidius  S.de  Anima,cap.2.Comm\xnior  sen- 
tentia  id  negat  de  externis,  sed  asseril  in- 
ternum  sensum,  cognoscere  externas  sen- 
sationes.  ItaDivus  Tliomas  1.  paW.   qusest. 
S7.art.  3.  ad  3.  et  art.  4.   ad  2.   Scolus  4. 
distinct.  45.  quxst.  3.  7iwn.  12.  ubi  ait  sen- 
sationemexterioremimprimere  sui  speciem 
interiori  sensui,   mediante  qua,   in  parle 
sensitiva  ponitur  recordatio.   Prima  pars 
suadetur  primo,  quia  sensatio  particularis 
sensus,  non  continelur  sub  suo objecto,  ver- 
bi  gratia,  visio  sub  colorato,   auditio  sub 
sono,  etc.  Secundo,   sensus  non  cognoscit 
se ;  ergo  nec  suum  actum,  quia  eadem  vi- 
detur  ratio.  Tertio,  sensus  non  scntit  qua- 
litatem  sensibilem    sibi    inhserentem,   ut 
ostensum  est  q.  3.  annoi.  3.  ergo  nec  sen- 
sationem  suam. 

Objicies,  Arisloteles  3.  de  Anima,  text. 
138.  ait  quod  visus  videt  se  videre  ,  quia 
quodammodo  colore  delibutus  est.  llespon- 
detur  visionem  a  visu  cognosci  non  per  re- 
flexionem,  vel  speciem  ejus,  sed  quia  est 
vitalis  actiocognosciliva,  per  illam  in  ac- 


QU^STIO  IX  519 

tu  exercito,  videmus  nos  videre,  et  postea 
experimentalem  habemus  notiliam,  non  so- 
lum  quid  est  album,  quod  vidimus,  sed 
etiam  quid  est  vidissealbum  ex  quo  habe- 
tur,  quod  aliquo  modo  visa  est  visio  :  et 
sic  intelligendum  puto  Scotum  4,  dist. 
45.  qusest.  3. 

Etsi  quoad  secundam  partem  convenia- 
tur,  nempe  sensationes  externas  percipi  a 
sensu  interno,  quod  eliam  experientia 
constat,  quia  recordamur  rei  visse,  et  vi- 
sionis.  Conlrovertitur  Lamen  an  id  fiiat 
per  species  proprias  sensationum,  et  ratio- 
nes  jam  adductae  ad  primam  partem,  sua- 
dent  quod  non.  Proeterea,  sequeretur  quod 
videndo  album,  duoe  species  imprimeren- 
tur  sensui  interno,  scilicet  albi  et  visionis, 
et  consequenler  haberet  duos  actus  ,  quod 
est  contra  experientiam.  Item,  si  haberetur 
propria  species  sensaLionis,  formareLur 
proprium  ejus  idolum,  quod  esL  conlra  ex- 
perienLiam. 


It 


Sensatio 
PropLer  hoec  satis  probabiie  videtur  sen-  txtemaan 

.  .    .  .    ,  per    pro- 

saLiones  externas  percipi  a  sensu  mterno  priam  spe- 
per  species  ipsorum  sensibiiium  modifi- ^**,^ '''^  ^"] 
catas,  quomodo  superius  dictum  est,  sen-    dpitur. 
sibilia  communia  percipi  per  easdem  spe- 
cies  aliter  modificatas  :  nec  hoc  est  contra 
Scotum,  quia  ibi  in  utramque  partem  dis- 
putaL  ,  nihil  resolvens,  ut  vers.  Aliter  po- 
test  dici,  recedere   videtur  ab  illo  dicendi 
modo.  Praeterea,  4.  distinct.  43.  quxst.  3. 
7ium.  9.  et  11.  docet  quantum  non  esse  su- 
per  se  reflexivum,sed  hocnon  muILumfaciL 
ad  rem,quia  cognoscendo  aliorum  sensuum 
sensaLiones,  non  reflectereLur. 

CONCLUSIO   II 

Probabile  phantasiam  seiitire  sensationes 
exlernas  per  proprias  species 

Probabile  Lamen  videtur,  quod  istae  sen-        13. 
sationes    per    proprias    species  videntur.  ptr^pro-^ 
Primo,  quia  id  videtur  Aristoteles  tenere  P'"'"^  •i^'': 

^  ctes  vidert 

lib.  de  Som.  cap.  uU.  ubi  ail, sumtnam  po-  «^  interm 
i     ,    I  .•         ^      ■  ...  sensu.,  pra 

testatem  senlire   Coriscum,  et  simulacrum  babile. 

ejus^  per  quam  potestatem  intelligit  ima- 

ginativam,  et  lib.  de  Mem.  el  Reminisc.  ait 


520 


DE  ANIMA 


fieri  memoriam  sensilivam,  dum  imagorei 
permanens  percipilur.  Pr?eLerea,  locus  ille 
adducLus  de  visu  id  a  forliori  probat  de 
sensu  inlerno.  Secundu.  inlelleclus  se  lia- 

ntellectus  .  . 

id  p/iaji-  bet  ad  pliantasma,  sicut  visus  ad  colores  , 

'^iiPvisus  de  qu.0  Scoinsl.  d/st.  3.  qiiaest.    1.   ad.    1. 

dcolores.  g^  4  distinct.  45.  quaest.  1.  et  ideo  oportet 
inlelligentem  phanlasmata  rimari ,  de 
quo  idem  1.  distinct.  3.  qusest.  6.  7nim. 
19.  ergo  niliil  intelligit  intellectus  pro  hoe 
statu,  quod  non  phanlasiatur  phantasia  ; 
ergo  cum  intelligat  intellectus  sensationes, 
cognoscuntur  etiam  a  phantasia.  Tertio, 
quia  illa  modificatio  est  concursus  aliquis 
sensationum  ad  sui  notitiam  ;  et  non  vide- 
lur  quomodo  hoc  esse  possil,  nisi  produc- 
lione  speciei  ,  quia  iste  concursus  est  vita- 
lis,  et  assimilativa  potentise  ad  sensatio- 
nem  ut  ad  objectum,  quod  proprium  est 
speciei  officium.  Quarto,  difficile  est,  quo- 
modo  una  species  numero,  objecLa  diversa 
specie  repra3senLel,  cujusmodisunt  album 
et  ejus  visio,el  sic  de  aliis.  llaec  pars  magis 
videtur  ad  mentem  Doctoris  4.  dist.  45.  q. 
3.  et  hlc  ad\.  et  4. 

Ad  rationes  in  contrarium,  quoe  satis  ur- 
gent,  aliqualiLer  responderi  polest.  Ad  pri- 
mam  adductam  pro  prima  parte,  sensatio- 
nem  quodammodo  esse  sub  objecto  sensus, 
quia  ait  Aristoteles  supra,  visio  est  quo- 
dammodo  colorata. 
14  Ad  secundam,  ipse  sensus  non  est  qua- 

Quaiitas  i^tf^g  sensibilis,  neque  intentionalis  simili- 

)rinio  ten-  -^ 

ibiiis,   si  tudo  ejus  ,  sGCus  esl  de  sensatione.  Ad  ter- 

inhu-ret,    , .  ...  . .,.,.. 

lon  senti-  tiam,  qualiLas  per  se  primo  sensibilis,  m- 
."'',•■  ^l^]'^  haerens,  non  sentiLur  propLer  raLiones  ibi 
•undo  ten-  adducLas  :  at  bene  poLest  senliri  qualitas 
secundo  sensibilis,  licet  inluereat  ,  quia 
sufficit  qualitaLem  primo  sensibilem  non 
inha?rere  :  et  sicest  in  proposito  ,  quiasen- 
satio  est  sensibilis  per  subordinationem  ad 
qualitatem  primo  sensibilem,  verbi  gra- 
tia,  visio  ad  albedinem.  Proeterea,  ideo 
qualitas  sensibilis  inha^rens  non  sentitur, 
quia  inest  cum  conditionibus  materioe  , 
qua  ratione,  ut  oculus  videat,  debet  esse 
denudatus  omni  colore,  de  quo  dixi  supra 
quaest.   4.    et   sensatio    inhaeret    inLentio- 


naliter  sine  condiLione    materioe. 

Ad  primam,  pro  secunda  parte,  non  est  nit^^rma- 
inconveniens    in    sensationibus    exlernis,  *?*"*  ^'^^' 

'    lum,  sed 

duas  species  interno  sensui  imprimi  ;  ne-  nnnadver- 
que  est  contra  experientiam  duos  actus  ab 
eodem  elici,  etsi  ssepius  hoc  non  contingat, 
el  quando  contingit,nonsemperadvertitur. 
Ad  secundam,  tale  idolum  formatur,  sed 
quia  magis  occupatur  poLentia  circa  objec- 
tum  sensibile,  quam  circa  sensationem 
ejus,  quia  in  hanc  per  quamdam  conse- 
quentiam  ad  illud,  tendit ,  ideo  non  ita 
paLenLer  experimur  nos  efformare  tale  ido- 
lum,  vel  simulacrum.  FaLeor  rera  esse  dif- 
ficillimam,  neque  raLiones  pro  hac  vel  illa 
parLe  quidquam  convincere  posse.  Suarez  3, 
de  Anima,  cap.  II.  fusecontra  hanc  partem 
disputat,  cujus  rationes  jamaliqualitersol- 
vimus. 

(b)  DicenduM  quod  sicut  ab  actu  ima'  15. 
ginalionis  de/luunt  elc.  Hoc  satis  obscurum 
est  et  difficile,  quia  tamenconjecLuris  tan- 
tum  proceditur,videturnon  esse  alium  mo- 
dum  cognoscendi  proprii  actus  in  imaginati- 
va ,  quiaejus  sensatio  nonproducit  speciem 
in  ipsa  ,  et  cum  cognosci  nequeat  sine  specie, 
non  videtur  ubi  ponenda  sithaec  species,nisi 
insensucommuni,quaealiamspeciemimper- 
fectam  produci  t  in  imaginativa,quia  potentia 
nonsentit  nisi  per  speciem.  Fateor  hoc  mihi 
non  adeo  satisfacere,  sed  non  occurrit  pro 
nunc  alius  explicandi  modus.  Fere  admitti- 
tur  speciem  imprimi  a  sensatione  in  ipsum 
sensum  internum,  idque  aliquale  habet 
fundamentum  ex  solutionibus  argumento- 
rum  7ium.  5.  et  teuendo  non  esse  plures 
sensus  internos,  sed  tantum  unum,  id  ne- 
cesse  est  dicere,  juxta  hanc  solutionem 

Quia  Scotus  in  hac  solutione  mentionem 
facit  duorum  vel  trium  sensuum  interno- 
rum,  explicandum  venit,  quot  sint  ponendi 
secundum  ipsum,  de  quo  parum  reperio 
ab  ipso  scriptum.  NoLandum  omnia  haec,  Varice  po' 

tenttce  m- 

sensum  communem,   imaginaLivam,  acsti-  temfn  cor' 

• .    I  •  •  1       .      vorece 

mativam,  cogitativam,  memonam,  phanta- 

siam,  et  reminiscentiam  significare  poten- 

tiam  aliquam    corpoream,    distinclam    a 


QUiESTIO    IX 


521 


quinque  sensibus  externis.  Sed  an  istae  po- 
tentioe  sinl  inter  se  distinctJB,  et  quot  sint, 
non  parva  controversia  est  inter  Exposito- 
res  Aristolelis.  3  de  Anima,  cap.  2.  el  3.  de 
quo  videri  possunt  Conimbr.  cap.  3.  qusest. 
1.  Ferrara  3.  de  Aninia,  qusest.  3.  Toletus 
qusesi  6. 

Prima  sententia  ponit  quatuor  sensus  in- 
lernos,  quam  Conimbricenses  dicunt  esse 
comrauneni  Philosophorum.  Tenent  Divus 


q.  6.  Secundo,  sic  w.  11.  ponere  expresse 
sensum  communem  distinctum  a  pliimta- 
sia  ;  sed  Scotus  ibi  potius  oppositum  insi- 
nuat ,  tum  quia  ibi  videtur  dicere  species 
conservari  in  sensu  communi.propter  quod 
tamen  ponitur  phantasia  ab  co  distincta, 
tum  etiam,  quia  pro  eodem  sumit  sensuni 
communem,  etvirtutem  pliantasticam. 

Adde  quod  eadem  qusD^t.  num.  26.  dicit 
species  servari  in  imaginatione,  seu  parte 


Thoraas  l.p.  quaest.  18.  art.   4.   Cajetanus     sensitiva,  quod  idem  est  ac  sensus  com- 


ibi.  Ferrara  citatus.  Averroes  3.  de  Anima, 
cont.  6.  Secunda  sententia  tantum  ponit 
sensura  comraunem  et  phantasiara,  quam 
identificat  cogitativaj,  ffistiraativse,  et  me- 
moria3.  Ita  Pererius  3.  de  Anima,  cap  3. 
quxst  1.  Venelus  ibi.  Alii  ponunt  quinque 
cum  Avicenna  lib.  6.  part.  4.  Albert.  tract. 

4.  cap.  7.  Anton.  Andr.  1.  Met.  qusest,  5. 

CONCLUSIO   III 

Verius  videtur  icnum  tantum  esse  sensum 
internum,  qui  variis  nominibus^  appel- 
latur. 

16^  Omissis  rationibus  harum  sententiarum, 

cum  entia  non  sint  multiplicanda  sine  ne- 
cessitate,  1.  Phys.  text.  50.  et  lib.  3.  text. 
48.  videtur  lenendura,  unum  tantum  sen- 
sum  internum  ponendum,  qui  tamen  prop- 
ter  varia  ejus  munia,  varie  appellatur. 
Hanc  tenent  noster  Alensis  2.  part .  quxst. 
70.  in  2.Tartaretus  2.  de  Atiima^in  fin.  Sua- 
rez  3.  de  Anima,  cap.  30.  earaque  puto 
Scolo  conformem,  quia  nullibi,  quod  sciara, 
ponit  plures  sensus  internos  distinclos. 
Philip.  Faber  Theor.  100.  multura  insudat, 
ut  probet  secundura  eura,  Ires  esse,  scili- 
cet  sensum  conmmnera,  phantasiara,  seu 
iraaginalivam  et  meraoriara.  Sed  nihil 
T  r«jici-  Pi^sestat,  neque  Scolura  fideliter  cilat.  Dicit 
r-  enira  Scotura  1.  distinct  3.  qusest.  2.  §  Dico 

5.  asserere  corapositiones  facere  specierum, 

quaj  sunt  inimaginativa,munus  esse  imagi- 

nativtc,  nihil  tale  habet ;  sed  icstimativam, 

qua3  ponilur  ad  cognoscendas  intentiones 
Scotus     ^  ° 

usquam  non  scnsalas,  raerito  ibi  contra  Henricura 

t  sensus  rejicit.  Secundo,  dicit  Faber  Scotum  1.  d.  3. 
ternot. 


munis.  De  raemoria  nullum  locum  adducit 
Faber  ex  Doctore,  nec  adducere  potuit.  So- 
lum  tenet  utprobIema4.  distinct.AZ.qusest. 
13.  dari,vel  nondari  memoriam  sensitivam 
et  si  id  assertive  teneret,  non  ideo  teneret 
eara  a  phantasia,  vel  sensu  communi  distin- 
gui.  Cum  igitur  Scotus2.  dist.  16.  et  pas- 
sim,  pluralitatemsine  necessitate  admitten- 
dara  esse  cura  Philosopho  neget,  neque  ul- 
libi  pluressensus  internos  distinclos  posue- 
rit.unicum  tantura  posuisse,  censendus  est. 
Faleor  hic  ad  quartum  videri  posset  ponere 
imaginativam,  ut  distinctara  a  sensu  com- 
muni  :  verum  nihil  asserit,  sed  exeniplum 
adducitjuxta  comraunem  sententiam,  de 
harum  potentiarum  dislinctione,  non  resol- 
vens  quid  esset  tenendura. 

Hsec  sententia  sufficienter  probatur,  res- 
pondendo  ad  rationes,  quibus  alii  pluralita- 
tera  ponuntin  sententia  Divi  Thorace,  ideo 
poniiur  phantasia  dislincta  a  sensu  cora- 
rauni,  quia  hic  facile  recipit  species,  iisque 
utilur  in  prsesentia  objecti,  illa  autem  eas 
conservat,  et  utitur  in  absentia  objecti;  ista 
aulem  sunt  adeo  distincla,  ut  ab  eadem  po- 
tentia  provenirc  ncqueant.  Ponitur  etiam 
cogitativa,  seu  fcstimativa  ab  his  diversa, 
quia  cognoscit  intuitive  per  species  insen- 
satas,  verbi  gratia,  ex  sensibilibus  lupi 
sensatis,  cognoscit  ovis  rationem  nocivi  in- 
sensatara  :  uiemoria  autera,  quia  easdem 
species  insensatas  servat,  et  abstractive  eis 
ulitur,  atribusrelatis  polcntiis  distingucn- 
da  cst.  Itaque  ratio  raulliplicandi  lias  potcn- 
lias,  csl  receptio  ct  conservatio  specicrum, 
et  earum  usus  intuitivus,  et  abstractivus. 

Sed  hoc   nihil    concludit,  quia  potentia 


17 


18. 


522 


DE  ANIMA 


Potentia  cognoscens  abstractive,  cognoscit  etiam  in- 
abstracti-  tuitive,  seu  m  prsesentia  objecti,  quia  sen- 
t)c' coojiLs- ^'^^li^  exlerna  tanlum  mulant  dum  sunt 
cere  po-  proesentia,  et  cessante  eorum  pr3esentia,ces- 
sant  species  et  immutatio  ;  ergo  cum 
phantasia,  et  memoria  sic  mutentur,  eliam 
inluilive  cognoscunt,  et  consequenter  non 
dislinguunlur  a  sensu  communi  et  aesti- 
mativa,in  eoquod  noncognoscantintuitive, 
sedtantum  abstractive,quia  pliantasia  simul 
cum  sensu  communi  immutatur,  vel  nun- 
quam  immulabilur  ,  quia  nihil  habet,  nisi 
quod  tunc  recipit.  Et  idem  est  de  memoria 
respectu  a3Stimativae.Pr8eterea,quod  ponitur 
una  potenlia  ad  recipiendum,  altera  ad  con- 
servandum  species,  contra  rationem  vide- 
tur.  Primo,  quia  sic  ponendi  essent  duo 
visus,  duo  auditus,  duo  intellectus,  etc.  Se- 
cundo,  si  una  recipit  speciem,non  potest 
transferre  in  aliam  servandam,  quia  acci- 
dens  non  migrat  de  subjeclo  in  subjectum. 
Dividiiur       Tandeni,  illa  distinclio  specierumin  sen- 

ne    species  .  „  ,  .  i    .  t^ 

in  sensa-  satas,  et  insensatas,  falsa  videtur.  Pro  quo 
TeTisaiam.  ^^^^>  ^^^^  ^"^  solent  distingui  genera  spe- 
cierum.  Sensatae  dicuntur,  quae  rem  reprce- 
sentant  eodem  modo,  quo  fuit  in  sensu  ex- 
terno  ,  ut  species  interna  parietis.  Compo- 
sitae  species  sunt  quando  ex  simplicibus  fit 
ununi  ,  ut  cum  imaginamur  mentem  au- 
reum,  species  tali  compositi  non  sunt  in 
sensu  exlerno,  sed  tanlum  parlium  ejus. 
Species  insensatae  repriesentant  rem  sensi- 
bus  externis  sub  una  ratione  notam,  sed 
sub  alia  ignotam  ,  utcura  ovis  appreliendit 
lupum  ut  inimicum,  species  repnEsentat 
colorem,  figuram,  et  alias  hujusmodi  qua- 
litates  sensibus  externis  notas  ,  sed  inimi- 
citiam  prsesentat  ovi  ignotam,  etsicspecies 
reproesentans  inimicitiam  dicitur  insen- 
sata. 
19.  Videtur  quibusdam  non  dari  hujusmodi 

species  insensatas  ,  quia  in  exemplo  dalo, 
inimicitia  sic  abstracto  modo,  non  potest 
per  speciem  sensibilera  repraesentari,  quia 
non  aliter  reprjesentare  potest  species  il- 
la,  quam  sub  ratione  talis  figurae,  colo- 
ris,  etc.  Uatio  ergo  illa  inimicitiae  ,  ut 
modus  quidam  fundatus  in  specie  sensata 


cit. 


repraesentatur,  quomodoper  spec.em  pro- 
prii  sensibilis  modificatam,  reprae.sentantur 
sensibilia  communia.  Ovis  ergo  per  ipsam  Quotnodo 
speciem  sensatam  cognoscit  lupum,  ut  ini-  °^"  '"'"?*'- 
micum,  sicut  avis  etiam  inexperta  pluviae,  picorjnos 
per  speciem  venti,  fugit  pluviam,  de  quo 
Scotus  4.  distinct.  45.  qusesl.  3.  Sed  proba- 
bilius  forte  est  talem  speciem  dari,  nequo 
satis  intelligi  potest,  quomodo  sine  ea  re- 
praesentari  posset  inimicitia,  vel  ratio  no- 
civi,  delectabilis  aut  tristabilis.  Praeterea, 
eadem  est  species  interna  sensata  lupi  in 
ove  et  alio  lupo,  et  tamen  a  lupo  appre- 
henditur  ut  amicus,  ab  ove  ut  inimicus  ; 
ergo  ab  alia,  et  alia  specie,  quia  eadem  spe- 
cies  non  potest  repraesentare  contraria  ;  er- 
go  pra^ter  spccies  sensatas,  habent  alias  P^'o^abiie' 

°      ^  ^  dart     sne- 

non  sensatas. 


i    spe- 
ciem  insen- 

Adniissa  ergo  illa  divisione,  non  inde  "20 
sequitur  potentiarumdistinctio,  quia  una 
et  eadem  utrisque  speciebus  utitur  :  nam 
illa  potentia,  quae  cognoscit  extrema  sen- 
sibilia  lupi,  cognoscit  eliam  ipsum  esse 
inimicum.  Quod  patet,  quia  aestimativa  non 
potest  cognoscere  lupum  ut  inimicum,nisi 
cognoscat  ipsum  lupum;  ergo  utraque  spe- 
cie  ulitur,  sensata  et  insensata. 

De  Aristotele,  quid  in  hac  re  senserit,du-      q^^-^ 
bium  esl,  et  qucelibet  sententia  ipsum  se-  Arisfotciet 

se)isit  de 
cum  trahit,  cap.  1.  de  Memoria,   pro  hac   numero 

sententia  stat,  quia  ibi  loquitur  de  omni-  ^^interm' 

bus  inlernis  sensibus  tanquam  de  uno.    In  *'"'"• 

aliis  locis  videtur  favere   aliis  sententiis  , 

sed  explicari  potest,  quod  tantum  voluerit 

dictas  potentias  distingui  ratione,   vel  ad 

summum  formaliter,  et  secundum  diversa 

officia. 

Scotus  hic  ad  quartum  et  quintum  fave- 

re  videtur  sententijE  ponenti  tres  sensus 

interiores,  sed  ex  proposito  remnon  tractat; 

sed  respondendo  argumentis,  utitur  com- 

muni  sententia,  non  exaininans  ejus  verita- 

tem,  vel  explicari  polest  de  distinctione 

formali  harum  potenliarum. 


QU^STIO  X 


523 


CONCLUSIO    IV 


Sensus  7ion  judicat  prop^He,  neque  compo- 
nit  vel  dividit 

21-  (c)  Ad  aliud  dicendiim,quod  sensus  commu- 
nis  etc.ideodicit  sensura  communem  non  es- 
se  ita  collaLivum,sicut  est  cogiLativa,vol  me- 
moria  (inLellige  quomodocumque  ista  inter 

*^  C7XSXJLS 

communis  se  distinguantur:)  quia  memoria  est  prsete- 
rue,  diffe-  nti  ut  prajteriti,  comparans  objectum  cum 
reniKs.  aclu,  quo  sensatum  est,  non  cognoscendo 
tempus  medium,  nec  praesens,  sed  bene 
actumjam  habitum,  quo  mediante  cognos- 
citur  ejus  objectum;  at  sensus  communis 
conferendo  unum  sensibile  alteri,  simul 
cognoscit  utrumque,  eorumque  differen- 
tiam,  sine  aliquo  intermedio,  vel  actu  ip- 
sius  prsevio.  Cum  ait  talem  collationem 
esse  compositionera,  vel  divisionem,  loqui- 
tur  de  his  late  sumptis  ,  quia  nullus  sen- 
sus  proprie  componit,  nec  judicat  ;  sed 
eodera  actu,  quocognoscit  suum  objectum, 
exercite  cognoscit  esse  tale,  et  differre  ab 
alio  non  tali  ,  quae  cognitio  non  est  judi- 
ciura  proprie  sumpLum,  sed  mera  apprehen- 
sio,  qualis  convenit  etiam  sensibus  exter- 
nis,  ut  hic  dicit  Doctor,  de  quo  dixi  q. 
prseced.  annot.  1. 

(d).4(i  aliud  dicendum,quod  licet  sensus  com- 
munis  etc.  Vult  dicere  sensum  non  cognos- 
cere  relationem  in  actu  signato,  sed  lantum 
in  exercito ,  quod  Lantura  est  cognoscere 
fundamenta relaLionis;quod  opLime  exemplo 
declarat,  juxla  quod  intelligi  debet  quod 
dixit  qu.vst.  proeced.  ad  primum  :  visum 
cognoscere aibum,  etnigrum  utconveniunt 
in  una  ratione  diiYerentiae,  vel  contrarieta- 
tis;  non  enim  sentit  quod  ipsam  contrarie- 
tatem,  vel  ditferenliam  videat  directe,  quia 
sic  reflecteretur  ,  sed  quod  actu  exercito 
videndo  hsec  duo,  videt  eodem  actu,  hoc 
non  esse  illud,  ut  ibi  explicui. 


QUyESTIO  X. 

Utrum  sensus  communis  sit    unus   vel 
plures 


Alexaiid.  i.  de  Anim.  cap.  19.  Philop.  lib.    2.  cir- 
catext.  144.    Sunplicius    circa  text.    153.     Tlie- 
mist.  lib.   de    Memor.    et  Reminisc.    cap.  6.  et 
10.  Galen.  lib.  2.  de  Micscul.  motu.  Aver.     3.    de 
Anima,  comm.  6.  1).    Tliom.  1.  p.  q     78.    art.  4. 
Aleasis  t.  p,  q.  l.mtmb.  2,  Rub.    3.  de   Anima, 
cap.  3.  tract.  desensib.    intern.  q.    1.    Suarez  3. 
de  Anima,  cap.  30.  Hurtad.    disp.  17.  de  Anima, 
sect.  7.   et    8.    Fonseca  5.  Metaph.  cap.   28.q.l. 
sect.4.  Gonimb.  3.  de  Anima,  cap.  3.  q.  1.  art. 
2.  Aversa  q.  55.  sect.  3.  Gomplut.  disp.  13.  q.  2. 


ViDETUR  quod  plures ;  quia  una  po- 
teiitia  est  tantum  unius  organi  sed  sen- 
sus  communis  non  est  tantum  unius 
organi ;  ergo,  etc.  Probatio  minoris,  per 
Commentatorem  dicentem,  quod  sensus 
communis  est  plures  secundum  instru- 
menta. 

Pra^terea  minor  patet  per  rationem, 
quia  organum  debet  esse  in  media  pro- 
portione  inter  sensibilia  ;  sed  nulla  pro- 
portio  media  una  potest  reperiri  inter 
omnia  sensibilia,  qu£B  sunt  objecta  com- 
munis  sensus,  quia  unius  contrarietatis 
est  tantum  unum  medium:  sensibilia 
autem  sunt  diversarum  contrarietatum ; 
ergo,  etc. 

Prteterea,  impossibile  est  idem  esse 
in  actu  per  plura  in  actu ;  ergo  idem  sen- 
sus  non  potest  esse  in  actu  per  plura 
sensibilia  :  sed  sensus  communis  redu- 
citur  ad  actum  per  plura  sensibilia  par- 
ticularia ;  ergo,  etc. 

Pra3terea,  unus  sensus  est  tantum 
unius  contrarietatis :  sed  omnia  sensibi- 
lia  non  sunt  tantum  unius  contrarieta- 
tis;  ergo  sensus  communis,  qui  est  res- 
pectu  omnium,  non  est  unus. 


1. 


In  oppositum  est  Philosophus. 


524 


DE  ANIMA 


RESOLUTIO. 

Se)isnm  commimem  esse  unum,non  pr;e- 
dicatione,  snd  singularitaie,  ejusque 
organum  esse  unum. 

Sensus    (^)     Responcleo,  quod  sensus  commLinis 
communis  j^qjj  gg^  xm\x^  unitate  pradicationis,  sed 

quomodo  ^ 

unus  unitate  singularitatis  vel  causalitatis  ; 
est  enim  causa  et  radix  omnium  sen- 
suum  particularium.  Probatio  propositi, 
quia  quod  est  unum  prisdicatione  tan- 
tum  non  habet  operationem  distinctam 
ab  operationibus  particularium  conten- 
torum  sub  ipso  :  sed  sensus  communis 
habet  operalionem  distinctam  ab  opera- 
tionibus  sensuum  particularium,  quia 
distinguit  inter  sensibilia  singularia  di- 
versorum  sensuum  ;  ergo,  etc.  Est 
etiam  unus  unitate  actus,  qui  est  discer- 
nere  album  a  dulci,  quod  est  actus  ejus. 
Sed  dices,  quod  licet  ejusdem  potentiag 
sit  discernere  album  a  dulci,  tamen  al- 
terius  est  discernere  album  a  sono. 
3.  Contra,  si  aliqua  potentia  discernit  al- 

bum  a  dulci,  ab  illa  qua9  discernit  al- 
bum  a  sono,  tunc  sequeretur  quod  ea- 
dem  ratione  du^e  potenti^e  non  subordi- 
natte  cognoscerent  album  ,  quia  nulla 
potentia  discernit  inter  aliqua,  qu«  non 
cognoscit  quodlibet  eorum  :  sed  hoc  est 
impossibile  de  duabus  potentiis  non  sibi 
invicem  ordinatis ;  ergo,  etc.  Est  etiam 
una  potentia  sensus  communis,  unitate 
organi. 
Dicunt  tamen  quidam,  quod  ejus  or- 
''sJnsus  ganum  est  tantum  unum,  unitate  aggre- 
'^guomodl^  gatiouis.  Contra,  cum  sensus  communis 
unum.  g^  potentia  organica,  si  organum  ejus 
esset  unum  aggregatione  tantum,  se- 
querelur  quod  polentia  csset  una  aggre- 
gatione  lantum,  et  per  consequens  non 
esset  simpliciter  distincta  a  particulari- 
bus  sensibus,  ex  quibus  aggregaretur  , 
cujus  contrarium  est  probatum. 


(b)     Dicendum  ergo,  quod  organum  ejus  Organum 
est  unum  unitate  naturas,  non  quidem  communis 

,.    .  1         •    ,  ,  .  .•      sicut   cen- 

sunplicis,  scd  mixtas,  et  quasi  medias  irum  Une- 
inter  naturas  aliorum  organorum :  sic  a-rcumff^ 
enim  se  habet  organum  sensus  commu-  [gndTn^ 
nis  ad  alia,  sicut  centrum  ad  lineas  pro-  '^'""'- 
cedentes  ab  eo  ad  circumferentiam,vel 
ad  ipsum  terminatas,  quasi  radix  com- 
munis  organorum  particularium,  et  po- 
tentia  sensus  communis  in  eo  existens 
est  sicut  Rex  sedens  in  solio  judicans 
de  actibus  particularium  sensuum  ad 
ipsum  terminatorum  reprfesentantium 
sibi  propria  objecta .  Sed  ubi  est  situa- 
tum  illud  organum?  De  hoc  est  contro- 
versia  inter  Medicos  et  Philosophos  ;  di- 
cunt  enim  Medici  quod  in  capite.  Quo- 
rum  ratio  est,  quia  sensus  communis 
accipit  suam  immutationem  ex  sensibus 
particularibus,  et  ideo  debet  esse  situa- 
tum  ejus  organum  prope  organa  parti- 
cularium  sensuum  :  sedorgana  omnium 
particularium  sensuum  sunt  in  capite  ; 
ergo,  etc. 

Prjeterea,  expertum  est  quod  per  lae-  ^    *• 
sionem  sensus  communis,  I^ditur  phan-  hoc  ubi  si- 
tasia,  quod  non  esset  verum,  nisi  esset 
prope  organum  phantasiae,  quod  est  in 
prima    concavitate  cerebri     secundum 
Avicennam. 

Oppositum  hujus  vult  Philosophus  in 
lib.  de  Somno   et  Vigilia,  dicens,  quod  de  Juven- 
primum  sensitivum  est  in  corde.  Pras-  et  \h'.  2! 
terea,  alibi  vult  quod  primum  animalis  ^^  ^^'"j" 
membrum  est  cor,  et  ideo  ibi  residet  ®'  V^"  ^' 

'  c.  4. 

potentia  sensitiva,  quae  est  sensus  com- 
munis.  Pra3terea,  organum  sensus  com- 
munis  est  radix  organi  tactus,  quse  se 
diffundit  per  totum  corpus  :  organum 
autem  sensus  taclus  conliguatur  cordi ; 
ergo  organum  sensus  communis  est  in 
cordc . 

Respondco,  potest  dici  quod  sensus  a  corde 
c< jmnumis  iiaijet  ab  alio  ortum,  et  ab  alio  veTJ o^L 
complemcntum  ,  quia    ortum  habet  a^a",Jf;,°^' 


QU^STIO  X  525 

corde  organum  sensus  communis,  sicut  illud  tamen  est  innominatum,  et  potest 

etomniaorgana  sensuumparticularium.  vocari  sensibile,  sicut  dictum  fuit  supra 

Imaginandum  est  ergo,  quod  a  corde  ad  de  objecto  tactus,  quod  potest  dici  tan- 

cerebrum  procedunt  qua^dam  venfe,  vel  gibile  in  communi  ad  diversas  qualitates 

nervi,  in  quibus  originaliter  continentur  tangibiles,  quod  non  est  nominatum. 
organa  omnium  sensuum  ,  sed  in  cere-         Ad  primum  in  oppositum,  dicendum       6. 

bro  faciunt  conum  ;  a   cerebro   autem  ad  minorem  quod  Commentator  per  illa  mum. 

procedunt  nervi  ad  organa  exteriora  fa-  plura  instrumenta  loquitur  de  organis 

cientes   basim,  et  sic  organum   sensus  sensuum  particularium  quas  sunt  con- 

communis  habet  ortum  a  corde ,  sed  in  tinuata  organo  sensus  communis,ut  sunt 

T-i  •         •  ^  ±     •  •        1        •!  Organum 

Mavigans  cercbro  habet  suum  complementum.   Et  ejus  instrumenta  m  nunciando  sibi  im-     sensus 

larirrJmo-  hoc  videtur   ad  sensum  ex  hoc,  quod  mutationes    sensibilium     propriorum  :  unum  for- 

vIh.    ""^'  homo  existens  in  navi  mota,  judicat  res  non  autem   loquitur  de  organo  sensus  ph!ra"ins- 

exteriores  moveri,  qu?e  tamen  sunt  im-  communis,  quod  est  unum  formaliter,  i^^"^.^"'"' 

mobiles  :  hoc  autem  non  est  per  sensus  licet  sit  plura  instrumentaliter,  ratione 

exteriores   ut  probatum  est  supra,  nec  prasdicta  ;  et  hsdc  est  intentio  Commen- 

per  motum  cordis,  sed  per  motum  capi-  tatoris,  dicentis  quod  est  receptivus  a 

Nimiuyn   tis  ;  crgo  scnsus  communis  qui  hoc  ju-  sensibusparticularibus,tamen  est  agens 

studens   dicat,  cst  iu  capite.  Hoc  etiam  patet  ex  iniudicando  de  actibus    et  obiectis  eo- 

quare    do-  i  >-  j  j 

let  capite.  hoc,  quod  homincs  dolent  caput  ex  stu-  rum.  Adimprobationem  dicendum,quod 

dio  excellenti,  in  quo  vires  sensitiv^e  in-  sicut  in  organo  olfactus  ahcujus  anima- 

teriores  multum   laborant,  non  autem  lis  dominatur  aer,  sic  animalis   viventis 

ita  sentiunt  dolorem  cordis.  in  aere,  in  organo  olfactus  piscis  domi^ 

Quodob-       ^^  objecto  autem  sensus  communis,  natur   aqua,    quia    odor   sentitur   per 

jectvm     fiicunt  aliqui  quod  sit  sensibile  com-  utrumque  ;    est  autem  aliquod  animal 

o  c  TtSiXS 

communis.  mune ,  quia  omne  sensibile  per  se  est  quod  odoratur,  et  per  aquam  et  per  ae- 

objeclum  alicujus  sensus ,  sensibile  au-  rem  ,  et  per  consequens  habens  orga- 

tem  commune  est  per  se  sensibile  :  non  num  proportionatum  utrique  ,  ita  orga- 

autem  est  objectum  sensus  proprii,  quia  num  sensus  communis,   cum  sit  radix 

excellens  sensibile    corrumpit   sensum  aliorum,  est  virtualitercontinens  omnia 

proprium,    excellens    autem    scnsibile  organa  secundum  suam  complexionem, 

commune,  ut  magnitudo  et  figura,  non  est  tamen  formaUter  determinatc^  com- 

corrumpit  proprium  sensum  ;  ergo  re-  plexionis  distinctse  a  prccdictis. 
linquitur  quod  sit  objectum  sensuscom-         Ad  aliud,  dicendum  quod  non  est  in- 

munis.  conveniens  idem  esse  in  actu  acciden- -^'^  "^un- 

,  ...  , .  1 .  .  dum. 

Contra,  nullus  sensus  proprms  deci-  tali,  per  multa  existentia  in  actu  ,  sic  est 

pitur  circa  propriumobjectum:  sedsen-  de  sensu  respectu  objectorum.  Contra^ 

sus  communis  magis  distincte  cognoscit  omnes  sensus  proprii  possunt  simul  sen- 

illud  quam  proprius  ;  ergo,  etc.  tire  sua  sensibilia  :  sed  sensus  commu- 

(c)     Dicendum  ergo,  quod  aliquod  sen-  nis  simul  immutatur  cum  sensibus  pro- 

sibile  commune  communitate  pr^edica-  priis;  ergo  potest  sentire  simul  omnia 

„    ^     .     tionis,  non  autem  commune,  ut  accipit  sensibilia,  quod  videtur  impossibile.  Di- 

2.   de  Aa.  '  ^  '    i  ^  Sensut 

text.    123.  philosophus  2.   de  Anima,  cap.  5.  6.  cendum,   quod  sensus  communis    dato  commwnu 

Anim.text.  sicut  magnitudo,  figura,  etc.   potest  di-  quod  simul  sentiat  omnia  sensibilia,  non  sentit"om- 

7.  ■   ■  ^"   ci  objectum  proprium  sensuscommunis,  tamen  Eeque  perfecte,  scd  perfectius  sen- 617%**^**' 


626 


DE  ANIMA 


Una  po- 
tentia  mi' 

71US  per- 
fecte  agit 

quando 
alice  ejus- 
dem   ani- , 

mie     si- 
mulagunt. 


Ad  ter- 
tium. 


Ordo  ac- 
luum  sen- 
sus  com- 
munis. 


tit  id  a  quo  perfectius  immutatur ,  et 
hoc  non  est  inconveniens,  ut  dictum  fuit 
supra.  Sed  dices,  quod  possibile  est, 
quod  quilibet  sensus  proprius  perfectis- 
sime  immutetur  a  suo  objecto ,  et  sic 
sensus  communis  perfectissime  sentiet 
omnia  sensibilia.  Dicendum,  quod  non 
est  possibile,  quod  visus  ita  perfecte 
immutetur  sicut  potest  immutari  a  co- 
lore,  quando  simul  auditus  immutatur 
perfecte  a  sono,  nec  e  converso,  prop- 
ter  magnam  attentionem  animjB  in  una 
perfecta  immutatione,  et  ideo  non  po- 
test  ita  perfecte  attendere  in  alia ;  et 
dato  quod  perfectissime  sicut  possunt, 
immutarentur  simul  a  sensibilibus  pro- 
priis ,  quia  tamen  unum  sensibile  de 
ratione  sua  nobilius,  et  fortius  impri- 
mit  suam  speciem  quam  aliud,  sicut 
color  quam  sonus  ,  ideo  sensus  commu- 
nis  perfectius  immutatur  ab  illo  quam 
ab  aliis. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  plus  requi- 
ritur  ad  diversificationem  potenti^  su- 
perioris  quam  inferioris,  quia  superius 
est  communius  ;  licet  ergo  sensus  pro- 
prius  non  sit  cognoscitivus  proprie  nisi 
respectu  unius  contrarietatis,  potest  ta- 
men  sensus  communis  esse  respectu 
plurium  cognoscitivus.  De  ordineautem 
actuum  sensus  communis  potest  sic  dici, 
quod  primus  actus  ejus  est  retlexivus 
super  actum  sensus  particularis ;  quia 
ab  illo  actu  immediate  immutatur  sen- 
sus  communis.  Secundus  est  judicare 
de  objecto  sensus  proprii  secundum  se 
et  absolute,  non  tantum  unius,  sed  cu- 
juslibet  sensus ,  et  istum  actum  attri- 
buit  sibi  Avicenna,  licet  non  Philoso- 
phus.  Tertius  actus  ejus  est  cognoscere 
difTerentiam  plurium  sensibilium  pro- 
priorum  ad  invicem,  et  iste  actus  sequi- 
tur  alium :  prius  enim  est,  cognoscere 
aliquid  secundum  se  quam  cognoscere 
ut  differens   ab  aliis,  quia  impossibile 


est  cognoscere  differentiam  aliquorum, 
non  cognitis  extremis. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  I 

Sensum  communem  esseunum  singularita- 
te  et  causalitate,  non  proedicatione 

(a)  Respondeo,  quod  sensus,  etc.  Optime 
probat  sensum  communem  non  esse  prae- 
dicatione  unum  ,  alioquin  non  haberet  ac- 
tum  distinctum  ab  inferioribus  sensibus  ; 
est  ergo  unus  singularitate  et  causalitate , 
quia  habet  unum  actum,  quo  ab  exlernis 
distinguitur,  nempe  discernere  inter  om- 
nium  aliorum  sensuum  objecta.  Tenendo 
eliam  hanc  non  distingui  a  phantasia,  sesti- 
mativa  et  memoria  realiter,  actus  proprii 
harum  potenliarum  ipsi  tribuuntur. 

CONCLUSIO   II 

Organum  sensus  communis  complete  resi- 
det  in  cerebro 

(b)  Dicendum'  ergo  quod  oi^ganum,  etc. 
Optime  declarat  organum  sensus  commu- 
nis  comparatione  ad  centrum  respectu  11- 
nearum,  et  ad  Regem  sedentem  in  suo  so-  • 
lio. 

De  situ  organi  controvertitur.  Philoso- 
phus  citatus  a  Doctore,  ponit  illud  in  cor- 
de,  idem  habet  de  Juventute,  cap.  2.  et 
alias  passim.  Galenus  autem  lib.  de  Sym- 
ptoynatum  caicsis,  cap.  8.  et  lib.  de  Usu 
pulsivum,  in  cerebro  illud  collocat.  Scotus 
videtur  velle  concordare  has  sententias,  ut 
si  sermo  sit  de  principio  remoto  sentiendi, 
tribuatur  cordi,  ubi  est  officina  nativi  calo- 
ris,  ubi  etiam  procreantur  spiritus  vitales 
sine  quibus  nullus  fit  motus,  nec  mutatio 
proximum  tamen  organum  sensus  com- 
munis  est  in  cerebro.  Verum  Aristoteles  de 
proximo  sentiendi  principio  locutus  est, 
ut  ejus  loca  intuenti  patet.  Videri  potest.  2. 
de  Gen.  animal.  cap.  4.  et  lib.  5.  cap.  2. 
sed  cum  Galeno  tenendum  esl,  organum 
sensus  communis  complete  in  cerebro 
residere.     Probatur    primo,  ratione    illa 


10. 


QU^STIO  X 


527 


Scoli,  quia  niniium  studentes  dolent  ca- 

pite.  Secundo   laesa    phantansia    medica- 
^uarestu-    ^ 
'entes  do-  menta  capiti  applicantur,  non  cordi,  ut  ha- 

°%oitus  *  bet  Galen  lib.  3,  de  Locis  patienlibus,   cap. 
uam  eor-  ^  Tertio,  somnus  in    capite    causatur,   et 
cor  in  somno  non  quiescit,  ex  ipso  Aristo- 
tele  de  Respiratione  cap.  ult.  Quarto,  Iseso 
cerebro  animal  privalur  sensu,   et  motu. 
Quinto,   ex  anatomia  constat  nervos   per 
quos  spiritus  animales  ministrantur,  oriri 
a  cerebro.  Adverte  ipsum  Aristotelem  de 
Sensu  et  Sensibili,   cap.  1.  radicem  visus, 
auditus  et  olfactus  in  cerebro   ponere,  li- 
cet  aliorum  duorum  sensuum  in  corde  col- 
'^uo  sensu  locet.  Quod  doctor  ait,  nervos  quosdam  et 
corde  de-  venas  oriri  a  corde  ad  cerebrum,    sumpsit 
rivaniur.   ^^  Aristotele  3.  de  Hisi.  cap.   5.   sed  forte 
inlelligil  de  quodam  nervorum  initio,  quia 
cor  prius  generatur  quam  cerebrum,   ut 
habet  Galenus  lib.  de  Formatione  fxtus,  et 
tunc  habet  aliquos  sensus,  quia  animam 
habet  sensitivam,  et  consequenter  aliquos 
nervos   et  venas,  quae  postea  ad  cerebrum 
ascendunt.  In  esse  tamen  completo  nervi  a 
cerebro  originem  ducunt,  ut  ex  anatomia 
constat. 
jj^  Objicies  illud  :  /1  corde  exeunt  cogitatio- 

nes,  et  id:  quid  cogitatis  mala  in  cordibus 
vestris.  Respondetur,  intelligi  de  anima, 
vel  de  appetitu,  qui  residet  in  corde,  sal- 
tem  secundum  Aristotelem,  qui  in  eo  ponit 
omnes  sensus,  et  3.  de  Anima,  text.  29.  ait 
sensum,  et  appetitum  esse  idem,  quod  de 
subjecti  identilate  intelligi  debet.  Vide 
Conimb.  in  Elhic.  disp.  C.  q.  2.  art.  2. 

Objicies  secundo,  animalia  qua3  secta  vi- 
vunt,  sentiuntin  ulraque  parte,  quia  mo- 
tu  animali  cientur,  et  per  appetitum  ;  ergo 
per  sensum  communem  cognoscunt  ;  ergo 
non  residct  in  capite.  Respondetur,  in  illis 
imperfectis  non  liabere  certum  locum,  ut 
probat  argumentum. 


CONCLUSIO  111 

Objectum  sensus  communis  est  sensibile 
commune,  et  explicatur  quo  sensu  id 
verum  sit 


(c)    Dicendum  ergo,  quod  aliquod  sensibi-       ^^•. 

le,  etc.  Nota  sensibile  dupliciter  dici  posse  commune 
^   .  .  ,      .,  .,        dupliciter 

commune.  Primo,  quia  a  plunbus  sensibus  sumitur 
externis  percipitur  ;  et  sic  sunt  quinque 
sensibilia  communia,  de  quibus  agit  Philo- 
sophus2.  de  Anim.  cap.  5.et  6.Secundo,quia 
prsedicatur  de  multis  sensibilibus  ,  verbi 
gralia,  de  colore,  sono,  etc.  Sensibile  com- 
mune  hoc  sensu,  est  objectum  adrequatum 
sensus  communis,  neque  habet  aliud  no- 
men  sic  tangibile,  ut  comprehendit  om- 
nes  qualitates  tangibiles,  est  objectum  tac- 
tus,  neque  habetaliud  nomen. 

Dices,  hoc  nihil  aliud  est  quam  cognos- 
cere  omnia  sensibilia  propria  externorum 
sensuum ;  ergo  non  habet  unum  objectum, 
ac  per  consequens  non  est  una  potentia. 
Respondetur,  sicut  visus  cognoscit  multos 
colores  sub  ratione  una  sui  objecti,  quod 
est  coloratum  lucidum,  ita  sensus  commu- 
nis  cognoscit  omnia  sensibilia  aliorum  sen- 
suum  sub  una  ratione  sui  objecti  ,  quod 
quia  nomine  caret,  vocamus  sensibilecom- 
mune.  Unde  non  dicimus  sensibile  com-  f^^^^j,*/* 
raune  esse  obiectum  sensus  communis,   ut  ut  absira- 

"^  .  htt  a  par- 

abstrahit  ab  his  et  illis  sensibilibus,   qua-  ticulari- 

si  in  ista  non   tenderet,   sicut  universale  ^^,  J^ygc. 

pro  hoc  statu,  ut  abstrahit  a  singularibus,  '""^  *f"- 

est  objectum  intellectus,   sed  omnia  ista  munis. 

particularia  sensibilia  sentiuntur  a  sensu 

communi  secundum  proprias   suas  ralio- 

nes,  et  habent  unam  rationem   immutandi 

in  qua  conveniunt,   et  per    quam  specifi- 

cant  potentiam,  sicut  plures  colores  conve- 

nientes  in  unica  simili  ralione  specificant 

visum. 

Contra,  non  habent  ista  unam  rationem, 

'13 

in  qua  conveniunt,  nisi  per  intellectum, 
alioquin  daretur  universale  a  parte  rei  ; 
sed  sensus  communis  habet  unum  objec- 
tura  reale ;  ergo  Hon  sumitur  ab  unitate 


528 


DE  ANLMA 


Ratio  ob' 
jecti  sen- 


in  qua  conveninnt  sensibilia  propria,  quia 
est  rationis.  Respondelur,  istahabere  unam 
rationem  a  parte  rei    indifferentem,   seu 


sua  com-   communem  nec^alive  in  qua  conveniunt  , 
mums.  ^ 

et  quia  nomen  non  habel  impositum,  voca- 

mus  sensibile  commune.   Sic  visus  habet 

unam  rationem  communem  omni  visibili  a 

parte  rei,  quse  est  lucidi  colorati.  Ita  Scotus 

2.(1.3.  q.l. 

An  autem  prosler  sensibilia  propria,  sen- 

sus  communis  sentiat  aliorum    sensuum 

functiones  ;  et  si  sic,   an  per   species  pro- 

prias,  vel  per  modificationem  specierum 

jpsorum  sensibilium  propriorum,   dictum 

est  supra,  g.  6.  annot.  3,  An  etiam  ex  spe- 

ciebus  sensatis,  ipse  eliciat  speciem  insen- 

satam,  id  est,  quJE  in  nullo  fuit  sensu  ex- 

lerno,  dixi  qusest.  prsecedenli,   annot.   2. 

quod  verisimilius  visum  est. 

Animagi-     Hic  peti    potest,   an  sensus  communis, 

casum.       seu  imagmatio  facit  casum?  Ad  quod   res- 

pondeLur  atfirmative.  Ita  Scotus.  4.  dist.  44. 

qusest.  3,  D.  Thomas  contra  Gent.  cap.  99. 

Ratio  est,  quia  ex  vehementi  imaginatione 

fit  magna  commotio  humorum,    et  spiri- 

tumu  vitalium,  et  excitatur  soepe  excessi- 

vus  calor  et  generantur  morbi,  et  quando- 

que  sequitur  mors  ex  nimio  dolore,  ex 

falsa  imaginatione  orto. 

CONCLUSIO  IV 

In  omni  animali  est  sensns  communis,  et 
probahilius  dari  memoriam  in  btmtis 


14. 


Petes  secundo,  an  sensus  communis  sit 

omni  animali  ?  Kespondetur  affirmative  ; 

quia  omne  animal  fugit  nocivum,   et  pro- 

sequitur  utile,  quod  supponit  operationem 

sensus  communis  ,  quia  istse  rationes  ab 

externis  sensibus  non  cognoscuntur.   Sed 

non  omnia  animantia  oeque  perfecte  habent 

istum  sensum  ,  quia  multa  carent  multis 

Memoriam  aclibus  cjus,  ideo  Aristoteles  3.  de  An.  c.  3. 

an  Aa^-^nt  nesatapibuset  formicismemoriam,  etaliis 
apes ,  "       ^ 

negat  phantasiam,  hoc  est,  sensum  commu- 

nem  secundum  quasdam  ejus  operationes. 

an  7aS  De  memoria,an  detur    in  brutis,   vel  in 
bruta. 


parte   sensitiva  hominis,  controvertitur  ; 

et  ex  variis  aclibus  brutorum,  quales  sunt 

providentia,  vindicatio,  beneficatio,  conser- 

vatio  speciei  et  disciplinatio,  videtur  effi- 

caciter  colligi  ineis  esse  memoriam;  idque 

probabile  est,et  tenet  D.  Thomas  i.Met.  lect. 

2,  Suar.  3.  de  Anim.  cap.  31.   Scot.  4.  dist. 

45.  5.3.  non  negat  hanc  partem,  ut  Suarez 

ei  imponit ,  sed  problematicus  est.  Si  tenea- 

tur  pars  negativa,  salvat  omnes  illos  actus, 

sine  memoria  ;  quia  haberi  possunt  per 

species  rerum  delectabilium,   vel   tristabi- 

lium  in  phantasia  existenles.  Unde  formica  „      . ,     ' 

^  Promden- 

hoc  anno  genita,  etsi  experla  non  sit  hye-  tia   an  ar- 

malem  penuriam,  non  minus  facit    provi-    fj^lntca 

dentiam    pro  hyeme  futura,  quam    aliae,  ^«^oriam 

quse  prsecedenti  hyeme  vixerunt ;  non  est 

ergo  necesse  ponere    in    his  memoriam, 

quia  non  cognoscunt  prseteritum  qua  tale. 

Si  tamen  ponas,  Scotus  non  vetat,   imo  di- 

cit,  quod  melius  salvantur  illi  actus,   po- 

nendo  eam.  Vide  ipsum  ibi,  pro  fusiori  hu- 

jus  rei  notitia,  ubi  varia  Philosophi  loca, 

tam  pro  memoria  intellectiva  quam  sensi- 

tiva  expendit. 

Peti  polest  tertio,  an  laedi  contingat  sen-        „ 
sum  communem,   illsesis  externis    sensi-  Sensus  _ 
bus  ?  Ilespondetur  affirmative,  id   testante  ^i^dv"*"" 
experientia  in  phrenelicis,  et  dementibus,   twsis^non 
in  quibus  soepe  omnes  externi  sensus  vi- 
gent  sani.  Ratio  hujus  est,   ut  habet  hic 
Doctor,  ad  primum,  quia  sensus  communis 
habet  propriam  dispositionem,  seu  comple- 
xionem   distinctam  ab  aliis,  et  sic  potest  in 
hoc  laedi,  aliis  non  laesis  sicut  unus  exter- 
nus  sensus  ;  eadem  ratione  laeditur,  salvis 
reliquis. 

Circa  rationem,  qua  Doctor  probat  sensi- 
bile  proprium,  non  esse  objectum  sensus 
coramunis ,  quia  scilicet  si   sit  excellens 
corrumpit  sensum,  ut  habet  Aristoteles  2.de 
Anim.  et  lib.  3.  explicandum  est,   quomo-  jg^j  jg^ 
do  hoc  contingat  ;  quia  si  immulatio  est  Teit.  145. 
tantum   intentionalis,  non  erit  corruptiva 
sed  potius  perfectiva  potentioe.   Responde- 
tur,  actionem  illam  intentionalem  sensi-  quomodo 
bilis  excellentis,  communiter  secum  habe-  «•»^ce(/eH* 

senstotle 

re  aclionem  aliam  physicam  luesivam  or-  corrumpit 

sensum. 


QU^STIO  X 


5-29 


gani  ;  in  taclu  et  giistu  miscetur  actio  pri- 
marumqualitatuni  ;  in  oltactu  exUalatio 
calida;  in  auditu  veliemens  aeris  percus- 
sio  qua  pulsatur  organum  ;  in  visu  emis- 
sio  vaporis  nocivi.  Si  autem  nulla  talis  na- 
turalis  actio  comitarelur  intentionalem, 
non  corrumperctur  sensus.  Possel  tamen 
sequi  dolor,  quia  liic  intentionalem  tan- 
tum  actionem  sequitur.  Unde  post  jiuli- 
cium,  ignis  tantum  inlentionaliter  aget  in 
corpora  damnalorum,  qui  tamen  magnum 
causabil  dolorem  ,  sed  non  corrumpet  sen- 
sum,  de  quo  Scotus  4.  d.  44.  q.  3. 

Circa  rationem  ad  oppositum  dc  objecto 
sensus,  scilicet  quod  sensus  non  decipitur 
circa  proprium  objectum,  etsi  Philosopluis 
id  habeat  2.  d".  An.  cap.  7.  magna  occurrit 
difficultas.  Primo,  quia  ipse  Scotus.  1.  d.  3. 
q.  4,  num.  II.  docel  intellectum  corrigere 
sensum  errantemi,  verbi  gratia,  visum 
judicantem  baculum,  cujus  una  pars  est 
in  aere,  et  altera  in  aqua,  esse  fractum  , 
et  rem  remotiu-;  distantom  esse  minorem 
quam  esl.  Sesundo,  icl,ericis,  alba  appa- 
rent  pallida,  ratione  indispositionisorgani. 
Ilem  ratione  medii,  Sol  malutinus  appa- 
ret  rubaus,  ob  inlerjectos  vapores  ;  et  ra- 
tione  intervalli,  turres  quadratae  eminus 
videntur  rotunda?  ;  et  ratione  ol)jccti,  in 
speculis  aliter  collocatis  vel  factis,  diver- 
simode  res  videntur,  nunc  majores,  nunc 
minores,  nunc  hujus,  nunc  illius  figuric. 
Ex  quibus  videtur  falsum  esse  sensum 
non  falli  circa  proprium  sensibile. 

In  hac  re  Academici  tenuerunt  nihil  cor- 
tum  esse  in  sensibus.  Contra  quos  disputat 
TertuIIianus  lib.  de  .inima,  cap.  deo.sensi- 
bus,  el  Cicero  in  qq.  .lcndeniicis.  Epicurei 
aulem  e  contra  sensus  nunquam  errare  vo- 
lunt :  contra  quos  idem  Cicero,  et  August. 
8.  Civif.  cap.  7. 

Pro  resolutione,  nota,  in  sensunon  posse 
esse  proprie  errorem,  quia  non  est  capax 
judicii  ;  erraro  tamen  dicitur  quatenus 
per  ip>ius  notitiain  intellectus  inerroneum 
judicium  induci  posset.  Secundo  nola,  sen- 
sibile  aliud  esse  per  se,  sive  sit  commune, 
sive   proprium ;  aliud   per  accidens  .  cu- 

Tom. lU. 


jusmodi  esl  substantia  respectu  visus.  Cer- 

tuni  est  autemquoad  hujusinodi  sensibilia 

per  accidens,  quia  per  se  non  movent  sen- 

sus,  facile  commitli  errorem  :   nam   si   lu- 

pus  pelle  ovis  legeretur,   ovis   putaretur.  ^ 

De  sensibili  ergo  per  se  potest  esse  qu;ics-  pntest  faiu 

f       xT   1     I      £•  ,.  1.-  .       cii  ca  objec- 

lio.  Nota  tertio,_non  posse  falli  sensum  cir-  tumincom- 


inuni. 


ca  suum  sensibile  in  conmiuni  ;  visus,  ver- 
bi  gratia,  non  potest  falli,  judicans  hoc 
esse  coloratum,  et  sic  de  aliis.  Ratio  est, 
quia  potentia  non  excurrit  extra  limites 
objecti  ad:icquati.  De  peculiaribus  ergo  ra- 
tionibus,  sub  objeclo  adsBquato  contentis, 
est  qu?estio  ,  et  hoc  tam  de  sensibili  com- 
muni  quam  de  proprio. 

CONCLUSIO  V 

Pofettfa^H  sfn.ms  in  paiHtculari  tam  circa 
^ensibile  proprium  quam  commune,  si 
adsit  impedimentum,  vel  desint  requi-' 
sita 

Dicendum  est  tam   circa   sensibilia   pro-       is- 
pria,  quam  communia  in  parliculari,   sen- 
sum  posse  falli.  Patet  ex  adductis  ;  contin- 
git  enim  speciem  aliter  reprcesenlare  rem 
quam  est,  ex  indispo-^itione  organi,  medii,    Quando 

....  conlingtt 

vet  distantia  objecti:  si  tamen  impedimenta     semum 

toUantur  et    adsint  requisita,  nullus  erit  ca^lwa^^oj- 

in  scnsu  error,  et  hoc  tantum  voluit  Aris--^'^'^''^- 

toteles.  Et  ratio  ost,   quia  agons  naturale 

recte  agit  si   nuUuin   ponatur  impedimen- 

tum,  et  adsint  ni-cessaria.  Advertendum  ta- 

men  faciliu^  decipi  sensum  circa  sensibile 

commune    quam   circa  proprium  :   unde 

visus  a  longe  videt  allDedinem  ,  sed  decipi- 

tur  circa  ejus  quantitatem.  Ratio  est,   quia 

sensibile  proprium  virtute  propria    immu- 

tat  sensum  ,  sed  commune   non,    nisi   per 

connexionem  ad  proprium.  Proeterea,  forte 

non  habet  commune  propriam  speciem,  si- 

cut  habet  sensibile  proprium  ,  de  quo  su- 

pra  q.  6.  annot.  3.  .luxta  hoc  intelligi  debet 

Aristoteles  3.  de  Anima,  t?xt.  1(31.  dum  ait 

circa  sensibilia  propria  errorem  non  contin- 

gere,  aut  paucissimum. 

0])jicies   primo,    si  sensus   errat,   nulla 
erit  certitudo  in  .scientia  qua)  dependet  a 

34 


530 


DE  ANIMA 


Visus  pu-  sensihus.  Kesponiictur,  ut  plurimuin  non 
\uin  ^cujus  erranl,  sensu^,  et  quanclo  errant,  corrigun- 
parscstin-  ^      gj^  inielleclu.  Sic  (inquit  Scotus  1.  d.  3. 

aquajrac-  ... 

lum  :  et  g,  4,  num.  11.)  inlellectus  corngit  visum 
corrigitlr  putanlem  baculum,  cujus  pars  est  inaqua, 
Uctuf^^'   ^ss^  fracLum   per  hanc  propositionem  in 


10. 


ipso  quiescentem,  iiklependenter  a  sensi- 
bus;  imlhim  duriun  frangilur  ad  laciurn 
mollis  sibicedeniis.  Ex  quo  necessario  se- 
quitur  baculum  in  aqua  non  frangi. 

Objicies  sccundo,  species  talis  est,  quale 
objectum,  quia  est  ejus  similitudo  natura- 
lis ,  ct   sensalio  correspondet  speciei,   et 
haec  commensuratur  rei  cognitse.  quia  spe- 
cies  unius   non  repra?sentat  aliud ;   ergo 
nuUus  polesl  esse  in  sensu  error.  Respon- 
smJvT  '\n  detur,  quia  species  dependet  a    concursu 
dm'iu'r>     potentia}  et  etiani  a  medio,  taliter  et  aliter 
rem  repra;sental    ex  impedimentis  poLen- 
tia3,  el  medii  :  verbi  gratia,  species  baculi, 
cujus  pars  est  in  aqua,  el  pars  in  aere,  re- 
pr;esentat  baculum  curvse,  vel  fraclse  fi- 
guraj  ;  error  ergo  contingit,  quando  obje;'- 
lum  repriEsentalur  cum  aliqua  qualitate, 
vel  circumstanlia  quam  non  habeL ,  uL  cum 
febricitans  cil)um  dulcem  putat  amarum, 
ratione    biliosi,   el    amari   humoris,    quo 
gustus  est  infectus. 
An  oculus      Objicies  tertio,  visus  videt  colores  appa- 
''\frVsap-   renles  in  iride,  et  in  collo  columba?,   et  in 
parmtes  ?   parie;e  per  reflexionem  lucis  ex  vitro  ru- 
beo,  \el  vinum  rubeum  conLinenLe ;  ergo 
falsum  est  quod    dicebatur,  sensum  non 
falli  circa  rationem  sui  objecti  in  communi  , 
quia  color  apparens  color,  non  est,  sed  ap- 
paret,  ut   habet  Aristoteles  de   Sensu,   et 
Sensibili,  cap.  3.  et  3.  .Meleor.  cap.  4.  ubi 
distinguit  inter  veros   et  apparentes  colo- 
res.  Respondel  Divus   Thomas  3.  Meleor. 
cap.  i.  colores  in  iride   et  nubibus,  esse 
veros.  Sed  id  difficile  creditu  esL,  quia  co- 
lor  verus  est  qualitas  permanens,  resullans 
ex  primarum  qualiLatum  permixlione,  ut 
hal)eLur  ex  Aristotele  lib.  de  Coloribus  ;  de 
quo  quidquid  sit  in  aliis  duobusexemplis, 
cum  in  re  posita  nuUa  fiat  variaLio,  sed  ex 
diverso  situ  varii  videntur  colores  in  collo 
columba?  :  et  similiter  in  pariele  ex  varii 


coloris  vitris  Soli  oppositis,  manifestum  est 
ibi  non  esse  veros  colores,  quia  non  est  as- 
signare  causam  mixtionis  primarum  qua- 
litatum,  unde  generantur. 

Suarez  3.  de  Anima,  cap.  13.  respondet 
colores  apparentes  videri  a  visu.  (^ontra, 
quia  gustusnon  guslaL  saporem  apparen- 
tem,  nec  auditus  sonum  apparenLem,  et  sic 
de  aliis  sensibus;  ergonec  visus  viderepo- 
test  nisi  verum  colorem,  si  hoc  esl  ejus  ob- 
jectum. 

Respondetur,  quoad   illos  colores  iridis, 
forlo  esse  veros,  etsi  id  minus  verisimile 
sit ;  sed  inaliis  illis  exemplis  et  similibus, 
colores  illi  apparentes  sunt  ipsum  lumen, 
uL  tenet  Scolus  2,  dist.  13.  et  posL  eum  in- 
sinuanL  Conimb.  2.  de  Anima,  c.  7.  q.  3. 
art.  1.  Si  lamen  ea  varia  opposilione  vero- 
rum  colorum  ad  aliquod  corpus  termina- 
tum    oriantur,  uL  in  exemplo  de  pariete, 
qui  apparet  rubeus  ex  vitro  rubeo  opposito 
radiis  Solis  illud  permeanLibus,simul  cum 
lumine,  ibi  est  species  coloris  veri  (ut  Lenet 
Scotus  ibid.  num.  5.)  qm  videtur,   et  lu- 
men   non  esL  aliud  secundum  ipsum  ibi, 
quam  species  ipsius  lucis.  Quod  probaL, 
quia  si  tantum  esset  sensibile  et  non  ratio 
videndi,  positum    super  visum  impediret 
visionem ,  de  quo  dictum  esL  qusost.  3.  et 
lumen  secundum  Philosophum  de  Sensu  et 
Sensibili,  paulo  posl  principium,  eL  Com- 
mentatorem,  debel  esse  in  oculo,  ut  reci- 
piaL  species  colorum. 

MulLa  objici  possunL  conLra  hoc  ,  sed  ibi 
fere  apud  DocLorem  virLualiter  expedita 
reperies.  Videet.iam  Philip.  Fabr.  Theorem. 
G().  qui  cilat  Zabarellara,  ct  Picolomineum 
pro  eadem  Scoti  opinione,  a  qua  non  vide- 
tur  dissentire  Cajetanus  1.  part.  quaest.  67. 
art.  3.  ubi  concedit  lumcn  esse  intentio- 
nale,  eL  reale  eminenter,  vel  virtualiLer.  et 
sic  conciliat  in  hoc  Divum  Thomam  et 
Scotum.  qui  lamen  inconciliabiles  sunl ; 
quia  Divus  Thomas  ibi,  et  2.  de  Anima, 
text.  70.  non  distinguit  lumen  a  luce  :  Sco- 
tus  autem  lucem  esse  sensibile  tantum,  et 
liimen  esse  speciem  ejus,  atque  eliara  sen- 
sibileni  qualitatem. 


20. 


Coloresai 
parente^ 
sunt    lu 

men. 


I.umen 
species 
cis. 


QUiBSTIO  XI 


531 


QU.ESTIO  XI 

itnim  corpora  ccelcstia  possint  agere 
in  intellectum  nostrum.  vel  volunta- 
tem  ? 

Leo  Papa  epist.  91.  c.  1 1 .  e<  secjq.  Aug.  13.  de 
Trinit.  cap.  4.  Basil.  homil.  6.  in  Hexamer. 
Hionys.  cxtp.  i.  de  Divin.  no//i.Concil.  Bracar.  1. 
can.  9  et  10.  Theodor.  lib.  6.  adversxn  Grcecos 
D.  Thom.  1.  p.  q.  \ib.arl.  4.  et  1.  2.  q.  9.  arl. 
5.  Conimb.  2.  de  CaHo,  cap.3.  qua-st.  "2.  3.  et  4. 
Aversa  tomo  2.  Philosnph.  qua'st.  35.  seclione 
iU. 

ViDETUR  quod  sic  :  Astrologi  dicunt 
multa  vera  de  agibilibus  ab  homine 
qua3  dependent  ex  intellectu  et  volunta- 
te  ;  hoc  autem  non  esset  nisi  possent 
agere  in  intellectum  et  voluntatem  ;  er- 
go,  etc. 

Prasterea,  corpora  coeiestia  possunt 
movere  phantasmata  nnstra,  ipsa  au- 
tem  possunt  movere  inteliectum  sicut 
sensibilia  sensum,  secundum  Pliiloso- 
pluim  ;  ergo  a  primo  ad  ultimum  sal- 
tem  mediate  possunl  corpora  ccelestia 
movere  intellectum  nostrum. 

Praeterea,  de    voluntate  hoc  probatur 

sic  :   si    non  pussent  movere   volunta- 

tem,  hoc  esset  specialiter  propter  liber' 

tatem,  qua?  tulleretur  in  tali  motu  ,    sed 

non   propter  hoc  tolleretur  ;  ergo,  etc. 

Probatio  minoris :  quando  duo actus  sunt 

ejusdem   rationis,  si    unus  est    liber  et 

alius  non,  quia  iiberumetnon   liberum 

specie  differunt  :  sed  si  actus   volunta- 

tis  esset  a  cnrpore  coelesti  movente  vo- 

lunlatem,    esset     ejusdem    ralionis    et 

speciei  cum  illo  qui  est  tantuin  a  volun- 

tate  ,  quia  actus  ejusdeni  potentiaj   im- 

mediate   est  respectu  ejusdem  objecti  : 

et  haec  duo   immediate    concurrunt  ad 

unitatem  specilicam    acluum     sed  cer- 

tum  est,  quod   actus  voluntalis  tantum 

est  liber  ;  ergo  et  actus  voluntatis  nit)- 

tae  a  corpore  coelesli  esset  liber. 


Pra^terea,  idem  est  dilectio  et  delec-  ^- 
tatio  ,  sed  delectatio  est  a  corpore  coe- 
lesti  ,"  ergo  et  dilectio,  qu^  est  actus 
voluntatis.  Probatio  majoris,  quia  uter- 
que  actus  estejusdem  potentige  etrespec- 
tu  ejusdem  objecti,  scilicet  boni  utcon- 
venientis.  Prajterea,  illi  actus  sunt  ii- 
dem,  qui  immediate  ab  eadem  causa 
causantur  :  sed  isti  sunt  hujusmodi, 
quia  causantur  ab  apprehensione  boni 
convenientis  in  quolibet  ;  ergo,  etc. 

Oppositum  vult  Philosophus.  Dicen-2.de  Aui. 
dum,   quod  si  sola   phantasia    moveret  S' lii).  3. 
intellectum    et  voluntatem    per  conse-  ""■  ^' 
quens,  ita  quod  intellectus,   et  voluntas 
essent  purae  potentiaj  passivfe,  ut  mo- 
vent  seipsas  ad  actus  suos  ,  sequeretur 
quod  corpora  coelestia  possent  illas  po- 
tentias    directione    movere.    Probatio  : 
omnecorpus  corruptibile  movet  de   ne- 
cessitate  in  virtute  corporis   incorrupti- 
bilis,  quod  est  superius  ;  et  licet  posset 
esse  motus  corporis  inferioris  sine  supe- 
riori,  non  tamen  diulurnus,   secundum 
omnes    :   sed   organum  phantasifB    est 
corpus  corruptibile,  et  phantasia  poten- 
tia  organica  ;  ergo  si  ipsa  movet   intel- 
lectum,  ut  intelligat  seipsum,   et  intel- 
lectus  sic  motus  movet  voluntatem.   se- 
quitur  quod  directe  corpus  coeleste   pos- 
sit    utrumque   movere,    licet   mediante 
phantasia  ,  et   sic  sequitur  quod    mala 
phantasia   de  necessitate   causabit  ma- 
lam  voluntaleni. 

Sed  dices,  quod  in  potestate  volunta-  ^- 
tis  estcausare  bonam,  vel  malam  phan- 
tasiam,  et  per  consequens  licet  phan- 
tasia  sic  forinata  moveat  voluntatoin  ad 
bonum  et  ad  maluni,  tamen  totum  erit 
volunlarium  ratione  prima>  voluntatis 
phantasiam  formantis.  Contra  istum 
circuitum,  circa  queni  impii  ambulant, 
arguitur  sic :  Quod  movet  inotuin  ab  ali- 
(juo  tantummodo,  movet  de  necessita- 
te,  sed  si  movetur  de  iiecessitate.  volun- 


532 


DE  ANIMA 


tas  iiiov^M  phanlasiaiii  ad  pliantasian- 
dum  boniiiu  \c\  lualuni.  quaj  movetur 
tantum  ab  intcllectu,  vel  phantasmate 
movente  de  necessitate,  cum  non  sit  li- 
berum,  (non  enim  est  in  potestate  iios- 
tra  quin  visis  tanganiur,  secundum  Au- 
gustinum)  ideo  voluntas  movebit  phan- 
tasiam  de  necessitate  ad  phantansian- 
dum  bonum,  vel  malum. 

RESOLUTIO 

Corpora  coclestia  )wn  agcrc  dircctc,  vel 
indirectc  in  intcUectnni  ccl  volunta- 
teni  ;  ajnn/  tanicn  nicdiatc  in  cos  pjr 
immntationon  organornm  sensuum, 
et phantasix  ,  nunquam  tamcn  ncccs- 
sitant  voliintatcm.  \'ide  Doctorem 
2.  dist.  14.qua?sto.  num .  6. 

*•        (a)     Dicendum    igitur   ad  qua^stionem, 

Corpora 

cwicMa  iion  qnod  corpora  c(plestia   non  possunt  di- 

'^naciier-    recte  movere  intellectum   nostrum,  ne- 

voTimia-    que  voluntatem  ,   quia  ])ure    corporale 

'^'"'  non  potest  directe  agere  in  spirituale,  eo 

quod  agens  est  nobilius  patiente  ;  intel- 

lectus  autem,  et  voluntas  sunt  pure  spi- 

rituales,     ideo    corpora    coelestia     non 

possunt  directe  in  eas  agere. 

Prasterea,  secundum  pra^dicta  potest 
probari  propositum  ,  quia  corpora  coe- 
lestia  non  possuul  immediate  agere  in 
animam  nostram,cum  sint  ei  impropor- 
tionata  ,  sedmediante  phanlasmate  tan- 
tum,quodest  objectum  reprassentativum 
tantum  ,  sed  pliantasia  nostra  non  po- 
test  sufficienter  movereintellectum  nos- 
trum  neque  voluntatem  ,  quia  pra^sen- 
te  phanlasmate,  adiiuc  oporlet  objec- 
tuiu  intellectus  ibi  assistens  abstrahere 
antequam  intelligat,  (luod  fit  per  cou- 
versionem  primam  inlellectus  ad  phan- 
tasmata,  qua3  conversio  (b),  inq^eratur  a 
vokmlate,  et  elicitur  ab  intellectu  agen- 
le  :  pnvsente  etiam  objecto  intollectui, 


et  ipso  pnesentato  voluntati,  potest  il- 
lud  velle,  vel  nolle  propter  suani  liber- 
tatem  ;  igitur  corpora  coelestia  non  pos- 
sunt  suflicienter,  ct  directe  agere  in  in- 
teilcctum    et  voluntatem. 

Ad  primum  in  oppositum,  dicendum  Ad  pri- 
quod  Astrologi  ut  in  pluribus,  verum 
dicunt  ;  el  hoc  ideo  accidit,  quia  liomi- 
nes  ut  in  pluribus,  sequunlur  suas 
phantasias,  in  quas  possunt  directe 
agere  corpora  coelestia  ,  tamen  hoc  non 
est  necessarium,  modo  homines  virtuosi 
sequentes  judicium  rationis  reprimant 
hujusmodi  passiones.  Unde  dicit  Ptole- 
m<Tus  in  Almagesto,   quod  snpicns   do-  Sapiensdo- 

''      .  ,.  .  .  miiiabHiir 

minabitur  astris.  id  est,dispositioni  cau- a5<rts    ■.t- 
satiT  a  corporibus  coelestibus,  et  lioc  per  ^°"^  "'' 
libertatein  arbitrii,  et  rectum  judicium 
rationis  passiones  refraenantis. 
Ad  secundum,  dicendum  quod  phan-        & 

Ad  secun- 

tasia  non  proprie  movet  neque   mtellec-  dum   (juo- 

,  ......  .  ■      -.    inodop/ian' 

tum,  neque  aliquid  m   ipso  imprimit,  /«„;,«  „10-^ 

scd  tantum  portat,  aut  repra^sentat  sibi  /Jc/Vw.'*''" 

objectum,  quo  prajsente,   intellectus  ex 

virtute  sua  activa  elieit  suum   actum  , 

sicut  pra3sente  sensibili,  sensus  actum 

elicit  senliendi,  el  in  hoc  est  convenien- 

tia,  non  quia  phantasmata  sint  objectum  Phantas' 

.....  mala    ad 

intellectus,  sicut  sensibilia  sensus,  qufe  intcUeciuir. 
iinprimunt,  secundum  aliquos,  speciem  ^bniaad' 
sensibilem  in  sensu  ;  tamen  requiritur  f^ol^n,'!'/^ 
phantasma     ad     intelligendum    objec- 
tum  ,  quia  sicut  quidditasabsoluta,  vel  1 

universale,  quod  est  directum  objectum 
intellectus,  noii  Iiabet  esse  existens,  ni- 
si  in  singulari,  ut  homo  in  Socrate  ,  ita 
non  potest  repn\3sentari  intellectui  se- 
cundum  speciem  intelligibilem  pro  sta- 
lu  viae,  nisi  in  prajsentatione  similitudi- 
nis  ipsius  singularis,  quod  lil  in  phan- 
tasmate.  M 

(c)     Ad     aliud,    dicendum  concedendo, 
quod  si   volunlas  moveretur  a  corpore  lium. 
coelesti,  sicut  posset  nioveri   a    Spiritu 
sancto,  quod   actus  ejus  esset  ejusdem 


fi  . 

Ad  hr- 


QU/ESTIO  XI  533 

rationis  cum  aclu  tantum    a  voluntate     bationem,  dicendum  quod  identitas  ob-     idcn- 

tilas  objec- 

ehcito,    quia  quod   potest  causa   prmia  jecti  non  sufficit  ad  identitatem   actus  ;  a  no«  «u*- 

mediante  secunda,  illud  vel  ejusdem  ra-  quia  intelligere,  et  vellc  sunt   respectu  dnailatein 

tionis  potest   sine   secunda  :  et   ideo  si  ejusdem  oi^jecti  formalis,   scilicet   ontis  "^'"'""*' 

voluntas  polest    elicere  aclum  volendi,  in  actu  in  quantum  liujusmodi  ;  sed  di- 

cum  sit  causa  secunda,  actum  ejusdem  versitas  objecti   ])ene  sufficit  ad  divcr- 

rationis  potest  elicere  Spiritus  sanctus,  sitatem  actus.  Seddices  ullra,  qiiod  sunt 

vel  cum  Spiritu  sancto,.  qui  est  causa  actus  ejusdem  potentia)  cum   identilate 

prima  ;    sed  corpus  coeleste  non  habet  objecti.  Dicendum,  quod  iioc  est  diver- 

causalitatemsuperioremeliciendi  actum  simode,    quia  dilectio  est   in   voluntate, 


\ctits  li- 
er  et  non 
her       av. 
iffcruut 
yccie  ? 


ejusdem  ralioniscum  ipsa,  nam  si  cor- 
pus  cceleste  haberet  causalitatem   super 
illam,  eliceret  actum   ejusdem  rationis 
cum  ipsa  ,  et  ideo  dicendum  est  ad  ma- 
jorem,   quando  dicitur,   quod   si    unus 
actus  est  liber,  et  actus  ejusdem  ratio- 
nis  est  liber,  quod  verumest,  si  unus  es- 
set  hber  per  cssentiam,  et  alius  ejusdem 
rationis,  quia  liberum  per  essentiam,  et 
non  liberum  specie  differunt  ;  et  isto 
modo  voluntas,  qua;  est  libera  per  cs- 
sentiam,  specie  differt  ab  aliis  potentiis 
qua^  non  sunt  libera^  per  essentiam,  sed 
libera)  per  participationem:  liberum  au- 
tem  per  participationem  non  differt  spe- 
cie  a  non  libero  sicut;  actus  videndi,qui 
est  imperatus  a  voluntate  est   libcr  per 
participationem,  non  tamcn  differt  spe- 
cie  ab  actu  videndi  non   imperato,  sed 
necessitato.  Aliquando  cnim  accidit  vi- 
dere  de  nccessitate,  sicut  quando  aper- 
lis  oculis  praisentatur  objectum  ;  modo 
ita  est  quod  actus  a  voluntate  elicitus 
non  est  liber  per  essentiam,  sed  tantum 
potentia    volitiva,   et    ideo  staret  quod 
aliquis  actus  voiendi  causatus  immedia- 
te  a  corpore  coelesti,  ut  a  causa  necessa- 


Dilectio.et 


et.a  voluntate  ;  delectatio  (ii)  autem  est  in 

voluntate,  sed  non  a  voiuntate,  sed  po-  deiectaiw 

tius  ab  objecto  .   Probatio,   quia  eorum  ^°/,j.*"" 

contraria,  qucB  sunt  odmm  et    tristitia, 

non  sunt  idem,  nec  sunt  ambo  a  volun- 

tate  causata,  sed  alterum  tanlum,  scili- 

cet  odium  :   quare   voluntas  complacet 

sibi  in  actu  proprio  ab  ipsa  libere  cau- 

salo  tanquam  convenienti,    non  autem 

sibi  complacet  in  tristitia  ,  imo  est    vo- 

litioni  contraria.   Quare  quilibet   invite  TristiHn  a 

tristatur,  compiacet  autem  sibi  in  odio  ;  f^",?  caum- 

ergo  tristitia  tantuni  causatur  ab  objecto, 

non  a  voluntate,  quia  tunc  esset  imme- 

diate  in  potestate  voiuntatis,  et  per  con- 

sequens   nec  delectatio ;    sed  objectum 

conveniens  cum  perceptione,   cum    sit 

prsesens   causat  delectationem,  et  objec- 

tum  contrario  modo  dispositum  causat 

tristitiani. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  delectatio 
non  immediate  causatur  ab  apprehen- 
sione  convenientis,  sed  mediante  actu 
dilectionis  conjungente  potentiam  objccto 
sibi  convenienti  ,  quai  conjunctio  est 
priorordine  natura;  ipsa  delectatione , 
licet  non  lempore  :   eodem  enim  modo 


ria,  esset    ejusdem  rationis  cum  velle     quo   voluntas   conjungitur  objecto  suo 


Ad    qiiar 
tum. 


elicito  immediate  a  voluntate,  tjuia 
neulrum  illorum  est  liberum  per  essen- 
tiam.  IIoc  diceretur  ad  vim  argumenti, 
licet  in  illo  casu  alitcr  esset  dicenduni 
secundum  aliquos. 

Ad  aiiud,    dicendum   quod  dilectio 
et  delectatio  sunt  aclus  diversi.  Ad  pru- 


pra3senti  per  actum  dilectionis  vel  frui- 
tionis,  fit  quaedam  dulcedo  in  potentia 
volitiva,  et  haec  est  delectatio. 


534 


DE  ANIMA 


ANNOTATIONES 


CONCLUSIO  I 


8. 


Caeli  non  agunt  immediate  in  intellectiim 
vel  voliintatem^sed  mediate  et  remote  sic, 
liherlate  volunlatis  servata 

(a)     Dicendum  igitur  ad  qusestionem,  elc. 
Katio  conclusionis  sumpta  est  ex  Philoso- 
Quomodo  pjjo,  qui   luse  probat  conlra  antiquos  2. 

coeli  agunt   ^  •"  ,  ,. 

invoiunta'  de  Anima,  cap.  Ultimo,  vel  secundumaliam 

%7lecium.'  clislributionem  lib.  3.  cap.  3.  intellectum 
esse  spiritualem,el  non  corporeum  ;  cons- 
tat  autem,  quod  corpora  non  possunt  di- 
recte  in  spiritualia,  quia  liaec  non  sunt 
capacia  accidenlium  coiporGorum,  necilla 
producere  po?sunt  spiritualia  accidentia. 
Addidi,  quod  nec  indirecte,  sed  inlellige 
immediale  vel  proxime,quiaremote,veI  me- 
diate  agunt  cceli  in  has  polentias  spirituales, 
quatenus  immutant  organa  sensuum  ad  gra- 
dumeis  convenientem,veI  disconvenieniem 
qua  immutalione  redditur  intellectus  faci- 
lior,  vel  dilticilior  ad  suas  operaLio- 
nes,  et  consequenter  volunLas:constatenim, 
ex  deordinaLione  sensus,  deordinari  inLel- 
lecLum,  ut  videre  est  in  lunalicis  et  phre- 
neticis,  in  quibus  est  imaginalio  confusa  ; 
et  hoc  sensu  inLelligitur  id  Philosophi  1. 
de  Anima,   text.  66.  Comimpitur  intellec- 

Corrtmpi-  tus  quodam  interius  corrupto.  Deordina- 
lunntri-  j^^j.  etiam  voIunLas,quia  difficuller  dissen- 

dam  intc-  m  ab   appoLiLu  sensitivo  deordinate    ten- 

riorl  cor-  .,.,,. 

rupto  ;ex-  deuLe  m  aliquod  objeclum,   qui  ex  immu- 

^Qumrincio  taLiono  coeleslium  corporum,   iLa  inclinari 

Astroiogi  pQlesL.   Unde  Astrologi    iudicare  possunt 

judicunlde  ^ 

iiominum  de  moribus  hominum,  ut  quod  sunl  lu- 
,„ori  'vs.  ^^j.-pgj^  crudeles,  ex  conslellationibus  na- 
tivilatis,  aliisque  influentiis  ;  non  quodne- 
cessario  aliquem  actum  malum,  vel  bo- 
num  eliciant,  sed  quod  sic,  vel  sic  sunL  in- 
clinati.  Polesl  tamen  voluntas  sua  liber- 
lale  contra  pravas  inclinaliones,  dicLamen 
recla^  raLionis  sequi,  ad  quod  muILum  fa- 
cilitatur  exercitio  virtutum,  quo  acqui- 
rit  habitus  temperativos  passionum  ,  el  sic 
bberlas  minime    LolULur    per   influenliam 


9. 


coelorum.  Ita  Doctor  2.  distinct.ii.  qusest. 

3.  Divus  Thomas  1.    part.  qitcest.   113.  art. 

4.  et  communis.  de  quo  Auguslinus  13. 
Trinit.  cap.  4.  Basilius  hoinil.  6.  in  Ilexa- 
mer.  Dionysius  cap.  4,  de  div.  Nom.  Vide 
Conimb.  2.  de  CaHo,cap.  3.  qnsest.  2.  3.  4. 
Quod  vero  voIunLas  acLibus  imperaLis  pro- 
ducaL  virtutes  morales  in  concupiscibili, 
el  irascibili,  docet  fuse  Doctor  3.  dis- 
tinct.  33.  ubi  conLra  Divum  Thomam  os- 
tendit  eliam  virtutes  morales  ejus  actibus 
elicitis  in  ipsamet  produci. 

CONCLUSIO  II 

Conversio  inleUeclus  ad  hsec  objecta  prse 
aliis,  esf  imperative  a  voluntate. 

(b)  Quse  conversio  imperatur  a  voluntate. 
etc.  Difficile  est,  quod  hic  ait  primam  con- 
versionem  intellectus  ad  phanlasmata  im- 
perari  a  voluntale.  Pro  quo  nola  primo,  id 
quod  ex  Philosopho  3.  de  Anima,  text.  2. 
et  29.  habeLur,  nempe  quod  speculamur  in 
phantasmatibus,  et  quod  phantasmata  se  „ 

'^  '  ri  j  Speritlari 

habent  ad  intellectum,   sicut    intelligibilia   ««  phan- 

ad  sensum,  ita  debere  inLelligi  (ut  ex\)Vi-  quidsit? 

cat  DocLor  1.  distinct.  3.    qusest.  6.    n.  i9.\ 

quod  quando  intelligimus  universale,phan- 

tasiamur  ejus  singulare,   non  quod  phan- 

tasma,  vel   phanlasialio  concurral  ad   ac- 

tum  intellectus,  uL  habet  Scotus  4,  dist.4o. 

quspst.  1  ad  3.  pro  opin.   (quidquid  sit  ari 

phantasma  concurrat  ad  speciem   inlelligi- 

hWem.  de  quo  quspst.  17.)  sed    propler  con- 

nexionem  potenliarum,  una  pro  hoc  statu 

debet  prsecedere^sive  Iioc  sit  ex  natura  po- 

tentiarum,  sive  ex  peccaLo  ;    et  secundum 

puLat,  ipse  ex  Augustino  verius  2.   distinct. 

3.  quaest.  3.  num  21.  et  S.distinct.  3.  qusest. 

8.  adi.  princ.  et  dist.   II.   qusesl.  i.a.l  S. 

Nota  secundo  ex  ScoLo  1.  disl.  3.  quasst. 

S.  num.  Si.  et  alias  saepe,  ideo  intellectum  ''^","!-^,.s 

hoc  prius  quam    illud    cognoscere,   quia   <?'"""  ''- 

phantasma   hujus  forLius    movel  ;   neque  sc/no- ? 

hoc  esl,  vel  e.sse  potost  a  voluntale,     cum 

tunc  non  habeat  intellectus  actum   intelli- 

gendi,  et  nihil   possit  esse   voliLum,   nisi 

pra^cognitum.  Idem     habet    2.  d.  12.  7.  4. 


I 


oc 


QU^STIO  XI 


535 


el  communis  sentcnlia  estcum  Philosopho 
primam  cogilalionem  non  esse  in  manu 
nostra,  quia,  ut  ait  Xugwslinus  S.  de  IJ/j. 
arbitr.  unpossibile  est  quin  visis  tan- 
gamur.  Falsum  ergo  videtur,  quod  hic  te- 
nel  Doctor,  priniara  conversionem  ad 
phantasmata,  imperari  a  voluntate,  quia 
voluntas  nihil  imperat,  nisi  sibi  proposi- 
tum  ab  inlelleclu,  cujusmodi  nequit  esse 
prima  conversio  ad  phantasraala,  seu  pri- 
nia  cogitatio. 
iO.  Sed  neque  sibi,  neqiie  veritati  conlradi- 

cit  Scotus.  Pro  quo  notandum  est,  quod 
duplex  est  conversio  ad  phantasmata  ;  una 
quae  est  aljsoUite  prima  cognitio,  nullafac- 
la  comparatione  ad  alia,  et  hcec  (ut  dixi, 
ex  Philosopho,  Augustino,  et  Scoto,  (nuUo 
modo  imperatur  a  voluntate),  ratione  jam 
assignata.  Alia  est  conversio  seu  cognitio, 
qua  potius  hoc  quam  illud  attenditur  ab 
intellectu  :  et  priraa  hujusmodi  conversio 
subest  voluntati,  quia  polest  intellcclum 
convertere  ad  unum  objectum,  etdivertere 
ab  alio  :  et  secundum  hoc,  intelligilur  id 
2.  de  Anima,  text.  6J.  el  lib.  S.  cap.  18. in- 
telligimusdum  volurnus,  el  quod  ait  Au- 
gustinus  II.  Trinil.  S.  et  iib.  IS.  cap.  27. 
volZuas  quod  volunlas  copulat  parentem  cum  pro- 
copuiat    Ip^   Exeniplo  declarari   potest  :    praedesli- 

parenlem  ^ 

■um    pro-  natio  Sanctorum    ad  gloriam    secundum 

"■  unam  opinionem,  est  propter  Christura,sed 

electio  horura  prae  illis.  non  ;  de  quo  Sua- 

rez  /.  p.  Iracl.  lib.  2.   cap.   !^l.  e  converso 

hic.  Prlma  conversio  intellectus  non  est  a 

voluntate.  Secunda  sic,   scilicet  conversio 

ad  hoc,  proe  aliis. 

11.  Sed  tatcor  difficile  valde  esse,   quomodo 

voluntas  possit  intellectum  ad  hoc,  vel  il- 

jud  objectura  converlere.  Et  ralio  jam   est 

tacta,  quia  nil  potesl  velle  quin  praecogni- 

turasit.  Scotus  S.dislinct.  i-i.quxst.i.qum- 

que  modos  dicendi  recitat,  et  breviter  sed 

efficaciter  refutat.  Pro   responsione  adver- 

tenduni  est,  intellectum  posse  habere  unam 

intelleclionem  perfeclam,  et  plures  iraper- 

fectas  :  constat  enim,   quod  visus   in  cono 

pyramidis  videt   aliquid   perfecle  et  dis- 

lincte,    alia    adjacenlia     confuse     et    in- 


distincte,   de   quo    'itolxx?,  j .  dist. '6.  quiest.    . 

^  Quomodo 

6.  ad  S.  et-i.   dislin  I.     4-9.  quaest.  10.  ad  voiunias 

S.  m  opposit.  Tunc  ergo  voluntas  convcr-  leiiectum. 

tit  inlellectum,  quando  ex  pluribus  aliquo 

modo,  vel  imperfecte  intellectis,  ip;a    sibi 

complacet  in  aliquo     lunc  enim  ex  poten- 

tiarum  sympathia  intenditur  cognilio   cir- 

ca  id  quod  est  a  voluntale  volitura,   et  in 

quo  ipsa  sibi    complacet,   et  sic  voluntas 

convertit  intellectum   ad   illud  et  reniitti- 

tur,   vel  omnino  evanescit  cognitio  circa 

aliud,  quod  esta  voluntale  nolitum,  vel  in 

quo  non  sibi  complacet  ,  et   sic    voluntas 

avertilinlellectum  ab  illo  ,  et    exeraplum 

hujus  apparet  in  oculo,  quando  figitur  in 

aliquo  ex  pluriljus  visis,  in  quo    appetitus 

sibi  complacet.  liic  niodus  in  re  tara   diffi- 

cili  el  obscura  caeteris  prseferendus  vide- 

tur,  eo     vel     raaxime,    quod   alii     raodi, 

non  assignant  aliquod  cognitura,  ad  quod, 

vel  a  quo  conversio  fiat. 

Dices  :   Doctor  hic  loqui  videtur  de    con-       12. 

versione  adphantasraatarespectuspeciei  in- 

telligibilis  ,  et  hanc  irapeniri  a   voluntate, 

quia  imperalura,  id  est,  conversionem    di- 

cit  fieri  ab  intelleclu  agenle  ;  ergo    noslra 

glossa  non  satisfacit,  quia  loquitur  non   de 

speciei  intelligibilis  productione,     sed  de 

cogniLione  objecti  per  eara.   Respondel.ir  : 

jara  ostendi  ex  ips;  Doctore   conversionem 

ad  phantasmata  consistere  in  eo,quod  phan- 

tasiemur  in  singulari,   quod    intelligimus 

in  univer.sali,  quod  non  ad  speciei  intelli- 

gibilis  productionem,  sed  ad  cognitionem 

per  eani  producendara,  spectal.  Nec  obs- 

tat,  quod  dicat  conversionera     illani    fieri 

per  intellectura  agentem,     quia  qua   talis, 

efficit  eliara  notitiara,  et  non     soluni  spe- 

ciem.  Ait  enini  Philosophus   S.  de  Aniina, 

text.  18.  quod  inteUectusagens  est,  qvo  cst 

omnia  facere,  et  inlelleclus   possibilis,  quo 

est  omnia  fieri,  quod  traclat  Scotus  quivst. 

I.  prol.    ad   Phijsicorum,    et    fuse    probat 

quodl.  15.  ubi  taraera  problematicus  est  an 

cognitio  efficiatur  ab  inlellectu  agenle,  vel 

possibili  :  sed  juxta   eum   liic,     dicendum 

quod  ab  agente. 

Quod  hic  ait   Doctor,   objeclo     volunlati 

13 


536 


DE  ANIMA 


Deficit  vo- 

lunla.s 
quan(lo(jue 
nullo  jtoai- 
to      errove 
in   inlel- 
leciu. 


Voluntas 

nc^iiiit  i-el- 
le  ijtalum. 


Aclus  vi- 
lales  a  so- 
lo  Dco  pos- 
sunt  pro- 
cluci. 


prresorUalo  per  intellectum,  ipsam  pos- 
se  illuil  vclle,  vel  nori  velle,  qiiia 
non  (lelerniinalurper  inlellectum,  lale  Ira- 
dit2.  disl.  25.  contra  Gofred.  Henric.  el 
alios.  Tradit  etiam  3.  disL  36.  a  num.  12. 
contra  Divum  Tliomam,  dari  posse  recLuni 
diclamen  prudentiae  in  intellectu  sine  rec- 
ta  eleclione  sef|uenli  in  volunlale,  quia  ip- 
sa  est  domina  potens  semper  velle,  nolle, 
vel  neutrum  facere,  non  tamen  polest  nolle 
bonum,  neque  v.elle  malum,  ut  habel  Doc- 
tor  4.  disl.  19.  qiixst.  10.  arl.  2.  quamvis 
dubius  manseriti.  (i/s/.  /.  quwsl.  i.  el  2. 
dist.  6.  qnivst.  2.  un  voluntas  posset  velle 
malum. 

(c)  Ad  terlium,  quod  ait  causam  primam, 
posseproduccre  actum  volendi  in  nobis, 
etiam  habet  1.  dist.  il.  qiiwst.  8.  %.  ad  1. 
de  secunda  via,  fundatur  in  eo,  quod  vel- 
le,  vel  intelligere  non  est  producere  voli- 
tionem,  vel  intellectionem,  alioquin 
Deus  non  haberet  actus  improductos,  ut 
bene  docel  ipse  d.  dist.  3.  quaest.  7.  nicm 
87.  et  l.  dist.  12.  qusest.  3.  ad  J.  Sed  esL 
habere  in  se  hujusmodi  actus,  quilicet  ac- 
tiones  dicantur,  sunt  qualitates  absolulaj, 
ut  habet  Scotus  19.  dist.  8.  qusest.  6.  num 
32.  et  i.  dist  11 .  q.  2.  ad  2.  el  fuse  rjuod- 
lib.  18. 

CONCLUSIO  III 

Dclcclatio  dicilur  passio,  ct  c/'/ici(itr  ab  ob- 
jeclo,sed  media  volitione,  sicut  tristitia 
media  nolilione. 

14,        ('')      Deleclutio       esl      in      voluntate,  sed 

Dcicctatio   j,Qiin<;    (ii)    objecto.     Delcclationem    non 

pnssio,  esi  essc    operationom,    sed    quasi  passionem, 

litrxs.  constanter  tenet     Doctor  1.  dist.  3.   qucvst. 

3.  et  3.  dist.  iJ.  num.9.  et  4.  dist.49.  qua>st. 

7.  Adverte  tamen  non  esse  passionem    de 

genere  Passionis,  sed  qualitatem,  ut  habet 

expresse  Doctor  quodlibet.  13.  art.  3.   et  3 

dist.  1~).  num.    9.    dicitur    tamcu    passio, 

quia  iii  pra^sentia  convenienlis  objecti,  non 

est  in  potestale  pa.ssi  ea  carere  :   qua   ra- 

tionc  opcratio,  quae  qualitas  est  absoluta, 

ut  jam  (^x  Scoto   dixi,  dicilur  actio  ol)  si- 


militudinem  cum  aclione.  (arca  hoc  ad- 
verte  ex  Doctore  8.  dist.  l.l.  nuui  <V.  quod 
activum,  et  passivum  non  sunt  relativa, 
sed  naturae  absolutai,  quodque  res  objec- 
tne  cx  natura  sua,  sunt  potentiis  convenien- 
tes,  vel  disconvenienlcs,  et  potentiai  ex  na- 
tura  sua  sunt  ad  eas  inclinata),  vel  ab  eis 
averssemec  esthic  quaerenda  ralio,nisi  quia  ^. 

^  '  ^         Quomolo 

hoc  est  lioc,  et  illud  est  illud  :     posita  au-  causaiur 

,  ■        ,.  ,  ,•  •     1  •         deleclalio, 

tem  approximatione  pcr  notitiam,  si  objec-  ettrisiitia. 
tum  est    disconveniens,     appetitus   habet 
ejus  nolitionem,  quam  slatimsequitur  tris- 
titia  :  si  conveniens,  volitioncm,  et   sequi- 
turdelectatio, 

Adverte  secundo,  slrictius  utendo  termi-  lo. 
nis,  tristiiiam,et  gaudium  pertinere  ad  vo- 
luntatem,  sed  delectationem  et  dolorem 
ad  appetitum  sensitivum,  ut  habet  Scotus 
3.  d.  15.  n.  12,  syepius  tamcn  haec  confun- 
duntur. 

His  positis,  difficile  valde  cst,  quod  hic  Di/femnt 
ait  Doctor,  delectationem  (idem  est  de  do-  tri'siitia,dc- 
lor?,  gaudio,  et  tristitia)  non  esse  a  poten-  ^gainlUim''^ 
tia,  sed  ab  objecto.  Verum  ita  tenendum  Deiectatio, 

.     r,  .  .  .  ,.   .  ,  etdoloran 

est:  Primo,  quia  posita  noIiLione  disconve-  immediate' 
nientis  objecti  applicati,  habetur  aliquid  a  '^ausentur 
nolle  dislinctum,  quod  est  tristilia.  Se- 
cundo,  Deus  et  beati  habent  multa  nolle, 
minime  lanien  tristantur.  Sed  difficultas 
non  parva  est,  an  gaudium  et  trislitia 
(idem  de  delectatione  et  dolore)  sint  im- 
mediate  ab  objecto,  vel  ab  cjus  cognitione. 
Alii  Iioc,  alii  illud  dicunt.  Milii  videtur 
volitionem.  ct  nolitionem  quando  adsunt, 
causare  lias  passiones.  CoIIigo  ex  Scoto 
primo,  quia  4  d.  14  q.  2.aiL  proximam 
causam  tristitise  esse  nolitionem  :  Secundo 
in  4.  d  44.  q.  2.  et  i.  d.  1.  quu.'st.  6.  expli- 
cat  id  Augustini  /inc  est  plenum  gaudium 
frui  Trinitate,  ut  sit  sensus  causalis  ;  vult 
crgo  fruitionem  causare  gaudium.  Tertio, 
ccrtum  est,  quando  objectum  cst  privaLi- 
vum,  ut  formale  peccati,  vel  pcena  damni, 
quod  non  potest  causare  cnLitatem  positi- 
vain  tristitia).  Iteni,  quando  objectum  est 
corporale,  nequil  efficere  spiriluale,  ut 
causa  totalis  ex  Scoto  2.  d.  3.  quaest.  W.ad 
2.  (lonlirnuiLur  ex  Doctorc   \.d.  1.  (ptw.st.  5. 


QU^STIO  XI 


537 


Objectum 
nnn  causa 
immediale 
i/olorem. 


10 


Actuiu  in- 

tellectus 
concurrire 
ad     actum 

volunta- 
lis,  non  est 

improba- 

bile. 


Sacramentum  nori  causaL  graliam  Physice, 
quia  ut  corporale,  non  est  ad  id  proportio- 
nalum ;  ergo  idem  hic.  Confirmalur  se- 
cundo,  quia  entia  rationis,  et  impossibilia, 
et  pura  omissio  possunt  esse  objecta  delec- 
tationis  et  Iristitioe,  quae  tamen  nuUum 
effectum  realem  causare  possunt.  Quarto, 
hic  ad  quartum  docet  Doclor,  quod  objec- 
tum  cum  perceplione causal  deleclationem, 
el  ad  quintum,  delectatio  non  immedtale 
causatur  ab  apprehensioneconvenientis,sed 
mediante  dilectione,  quibus  locis  expresse 
videtur  asserere  objeclum  non  immediate 
causare  delectationem,  vel  dolorem. 

Dixi  volitionem,  vel  nolitionem,  quando 
adsunt,  esse  causam  gaudii  et  tristitiae, 
quia  dubiura  est  an  ad  lias  passiones  re- 
quiratur  objectum  esse  libere  volitum,  vel 
nolilum,  de  quo  Scotus  3.  d.  15,  nmn.  15. 
Mihi  videlur  id  requiri,  neque  Scotus  ibi 
quidquam  in  contrarium  asserit ;  si  lamen 
teneatur  objectum  ut  cognilum,  imme- 
diate  causare  has  passiones  in  appetitu 
sensilivo,  vel  naturali,  oportet  consequen- 
ter  lenere  nolitiam  oonvenienlis,  vel  dis- 
convenientis  approximali,  causare  eas. 
Neque  rejicit  Scotus  ut  improbabilem 
illam  senlenliam,  quae  tenet  actum  inlel- 
lectus  concurrere  ad  acLus  voluntatis  2.  d. 
25.  num.  21.  De  quo  quidquid  sit,  non  est 
unde  improbetur,  quod  possint  concurrere 
ad  diclas  passiones,  qua3  non  sunt  actus 
eliciti  ab  appetitu,  quando  non  inveniun- 
tur  alitc  causa3,  quibus  assignentur.  Sed, 
ut  dixi,  puto  verius  has  passiones  non 
causari,  nisi  pricvia  nolitione  disconve- 
niontis,  vel  volitione  convenientis,  et  tunc 
quodammodo  causanlur,  sicut  habitus  per 
actus.  Sed  in  hoc  differunt,  quod  non  ma- 
neant  post  actus,  a  quibus  generantur,  si- 
cut  manerit  habitus. 

Cum  Scolo  in  hac  sententia  conveniunL 
Occam  \.  d.  \.  qiucst.  3.  art.  3.  quoest.  2. 
Gabr.  ibi  art.  2.  AIphonsusaToleto  4.  disl, 
1.  quivst.  1.  art.  2.  et  omnes  Scotisloe,  elsi 
a  nemine  hoc  nostro  modo  explicatuni  vi- 
derim.  Favet  Aristoteles  10.  Ilthic.  cap.i . 
et  5.  ubi  ait  delectationeni  non  esse  opera- 


17. 


lionem,eL  sic  eum   inLelligiL   Nemesius  4. 
PhiL  cap.  12. 

Sed  communis  ThomisLarum  Lenel  oppo- 
situm.  Vasquez  1.2.  disp.  14.  cap.  2.  unico 
hoc  argumento,  convincit  suo  judicio  Scoti 
sententiam  esse  manifeste  falsam.  quia 
deleclatio  et  tristitia,  sunt  meritoriae,  vel 
demcritoriae :  sed  nuUa  passio  est  talis  ; 
ergo,  etc. 

Sed  hoc  argumentum  videtur  valde  fu-  Ad  mer 
lile,  quia  ad  raLionem  ineriLi  vel  demerili,  ,g"j",v,a; 
non  requiriLur  libertas  immediala,  quia  .,^'„^^J/^' 
Iia^c  LanLummodo  convenit  actibus  eliciLis-fa. 
voIunLaLis :  et  sic  omnes  actus  intellectus, 
et  aliarum  potenLiai-um  carerent  merito  et 
demerito,  quod  manifesLe  falsum  est,  et 
ul  videtur  conLra  TridenL.  sess.  6.  cap.  10, 
et  can.  24.  et  32.  ubi  doceL  omnia  opera 
bona  esse  meriloria  gratise  et  glorise.  Quod 
ait  passiones  non  esse  meritorias,  falsum 
est,  et  absoluLe  proIaLum,  non  nedificat; 
Sancti  enim,  et  Scriptura^  clamant  passio- 
nem  Christi  meruisse  nosLram  redemplio- 
nem.  Si  dicas  passionem  non  fuisse  meri- 
Loriam,  nisi  quatenus  acceplata  fuiL  libere 
a  volunLaLe,  faLeor ;  tamen  supposita  ac- 
ceplaLione  voluntatis,  ipsa  in  se  meritoria 
esL,  alioquin,  uL  dixi,  actus  omnes  boni  a 
voluntate  imperati  nullius  essent  merili, 
quod  absurdum  est,  et  ut  videlur,  contra 
Tridentinum  supra. 

Dicendum   ergo,  quod  passiones,   verbi 
gralia,  disciplinalio  passiva,  humi  cubaLio, 
el  similes,  merilorioe   sunt,  etsi  non  sint 
actus  eliciti   voluntatis,  quia    suflicit  quod  s,"f<  'me) 
mediante  actu  voluntatis  liberae  sint ;  iino 'f'"^'.,^ 

aetnerito 
pura  omissio,  quam  dari  probabilius  est,  ria;     ei 

.  .     actus    ni 

meritoria  esse  poLesL,  eLsi  actus  non  sit,  si?it. 
quia  sufficit  a  libertate  voluntatis  depen- 
dere  ;  sufiicil  enim,  quod  quis  possit  trans- 
gredi,  et  non  sit  transgrcssus,  Eccles.  15. 
Bene  ergo  stat  delecLaLionem  meriLoriam 
esse,  licet  non  sit  actus  a  voluntate  elici- 
tus,  quia  subest  volunlatis  imperio  :  nec 
requiritur,  quod  sit  immediatc  liber,  sed 
mediante  voluntalis  actu.  Unde  in  univer- 
sum  omnes  actus  interni,  et  externi  in  ar- 
bitrio    hominis  positi    possunt  esse  boni, 


18. 


538 


DE  ANIMA 


vel  inali,  quia  conformes,  vel  (Jifformes 
legi  et  reclae  ralioni.  De  quo  Scotus  2.  d. 
42  qiisest.  4.  num.  16.  et  latius  qiioil.  18. 
ubi  docet  actus  externos  liabere  distinctam 
bonitaiem,  vel  malitiam  ab  internis. 


QU^:8TI0  XII 

Ctrumpoientise  animse,  sci/icet  intcl- 
Itctiva  et  sensitiva,  siiit  tantumpas- 
sivx 


Aristot.  2.  de  Anima,  cap.  2.  3.  et  9.   August.     9. 
Tri7i.   cap.  ull.  et  11.   Trin.  cap.  2.  D.    Thom. 

2.  de  Aniina,  lecl.  &.  et  [.  part.  qmvst.    11.  art. 

3.  ef  79.  art.  2.  Cajet.  ibid.  et  3.  de  Anima,  c. 
2.  Crninib.  3.  deAn.  c.   13.  g.  5.  ar/.  3.  Gapreol. 

4.  d,  49.  q.  4.  Complulenses  disp.  7.  de  Anima, 
q.  1.  vide  iJoct.  in.  1.  dist .  3.  qucest.  9.  num. 
20.  Ferrar.  2.  cont.  Gent.  cap.  0.  Godelred. 
quodl.  6,  quwst.  7.  Jandun.  //6.  de  Anima, 
qutBSt.  i6  et  lib.  3.  qucest.  13.  et  24.  Venetus  in 
sitrn.  de  Anima,  cap.  3. 


ViDETUR  quod  sic  :  sccundo  de  Auima, 
dicitur  quod  seutire  est  quoddaui  pati, 
et  idem  tcrtio  de  iutelligere ;  ideo,  etc. 

Praeterea,  cum  potentia3  reducantur 
ab  aliquo  extrinseco  ad  actum,illa3erunt 
passivjE  tantum,  nam  si  essent  activa? 
cum  hoc  quod  sunt  passivas,  sequeretur 
quod  sensus  posset  se  sentire,  et  posset 
sentire  sine  objecto  exteriori.  Similiter 
intellectus  intelligere,  quia  activum  et 
passivum  sine  extrinseco  sufficiunt  ad 
actum  eliciendum,  hocest  falsum  ;  ergo, 
etc.  Hanc  rationem  facit  Philosophus 
contra  Empedoclem  l.de  Anima. 

Praeterea,  si  sic  ;  omnes  operationes 
ejusdem  potentiae  erunt  ejusdemspeciei, 
sicut  omnes  visiones,  sed  hoc  est  fal- 
sum  :  alia  enim  est  visio  albi,  alia  nigri, 
cum  specie  differant  album  et  nigrum. 
Probatio  consequentiai ;  quia  manente 
eodem  activo  et  passivo,  manet  eadem 
actio,  vel  idem  effectus,  ut  dicitur  2.Me- 
taph.Si  autem  eadempotentia  est  activa 
et  passiva,  manet  idcm  principium   ac- 


tivum  sensationis  ;  igitur  et  eadem  sen- 
satio. 

Pra3terea,  cognitio  fit  per  assimila- 
tionem,  et  conformitatem  potentise  co- 
gnitivas  ad  objectum,  sed  vera  assimi- 
latio  ht  tantum  per  impressionem  spe- 
ciei,  vel  siniilitudinis  objectiinpotentia, 
qu£e  impressio  est  causata  effective  ab 
objecto  et  recepta  in  potentia  ;  igitur 
sunt  tales  potentia)  receptiva^. 

In  oppositum  est  Commentator  2.  de 
Anima,  cap.  2.  dicens,  quod  sunt  ac- 
tivse  et  passiva? ;  passiv£e  recipiendo  im- 
pressionem  ab  objecto,  activae  judi- 
cando. 

SCHOLIUM 

Sen  tentia  tenens  inlelleciivam  esse  passi- 
vam,  et  speciem  esseformale  principiiim 
elicitivum  actus,  refulatur  :  de  qua  Doc- 
tor  1.  d.  3.  q.  7,  a  num.  5.  vide  annoLa- 
tione.n  1, 

(a)  Ad  istam  quiestionem,dicuntquidam 
quod  sunt  tantum  passiv^e  :  diversimode  ; 
tamen  hoc  ponitur  a  diversis.  Quidam 
enim  dicunt  ipsas  esse  passivas  res- 
pectu  speciei  impressge  ab  objecto  ;  ista 
autem  spccies  informans  potentiam  co- 
gnoscitivam  sibi  subjectam,  est  princi- 
pium  elicitivum,  sicut  ratio  eliciendi 
operationom  cognoscendi ;  ipsa  autem 
potentia  non  est  principium  eliciendi 
actum  istiuscognitionis,  sed  totumcom- 
positum  ex  potentia,  et  specie  principa- 
liter  in  ratione  speciei ;  potentia  autem 
non  habet  in  actu  hujus  causando,  nisi 
rationem  principii  passivi  primorespectu 
speciei,  et  ex  consequenti  respectu  co- 
gnitionis  causataB  ;  principaliter  vero 
tanquam  a  principali  et  formali  principio 
operandi  a  specie  impressa  ab  objecto. 
Ponitur  exemplum  de  igne,  qui,  secun- 
dum  eos,  non  est  principium  activum 
calefaciendi,  sed  compositum  ex   igne 


2. 
Prima 
•entenlta 


3. 


Ilejutalur. 


1'otentia 
int'7u/'t 
acturn . 


et  calore,  in  ratione  tamen  caloris,  qui 
est  principium  calefaciendi  active,  sicut 
ratio  fornialls  calefacientis,  ignis  autem 
ratio  tantum  materialis.  Hanc  autempo- 
sitionem  sic  probant  :  Quando  de  poten- 
tia  essentiali  aliquid  reducitur  ad  poten- 
tiam  accidentalem  per  quod  fit  talis  re- 
ductio,  iilud  liabet  aliquem  actum  pri- 
mum,  qui  est  ratio  eliciendi  actum  se- 
cundum  :  sed  potenti»  praedictse  sunt 
in  potentia  essentiali  ad  actum  cognos- 
cendi  ;  igitur  reducuntur  ad  potentiam 
accidentalem  per  speciem  eis  impres- 
sam ;  igitur  i  sta  species  est  ratio  eliciendi 
actum  cognosccndi. 

Prasterea,  indeterminatum  ad  plura 
non  determinatur  ad  unum,  nisiperali- 
quod  sibi  impressum  determinans  :  po- 
tentias  prasdictae  sunt  indeterminatae, 
quantum  est  de  se  ad  actus  diversos  ; 
igitur  in  eis  est  species  impressa  ipsas 
determinans  ad  agendum  :  tale  autem 
sic  determinatum  ab  alio  est  in  potentia 
tantum  passiva ;  ergo,  etc. 

Contra  istum  modum  arguitur  sic  : 
Actio  magis  debet  attribui  formaliprin- 
cipio  agenti  quam  materiali,  secundum 
Gommentatorem8.A/e/a/?/i.quia  non  attri- 
buitur  materiali,  nisi  propter  formale  ; 
si  igitur  species  est  formale  principium 
eliciendi  actum  cognoscendi,  et  potentia 
materiale  tantum,  sequitur  quod  actus 
intelligendi,  et  sentiendi  magis  debent 
attribui  speciei  quam  potentia?,  quod 
falsum  est,  quia  species  non  sentit,  nec 
intelligit  sicut  potentige.  Pra^terea,  se- 
quitur  quod  cum  species  illse  per  po- 
tentiam  divinam  possint  esse  sine  sub- 
jectn,  quod  est  ipsa  potentia,  etiam  pos- 
set  intelligere  sine  potentia  intellectiva, 
et  sentire  sine  sensu,  quia  quod  potcst 
per  se  esse,  per  se  potest  agere,  hoc  au- 
tem  est  falsum  ;  ergo,  etc. 

Praiterea,  ab  eodem  actus  elicitur,   et 
intcnditur  3.  El/iic 


QU^STIOXII  539 

tur  habilus  et  inlfndunlur  :  i-od  per 
solam  potenliam  intendituractuscognos- 
cendi,  quia  organo,  specie,  medio,  ct 
objecto,  stantibus  ineadem  dispcsitione 
in  uno  actu  cugnoscendi  sicut  in  alio, 
sola  potentia  intensius  se  ferente  ad  co- 
gnitionem  objecti,  et  ab  aliis  intensio- 
nibus  seretrahente,  sequiturintensiorem 
esse  actum  cognoscendi  ;  igitur,  etc. 

Pr£eterea,impossibiIe  est  illud  per   se 
ordinari  ad  operationem,  tanquam  ejus 


ab  eodem  generan- 


principium,  quod  se  habet   in   potentia  ^»'^^^«<:'"- 

^-  esl   in  po 

contradictionis  ad  principium  principale,  lentm  con 

,       .,,.  .       .  .  ,.     tradictio- 

et  lormale  illms  operatioms,  sicut  Ii-  nis  ad 
gnum,  quia  est  in  potentia  contradic- 
tionis  ad  calorem,  qui  est  furmale  prin- 
cipium  calefaciendi  effective,  ideo  non 
ordinatur  per  se  ad  calefacere  ;  sed  po- 
tentia  cognitiva  est  in  potentia  contra- 
dictionis  ad  speciem  objecti  cognosci- 
bilis,  potest  enim  istam  habere,  et  quan- 
doque  non  :  si  ergo  sola  species  est 
principium  formalc  eliciendi  cogni- 
tionem,  et  potentia  materiale  tantum^ 
ipsa  per  accidens,  et  non  per  se  poterit 
dici  cognoscere,  scilicet  per  rationem 
speciei,  qu^e  est  sibi  accidentalis  ,  hoc 
autem  est  inconveniens  ;  ergo,  etc. 

SCHOLIUM 

Sentenlia  yonens  intellectionem  indistinc- 
tam  esse  a  specie,  alque  causari  ab  ob- 
jeclo,  quam  tractat  Doct.  1.  d.  3.  q.  7. 
n.  12.  15.  et  20.  vide  annotationem  se- 
cundam, 

(b)  Alii  ponunt,  quod  sunt  sicut  pas- 
sivae,  scilicet,  non  distinguendo  speciem  secunda 
ab  actu  cognoscendi  re,  sed  tantum  1.^.  •^^"*^"""- 
tione  ;  quia  species  est  illud  quodab  ob- 
jecto  imprimitur  in  potentia,  et  ut  est 
in  potentia  ,  sed  illud  idem  est  actus  co- 
gnoscendi,  causatus  ab  objecto  tantum 
effective  :  et  quia  potentia  cognoscitiva 
est  tantum   receptiva    speciei,   ideo   est 


540 


DE  ANIMA 


(3. 
Oculi 
poris 


receptiva  actiis  cognoscendi  non  eli- 
ciliva.  Probant  sic  proposiliini  :  quando 
aliquid  est  in  ultima  dispositione  ad  ac- 
tum  aliquem,  pra?sente  activo,  illum  re- 
cipit:  potentia3  prgedictassunt  hujusmcdi, 
respectu  actus  cognoscendi ;  igilur  prae- 
sente  objecto  activo,  illa?  recipiunt  ac- 
tum  cognoscendi 


tur  aliud  estreceptio  speciei  et  auditio. 
Item,  isti  contradicunt  sibi,  ut  videtur  ; 
dicunt  enim  quod  in  patria  Deus  videbi- 
tur  ab  intellectu  causato,  non  tamen  per 
speciem  ;  igitur  aliud  est  spccies  a  vi- 
sione.  Item,  Deus  potest  actum  imagi- 
nandi,  et  intelligendi  sine  speciebus  ob- 
sed  ab  objecto  reci-     jectorum  causatis  abobjectis  in  potentiis 

piunt  speciem  illius  ;   igitur   species   in     causare,  ut  patet   in  visionibus  Prophe- 

putentia  cognoscitiva  non  est  aliud   ab     tarum  ;  ergo,  etc. 

actu  cognoscendi,  et  per  consequens  po- 

tentia  non  elicit  actum,  sicut  ncc  spe- 

ciem,  sed  tantum  recipit. 

Praeterea,   secundo  de  Anima.    text. 

138.  sensus  in  actu,  et  sensatio  in  actu 

idem  sunt,  sicut  sonatio  et  auditio  :  sed 

sonatio  non   est  nisi  generatio  speciei, 


SCIIOLIUM 

Potenlias  anwi.v  esse  ve^^e  activas,  el  non 
tanlum  passivas.  Vide  Doctor.  1.  d.qusest. 
7.  nnm.  20.  et  annotationeni  3. 

(c)     Dicendum  ergo,  quod  potentia3  ani- 
soni ;  igitur  auditio  non  est  nisi  receptio     ma3  respectu  suarum  operationum  sunt 


speciei.  Sicut  igitur  respectu  speciei  est 
in  potentia  passiva  tantum  ;  igitur  res- 
pectu  aclus  cognoscendi.Item' Augustinus 
5.  dc  Trinit.  dicit,  quod  forma  im- 
pressa  visui  al)  objecto,  dicitur  visio, 
Sed  contra  hcc  specialiter  descendendo, 
arguitur  sic  :  ciuia  speciesrecepta  in  sen- 
su,  est  ejusdem  rationis  cum  ista  qua3 
recipitur  in  medio,  cum  activum  et  pas- 
sivum  sint  ejusdem  ratiunis,  scilicet 
objectum  activum,  et  organum,  et  mo- 
dium,  qua3  sunt  passiva,  ut  patet  2.    de 


activse,  aliter  nimis  vilescerent,  ut  pate- 
bit.  Probo  autem  primo,  auctoritate 
Philosophi  3.  f/e  ^ln^ma,  cap.  5.  text. 
19.  probantis  quod  anima  est  princi- 
pium  effectivum,  non  solum  vegetandi, 
sed  etiam  sentiendi,  et  idem  est  de  ac- 
tu  intelligendi,  licet  ibi  non  cxprimatur: 
et  expressc  dicitur  9.  Metaph.  quodsen- 
lire,  et  intelligere  sunt  actus  manentes 
in  agente  :  certum  est  autem  quod  ma- 
nent  in  sentiente  et  intelligente,  non 
autem  in  objecto  extrinseco  ;  ergo   ob- 


Anima,   texl .     118.    igitur    sicut    spe-     jectum  non  est  causa  activa  saltem  tota 
cies  est  visio  quando  est  in  organo,   ita 
quando  est  in  medio,    quia  eadem  causa 


manente,  manetidem  effectus  :  huc  au- 
tem  est  manifeste  falsum,  quia  me- 
dium  posset  dici    videns  sicut  visio;  er- 

go,  etc . 

Pra^tcrea,  in  organo  caeci,  vel  vigilan- 

tis  ad  aliqua  intense  distracti,  vel    dor- 

'-pem' dum  mientis  oculis  apertis  sicut  leporis,   im- 

diOTTfiXi 

r,uare  non  primitur  visibiUs  species,  tamennullum 
DorndeL  isturum  vidct  ;  ergo,  etc.  Item,  dor- 
"/wm  ""^Ji^i-  miens  non  audit,   tamen    excitatur  ad 


le- 
a- 


lis  talium,  sed  potius  homo  sentiens, 
vel  intelligens  mediantibus  suis  poten- 
tiis.  Item,  dicit  Commentator  super  2. 
de  Anima,  quod  dicta3  potentiae  sunt  pa- 
tieiites  inquantum  impressioneni  spe- 
ciei  recipiunt,  et  agentesinquantum  de 
objectis  judicant.  Secundo,  hocpatet  ra- 
tionibus  sic  : 

Agens  inquantum  hujusmodi,  est  no- 
bilius  paticnle  inquantum  hujusmodi 
3.  de  Anima,  sed  si  objectum  sensibile 
rationc  forma)  accidentalis  est  afi'ens   et 


tatur  ? 


sonum,    quod  non   fieret,   nisi    in   ejus     potentia  anima3,  vel  anima   patiens  co- 
organo  imprimeretur  species  soni     igi-     gnitionem  per  eos  ;  igitur   etiam  forma 


QU/ESTIO  XII 


541 


1 


accidentalis  qutecuiiiquc   sensibilis  est  sua,  activa  specie  prasentata   evocante 

nobilior  aniniJ,  quod  est  falsum.    Pra3-  ipsam  potentiam,  et  determinante  ad  co- 

terea,  operationes  vitales  sunt  activa?   a  gnoscendum  illud  objectum,   cujus   est 

principio  vitali  intrinseco  :  sed   onines  species,   non  lamcn    aliqualiter   ipsam 

actus  sentiendi,  et  intelligendi  sunt  ope-  potenliam  inlormante. 


rationes  vitales  ;  ergo  a  principio  intrin- 
scco  eflective. 

Pneterea,  si  sentire  est  pati,  sentiri 
est  agere  et  intelligi :  sed  agere  est  no- 
bilius,  quam  pati  sibi  oppositum  ;  ergo 
intelligi  est  nobilius  quam  intelligere  , 
et  per  consequens  inanimata,  qua^  non 
intelligunt,  sed  intelliguntur,  sunt  no- 
biliora  Iiomine   qui  intelligit.   Praiterea. 


8ed  vidctur  dubium,  quare  Philoso- 
phus  vocat  dictos  actus  magis  pati, 
quam  agere.  Dicendum,  quod  hoc  ideo 
est,  quia  denominanl  formaliler  suas  po- 
tentias  quas  informant,  in  quantum  in 
eis  recipiuntur,  non  autem  ut  ab  eis  eli- 
ciuntur  ;  non  enim  aliquid  dicitur  for- 
maliter  tale,  quia  illud  efficiat ,  sicut  Sol 
non  dicitur  calidus,  licet  calorem  effi- 


9. 
Aclus 

tenlinri 
quure 

cunti 
passion 


nobilior    differentia    generis    constituit     ciat,    sed    quia  talem   formain   recipit, 


Passio  a 
lia  perfi- 
ciens,  a- 
lia  non. 


speciem  nobiliorem  sii^ut  ralionalo  ho- 
minem,  irrationale  brutum  ;  sed  poten- 
tia  activa  est  nobilior  differentia  po- 
tentiai  quam  passiva,  ut  patet  5.  et  9. 
Metaph.  sed  vegetativa  est  potenlia  ac- 
liva  :  si  igitur  sensitiva,  et  intellectiva 
sunt  tantum  passivas,  vegetativa  crit  no- 
bilior  eis  ,  quod  falsum  est  ;  ergo,  etc. 
Sed  quomodo  possunt  esse  activaj  cum 
hoc,  quod  sunt  passivas  secundum  Phi- 
losophum  ?  Dicendum,  quod  est  una 
passio  realis,  quse  est  objectio  formiB  a 
contrario,  et  passione  tali  non  patiuntur 
hujusmodi  potentia3,  ut  patet  2.  de  Ani- 
ma.  Est  alia  passio,  qua3  est  perfectio  pa- 


ab  illa  forma  denominalur  ;  quia  igitur 
potentia  sensitiva,  vel  intellectiva  dicitur 
formaliter  sentiens.  vel  intellia'ens,  vel 
homo  per  eas,  ut  sic  denominantur,  de 
eis  loquitur  Philosophus  ,  ideo  Philoso- 
phus  magis  attribuit  pati,  vel  rocipere 
talibus  potentiis  quam  agere.  Item, 
quia  magis  notum  est  tales  actus  esse 
in  potentiis  sul)jective  quam  in  poten- 
tiis  effective,  sicut  de  motu  gravis,  qui 
magis  petit  esse,  inquantum  est  in 
gravi  subjective,  quam  inquantum  ab 
ipso  causatus  effective  ,  sic  enim  res  no- 
minamus,  sicut  cognoscimus,  ideo,  etc. 
Dicunt  aliqui,  quod  licet  ista  signifi- 


tientis,  ut  patet  ibidem  :  sed  ista  subdi-     centur  per  modum  agendi,  tamen   res 


viditur,  quia  quasdam  est  perfectio  pri- 
ma  sicut  actus  primus  habilitans,  et  in- 
clinans  potentiam  ad  actum  secundum. 
Alia  est  perfectio  secunda,  qua?  est  ope- 
ratio ,  et  secundum  hoc  est  duplex  mo- 
dus  ponendi  potentias  dictas  esse  passi- 
vas.  Unus  est,  quod  potentia  recipit  im- 
mediate  actum  secundum  evocata,  et  de- 
terminata  a  specie  objecti  sibi  pra^senta- 
ta  in  organo  potenlias  sensitivte  ad  sen- 
tiendum,  vel  in  phantasmate  ad  intelli- 


significata  est  vera  passio,  sicut  e  con- 
verso,  honorari  et  amari  significantur 
per  modum  patiendi ;  lamen  honoratus, 
vel  amatus  nihil  patitur  ab  amante,  vel 
honorante  ,  quia  iKjnor  non  est  in  hono- 
rato  impressus,  imo  est  in  honorante 
secundum  Philosophum. 

Sed  contra,  prudentia  est  habitus  di- 
rectivus  in  agibilibus  directionem  ra- 
tionis  eliciens  ;  si  autem  ista  intellectio 
causatur  immediale  ab  objecto  sic,   re- 


gendum  talia,  cum  specie  in  potentia  quirerentur  habitusprudentice,quod  fal- 
nullatenusexistente  ;  istum  autem  actum  sum  est.  Xec  valet  si  dicas,quod  habitus 
secundum  elicit  ipsa  potentia,  ex  virtute     requiritur  tantum,ut  disponat  potentiam 


10. 


542 


DE  ANIMA 


ad  recipiendum  actum  prudentice,   quia     muni  habcat  pro  primo    ohjeclo  poten- 


habitus  est,  quo  quis  utitur,  cum  volue- 
rit,  uti  est  agere  ,  perficit  etiam  agen- 
tem,  et  opus  ejus  bonum  reddit ,  non  au- 
tem  passionem  tantum .  Item,  intellec- 
tus  est  sumnie  dispositus  ad  recipien- 
dum  intellectionem  ,  quia  non  habet 
contrarium.  Itom.  actus  intellectus  prae- 
cedentes  habitum  prudentise,  vel  alium, 
sunt  ejusdem  rationis  cum  sequentibus: 


tiam  passivam  in  cumnmni,  non  tamen 
sequitur,  quod  potentia  motiva,  quse  est 
hujus  sensitiva  habeat  pro  objeclo  nisi 
seipsam. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  volitio  qua 
dicitur  volens,  est  qua^dam  qualitas  spi- 
ritualis,  libera  tamen  per  participatio- 
nem,  vel  quia  in  subjecto  libero  essen- 
tialiter,  quod  est  voluntas  ;    vel  quia  a 


Objectio 
contra  ac- 
iivitatem 
potenU'1'. 


tamen   pra^cedentes  non  praesupponunt  principio  elicitivo  libere,  scilicet  volun- 

istam  dispositionem  habitus  in  intcllec-  tate  ,  sicut  alii  actus  imperati  a  volunta- 

tu;  igitur  nec  sequentes.  te  dicuntur  liberi  participatione.   Dicen- 

Conlra  conclusionem  in  se   potest  sic  dum  igitur,  quod  si   ly    inquantum  te- 

argui  :  omne  motivum  necessarium  ali-  neatur  reduplicative,  ita  quod  dicat  il- 

cujus  passivi,  est  motivum  onmium  pas-  lud  cui  additur,  esse  causam   inhseren- 

sivorum  ejusdem  rationis ,   quia  omnis  tia^  pra^dicati    ad   subjectum,   falsa   est 

potentia   habens  aliquid    communc   pro  maj<^r,  quia  volitio.  ut  dictum  est,    non 

objecto  primo   et  adaxjuato,   habet  om-  est  causa,  qua  voluntas  sit  libera,  sed   e 

nia  inferiora  pro  per  se  objecto  :   poten-  converso.  Si  autem  teneatur  specificati- 


tia  motiva  habet  pro  objecto  primo  ad«- 
quato  potentiam  passivam  ;  igitur  habet 
pro  objecto  per  se  quamlibet  potentiam 
passivam  ejusdem  rationis  :  si  igitur  per 


ve,  hoc  est  dupliciter ,  aut  enim  speci- 
ficat  voluntatem  ad  hoc  quod  sit  eliciens 
volitionem,  et  tunc  major  est  vera,  quia 
voluntas  sub   ista   ratione  determinata, 


Voluntas 
est    libera 
qua    eli- 
ciens. 


se  potentia  sen.sitiva  vel  intellectiva  est     qua  elicens  volitionem  est  libera  ;  si  au- 


11, 


An  intel 
lectus  po 
testprodu 
cere  ac- 
tum  in  a- 
lio  ? 


motiva  suiipsius  ad  actum,  cum  sitejus- 
dem  rationis  cum  potentia  sensitiva,  vel 
intellectiva  alterius  hominis,  sequitur 
quod  eadem  ratione  poterit  movere  sen- 
sitivam  per  intellectivam  alterius. 

At  contra  modum  rationis  sic :  volun- 
tas  in  quantum  volens.  est  libera  ,  sed 
dicitur  formaliter  volens  per  se  inquan" 
tum  passiva  velreceptiva  suas  volitionis; 
igitur  inquantum  passiva  est  libe- 
ra  ;  quod  est  inconveniens  ,  quia  libe- 
rum  inquantum  hujusmodi,habet  domi- 
nium  sui  actus,  et  non  est  subditum. 

Ad  primum,dicendum,  quod  majorest 


tem  ut  recipiens  formaliter  volitionem, 
ut  accipitur  in  minori,  sic  major  est  fal- 
sa  ,  quia  necessario,  non  libere  recipit 
volitionem  elicitivam  libere  a  se  produc- 
tam. 

(d)  Ad  primum  principale,  dicendum 
quod  pro  tanto  dicuntur  pati,  quia  hu- 
jusmodi  potentia3  non  dicuntur  formali- 
ter  sentire.  vel  intelligere  inquantum  ef- 
ficiunt,  sed  inquantum  illos  actus  reci- 
piunt,  vel  secundum  alios,  propter  hoc 
quod  in  potentiis  sunt  duaj  passiones  , 
una  respectu  objecli,  a  quo  rec.ipiant  spe- 
ciem,  et  hasc  est  prima,  et  secunda  res- 


Ad  f.ri- 
mum. 


I  tantum    vera    do   motivo,   cujus   motio     pcctu  suiipsius,  ut  elicientis  actum  co- 


transil  in  passum  extrinsecum,  non  au- 
tem  de  illo,  cujus  operatio  est  manens 
intra  ;  non  enim  oportet,  quod  si  movet 
se,  quod  possit  movere  aliud.  Vel  potest 
dici,  quod  licet  potentia  motiva  in  coni- 


gnoscendi,  et  ha^c  est  receptio  cognitio- 
nis. 

■  Ad  aliud,  dicendum,  quod  tantum 
concluditcontra  Empedoclem,  ponentem 
sensum  realiteresse  compositumcx  scn- 


J>i     polen- 
tiis   dii- 
plex     pas- 
sio. 


A(l   secuii- 
du  m. 


QU.^STIO  Xfl 


543 


Ad   ter- 
tium. 


Ad    quar 
lum. 


13. 


sibilibus  ,  et  per  coiisequens  sequitur, 
quod  posset  sentire,  cum  habeat  sensibi- 
le  realiter  pra^sens.  Nos  autem  ponimus 
sensum  recipientem  sensationem  esse 
aliud  a  sensibili. 

Ad  tertium,  dicendum  quod  conse- 
quentia  non  tenet,  nisi  de  operationibus 
transeuntibus  cxtra,  ut  patet  per  Philo- 
sophum  ibidem  de  artifice  exemplifican- 
do,  et  de  ligno  et  arca  ;  sed  operationes 
intra  manentes  possunt  diversificari  ab 
objectis  potentia  passiva  manenteeadem, 
ut  patet  de  visione  albi  et  nigri,  qua? 
diversee  dicuntur  species,  quia  causan- 
tur  a  diversis  specie  . 

Ad  ultimum,  dicendum,  quod  assimi- 
latio  bene  requiritur  ad  cognitionem,  sed 
non  sufficit  ad  cognitionem,  nisi  adsit 
judiciumde  objecto,  cujus  habetur  simi- 
litudo  impressa,  vel  expressa  ;  istud 
perficit  assimilationem  et  conformita- 
tem,  quasconstituitcognitionem.  Confir- 
maturconclusio  principalis  per  Philoso- 
phum  2.  de  Anima,  te.rt.  125.  et  seq . 
quod  odorare  non  est  pati  ab  odorabili. 


et  quxst.  79.  arl.  S.  ad  1.  et  quassl.  85. 
arlic.2.  adS.Thienen.S.  de  aiiim.text.  ZS. 
.Invell.  qu.-est.  22.  sed  lanlum  loquitur  de 
se/j52<,ineamdemincidit  Cajel.l. parl.quxst. 
M.  art.  3.  quxst.  79.  arl.  S.  el  qudcsl.  87 . 
art.  1.  ubi  ait,  quod  lota  ratio  agendi  est  a 
specie. 

Haac  refutat  Scolus   hic  quatuor  ratio    ^"^j''' 
nibus  satis  claris  ;  quas  etiam  habet  1.  dist.  esse   » 

r>  ,    p-,  ,...11  .  ...  passivt 

3.  quaest.  7.  num.  16.  Adde  ex  ipso  ibi,qmd 
efTectusaequivocus,cujusmoJiest  intellcctio 
comparata  ad  speciem,  esset  perfectior  sua 
causa.  Secundo  habiLus  non  ponitur  ad  re- 
cipiendum,  et  maxirae  in  subjecto  .satis 
disposito,  qualeesL  intellecLus  ad  suani  in- 
tellectionem,  sed  liabitu  uLimur  cum  vo- 
lumus.  Tertio,  non  fieret  discursus,  neque 
reflexio  intellectussuper  suos  actus,  neque 
fierent  intentionesLogicae,  quia  intellectus 
non  posset  conferro  unum  subjeclum  ad 
aliud  ,  ex  qua  collatione  tales  intentiones 
fiunt  ;  vide  Scotum  loco  cit.  ubi  rationes 
illius  sententise  solvit  num.  27,  et  37. 
(b)  Alii poniml quod  stcntsicut,  elc.  Actum 
intelligendi,  et  senliendi  non  dislingui  a 
specie  Lenent /Egid.  quoM.  3.  qu.vsi.  12.  et 
13.  VeneLus  2.  d3  Anima,  lcxt.  60.  Nyphus 


quia  tunc  aer  posset  odorare,sed  odorare     Hl}.  de  sensu  contra  Jandunum.  Cajetan.  2. 

est  sentire  ;  ergosentire  non  est  pati  ab     de  Anima,  cap.  .5.  Gabr.  3.  d.  14.  quaf^st.  1. 

objecto.  Item,  3.  ejusdem  dicitur,  quod     Joan.  deRipa  apudCapreolum  ibi.-  quidara 


sentire  non  est  motus,  quia  est  actus 
perfecti  :  perfectum  autem  per  se  non 
est  recipiens,  sed  pi>tius  agens  ;  igitur 
magis  est  actio. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  1 

Senleniia  Iribuens  iotam  aciiviialem  quoad 
acium  intelligendi  speciei,  refutatur. 

(a)  Ad  isiam  quiBsiionem,  etc.  Prima  sen- 
lentia  tribuil  lotam  activitatera  speciei, 
ponitque  intellectum  principium  materiale 
tantum,  sicutaqua  est  resp?clu  calefactionis, 
ratione  caloris  ipsi  inhajrentis.  Ita  videtur 
tenere  D.Thomis  X.pari.  quvi(.  56 .  arl.  1 . 


tamen  horum  de  sensu  loquuntur,  sed  ea- 
dem  est  de  intellectu  ralio. 

Hanc  refutat  Doctor  quinque  rationibus 
claris,  et  efficacibus  .  et  idem  praestat  l.d. 
3.  q.  7.  num.  16.  et  18.  Oiiibus  adde,  quod 
ex  Philosopho  2.  de  Anma,  text.  llH.senlire 
esl  quoddam  pali ;  ubi  et  iexl.  138.  1.39. 
habet  expresse,  quod  species  causalur  a 
sensibili ;  ergo  non  est  actus ,  quia  res- 
pectu  actus,  potentia  est  activa,  respjctu 
speciei  non. 

(c)  Dicendum  ergo  quod  potentiae,  etc. 
Hoecestsententia  communis  et  vera,  po- 
lentias  animaeesse  aclivas  respectu  suarura 
operationum,  quam  conclusionera  probat 
Doctor  l.  rf.  3-  quaesi.  7.  n.  20.  et  ex  impu-  Poten, 
gnationeduarum  sententiarum  praeceden- ^f**  " 
lium,  efficaciter  probatur  ;  et  hic   adducit 


L 


544 


DE  ANIMA 


Inlcllecius 
cst  pura 
potoitia 
exponilur. 


15. 

Sensus   est 
activus  aC' 
tus,    sed 
passivus 
lantmn  ad 
speciem. 


InteWge- 
re    est 
quoddam 
pali,  expu- 
nitur. 


Polentia, 
specits   si- 
niul      effi- 
ciunt    ope- 
rationes 


it;. 

Movens  u- 
num     pas- 


oplimas  raliones  pro  ea,  el  esl  expresse 
Arislolelis  2.  '/e  .iniinn,  cap.  2.  ubi  ait,  ani- 
mam  esse  principiiim  inlefligendi,  el  ]-a- 
tiendi,  sicut  et  vegelandi,  non  immediate, 
sed  per  potentias  suas. 

Sed  contra,  "ex  eodem  Aristolele  lib.  3. 
text.  5.  ubi  ait  intellectum  esse  puram  po- 
tentiam,  et  non  esse  aliam  ejus  naturam, 
quam  quod  possibilis  sit.  Respondetur,  et- 
si  versio  Argyropili  sic  liabcat,  Pliilo- 
ponum,  Themislium,  et  Perionium  aliter 
vertere.  Verum,  sustinendo  illam  versio- 
nem,  tantum  vultintellectum  sinespeciebus 
esse  puram  potentiam,non  simpliciter,  sed 
in  geiiere  intelligibilium  ;  unde  subdit, 
nihU  estaclu  eorum,  quseinlelligit,  scilicet 
donec  informetur  speciebus,  vide  Scotum 
1.  d.  3.  quwst.  7.  n.  38. 

Objicies  secundo  ex  eodeni  Aristotele, 
quia  2.  Anima,cap.  1.  absohUe  vocat  sen- 
sum  passivum.  Uespondetur,  comparasse 
eum  ad  objectum,  non  ad  operationem.  Se- 
cundo,  tani  sensus  quam  intellectus  dici- 
tur  passivus  ,  quia  patiuntur  tantum  in 
receplione  specierum,  et  quatenus  ope- 
rationes  eliciunt,  non  eatenus  operantur, 
sed  quatenus  recipiunt  eas,  ut  habet 
Doctor  4,  d.  12.  quspst.  3.  ad.  5,  et  1.  d.  3. 
qu,TSt.  7.  nu7n.  37.  quo  sensu  dixit  Philo- 
sophus  inlelligere  esse  quoddam  pati,  vide 
Doctorem  1.  d.  3.  q>i,TSt.(S.  ad.  4.  el  qu:rst. 
7.  niun.  37. 

Igitur  juxta  Scotum,  tenendum  est  prin- 
cipium  integrum  produclivum  operatio 
num  esse  potenliam,  et  speciem  simul.  Ita 
habet  1.  d.  3.  q.  7.  num.  20.  et  est  Aris- 
totelis  locis  citaiis,  et  Augustiniibi  ab  ip>o 
citati  9.  Trinit.  cap  ult.  ibi :  Liquido  tenen- 
dum  rem  quam  cognoscimus,  generare  in 
nobis  notitiam  sui,quodab  utroque  (objeclo 
scilicel,  et  potentia)  notitia  parialur.  et  11 . 
Trinit.  cap.  Ex  revisibili  fil  visio,  non  ta- 
men  ex  sola.  Idem  habet  D.Tliomas  l.part. 
qurest.  14.  arl.  2.  et  qucest.  54.  art.  2.  licet 
locis  antea  citatis,  totam  activitatem  tri- 
buat,  ut  videtur  soli  speciei. 
(•')  Ad  prinmmprincipale  dicendum,elc. 
(lontrarium  hujus  videtur  liabere  Doctor  2. 


d.  9.  qu,vst.  2.  num.  15.  ubi  ex  hac  pro-  ""»,  no7i 
positione  ;  Quod  esi  motivum  respcctu  ali-  ^gre  poiest 
cujus  passi,  tale  est  respectu  omnis  passi  ^'"^^^  ^.^^'_ 
ejusdem  rationis  ;  infert    Angelum  sicut  dejn  rutio- 

}iis  • 

potes'  in  se  producereintellectionem,  etita 
in  alio  Angelo  ;  hic  autem  videUir  oppo- 
situm  habere  ,  sed  non  habet,  quia  in  se- 
cunda  solutione,  dicit  id  fallere  in  potentia 
sensitiva,  et  lioc,  ut  pulo,  quia  non  est  ap- 
plicata  nisisibi.Si  dicas;ergo  inlellectusliu- 
manuspoterit  intellectionem  inaliohomine 
producere,  respondetur,  pro  lioc  statu  de- 
pendet  a  suis  phantasmatibus,  quse  non 
movenl  nisi  ad  operationes  in  eodem  sup- 
posilo  et  a  mullis  actionibus  imneditur, 
quDG  ei  convenirent  secimdum  se,  non  mi- 
nus  quam  Angelo,  ut  motusnon  organicus, 
quem  secundum  se  exercere  potest  anima, 
ut  habet  Doclor  4.  d.  10.  q.  7.  et  fusius  d. 
49.  qxcvst.  14.  et  alia  hujusmodi. 


QU.ESTIO  XIII 

Utrwn  de  inteniione  Philosophi  fuerit 
ponere  intellecluni  agentem  aliquid 
anime  nostrx,  vel potius  substantiam 
separatam? 

ArJstot.  3.de  Anima,  cap.  '\.text.  18.  A.\evr.  libello 
de  bealit.  aninur.  cap.  5.  Avicen.  9.  Meiap/i. 
cap.  4.  et  /i/j.  nalur.  part.  '6.  Alen.  lib.  2.  de 
Aniina.cnp.  20.  Philop.  3.  de  Avima,  cap.  .'i. 
Simplic.  2.  de  Ani):ig,  cap.  "2.  qurpst.l .  art.  2. 
D.  Thcm.  1  parLquirst.~9  art.  3.  Alensis.  2.p. 
qua>st.  69.  memb.  2.  Ganduv.  quodl.  8.  quiPsi. 
12.  Herv.  in  "1.  dist.  17.  q.  2.  Capreol.  ini. 
dist.  41*.  qucesi.  4.  Ferrar.  2.  conl.  Gent.  cap. 
76.  Conimb.  •*?.  de  Anima,cap.o.  qucest.  1  art. 
1.  et  2.  Aversa.  tnm.  2.  P/ii/.  qucvst.  o8.  secl.  6. 

ViDETUU  aliquilms  secundum  Philo- 
sophiim  esse  aliquid  animge  nostra^  ut 
patet  per  rationes  Thoma^  in  secundo 
cont?'a  Gentiles.  cap.  77.  el  78.  sed  con- 
trarium  videtur  aiiis  esse  de  intentione 
Philosophi.  (Juod  probant  sic  :  Acti- 
vum,  et  passivum  quae  non  sunt  univo- 
ca,  non  sunt  ejusdem  naturae  ;  seil  in- 
tellectus  activus,  et  possibiiis  non  sunt 


QU^STIO  XIII 


545 


3.  de  Am-  univoca  secundum  Philosophum  ,  quia 

ma  5.    c.  .  ••XI 

text.  '20.     agens  est  incorruptibiiis,  passivus  mtel- 
lectus  est  corruptibilis  ;  ergo,  etc. 

Prasterea,   nunquam  ars  et  materia, 
vel  lumen  et  color,  sunt  ejusdem  natu- 
P  rae  ;  sed  intellectus   agens  comparatur 

ad  intellectum  possibilem  animae  nos- 
trse,  sicut  ars  ad  materiam,  et  sicut  lu- 
men  ad  colores,  secundum  Philoso- 
phum  3.  de  Anima,  iert.  17.  ergo,   etc. 

PrfBterea,substantia  nobilior  habet  no- 
biliorem  operationem  :  intellectus  agens 
est  nobilior  possibili  secundum  Philo- 
sophum  in  3  ;  igitur  habet  nobiliorcm 
operationem  :  sed  abstrahere  quod  at- 
tribuitur  agenti,  non  est  ita  nobiHs  ope- 
ratio  sicut  intelligere,  quod  attribuitur 
possibili  ;  igitur  habet  operationem  no- 
biliorem  quam  abstrahere,  scilicet  inlel- 
ligere  ,  et  per  consequens  est  qua^dam 
substantia  intellectiva  separata  ab  intel- 
lectu  possibiii. 
^-  Praeterea,  Phiiosophus  m.  3.  text.  18, 

et  19.  dicit  quod  est  semper  in  actu  se- 
paratus  et  immixtus,  etc.  certum  est 
autem,  quod  anima  nostra  non  est  sem- 
per  in  actu  intelligendi  ;  igitur  non  est 
aliquid  animce  nostrae  secundum  Philo- 
sophum. 

Dicunt  ergo  illi,  quod  Philosophusper 
rationem  positam  in  3.  de  Aniina  non 
intendit  probare,  quod  in  anima  nostra 
sit  aliquis  intellectus  agens  tanquam 
pars  ejus  ,  sed  quod  est  in  ea,  sicut  mo- 
vens  in  moto,  non  per  essentiam,  sed 
per  induentiam,  vel  quantum  ad  ejus 
operationem  ad  quam  concurrit  intel- 
lectus  agens  ,  et  hoc  tali  ratione  :  Quan- 
do  potentia  reducitur  ad  actum,  ad  is- 
tum  actum  concurrit  et  agens  et  pa- 
tiens  :  sed  anima  de  potentia  intelligen- 
te  fit  aliquando  actu  intelligens  ;  igitur 
ad  actum  intelligendi  non  tantum  suffi- 
cit  intellectus  possibilis,  sed  requiritur 
intellectus  agens. 

Tom.  111. 


Prasterea,  agens  et  materia  nunquam  2-  Physic. 
coincidunt :  intellectus  agens  et  passi- 
bilis  sunt  sicut  agens,  et  materia  secun- 
dum  Philosophum  ;  igitur  non  sunt 
ejusdem  naturae  partes  secundum  essen- 
tiam,  sed  tantum,  ut  dictum  est,  per 
inlluentiam,  sicut  movens  est  in  moto, 
sic  intellectus  agens  est  in  anima. 

Alii  dicunt  quod  est  habitus  principi-  _^;. 
orum  :  quod  sic  potest  intelligi  ;  quia 
sicut  habitus  est  quo  quis  utitur  cum 
voluerit  ,  ita  intellectus  agens  est,  quo 
homo  utitur  respectu  possibilis,  cum 
voluerit  se  ad  intellectum  possibilem 
convertere.  Vel  sic  potest  intelligi ;  quod 
sicut  unum  contrarium,  scilicet  perfec- 
tius,  dicitur  habitus  respectu  imperfec- 
tioris,  C|uae  &\Q\i\XY privatio,  sic  intellec- 
tus  agens,  qui  est  perfectior,  dicitur  ac- 
tus  respectu  possibilis. 

Item,  dicit  quod  lumen  facit  potentia 
colores,  actu  colores  ,  cujus  contrarium 
videtur  Philosophus  innuere  2,  de  Ani- 
ma,  text.  72.  73. 

Dicendum,  quod  sicut  appropinquans 
agens  ad  patiens  dicitur  agere,  vel  dis- 
ponens  materiam  ultimate  dicitur  in- 
formare  ,  quia  statim  sequitur  actio, 
vel  informatio  ;  sic  lumen  dicitur  facere  Lumen  fa- 
colores  actu,  id  est,  actu  visibiles  in-  "ctu!  '"^"^ 
quantum  disponit  mediumquo  facto  color 
statim  potest  movere  visum,  et  color  sic 
movensvisum,  est  actu  color,  non  qui- 
dem  actu  primo  tantum,  sed  etiam  ac- 
tu  secundo.  Item,  ex  littera  Philosophi 
in  illa  parte,  qiwniam  in  omni  movente, 
etc.  volunt  aliqui,  quod  non  movet  seip- 
sum ,  quod  per  rationem  Philosophi  pa- 
tet. 


.3.S 


546 


DE  ANIMA 


RESOLUTIO 

Intellectum  agere  in  seipsum  de  quo  1. 
d.  3.  q.  7.  num.  5.  et  27  Item,  arjen- 
tem^  et  possibilcm  realiter  minime 
distingui.  2.  d.  3.  qufest.  10.  Sed 
melius2.  d.  IG.  et  quodlib .  15.  art. 
1. 

4.  (*)  Dioendum  igitur,  quod  movens  ad 
movet  ^ad  actum  primum,  quod  est  generans,  rea- 
ac/wm pn- jji^j,  differt  a  moto,  quia  nihil  generat 
*''"'■  «^^*f- seipsum,   sed  ad  actum  secundum  po- 

cundumA.        ^ 

d-  3._q.  7.  test  aliquid  movere  seipsum,  sicut  gra- 

ve    seipsum  movet   ad   ubi.    licet  non 

3.  de  An.  ad  formam   substantialem   gravis  ,   sic 

c.  '6. 

etiam  intellectus  et  voluntas  movent  se 
ad  actus  suos  :  modo  ita  cst  secundum 
Philosophum,  quod  inteliectus  agens 
movet  intellectum  possibilem  ad  actum 
primum,  non  tamen  ad  actum  secun- 
dum  ,  ideo  realiter  differunt  seipsis,  et 
ideo  si  intellectus  possibilis  est  aliquid 
animas  nostrge,  oportet  ponere  intellec- 
tum  agentem  substantiamseparatam,se- 
cundum  ipsum  ;  et  huic  concordat  sa- 
cra  Scriptura,  qua^  ponit  Deum  ipsum, 
esseillud  lumen  quod  ponit  Aristoteles 
intellectum  agentem,  unde  Joannis  pri. 
mo,  Ipse  est  qui  illuminat  omnem  ho- 
minem  venientem  in  hunc  mundum,  et 
in  Psalmo.  4  Multi  dicunt,  quis  ostendit 
nobis  bona,  et  respondet,  Signatum,  est 
super  nos   lumen    vultus    tui  Domine, 

etc. 

Alii  dirunt  tamen  et  probabiliter, 
quod  intellectus  agens,  et  possibilis  non 
differunt  re,  sed  ratione,  vel  officiis  , 
quia  intellectus,  ut  eliciens  actuni  intel- 
ligendi  dicitur  agens  ,  ut  recipiens  au- 
lem  dicitur  possibilis.  Dicuntur  autem 
du?e  potentia?  a  Philosopho,  sicut  scien- 
tificum  et  ratiocinativum  dicunturdua? 
potentiae  diversas  genere,    qua^  tamen 


sunt  idem  re,  ut  dicunt,  sed  differunt 
ratione,  sccundum  quod  eadem  potentia 
considerat  necessaria  et  contingentia  , 
et  istie  ratio  superior,  et  inferior  secun- 


dum  Augustinum . 


ANNOTATIONES 


5. 


(a)  Dicendum  igitiir,  qiiod  movens,  elc. 
Clare  conslat  prima  pars  resoluLionis,nem-  ^t/^i"  se, 
pe  aliquid  agere  in  seipsum,  sicut,  cum  ^^j^cg'*  "' 
aqua  reducit  se  ad  frigidiLatem,eL  cum  An- 
gelus  se  movet :  verum  est  nihil  agit  in  se 
actione  univoca,id  est,  inducendoin  se  for- 
mam  ejusdem  rationis,  cum  illa  per  quam 
agit,  sed  bene  actione  oequivoca,  id  est, 
quando  non  agitur  per  formam  ejusdem 
ralionis,  cum  illa  ad  quam  agitur  ,  ut  in 
exemplo.  Neque  sequilur  hinc,  aliquid  esse 
simul  in  polentia,  et  in  actu  respectu  ejus- 
dem ;  sed  agens  esL  virtualiLer  tale  in  aclu, 
quale  est  patiens  formaliter  in  poLenLia,  ut 
in  exemplo.  Vide  de  hoc  ScoLum  I.  rf.  3. 
quxst.l.  ad.  l.pro  2.opin.  et  2.d.  Z.qusest. 
%.  ad  A.  et  d.  2  qusest.  10.  ad  2.  et  d.  25. 
qusesl.  \.  ad\. 

Objicies  duo  loca  Aristolelis  ex  8  Physic. 
text.  30.  et  7.  lext.  1.  2.  quorum  primo  di- 
citur,  quod  movens  se,habel  duo  :  alLerum 
movens,  alLerum  moLum.  Secundo  dicitur 
quod  nihil  movet  se  primo,  RespondeLur, 
cum  ScoLo  cilato,  ly  primo  dupliciter  sumi: 
primo,  ul  idem  sit  quod  per  se  toLum,  id 
est,  non  recundum  parLem,  et  sic  accipiLur 
5.  Ptiysic.  texl.  2.  eL  6.  Pliysic,  text.  44. 
ubi  diciLur,  quod  movetur  in  aliquo  tem- 
pore  primo,  moveri  in  quoIibeL  illius  tem- 
poris.  Secundo,  accipiLur  pnmo,  ut  dicit 
causaliLalem  pr8ecipuam,sic  primo  Posler. 
in  definilione  (iniver.^alis. 

Qiiando  ergo  dicil  ArisLoteles,  quod  nihil 

movet  se  primo,  loquiLur   de  hac   duplici     nf^^:^,.- 

primiLaLe  LoLaliLalis  et  causaliLaLis,  et  res-  perscpri- 

.     .  mo.    du- 

pecLu  corporis  :  nam  si  moveLur  priinitale  jo//ci>rsu 

LoLaliLaLis,  cum  moLio  sit  homogenea,    non  "'""''■ 

conveniL  LoLi,  nisi  singulis  parLibus  conve- 

niaL,  ac  per  consequens,  si   pars  quiescil, 

totum  quiescit :  at  secundum  primitatem 


QUi^STIO    XIII 


547 


causalitatis  praecisae,  si  corpus  se  movet, 
non  cessabit  motus,  quiescente  parle,  alio- 
quin  causalitasproecisanon  conveniret  loti. 
Verumergo  est,  quod  nihil  semovel  primo 
utraque  primitate,motione  corporea  ;  bene 
taroen  altera  primitale,  quomodo  grave 
movet  se  primo  ,  quia  quoelibet  ejus  pars 
movet  et  movetur,  quod  fuse  prosequitur 
Scotus  supra  ,  sed  in  motione  spirituali,  de 
qua  agitur,  non  currit  argumentum. 
Quomodo  '^^  dices  sensationem  esse  motionem  cor- 
sf/(SMswo- poream.   Respondetur  sensum  movere  se 

vet  se  pri- 

mo.  primo,  sicut  grave  primitate  totalis  ,   quia 

quaelibet  pars  ejus  movet  et  movetur  :  at 
non  movet  se  primo  primitate  causalitatis, 
sicut  nec  grave ,  quia  non  convenit  illa 
molio  sensui,  ut  distinguitur  a  suis  par- 
tibus. 

Ad  aliud,  quod  alterum  esl  movens,  al- 
terum  motum.  Respondelur  id  contingere 
tantum  in  motione  locali,  vel  ubi  partes 
sunt  heterogeneae,  vel  motio  organica.  Ita 
Scotus  2.  d.  2.  qicxst  10. 
7.  Circa  secundam  partem,  Grseci  quidam 

putant  intellectum  agenlem  et  possibilem 
esse  substantias  separatas.  Ita  Theophras- 
tus  et  Themitius  3.  de  Anima.  Arabesqui- 
dam  putant  intellectum  agentem  esse 
aliquam  subslantiarum  separatarum,  ut 
Avempaces  et   alii,  quos  refert  Albert.   3. 

^"^  -^^'i  de  Anima,  tracl.  2.  cap.  4.  Averroes  3.  de 

tanl   tntel-  ^ 

lectum  a-  A  nima,  lext.  5.  20.  21.  .\vicenna  9.  Mel.  cap. 
genttm  es-  ,       ,,. 

se  separa-  4.  vult  ultimam  Intelligentiam,  quae  prae- 

TanUam  .  ^idet  sphaerse  activorum     et  passivorum 

es?e  agentem,  quse  gubernat  animas  nos- 

tras,  et  6.  Natur.  part.  5.  cap.  5.  ait  eam 

influere  species  in  animas.  Favet  Aristo- 

leles  3.  de  Anima,  lext.   19.  et  20.  ubi  ait 

intellectum  agentem  passione  vacare,   et 

separabilem,    cum   sil,    substantia    aclus, 

Alex.  2.  de  Anima  text.  20.  21.  idem  judi- 

cal  secundum  menlem  Aristotelis. 

Plotmus  (ut    referunt    Conimbr.    3.  de 

Anima,  c.  5.   qusest.  1.)  tenet  agentem  el 

possibilem  esse  duas  subslantias,  et  illam 

semper  intelligore,  hanc  aliquando  otiari. 

Durand.et  ^lii  omnino  negant  dari  intelleclum  agcn- 
Aibertus  °  ^ 

tem,  ita  Durandus  1.  rf.  3.  q.  5.  et  alii,  quo- 


rum  meminit  Albert.  insumma  de  homine 
q.S.de  intellectu  agente. 

Dicendum  est  primo,  contra  Philosophos 
illos,  intellectum  esse  intrinsecum  homini. 
lla  D.  Thom.  1.  part.  quaest.  75.  art.  2. 
Scol.  4.  d.  45.  qusest.  2.  num.  11.  ubi  reji- 
cit  rationes  D.Thomse.Probatur  ratione  Sco- 
ti;  homo  formaliterintelligit  universale  et 
entia  rationis,  et  experitur  se  reflectere  su- 
per  suos  actus  ,  sed  hsec  convenire  ne- 
queunt  cognilioni  sensitivae  ;  ergo  habet 
cognitionem  spirilualem  ;  ergo  anima  est 
ejus  forma,  alioquin  non  essel  capax  illius 
intellectionis ;  ulterius,  ergo  intelleclus  est 
illi  inlrinsecus,  alioquin  actus  non  esset 
vitalis.  Secundo,  illud  est  forma  hominis 
quo  constituitur  in  specie.  Tertio,  si  tan- 
lum  assisteret  ut  molor,  corpus  non  esset 
vivum.  Quarto  AristoteIes2.  de  Anima,cap. 
2.  demonslrat  animam  esse  actum  corpo- 
ris  ,  quia  ipsa  vivimus,  movemur,  et  in- 
telligimus.  Idem  habet  12.  Met.  cap.  3. 
ubi  ait  causam  formalem  aliquando  ma- 
nere  sine  suo  effeclu  ,  ut  in  anima  rationa- 
li,  et  2.  de  Anima,  cap.  1  ait  omnem  ani- 
mam  esse  formam  ,  sive  hoc  ratione  de- 
monstretur,  sivenon  ,  scilicet  animam  esse 
formam  hominis  :  saltem  id  de  fide  est, 
quia  definilur  in  Viennen.  Concil.C^em.  un. 
%.  Porro,  de  sum.  Trinit.  et  in  Laleran. 
Sess.  8.  sub  Leone  X.  et  antea  in  Lateran. 
sub  Innoc.  III.  et  habetur  cap.  Firmiter, 
de  sum.  Trin. 

Quod  si  dicas,  isla  nihil  probare  de  in- 
tellectu  agente  :  verum  est  non  esse  defi- 
nitum,  talem  dari,  neque  species  ab  ali- 
quo  inlrinseco  principio  fieri  ;  certum  ta- 
men  est  inlelleclum  agentem  esse  poten- 
tiam  animte  ,  et  habetur  ex  Arislotele  3. 
de  Anima,  cap.  5,  Cujus  ralio  est,  quia 
cum  anima  ab  intrinseco  sit  intellectualis, 
debet  habere  ab  inlrinseco  neccssarium  ad 
intelligendum,  nempe  species,  et  conse- 
quenter  principium  earum  ,  quam  ralio- 
nem  prosequitur  D.Thomas  1.  part.  qua;st. 
79.  artic.  4.  Scolus  1.  c?.  3.  quaest.  6.  num. 
10.  et  2.  d.  3.  qnxst.  11.  Secundo,  si  spe- 
cies  fierent   ab  aliqua  Intelligentia,    non 


negant  ir 

tellectun 

agentem. 

8. 
Intellectit 
est  homi; 
intrinse- 
cus. 


Anima  t 
forma  h 
minis. 


Animat 
esse  for 
main  hc 
minis  ei 
de  fide. 


548 


DE  ANIMA 


egeret  phanlasmate.  Tertio,  ad  species  sen- 
sibiles  non  ponitur  aliquod  extrinsecum 
principium  ;  ergo,  elc. 

Ad  locum  Aristolelis  in  oppositum,  va- 
rise  sunt  expositiones.sicut  et  varise  transla- 
tiones,  D.Thomas  et  alii  exTponnnl substantia 
actus,  id  esl,  secundum  essentiam,  agens 
est  actus,  seu  potentia  activa  ;  et  ealenus 
dicitur  passione  vacare,  quia  non  concur- 
ril  ad  intelligendum  ut  recipiens,  sed  ut 
agens  ;  sed  verius  est  ex  hoc  textu  agen- 
tem  non  condistingui  contra  possibilem, 
sed  contra  potentias  sensitivas,  ut  ibi  ex- 
ponunt  Conimbricenses  ,  quia  uterque  in- 
tellectus  separabilis  est  et  immixtus,  sci- 
licet  corporeis  organis  et  passione  vacat 
inteilectus  corruptiva.  Unde  quando  tejct.  seq.  20.  ait 

passivus  .  ,         ,  ,     .  .    1 

exiingui-    separatus  vero,   id  solum    esl  immortale 

^^it^^jf''''^^'  perpetmimque,  etc.  intellectus  vero  passi- 

vus  exlinguitur .   In  prima  parle  per  sepa- 

ratum,  utrumque  intellectum  comprelien- 

dit,  et  per  intelleclum  passivum  qui   cor- 

rumpitur,   phantasiam  intelligit    quse  in- 

tellectus  dicilur  ,  quia  intellectui   minis- 

trat  et  rationem  participat,  a  qua  et   diri- 

gitur  ex  1.  Ethic.  cap.  ult.  et  1.6.  cap.  7. 

et  sic  exponit  ipse  D.  Thomas  hunc  locum, 

et  convenit  Scolus  4.  d.  45.  qusest.   1.  ado, 

Falluntur  ergo  auctores  penultimiX3    sen- 

lentioe,  asserentes    Pliilosophum  posuisse, 

quod  intellectus  agens  movet  possibilem 

ad  actum  primum.  neque  id  ex  eo  probanl 

illo  textu,  quoniam  in  omni  movente,    ut 

Quomodo    explicuiwm.  1.  et  2.  Ad  locum  Joannis  ibi 

Deiis  iUu-  citatum,  illuminat  Deus  omnem  hominem, 

mtnat  om- 

nem  homi-  naturaliler  dando  inteilectum,  et  superna- 

"^"'■'         turaliter  dando  principia     hujus    ordinis 

aliquo  modo  proxime,   vel   remote  in  se, 

vel  in  aliis  ,  de  quo  non  esl  hujus  loci  age- 

re.  Per  idem  ad  illud  ex   Psalmo  4.  intel- 

lectus  est  lumen  quo  Deum  naturaliter  co- 

gnoscimus. 

Dicendum  secundo,  falsam  esse  senten- 

RejMiur   ^^^^"^  Plotini,   quia    pr.-Bter  materiam    et 

iHotini    formam,  ponil  duas  substantias   in   homi- 

sentenlta  .  '  ^ 

ne,  quod  merum  est  figmentum.  Secundo, 
alisc  substantioe  necessario  sunt  tbrmoe  in- 
formantes,  vel  naturce  compleloe,   et  neu- 


trum  potest  dici.  Tertio,  chimsera  est  et 
contra  experienliam.  non  cessare  ab  actu 
intellectum  agentem. 

Dicendum  tertio  contra  Duran  ium,  da- 
ri  intellectum  agentem,  ita  Aristoteles  ci- 
tatus,  cujus  ratio  id  probat,  et  sequitur 
Schola  Theologorum  et  Philosophorum.  D. 
Thom.  1.  pirt.  qusest.  79.  art.  3.  4.  Alen. 

2.  part.  quxst.  69.  num.  2.  Scotug  locis 
jara  citatis  :  an  autem  distinguatur  a  pos- 
sibili,  (quod  forte  tantum  negavit  Duran- 
dus)  postea  dicam. 

Dicendum  quarto,    pro    secunda    parle  inieiiectus 

agens   et 

conclusionis  hujus  qunestionis,  agentem  el  possibiUs 
possibilem  non  distingui  realiter.  Ita   Sco- ^",^"y„/*^, 
tus  d.  2.  16.  ubit  negatpotentiasanimae  in-  reaiHer. 
ter  se,  vel   ab  anima  distingui  realiter,  el 
quoU.    15.   artic.   1.  ubi  in  parliculari,  ut 
probabilius  lenet,utrumqueintellectu'.nesse 
idem  realiter.  Sequuntur  Major2.  dis.  16. 
qurrst.  un.  Abul.   Exod.  23.  q.   70.    Nyph. 
lib.  l.de  intellectu  tract  4.  cap.ll.^Vol.traci. 

3.  de  Anima.  qusest.  20.  Conimbr.  3.  de 
Anima,  cap.  5.  qusest.  1.  utramque  par- 
tem  probabilem  putant.  Ratio  hujus  est, 
quia  pluralitas  est  fugienda,  nec  sine  ne- 
cessitate  urgenti,  admiltenda,  1.  Physic. 
text.  50.  el  3.  Physic.  text.  48.  el  3.  de  Ani- 
ma,  text.  60.  Hic  autem  omnia  quse  attri- 
buuntur  agenti,  possunt  convenire  possibi- 
li  ,  ideo  sunt  una  realis  polentia,  sed  prop- 
ter  diversa  munia,  diversis  nominibus  ap- 
pellata. 

D,  Thomas  1.  parl.qusest.  79.  artic.  7.  el  ^*- 
2.  dist.  17.  quse^t.  2.  artic.l.  oppositum 
tenere  videtur  ,  et  sequuntur  ejus  disci- 
puli.  Fundantur  iii  quibusdam  locis  Aris- 
totelis  cap.  4.  et  5.  lib.  3.  de  Anima,  sed 
tantum  hsec  probant  intellectum  nostrum 
habere  varia  munera,   et    quatenus  cum  I 

phanlasmate  elicit  species,  vel  cum  specie   Agms  et 

..  ,.    .  ,  .  ,  possibilis 

operationem,   dici  agentem,   el  quatenus   di/ierunt 
recipit  oporationes,  dici  possibilem  :  danda   fo)'^naii- 
tamen  est  dislincLio  formalis   inter  utrum- 
que  intoUectum,  ut  illa  loca  facilius  sol- 
vantur. 

Non  repcrio  cujus  fuit  illa  opinio,  quam   ' 
referl  hic  Scotus,  scilicet  intellectum  agen- 


QU.^STIO  XIV 


549 


Quid  est 
habilus 


tem  esse  habilum  principiorum.  Meminit 
ejus  D.  Bonav.  2.  d.  24.  art.  2.  qnaest.i.  Al- 
berl.  summ.  de  homine  q.  an  delur  intel- 
lectus  cf^ews.-^sedcujuscumque  sit,falsaest, 
quia  liabitus  principiorum,  ut  tenet  Scotus 
2.  d.  .?9.  qi(a?si.  2.  sive  sit  ipse  intellectus, 
sive  aliquid  in  eo  productuni,  respicit 
tantum  principia  praclica,  eliciens  circa 
ea,  dictamina,  quibus  recla  voluntas  con- 
formatur,  ut  Omne  malum  est  fugiendum; 
sicut  Conscientia  est  habilus  conclusionum 

prtHcipio- 

lum?  et    practicarum,  qiabus  conformanda  est  elec- 

Quid  cons-  .       .        ,,      . 

cientia^     tio  recla.  At  intellectus  agens  circaomnia 

intelligibilia  versalur  producendo  species, 

vel  operationes  ;  non  est    igitur    habitus 

principiorum.    Alii    cuni   llenrico,   quem 

Scolus  loco  citato  refutat,  ponunl  habitum 

principiorum  in  voluntate,    in  qua  sen- 

tentia  clare  patet    non    esse  intellectum 

agentem.   Forte  illa  sententia  fundatur  in 

eo  quod  Aristoteles  3.  de  Anima,  text.    18. 

vocat  intellectum  agentem,  habitum.  Sed 

hoc  nihil  est,  quia  loquitur  de  hahitu  lar- 

ge,   et  comprehendil  omne   id,  quod  est 

principium   agendi  in  anima  ,  quo  sensu 

species  sunt  habitus,  ex  Scoto  1.  rf.  3.  q,  6. 

12.  Non    solvit     Boctor    argumenla    inilio 

cftw-^^ha-  quoeslionis  posila,  quasi  innuens  nihil  esse 

bitus.         certum  de   intenlione  Philosophi,   in  quo 

posuerit  intellectum  agentem.  Placuit  er- 

go  illa  solvere,  quatenus  faciunt  contraea, 

quae  dicta  sunt. 

Ad  primum  jam  responsum  est  secun- 
dum  Aristolelem,  utrumque  intellectum 
esse  incorruplibilem  ,  et  quando  ail  intel- 
lectum  exlingui,  loquitur  de  phantasia. 

Ad  secundum,  eatenus  intelleclus  agens 
est  ars  respectu  possibilis,  qualenus  hic 
est  veluti  tabula  lasa,  donec  excipiat  spe- 
cies  ab  illo  quibus  quasi  artificiose  depin- 
gitur  ,  neque  hinc  sequitur  dislinctio  rea- 
lis,  sed  ad  summum  formalis. 

Ad  tertium,  fateor  intelligere  esse  nobi- 
liorem  effectum  abstractione  specierum  , 
sed  uterque  convenit  eidem  inlellectui  : 
sicut  calefacere,  el  ignire  eidem  igni  ,  elsi 
non  respeclu  ejusdem,  quoad  extrinseca. 
Ad  quartum  jam   dixi  utrumque  inlel- 


lectum  esse  posse  separatum,   et  neutrum 
esse  immixlum  corporeis  organis. 

Ad  quintum.  Respondetur  cum  Scoto  1,    ^^"^^J!^ 
dist.  3.   ciusesl.  7.   mim.  29.  materiam  nu-  coindd 

1  .  cuiii  ef, 

dam,  et  einciens  non  coincidere,  secus  esl  ciente  ; 
de  materia  secundum  quid,  quale  est  sub- 
jectum ;  constat  enim  quod  passio  acciden- 
talis  prsedicatur  de  subjecto  per  se  secun- 
do  modo,  et  non  posset  praedicari  per  se, 
nisi  subjectum  esset  ejus  efficiens,  quia  so- 
lum  ratio  causse  materialis  nonfacitne- 
cessitatem,  ut  hoc  dicatur  per  se  de  illo. 


QU/ESTIO  XIV 

Utrum   species   maneant    in  intelleciu, 
cessante  aciu  intelligcndi 

Aristot.  3  de  Anima,  lexl.  18.  37.  el  38.  Avic.  6 
Xatural.  p.'6.  cap  tj.  Aiigust.  10.  Confess.  cap.  8. 
Magisler  i.  scut.  dist.  3.  D.  Thom.  2.  coU. 
Gent.  c.  74.  et  1  p.  7.  79.  ari.  G.  et  de  verit. 
q.  10.  art.  2.  Durand.  2.  diit.  3.  g.  6.  Bacon. 
q.  2.  Prolog.  Hennc.  quodl,  4.  qua-st.  7.  et  8. 
Gocirred.  quodl.  q.  15.  et  quodl.XZ.  q.^.  Coaimbr. 
3.  de  Anima,    c.  5.  3  5  art.2. 

ViDETUR  quod  non  ;  qiiia  omnis  qua- 
litas  mansiva  in  intellectu  disponens 
eum  ad  intelligendum,  est  habitus  in- 
tellectivus  per  definitionem  habitus,qui 
est  de  difficili  mobilis  disponens  po- 
tentiam  ad  agendum  ,  sed  species  dis- 
ponit  intellectum  ad  intelligendum  ;  si 
ergo  est  mansiva  cessante  actu,  est  idem 
quod  habitus  intellectivus.  Hoc  autem 
patet  esse  falsum  ,  per  inductionem  in 
liabitibus  intellectivis,  qui  sunt  sapien- 
tia,  intellectus,  ars,  et  prudentia.  Item, 
patet  per  rationem,  quia  species  prae- 
ceditactumintelligendi,  habitus  autem 
sequitur. 

Praeterea,  si  species  unius  objectima- 
neret  ccssante  actu,  eadem  ratione  spe- 
cies  alterius  :  sed  impossibile  est  plu- 
res  species  simul  manere  in  eodem  sub- 
jecto,  quia,  cum  species  assimilentur  fi- 


550 


DE  ANIMA 


gurae  secundum  Philosophum  2.  deAni- 
ma,  sequerelur  quod  idem  subjectum 
possit  configurari  diversis  figuris,  et  ad 
diversa  objecta,  quod  falsum  est  ;  igi- 
tur,'  etc. 

Contra,  quando  aliquid  de  potentia 
essentiali  reduciturad  potentiam  acci- 
dentalem,  oportet  quod  hoc  sit  per  ali- 
quid  sibi  formaliter  impressum,  quod 
habet  rationem  actus  primi,  quod  tan- 
tum  est  in  potentia  propinqua  ad  sen- 
sum:sed  cessante  actu  intelligendi,intel- 
lectus  est  in  potentia  accidentali  ad 
intelligendum,  non  autem  essentiali  tan- 
tum,  sicut  erat  ante  intelligere  ;  igitur 
habet  speciem  sibi  impressam,  vel  sal- 
tem  expressam. 

SGHOLIUM 

Senlentia  quae  videtur  Avicennse,spccies  non 
manere  post  actum  in  intelleclu  ;  el  reji- 
ciuntur  rationes  D.  Thomce.  contra  eam. 
Vide  Doclorem  1.  d.  3.  q.  6.  a  num.   23. 

j  (a)    Dicendum,  quod  secundum  aliquos 

Opi7iio  A-  opjnio  Avicennae  6.   naturalium,   part. 

VlC€7l7l     > 

5.  cap.  6.  est,  quod  species  non  sunt  in 
intellectu  nostro,  nisi  quando  actu  con- 
siderat  per  hunc  modum,  quod  quando 
intellectus  noster  convertit  se  ad  intelli- 
gentiam  separatam,  tunc  tantum  intel- 
ligit,  quiaspeciem  abea  recipit.  Et  ra- 
tio  hujus  est,  quia  quando  potentia  est 
de  se  cognoscitiva,  non  requiritur  in  ea 
species,  nisi  praesente  objecto,  sicutquia 
organum  sensus  de  se  non  est  organum 
cognitivum,  ideo  est  in  eo  species,etiam 
absente  sensibili ;  sed  intellectus  noster 
est  de  se  potentiacognoscitiva,  ideo  non 
indiget  specie,  nisi  praesente  intellecti- 
Ethic.  vo  scienter  existente.  Si  autem  argua- 
et  2.  cap.  ^^^  .  j^  anin^a  est  aliquis  habitus,  vel 
potest  essc  ,  habitus  autem  est  quo  quis 
utitur     cum  voluerit,  sed   praesentiam 


objecti  non  habet  cum  voluerit ;  igitur 
absente  objecto  adhuc  potest  manere  ha- 
bitus  scientige  :  hoc  autem  non  est  sine 
specie  intelligibili  ;  ergo,  etc.  Item,  si 
prassente  objecto  tunc  tanlum  esset  prae- 
sens  species,  cum  acquirere  speciem  sit 
addiscere,  semper  homo  addisceret,cum 
intelligeret  actu  ,  hoc  autem  est  fal- 
8um. 

Respondent  ad  hoc,  quod  ex  frequenti 
conversione  intellectus  nostri  ad  ipsam 
intelligentiam,  generatur  in  anima  nos- 
tra  qugedam  habilitas,  vel  facilitas  adin- 
telligendum,  quas  vocatur  habitus  :  non 
oportet  tamen  quod  talis  facilitas  insit 
ei  per  speciem  remanentem  absente  ob- 
jecto.  Contra  ista  sic  arguit  D.  Tho- 
mas: 

Contra  primum  sic  :   Intellectus  reci-        3 
pit  speciem  ab  intelligentia   separata  ;  79.  &vt.  'e. 
ergo  frustra  anima     uniretur  corpori.  e[  g^;  gf^. 
Quod  probat  sic  :  corpusest  propterani-  ^oi^tra.   c. 
mam,  non  autem  propter  esse  ejus  ,  quia 
potest  esse  sine  corpore  ;  igitur  propter 
ejus  operationem,  quae  est  intelligere  : 
sed  si  posset  anima  intelligere  per  con- 
versionem  ad  Intelligentiam  separatam, 
non  indigeret  cognitione  sensitiva,  quae 
fit  per  organa  corporalia  ad  intelligen- 
dum  ,  et  per  consequens  frustra  dare- 
tur  sibi  talis  cognitio,  qua3  fit  mediante 
corpore,  et  frustra  uniretur  corpori,  hoc 
est  inconveniens  ;  igitur,  etc. 

Contra  principale  sic:  Receptum  est 
in  recipiente  per  modum  recipientis : 
sed  intellectus  est  potentia  reccptiva 
multo  nobilior  sensitiva,  et  ad  nobilita- 
tem  pertinet  recipientis  recepta  conser- 
vare  ,  sensitiva  potentia  reservat  species 
sensibilium  etiam  in  eorum  absentia, 
ut  experimento  patet  in  memoria,  et 
phantasia ;  igitur,  etc. 

Sed  videtur,  quod  ista?  rationes  non 
concludunt  ;  prima  non  valet,  quia  se- 
cundum  illam,    sequeretur  quod    post 


QU.flSTIO  XIV 


651 


Homo  post  resurrectionem  anima  frustra  uniretur 

resurrec- 

tiojiem  in-  corpori,  qula  intelliget  tunc  perlectius 

telliqet   si-  ,  ,    .  •    . 

ne  phan.  quam  modo ,  et  tamen  non  orietur  sua 
vide'"i!oc-  intellectio  a  cognitione  sensitiva  ;  non 
d!°'4T  V  igitur  corpus,  vel  cognitio  sensitiva  est 
2.  n.  14.     propter  intellectionem. 

4  Dico  igitur,  quod  anima  unitur  cor- 

pori,  ut  constituat  totuni  perfectius, 
quam  si  esset  sola  ,  quia  est  pars  tan- 
tum,  non  autem  corpus  sibi  unitur  prop- 
ter  opcrationem,  ut  supponunt.  Simiii- 


onnem  hominem  venientem  in  hunc 
mundwn,  etc.  Sicut  igitur  lux  aerem  il- 
luminat,  et  ad  ejus  prassentiam  tantum 
manet  lumen  in  aere,  sic  secundum  ip- 
sum  illa  lux,qua3Deusest,veIInlelIigen- 
tia  separata  illuminat  de  necessitatena- 
tura3  animam  nostram  se  ad  animam  con- 
vertens,  su£e  lucis  speciem  imprimendo 
prtesente  actu  anima  et  objecto.  Si  au- 
tem  arguatur  sic  contra  eum  :  Aut  illae 
species  sic  influxae  ab  Intellisrentia,   et 


ter  propter  hoc  unitur  sibi  corpus,  ut     causatas  a  sensibilibus  sunt  ejusdemspe- 


per  sensus  corporeos  cognoscat  singu- 
laria ,  sed  per  conversionem  ad  Intelli- 
gentiam  separatam  cognoscit  universa- 
lia,  ut  diceret  Avicenna.  Ralio  etiam  se- 
cunda  non  valet,  quia  eadem  ratione  se- 


ciei,autnon;  si  ejusdem,alteraearumsu- 
perfluitad  intelligendum;  si  alterius,spe- 
cies  influxje  non  valent  ad  intelligendum 
inferiora,  nec  e  converso.  Diceret  ad  hoc, 
quod  utrceque  sunt  ejusdem  speciei,non 


queretur,  intellectus  scilicet  est  nobilior     tamen    superfluunt  influxas  ,    quia    per 


tentia     A- 
vicennx. 


ket  durabilior  quam  sensus ;  igitur  intel- 
ligere  est  firmius  in  intellectu,  quam 
sentire  in  sensu.  Similiter  intellectus 
est  firmior  ligno  ;  igitur  firmius  retinet 
speciem  quam  lignum  figuram ,  quae 
falsa  sunt. 

Dicendum  est  ergo,  quod  opinio  Avi- 
tur  ^seti-  cenuce  fuit,  aliquas  species  esse  in  in- 
tellectu,  etiam  cessante  actu  ;  dicit  enim 
quod  in  intellectu  sunt  species  ipsum 
decorantes ,  et  subdit  quod  cum  intel- 
lectus  recipit  aliquam  speciem  ab  ima- 
ginabilibus,  non  recipit  aliam  ejusdem 
speciei.  Sed  ad  modum  positionis  suae 
videndum,  sciendum  quod  ponit  dupli- 
cem  conversionem  intelleclus,  unain  ad 
sensibilia,  a  quibus  recipit  species  in- 
telligibiles,qua3  sunt  singulares  respectu 
intellectus  quem  informant,  et  univer- 
sales  respectu  singularium,  quae  uni- 
versaliter  repraesentant.  Aliam  conver- 
sionem  ponit  respectu  Intelligentiae  se- 
paratte,  a  qua  etiam  recipit  species  ;  sed 
illa3  non  manent,  nisi  ad  praesentiam 
influentiae  illius,  vel  intellectus  agentis, 
quod  idem  est,  secundum  ipsum  ;  quia 
ipse   Deus  est  lux  illa,  quae  illuminat 


eas  vigorantur  species  ali^e,  ut  per  ip- 
sas  intellectus  intensius,  et  clarius  pos- 
sit  confirmari  in  intelligendo. 


RESOLUTIO 

Speciem  manere  cessante  actu  in  intel- 
lectu,  de  quo  fuse  Doctor  1.  d.  3. 
qujBst.  6.  num.  23.  et  seqq. 

(b)  Respondeo,  quod  species  potest  ma- 
nere,  cessante  actu.  Quod  probatur  sic  : 
quod  estcausa  alterius,  et  prius  natura- 
liter  eo,  non  tamen  necessaria,  potest 
esse  sine  effectu :  sed  species  inlelligi- 
bilis  est  causa  prior  actu  intelligendi, 
nec  est  necessaria,  quia  quod  est  for- 
male  principium  intelligendi,  id  est, 
quod  eliciatur  actus  intelligendi,  sive 
sit  intellectus,  sive  species,  est  liberum 
per  parlicipationem,  causalitate,  ne  sci- 
licet  producat  effectum  ;  ergo  non  est 
causa  necessaria  producendi  elTectum  , 
intelligimus  enim  cum  volumus,  ut  di- 
citur  2.  de  Anima,  text.  CO.  Potest  enim 
liberum  per  essentiam,  scilicet  voluntas 
impedire  liberum  per  participationein  a 


552 


DE  ANIMA 


sua  causalitate,  ne  producat   effectum     tet  quod  sit  habitus  scientia^,  vel   alius 


ergo   species   potest  esse    sine 


apecies. 


suum 
actu. 
Perfectio-     Prajterea,  principium  formale  potest 
nisestcon-  ^ggg  jj^  qqi^  siue  actioue,  sicut  actus  pri- 
servaie    ^^^  ^_^^  sccuudo  ,  quia  potest  impediri 
actus  secundus ;  species  autem  est  for- 
male  principium  intelligendi  in  intelli- 
gente  ;  ergo,  etc. 

Pra^terea,  quod  est  perfectionis  in  po- 
tentia  inferiori,  debet  esse  in  superiori 
potentia :    sed  perfectionis  in  imagina- 
tiva  potentia  est  habere  objectum  pra^- 
sens  in  sua  specie,  absente  objecto  reali 
extrinseco.  Quod  patet,  quia  in  hoc  ex- 
cedit  potentias    sensitivas   particulares 
et  exteriores  ;  igitur  potentia  intellectiva 
potest   habere   objectum  in  specie,  re- 
mota  ejus  actuali  consideratione. 

Pr^terea,  aliquid  potest  reduci  de  po- 
tentia  essentiali  ad  accidentalem  sine 
actu ;  sed  per  speciem  informantem  in- 
tellectum,  reducitur  de  potentia  essen- 
tiali  adintelligendumadpotentiam  acci- 

dentalem . 

Ad  primum  in  oppositum,  dicendum- 

quod  species  potest  dici  habitus,  large 

sumendo    habitum    pro    forma,  ut  est 

principium   operandi,  prout  distingui- 

tur  habitus  a  privatione    et  a  disposi- 

tione   se  tenente  ex  parte  materiae,  quse 

est  de  difficili  mobilis  ,  non  tamen  opor- 

tet  quod  sit  habitus  intellectivus  nume- 

ratus  G.i5;^/i/c.  ut  ratio procedebat ,  quia 

gurtlu  si  species  sit  formale  principium  intel- 

scof  f  Hgendi   in    intelligente,    concurrit    ad 

^-  ly^i-  ^-  substantiam  actus  ;  habitus  autem  scien- 

tise    vel   aUus   ibidem  nominatus   non 

concurrit  ad  substantiam  actus,  sed  tan- 

tum  ad  modum ;  habilitat  enim  poten- 

tiam  ad  bene  vel  male  operandum  ,  idoo 

species  non  est  talis.   Si  autem  sit  spe- 

cies  tantum  repr^sentativa  objecti,  non 

autem  informans  potentiam  agendi,  nec 

impressa,  sed  expressa .  adhuc  non  opor- 


de  prasdictis  ,  quia  species,  scilicet  ta- 
hs,  non  disponit  potentiam  ad  operan- 
dum,  nec  ad  modum  operandi,  sicut 
habitus  tahs,  qui  est  scientia,  vel  aUus 
qui  est  dispositio  perfecti  ad  optimum, 
sed  tantum  est  affixa  potentiae,  loco  ob- 
jecti  repr^esentans  ipsum 


6. 

Ad  pri- 
mvm. 


Scot.    1. 
d.     1.     q. 
1. 


Ad  aliud,  dicendum  quod  non  est  si-  ^^^^«'''^»"- 
mile  de  specie  et  figura  corporali ;  fi- 
gura  enim  cum  sit  forma  reahs,   non 
comoatitur  secum  aliam.  Species  autem  ^^^^  ^    ^^ 
est  figura  spiritualis,  et  non  habet  csse  3^q.  6.  n. 
tale  in  anima,  quale  habetesseobjectum 
in  re  extra,  ut  diclum  est  supra,  et  ideo 
secum  compatitur    aham  speciem,  se- 
cundum  Augustinum  9.  de  Trinitate. 

ANNOTATIONES 

(a)    Dicendicm,quod  secundum  aliquos ,  opi- 
nio  Avicennse.  etc.Species  inuniversum  ne-    ^^;^.^^ 
gant,   prseter  quosdam  antiquos  Philoso-  qui^    ne- 
phos.   Durand.  2.   d.   3.  quasst  6.  Bacon. 
quxst.  2.  Prol.   Goffred.   quodl.  9.  quxst. 
19.  elquodl.  13.  quaest.  5.  Henric.  quoll.  4. 
q.  7.  8.  Sed  in  hac  quaeslione  supponitur 
easdari.  Quod  fuse  probat  Scotus  1.  dist.  3. 
quxst.  6.  a  num.  5.  et  est  communis  con- 
sensus   DD.    Alens.   2.  part.    quwst.   24. 
memb.  2.  et  3.  D.  Thom.  1.  part.  qusest.  55. 
arl.  5.  D.  Bonav.  2.  d.  3.  art.  2.  quxs^t.  1. 
Rich.  ibi  art.  5.  quxst.  2.  et  August.  11. 
Trin.  cap.  2.  dicit  ingenii  tardioris  essede 
his  dubilare,  ^ 

Sed  hoc  supposilcD.  Thomas  et  alii  tri- 
buunt  Avicennae,  quod  negaverit  species 
manere,  cessante  actu  inlelligendi.  Quam 
sententiam  duplici  ratione  impugnat  D. 
Thomas.Sed  Doctor  clare  ostendit  impugna- 
tionem  nuUius  esse  momenti.  Secundo  ex- 
plicat  et  solvit  Avicennam,  quod  non  ne- 
gaverit  onmes  species  manere  post  actum, 
sed  tantum  illas,  quas  acquirit  intellectus 
per  conversionem  ad  intolligentiam,  ma- 
nenlibus  speciebus,  quas  accepit  a  sensibi- 
libus.  Pro  quo  adducit  varia  loca  Avi- 
cenniBl.  rf.  3.  <?.  0.  M.  24.  ^ 


QU^STIO  XV 


553 


8. 

Species 

manent 

post    ac' 

tu>n. 


Quid  po 
tentia  ac 
cidentalis 
et  essen- 
tialis  ? 


y. 

An  opi- 
nio    ma- 

nct  in  a 
nima  se- 

parata  ."•' 


CONCLUSIO 

Species  manere  post  aclum  in- 
telligendi 

(h)  Respondeo,  quod  species,  elc.  Resolvit 
cum  communi,  quam  tenet  D.  Thomas  1. 
parl.q. 89.  art.  5.  et  1.  contraGent.  cap.  74. 
Species  manere  post  actum  intelligendi, 
probatque  quatuor  claris  et  efficacibu:; 
rationibus.  Idem  liabet  August.  10.  Con- 
fess.  a  cap.  8.  et  Magister  1.  rf.  3.  Est  etiam 
expresse  Aristotelis  1.  de  Anima,  cap.  5. 
ubi  ait  intelleclum  posse  esse  in  actu  primo 
sine  secundo,  et  lib.  de  Mem.  c.  2.  tenet 
dari  memoriam  intellectivam.  Scotus  I.  d. 
3.  qu.Tst.  6.  num.  26.  pro  eadem  adducit 
ex  Philosopho  duo  loca,  unum  2.  de  .inima, 
_  text.  15.  et  55.  quod  habens  habitum  scien- 
-  tiae,  est  in  potentia  accidentali  ad  scien- 
'  dum,  quod  est  nullo  intrinseco  carere,  ut 
exeat  in  actum,  nisi  ab  aliquo  extrinseco 
impediatur,  ut  ibi  dicitur ;  id  autem  dici- 
tur  ese  in  polentia  essenliali,  quod  caret 
concausa  intrinseca.  Alter  locus  est  3,  de 
Anima,  text.  18.  37.  38.  ubi  dicilur  quod 
intellectus  potest  esse  sapiens  de  se ;  sed  ne- 
quit  sapiens  esse  si  non  habet  objecta  sibi 
proesentia  in  e.sse  intelligibili ,  quod  fit  per 
species.  Alia  duo  loca  Aristotelis  adducit 
Scotus  ad  idem  4.  dist.  45.  q.  3.  quibus 
probat  dari  memoriam  intellectivam,  quam 
ibi  fuse  probat  dari.  Vide  ipsum  etiam  ibi 
quxst.  2.  ubi  probatanimam  separatam  co- 
gnoscere  quidditates,  quas  antea  in  via  co- 
gnovit,  quod  aliter  evenire  nequil  nisi  ex 
conscrvatione  specierum. 
Objectiones  contra  conservationem  specie- 
rum  solvuntur 
Objicitur  pro  opposita  parte,  primo  :  Ha- 
bilus  opinativi  non  manent  in  anima  sepa- 
■  rata  ;  ergo  neque  species.  Respondetur  :  Si 
illa  anima  non  habet  aliam  notitiam  per- 
fectiorem  de  objecto  opinionis,  incompati- 
bilem  cum  opinione,  quod  haec  manel , 
quia  non  est  quare  desinat  esse. 
'  Objicies  secundo,  species  in  anima  sepa- 
rata  manent  frustra,  quia  non  movent  nisi 


conversione  facta  ad  phantasma,  etsicut  ab 
hoc  dependet  in  fieri,  et  ita  in  conservari, 
et  operari.  Respondetur  cum  Scoto  4.  dist. 
43.  quaest.  2.  quod  lunc  non  essent  frustra, 
sed  per  eas  posset  anima  intelligere  sicut 
anlea,  neque  dependent  in  conservari  a 
phanlasmate,  sicut  nec  habitus  ab  actibus, 
quibus  gignitur  ;  neque  etiam  in  fieri  de- 
pendent  ab  eo,  nisi  quando  anima  est 
unila,  et  pro  hoc  slatu  ;  unde  anima  sepa- 
rala  acquirit  novas  species,  ut  habet  Scotus 
ibi,  sicut  et  Angelus,  de  quo  agit  2.  c^.  3. 
quxst.  11. 

At  dices ;  non  erit  tunc  unde  intelligere 
incipiat  anima  per  lales  species ,  quia  non 
est  recurrendum  ad  sensus  parliculares 
muventes,  neque  ad  phantasma  efficacius 
movens,  quia  ista  non  sunt.  Respondetur 
cum  Scoto,  tunc  inchoari  intellectionem  a 
specie  efficacius  movente ,  quod  si  oequales 
sint  species,  ab  ea  ad  quam  magis  inclina- 
tur  potentia,  neque  forte  possibile  est  quin 
alterum  horum  adsit.  Quomodo  autem 
prima  cogitatio  sit  in  potestate  voluntatis, 
dictum  est  supra  quaest  11.  annot.  2.  et  vi- 
deri  polest  Docior  2.  d.  42.  quxst.  4. 

Objicies  tertio,  2,  Corinth.  13.  dicitur 
quod  scientia  evacuabilur;  ergo  et  species 
Respondetur,  tantum  vult  Pauius  quod  ad- 
veniente  beata  scienlia,  non  erit  necessa- 
rium  ministerium  «sensuum  ad  scientiam, 
et  quoad  hoc  cessabit  scientia  hic  acquisita. 
Ita  D.  Thom.  tbi  lecl.  3.  Magister,D.  Bonav. 
Rich.  Dur.  et  alii  3.  c/.  31.  manebit  tamen 
habitus  et  species  scientiarum.  Unde  ex- 
pedit  ul  ait  Hieron.  in  prologo  biblise,  ut 
hic  diicamus  in  terris,  quorum  scientia  no- 
biscum  maneat  in  coelis.  Vide  Scotum  4.  d. 
45.  g.  1.  ubi  de  hac  re  exacte  tractat. 


QU.-ESTIO  XV 

Utrum  intellectus  noster  sit  inunateria- 

lis 


August.  lib.  di  Trin.cap.  6.  et  inlib.  Retract.cap. 
5ti.  Greg.  4.  Dialoy.  cap.6.  etlib.  b.Moral.  cap. 
26.  Damasc.    /(6.    1.   fidei  cap.    12.    Nyssen.  »n 


Species 
jion     de- 
pendenl 

in   conser- 

vari    a 
p/iantas- 

mate,    nec 

de    per    se 

in  fieri. 


Unde     de- 
termina- 
tur    intel- 
lectus    se- 
paralus  ad 

primaiH 
intellectio- 
n«in  ? 


to. 

Qua'scien- 
tia  evacu- 
abitur  in 
patria  ? 


554 


DE  ANIMA 


lib.  de  Opificio  hominis,cap.  4.  et  15.  D.  Thom. 
qiKvst.  75.  artic.  2.  et  2.  cont.  Gent.  79.  Julius 
Scaliger  exercitat.  307.  nion.  33.  Conimbr.  tracl. 
de  Anima^aepai ata  disp.  i.art.  3.  Complut.  dwi. 
16.  de  Aninia  q....  g.  2.  vide  Doclorem  in  dispu- 
tatis,  q.l. 

I.  Arguitur  quod  sic,  secundum  Com- 

mentatorem  3.  de  Anima,  comm.  12. 
omne  recipiens  denudatum  est  natura 
recepti ,  quia  ut  ipse  probat,  aliter  idem 
reciperet  seipsum,  et  esset  movens  et 
motum  :  sed  intellectus  noster  intelligit 
formas  existentes  in  materia,  recipiendo 
earum  spccies,  ut  vult  PliilosoplmsS.  de 
Anima,  text,  17.  18.  et  19.  igitur,  etc. 

PraEterea,  oportet  inlellectum  ad  hoc 
quod  intelligat,  recipere  formas  univer- 
sales  et  abstractas ;  sed  si  esset  materia- 
lis,  reciperet  eas  particulariter  tantum, 
et  ut  particulares  ;  igitur,  etc. 

Praeterea.anima  est  forma corporis  aut 
secundum  se  totam  ,  et  sic  nihil  ejus  est 
materia  ,   quia   materia  non  potest  esse 
forma  alterius,    aut  secundum  aliquid 
sui  tantum ;  illud  autem   dicimus  ani- 
mam   secundumquod  est  forma  ,  et  ip- 
sam   recipiens  dicimus  animatum.   Et 
hoc  confirmatur  sic  ;  proprietas  conve- 
niens  toti  ratione  unius  partis  tantum, 
et  non  alterius,  non  convenit  toti  primo, 
ut  patet  5.  supra,  et  7.  Physicorum,  text. 
2.  verbi  gratia,  motus   saltus,   et  pro- 
gressivus  convenit  animali  ratione  ani- 
m£e  tantum,  non  autem  rationecorporis, 
quod  quantum  est  de  se  movetur  tan- 
tum  deorsum,  quia  grave  est.  Similiter, 
motus  deorsum  convenit  animali  ratione 
corporis  tantum,    et  ideo  neutrum  eo- 
rum  convenit  animali  primo,  sed  infor- 
mare  convenit  animce  ratione  formie,  et 
non   ratione   materi»,  quod  oportet  di- 
cere,  si  sit   compositio  ex  materia   et 
forma ;  et  sequitur  quod  non  sit  primo 
actus  corporis,    quod  est  contra  defini- 
tionem  ejus. 
2.  Prseterea,  si  sit  compositio,  aut  forma 

animae  est  adaequata   suae  materite,  et 


sibi  proportionata,  aut  non.  Si  sic,  igi- 
tur  non  potestcorpusmformare  substan- 
tialiter;  si  non,  igitur  secundum  unum 
gradum  perficit  materiam,  et  secundum 
alium  corpus,  id  est,  secundumgradum 
quo  excessit  materiam  propriam  :  cum 
igitur  anima  separata  nuUum  corpus 
perficiat,  ille  gradus  ei  supertlueret.  Pra^- 
terea,  operatio  correspondet  potentia? ; 
sed  operatio  intellectus  nostri  est  imma- 
terialis  ,  quia  est  respectu  objecti  imma- 
terialis,  scilicet  universalis,  quod  ut  est 
objectum  intellectus,  est  immateriale , 
quia  secundum  Philosophum  3.  de  Ani- 
ma,  text.  12.  sicutres  sunt  separabilesa 
materia,  sic  sunt  intelligibiles  :  igitur, 
etc. 

Gontra  ;  secundum  Boetium,  forma  in  opposi 
simplex  subjectum  esse  non  potest :  ani- 
ma  autem  est  subjectum  multis  acci- 
dentibus  ;  igitur,  etc.  Praeterea,  anima 
potest  pati  ab  igne  infernali,  et  recipere 
operationem  propriam,  qua3  est  prin- 
cipium  patiendi. 

SCHOLIUM 

Juxia  fundamenta  Philosophi,  atque  alio- 
rum  asserentium  ad  pluralitatem  indi- 
viduonim  requirimateriam,  probabile vi- 
deri  animam ,  et  Angelum  habere  mate- 
rias.  Vide  Doctorem  2.  d.  3.  q.  6.  7.  et 
annotat.  3. 

(a)  Respondeo,  quod  probabiliter  potest  ^ 
dici  quod  in  anima  sit  materia,  et  secun- 
dum  fundamenta  Philosophi,  et  eorum 
qui  ponunt  contrarium;  quorum  unum, 
quod  pluralitas  individuorum  in  una 
specie  requirit  materiam  in  illis  indi- 
viduis  :  quod  patet  12.  Met.  text.  49.  ubi 
dicit  quod  non  sunt  plura  prima  moven- 
tia  ccelum  in  eadem  specie,  quia  pri- 
mum  non  habet  materiam.IIoc  etiam  pa- 
tet  per  adversarios  ponentes  materiam 
principiumindividualionis,  seil  in  specie 


QUi^STIO  XV 


555 


^    ,      ^   anim»  rationalis  sunt  plura  individua, 

)e   hoc  2.  ' 

;.  3.  q.  4.  et  ipsa  a  corpore  separata  ;  igitur,  etc. 

Dices  sic  :  contrarii  dicunt  quod   ani- 
L  ma  bene  habet  materiam  quam  perficit, 

i  vel  quam  est   apta  nata   perficere,  sci- 

licet  corpus  :  et  ratione  aptitudinis  ad 
diversa  corpora  perfectibilia,  ipsa  sepa- 
rata  potest  plurificari,  non  autem  habet 
materiam  ex  qua  fit. 

Contra  eos  :  anima  non  est  propter 
corpus,  sed  potius  e  converso  ;  ergo  nec 
distinctio  et  pluralitas  animarum,  est 
propter  distinctionemcorporum,  sed  po- 
tius  e  converso.  Unde  Commentator  1. 
de  Anima,  et  7.  Met.  dicit,quod  membra 
leonis  differunt  a  membris  cervi,  quia 
differunt  animai  eorum,  et  non  e  con, 
verso.  Pra3terea,  destructis  fundamento, 
vel  termino  relationis  non  est  relatio  : 
sed  inclinatio  ista,  aptitudo  ad  corpus 
est  quaedam  relatio ;  igitur  destructo  cor- 
pore  post  mortem,  non  est  talis  inclina- 
tio  animse  ad  corpus.  Et  confirmatur, 
quia  entis  ad  non  ens  non  potest  esse  re- 
latio  realis :  relativa  enim  sunt  simul 
natura,  anima  separata  est,  non  autem 
ejuscorpus  quod  informavit  ;  igitur.etc. 

Praeterea,  si  distinctio  animarum  esset 
tantum  ex  parte  corporum,  Deus  non 
posset  causare  duas  animas  sine  corpo- 
ribus,  si  per  corpora  distinguerentur, 
nec  etiam  per  incllnationemad  illa  ;  igi- 
tur,  etc. 

Praeterea,  omnis  forma  respectiva 
praesupponitaliquid  absolutum  priusse, 
in  quo  fundatur  :  sed  inclinatio  illa  ad 
corpora  est  quaedam  forma  respectiva 
fundata  in  animae  essentia,  quae  sic  in- 
clinatur  ;  ergo  essentia  animaB  est  prior 
illa  inclinatione :  prius  autem  non  dis- 
tinguitur  per  posterius,  sicut  nec  cons- 
tituitur,  sed  e  converso  ,  ergo,  etc. 

Praeterea,  ista  inclinationonest  de  es- 
sentia  anim»,  quia  anima  est  absoluta 
in  se  ;  igitur  potest  intelligi   intellectu 


essentiali  sine  tali  inclinatione  ,  et  per 
consequens  distinguitur  una  ab  alia  es- 
scntialiter  sine  inclinatione  ad  diversa 
corpora.  Praeterea,  anima  non  habet  ta- 
lem  inclinationem  ad  tale  corpus  ;  igi- 
tur,  etc. 

Secunda  ratio  principalis  est  haec ;  Si-  Jaao.^''* 
cut  operatio  arguit  formam,  ita  proprie- 
tas  materialis  materiam  ;  sed  proprietas 
materi»  quantum  ad  suum  esse,  et  quan- 
tum  ad/?e;'i,  reperitur  verius  in  spiri- 
tualibus  quam  corporalibus  ;  proprietas 
enim  materias,  quantum  ad  esse  est, 
quodestingenerabilis  et  incorruptibilis, 
sed  in  quantum  ad  /ieri,  quod  tantum 
producatur  per  creationem  ,  hsec  autem 
magis  reperiuntur  in  spiritualibus.  Si- 
militer  substare  accidentibus  sicut  qua- 
litatibus  corporalibus  corpus  subest,  ita 
anim«  spiritualibus,  sicuthabitibus  ani- 
mse.  Quod  autem  haec  sit  proprietas  ma- 
teriiB,  patet  per  inductionem  :  non  enim 
est  proprietas  compositi  nisi  ratione  prin- 
cipiorum  ;  nec  etiam  formjE,  quia  ejus 
est  actuare,  quse  est  proprietas  contra- 
ria  ;  igitur  ratione  materife  inest  alicui 
substare  accidentibus  ,  ergo,  etc.  Tertio 
sic  :  Angelus  habet  materiam  ;  ergoani- 
ma.  Probatioantecedentis;  quia  in  quo- 
cumque  genere  sunt  principia  com- 
munia,  non  tantum  appropriata,  sed 
etiam  realiter  differentia,  oportet  omnia 
illius  generis  ex  eis  esse  composita  ,  talia 
sunt  principia  in  genere  Substantia^. 
Probatio  actus  et  potenlia  sunt  prin- 
cipia  communissima  in  quolibetgenere: 
actus  autem  in  genere  Substanti^e  est 
forma,  et  potentiain  eodem  genere  est 
maleria  ;  igitur  materia  et  forma  sunt 
principia  communissima  in  genere  Sub- 
stantiai.  Idem  patet  8.  Met.  igitur  cum 
Angelus  sit  species  substantiEe,  est  ex 
eis  compositus.  Sed  ad  hoc  diceret  Phi- 
losophus,  quod  Angelus  non  est  in  ge- 
nere  aliquo,  sed  extra ;  ideo,  etc. 


556 


DE  ANIMA 


Quarto,  idem  sic  ostendo  ;  siciit  im- 
possibile  est  aliquod  agens  secundum 
agere,  nisi  coagente  primo,  ita  impos- 
sibile  est  aliquid  pati  nisi  in  virtute  pri- 
mi  passivi ;  sed  certum  est  quod  Angeli, 
et  anima3  patiuntur,  et  bona  sicut  boni 
Angeli  ,  et  mala  etiam  ab  igne  corpo- 
rali  sicutmali  Angeli  ;  ergo,  etc.  Ad 
lioc  eliam  est  auctoritas  Gommentatoris 
8.  Met.  ubi  dicit  quod  corpora  ccelestia 
non  habent  materiam  generabilem,  sed 
habent  aliquam,  sicut  est  dispositio  in 
materia  intellectus.  Item,  Boetius  super 
Prgedicamenta  dicit,  quod  relictis  extre- 
mis,  Philosophus  agit  de  substantia  com- 
posita  :  animaest  de  genere  Substantias; 


potentialius  est  imperfectius.  Pr^terea, 
August.  12.  Confess.  Duo  fecisti  Do- 
mine,unwn  prope  te,  scilicet  Anfjelicam 
naturam ;  et  unum prope  nihil,  scilicet 
materiam primam:  sed  si  alia  esset  im- 
perfectior,  scilicet  Angelorum,  non  est 
prope  nihil  ;  ergo,  etc. 

Prseterea,  in  linea  Praedicamentaliest 
unus  processus  a  primo  ad  ultimum  , 
quorum  quiUbet  est  tantum  unus,  sicut 
unius  Unese  duo  termini  tantum,  quorum 
quilibet  est  unus  tantum :  sed  termini 
lineae  Pra^dicamentaUs,  et  contentorum 
in  ea  sunt  actus  primus,  et  materia  pri- 
ma  ;  igitur  cum  sit  una  linea,  est  una 
materia  prima  :  si  enimessent  duoprin- 


ergo  etc    Item,  Boetius   de   Unitate  et     cipia  potentialia,  et  duo  ordmes  entmm 


Uno  dicit,  quod  anima  et  Angelus  quod- 
libet  istorum  estunumconjunctionema- 
teri«  et  formae.  Possunt  enim  aliqua 
esse  unum  conjunctione,  qu«  tamen 
non  sunt  unum  continuitate,  ut  dicit  ul- 
terius. 

RESOLUTIO 

In  anima  et  Angelo  juxta  prxdicta  fun- 
damenta,  est  materia  ejusdemrationis 
eum  materia  corporalium.Vide  annot. 
et  Doct.  2.  d.  14. 

(b)     Ad  quaistionem,  dicendum  quod  si 

ex  explicatione  ita  debet  esse,   quod   in  ,  .    . 

anima,  vel  Angelo  est  materia  qu^  est  cenna  in  Physica  sua  cap.  3.  dicit,  quod 

eiusdem  rationis  cum  materia  corpora-  in  corporibus  superioribus   et   mferio- 

lium    Ouod  probo  sic  :  quia  non  diceres  ribus  est  materia  ejusdem  rationis.  Ma- 

eas  diversarum  rationum,  nisi  una  esset  teria,\^^vni,subjecUi  fonmequ.vnon  cor- 

perfectior,  et  nobilior  alia.  Si  spiritualis  rumpitur,est  una,  et  subjecta  form^qux 

est  nobilior  corporali ;  aut  igitur  cst  per-  corrumvilur,  est  apta  nata  succipere  om- 

fectior  in  potentialitate,  vel   in   acluali-  nem  formam,  et  si  non  reciptt,  hoc  est 

tate  •  si  in  actualitate,  igitur  nonest  ma-  ratione  sux  formx. 

teria  prima,  quainihilactualitatishabet:         Sed  contra  praedicta  potest  sic  argui ; 

si  in  potentialitate  ;  igitur  est  imperfec-  quia  tunc  sequeretur  quod   Angelus  et 

tior,  cujus  oppositum  supponcbas,  quia     anima  essent  corruptibiles,si  essent  ma- 


super  isla  fundati.  Prgeterea,  si  una  es- 
set  nobilior    alia,   cum    nobiliori  per- 
fectibili  perfectioneessentiali  respondeat 
perfectio  nobilior,  sequitur  quodmateria 
corporum  cojlestium   perficiatur   forma 
nobiliori,quam  materia  corporum  infe- 
riorumised  materia  corporalis  corruptibi- 
lium  aliquorum  perficituranima  rationali 
igitur  materiacorporumcoelestium  peifi- 
citur    anima    rationali,     vel    perfectio- 
ne  nobiliori,  et  per  consequens  corpora 
cffilestia  sunt  animata.Ad  hoc  est  auctori 
tas  Commentatoris  2.Me/.superiIIo  capi- 
tulo  secundum  antiquam  translationem: 
Quoniam  in  fundamento    naturx    nihil 
est  distinctum  :  et  Iioc  exponit  de  materia 
prima,  quae  dese  est  indistincta:  et  Avi- 


QU.flSTIO  XV 


557 


teriales,  hoc  esl  inconveniens;ergo,  etc.     in  quibus  est  materia,  ibi   est  potentia 
Probatio  consequentia?,   materia  est  ex     contradictionis,  scilicet  ad  csse  et   norx 


qua  res  potest  esse  et  non  esse,  7.  Met.  et 

2.  deGenerat.  text.  20.  21.    Praeterea, 

quod  convenit  aiicui  essentiaiiter,   con- 

venit  sibi  semper  et  inquolibet  tempore, 

sed  materiae  convenitessentialiterappe- 

titus  formarum  generabiIium,etcorrupti- 

bilium  ;  si  igitur  in  Angelis   velanima, 

esset  materia  prima,  appeteret  natura- 

liter  istas  formas  tanquam   existens   ad 

eas  in  potentia  naturali.  Pr^eterea,  cui- 

libet  potentiai  naturali  passiva^  corres- 

pondet  potentia  activa  in  natura,  ut  pa- 

teiprimo  Cceli  et  Mundi  :    si    igitur  in 

spiritualibus,  et  istis  inferioribus  sitma- 

teria  ejusdem  rationis,  cum  materia  in- 

feriorum  sit   in  potentia  passiva  redu-     niens,  quod  aliquid   divisim  secundum 

cibili  per  agensnaturale  ad  formam  na-     se  consideratum  sit  defectibile,  quod  ta- 

turalem,  eadem  ratione  agens  naturale     men    annexum    alii   est    necessarium  , 

poteril  potentiam  spiritualium  passivam     exemplum  de  anima  viatoriset  beati,  vel 


esse;  igitur  omne  tale   est  corruptibile. 
Dicunt  aliqui     quod  non   est  inconvc- 
niens,  ccelum  quantum  est  de   se  esse  Cceium  an 
corruptibile  secundum  quid,  quia  ratio-  bue  ?  2.  d. 

14 

ne  materia?  ;  tamen  connexio  ma- 
terise  et  formae  ejus  est  necessa- 
ria  ratione  forma3  tantum  ;  quia  igitur 
talis  connexio  non  estcontingensexpar- 
te  utriusque  extremi,  sed  ratione  mate- 
rife  tantum  ;  quod  tamen  requiritur  ad 
hoc,  quod  aliquid  sit  simplicitercorrup- 
tibile,  ideo  ccelum  non  est  simpliciter 
corruptibile ,  imo  magis  incorruptibile 
rationepartis  principalis,  et  ita  dicitur 
de  Angelis  et  anima.  Xec  est   inconve- 


reducere  ad   actum   potentiarum  natu- 
ralium  ,  et  sic  etiam  corrumpere  ,  et  sic 
erunt  corruptibilia. 
Scot.  2.  d.  (c)     Ad  primum  istorum,dicendum  quod 
4. '  '  illa  non  est  defmitio  materia^  secundum 

se,  sed  ut  est  annexa  formaj  et  contra- 
rietati  naturali ,  quia  nihil  corrumpitur 
naturaliter,  nisi  quod  alteratur  :  et  de 
tali  forma  naturali  et  materia  sibi  cor- 
respondente  loquitur  ibi  Philosophus, 
ostendendo  qua?  requiruntur  ad  gene- 
rationem     naturalem :  materia     autem 


in  DTatia  confirmati  :  sic  materia  coeli 
quantum  est  de  se,  est  in  potentia  con- 
tradictionis,  tamen  a  forma  coeli  deter- 
minatur  ad  unam  partem  tantum. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  intellectus        9. 
noster  est  in  potentia  naturali,  et  desi-  ?og.'n!"2.' 
derium  naturale  habet  ad  omnia   intel-  f^^  \^   ^; 
ligibilia  intelligenda,  et  adbeatitudinem  ^-  ^-^-  ^•* 
consequendam  ;  secundum  Augustinum 
tamenex  puris  propriissibi,veI  creaturje 
cujuscumque  nonpotest   ad   hoc   attin- 
gere  ;  non  igitur  omni  potentia^  passivae 


coeli  et  spiritualium  non  est  annexa  tali     naturali  correspondet  activa  naturalis, 


X. 

Ilalio  ma- 

terirr      xc- 

cundum 

3€. 


formas,  et  contrarictali  ;  et  ideo,etc.  Un- 
de  Avicenna  ibi  supra  dicit,  quod  coe- 
lum  est  incorruptibile,  non  ratione  ma- 
teriae,  sed  ratione  formae,  cui  non  est 
conlrarietas:  ratio  autem  materiie  secun- 
dum  se  nec  cst  quid,necquale,nec  quan- 
tum,  elc.  sed  est  potentia  unumquodque. 
Sed  contra;  omnis  potentia  passiva 
est  potentia  contradictionis,  9.  Met.text. 


qua3  possit  effective  ipsam  reducere  ad 
actum  ,  sed  sufficit  potentiac  passivae  na- 
turali,  quod  a  natura  sua  habeat,  quod 
possit  recipere  illam  perfectionem,  ad 
quam  potentiam  habet  naturalem  ,  et  hoc 
sive  ab  agente  naturali,  sive  supernatu- 
rali ;  sicut  homo  de  natura  sua  habet 
potentiam  ad  fidem  et  charitatem,  non 
tamen  potentiam   habet  qua  de  natura 


com.  17.  potentia  materiasinquocumque     sua  tantum,  et  ex  virtute  propria  effec- 
sit  materia,  est  potentia  passiva  ;  igitur     tive  possit  eam  habere  ,  sed  a  Deo  gra- 


558 


DE  ANIMA 


tiam  infundente.  Unde  Augustinus  de 
Vera  religione,  posse  habere  fidem  et 
charitatem,  est  de  natura  fidelium  ;  ha- 
bere  autem  est  gratige.  Sicin  proposito, 
materia  spiritualium  quantum  est  de 
se,  est  in  potentia  ad  omnes  formas  sub- 
stantiales  tam  corporales  quam  spiri- 
tuales  ,  sed  non  est  agens  naturale  quod 
iliam  potentiam  ad  actum  possit  redu- 
cere,  quia  estconjuncta  forma^  insepa- 
rabili,  ut  visum  est. 

Ad    primum    principale,    dicendum 
quod   bene    caret  materia    sensibili  et 
forma  naturali ,  nontamen  oportetquod 
careat  omni  forma  spirituali  perficiente 
Recipiens   materiam  ,  quia  sic  careret  seipso.  Vel 
a    natura  aliter,  diccndum  quod  receptivum  dici- 
po3<r!"^'  tur  aliquid  recipere,  vel  secundum  esse 
3"^''  8  ad  naturale  ,  et  sic  oportet  illud  esse  denu- 
3-  datum  a  natura  recepti    vel  secundum 

esse  intentionale  ,  et  tale  si  est  recepti- 
vum  organicum,  necessarium  est  ipsum 
denudari  a  natura  recepti,  non  totaliter, 
sed  ab  excellentia  recepti,  sicut  sen- 
sus  tactus  ab  excellentia  tangibilium. 
si  autem  est  receptivum  non  organicum, 
ut  intellectus,  major  non  est  vera  ,  quia 
tunc  denudaretur  a  propria  nalura,  cu- 
jus  intellectum  potest  recipere. 
10.  Sed  quare  magis  receptivum  organi- 

c '?>">«>•  co-  cum,  quam  non  organicum  ?  Dicendum, 
^^.'d^t  Tc-  quod  in  corporalibus  receptivum  habet 
ciperc    e-  oppositam  dispositionem  respectu  recep- 
ciem?        ti,sicut  recipicns  colorem  intentionaliter, 
debet  esse  non  terminatum  ;  sed  color  re- 
ceptusmaterialiter  in  objecto,  habet  esse 
terminatum.  Similiter  sensusest  in  me- 
dietate,  objectum  autem  in  excellentia, 
non  sic  autem  cst  in  intellectu ;   ideo, 
etc. 

Ad  aliud,  dicendum  quod    minor  est 

dum.         simpliciter  falsa  ,  quia  quod  aliqua  reci- 

piantur  particuiariter  tantum,   hoc  non 

est  propter  materiam  tantum  ejus  in  qua 

recipitur,  sed  propter  materiam  exten- 


sam.  Unde  materia,  sub  quacumque 
forma  ponatur,  recipit  aliquid  secun- 
dum  conditionem  illius  formge,  ut  pa- 
tet,  si  materia  aeris  quiB  propter  for- 
mam  aeris  recipit  calorem  spiritualiter, 
fiat  sub  forma  corporis  terminati,  reci- 
pit  calorem  materialiter,  non  intentio- 
naliter. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  secundum   ^^  (gr- 
diversos  gradus  in  formis,  pluresformae  reTformce 
possunt  unam  materiam  jam  informare,  '""  eodem 

^  •'  coynposito. 

per  hoc  quod  forma   praecedens  tenet  se  Scot.  i.  d. 
ex  parte  materice  ,  et  hoc  terminat  po- 
tentialitatem  ejus,  disponendo  ipsam  ad 
formam  sequentem  ;  sicut    e  converso, 
una  forma  potest  plures  materias  infor- 
mare  per  hoc  quod  altera  se   tenet  ex 
parte  formae,   scilicet  illa  quas    est  sibi 
immediatior  et  intimior,  et  sic  totum 
compositum  ex  forma  et  materia  anim^, 
informat  corpus,  non  ratione  materi^, 
sed  tantum  ratione  formae  principaliter 
informantis    materiam    propriam.    Ad 
majorem  igitur  rationis  dicendum,  quod    Eadem 
ipsa  tota  informat  corpus  ,  et  isto  modo  '/eT^in^or- 
potest  dici,   quod  secundum  se  totam,  J"^^/""'^" 
non  tamen   ratione  totius,  sed  ratione 
partis,  et  sic  ly  secundum  5e,pra3dicans 
rationem  informandi,  non  secundum  se 
totam  informat. 

Ad  confirmationem  dicendum,  quod       ii. 
aequivocat  de  primo\  uno  enim  modo 
dicitur  ut  opponitur    ei,   quod  est  per 
accidens  :  alio   modo,    ut  opponitur  ei, 
quod  est  secundum  partem.  Loquendo 
de  primo  isto  secundo  modo,   vera  est 
major ,  sed  primo  modo  falsa  est ,  quia 
quod   alicui    essentialiter    convenit,   ei 
primo  etnon  per  accidens  convenit,  si- 
cut  rationale  convenit  homini  primo  isto 
modo  sumplo,  tamen  convenit  sibi  ra- 
tione  partis,  scilicetanimae,  non  ratione 
totius.  Isto  modo  anima  est  primus  ac-  co^ivonr 
tus  corporis  ,  quia  est  actus  essentialis  ^'pUcHer 
ejus  ,  et  ideo  non  oportet  quod  lioc  con-  '^°>'^'"y**- 


f 


QU^STIO    XV 


559 


Ad  quar- 
lum 


A'l  quin- 
tum. 


Ad  sex- 
tum. 


veniat  ratione  totius,  sed  sufficit  quod 
ratione  suse  forma?. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  non  est  in- 
conveniens  eamdem  formam  perficere 
plures  materias,  si  in  perficiendo  exce- 
dat  suam  vel  aliam  materiam ,  sic  de 
anima  respectu  corporis  ;  videmus  enim 
quod  anima  per  diversas  perfectiones 
unam  partem  corporis  perficit,  et  aliam 
etiam  aliter  dispositam.  Sic  in  proposito 
non  videtur  inconveniens  quod  per  for- 
mam  ejus  perficiat  diversas  materias  non 
asque  primo  ,  et  quae  non  sunt  totaliter 
unius  rationis,  quia  una  est  corporalis, 
et  alia  non. 

Ad  aliud.dicendum  quod  forma  animas 
excedit  suam  materiam,  non  tamen  est 
divisibiiis,  nec  habens  gradus  reales, 
sicut  forma  accidentalis,  sed  ipsa  sim- 
plex  existens  informat  materiam  jam 
propriam  et  corpus.  sicut  tota  essentia 
animae  informat  unam  partem  corporis, 
et  aliam. 

Ad  ultimum,  dicendum  quod  non 
concludit,  quia  Angelus  intelligit  sin- 
gulare,  non  tamen  universale  ;  igitur 
sequitur  secundum  hoc,  quod  sua  cs- 
sentia  esset  singularis  et  materialis, 
quia  intelligit  materiale. 

Prseterea,  aut  intelligisde  omni  modo 
operandi,  quod  correspondeat  operatio 
potentiae,  vel  operanti :  fulsum  assumis, 
quia  operatio  habet  modum  transeun- 
tem,  operans  autem  est  substantia,  vel 
potentia    permanens  aut  de  modo  de- 


ANNOTATIONES 

Co.NCLUSlO    I 

Secundum  Philosophum,  et  Divum  Tho- 
mam  probabile  est  in  anima  esse  mate- 
riam  primam. 


12 


(a)  Respondeo,  quod  probabiliter  potest  di- 
c/,  quoi  in  anima  sit  materia,  et  secundum 
fundamenta  Philosophi,  et  eorum  qui  po- 
nunt  contrarium,  scilicet  Divi  Thomae  1. 
part.  quoest.  50.  art.  2.  Doctor  non  ponit 
hanc  conclusionem  ut  suam,  sed  tantum 
ait  probabiliter  dediici  ex  fundamentis 
Philosophi,  et  Divi  Thomse  :  ait  enim  ille 
5.  Met.  text.  12.  loco  hic  citato,  et  alias 
ssepe,  quod  unum  numero  sunt,  quorum 
materia  est  una,  et  Divus  Thomas  2.  part. 
qu!BSt.  7.  art.  1.  efi.  et  quxst.  50.  art.  4. 
ex  Philosopho  vult  materiam  esse  princi- 
pium  individuationis  ,  et  ideo  negat  plures 
posse  esse  Angelos  ejusdem  speciei,  quia 
materia  carent ,  de  quo  fuse  Scotus  2.  dis- 
tinct.  3.  quasst.  7.  ergo  cura  sint  plures  nu- 
meroanimae  rationales,  ex  illofundamento 
sequitur  quod  habent  materiam.Quod  vero 
dicunt  animas  numero  distingui  per  apti- 
tudinem,  vel  inclinationem  ad  corpus  effi- 
caciter  rejicit  Doctor,  primo  :  quia  anima  Anima' 
non  est  propter  corpus  ;  ergo  nec  distin-  "°'^  '^""    '' 

...     ,    ^  ,      .  tinguuntu 

guitur  per  illud.  becundo,  illa  mclinatio  ad    numero 
corpus  non  existens,  est  relatio  rationis.  ^Zidhflm 
Tertio,  inclinatio  illa  est  forma  respectiva  ;  "'^  corpus. 
ergo  supponit  fundamentura,  nempe  hanc 
animam;  ergo  non  dislinguit  eam.  Ilanc 
urget   Scotus   2.  dist.   3.  quxst.  7.   «.44. 
anima  non  plus  inclinat  ad  hoc  numero 


terminato.  Si  autem    intelligis  de   alio     corpus,  quara  ad  ilIud;ergo  non  fit  una 


modo,  quam  de  isto  de  quo  gssumis  in 
minori,  nihil  est  ad  propositum :  si  au- 
tem  de  primo,  petis  principium. 


numero  per  istaminclinationem. 

Videtur  ergo,  cum  Philosophus  et  Divus 
Thomas  dicauL  id  quod  nou  habet  mate- 
riam,  mulliplicari  non  posse,  et  simul  ad- 
mittant  esse  plures  individuas  animas  ra- 
tionales,  ex  hoc  eorum  fundamento.admit- 
tendara  esse  raateriara  in  anima  rationali. 

Secundura  fundamentura,  de  proprieta- 
tibus  raateriae,  scilicet  quod  sit  ingenerabi- 
lis  el  incorruptibilis,  potius  conveuit    sub- 


13. 


560 


DE  ANIMA 


stantige  spirituali  quam  corporali.  Prcete- 
rea,  proprielas  substandi  accidentibus,qu8e 
conveniunt  composilo  ratione  materioe,  et 
non  ratione  formK,  cujus  est  tanlummodo 
actuare,  reque  bene  convenit  respectu  acci- 
dentium  spiritualium,   sicut  corporalium  , 
et  sic  ponenda  erit  materia  subslans  spiri- 
tualis.  Hoc  fundamentum  commune  est  se- 
quentibus  Philosophum.    Terlium  funda- 
mentum  ipse  Scotus  rejicit,  quia  facile  es- 
set,  eo  negato,sustinere  Philosophum.Quar- 
lum  fundamentum,  sicut  repugnat  agens 
secundum  agere  nisi  in  virtute    agentis 
primi,  ila  et  passum  secundum  pati,  nisi 
in  virtute  passivi  primi ;  cum  ergo  animce 
paliantur  habent  passivura  primum,  scili- 
cet  materiam.   In  hoc  tangitur  difficultas, 
an  secundum  Pliilosophum  admiltenda  sil 
creatio,  auia  erat  commune  Philosophorum 
losophus   dictum  :  ex  nihilo   nihil  fit,  et   secundum 
"^reailo-    Scotum  non  negavit  Philosophus  creatio- 
nem  ?        ^q^-^  3)3  seterno,  de  quo  late  l.  dislinct.  2. 
qusest.  2.  et  2.  distinct.  1.  qxiae^t.  2.  negavit 
tamen  creationem  in  tempore,  de  quo  Doc- 
tor  ibi,  et  1.  dist.  8.  qua^st.  6.  num.  8.   ubi 
ostenditex  ipso  Philosopho,  el  Commenta- 
tore  quod  posuerunt  Deum  necessario  cau- 
sare,  et  sic  necessaria  erant  qua3  ab  ipso 
immediate  erant.  Sed  quando  producit  ali- 
quid  mediante  motu,  secundum  ipsos,  est 
conlingens  et  difformis,Iicet  uniformis  sit 
et  necessarius  prout  est  a  primo  motore. 
Unde  licet  concederet  Philosophus  animam 
de  novo  accipere  esse  (dubium  enim  est 
quid  de  ejus  inceptione  senserit)  non  ideo 
poneret  eam  creari,  (etsi  secundum   ejus 
principia  non  poneret  eam  effici  ab  aliqua 
Secundum  ^»^5»  naturali :  quia  12.  Metaphysic.  text. 
Phiioso-    17,  ponitesse  incorruptibilem ,  qualis  se- 
aliilna  Z  cuudum  ipsum  non  est  aliqua  forma  nalu- 
i^Scuu   raliter  producibilis)  sed  diceret  eam  pro- 
essei  crea-  ^^pj   g^j  produclionem  compositi,   sicut  se- 
cundum    eum    producitur    forma    ignis, 
quod,  explicando  ipsum,  tractat  Scotus  4. 
distinct.  43.  quaest.  2.  mim.  19.  Ex  quibus 
videtur  quod  asserit  animam  de  materia 
aliqua  produci,  et  habere  primum  passi- 
vum,  sicut  et  primum  activum. 


CONCLUSIO   II 

Materia  anim<r,si  datur,  est  ejusiem  ratio- 
nis  cum  materia  corporalium. 

(b)  Ad  qusestionem,  dicendum  qiiod  in 
anima,  vel  Angolo  esl  materia,qu3e  est  ejus- 
dem  rationis  cum  materia  corporalium. 
Probat  conclusionem  tribus  rationibus  cla- 
ris,  el  ex  Commentatore  et  Avicenna,  qua- 
tenus  aiunt  materiam  coelestium  et  sublu- 
nariumesse  ejusdem  rationis.  Tenet  Scotus 
2.  distinct.  14.  quxst.  4.  ubi  habet  etiam 
aliam  rationem,  nempe,  quia  non  sunt  duo 
fines  ultimi,  neque  duo  prima  efticientia  ; 
ergo  neque  duoe  materise  primse.  Vide  Di- 
vum  Bonaventuram  2.  disiincl.  3.  quaest.l. 
arl.  2.  qui  hanc  partem  tenet,  et  oplime 
explicat. 

Adverte  Doctorem  non  ponere  conclusio- 
nem  hanc  ex  propria  sententia,  sed  ut  ex- 
plicativam  primoe  conclusionis,  per  quam 
solvitur  quoestio,  nempe  secundum  funda- 
menta  Philosophi  et  Divi  Thomse,  proba- 
biliter  posse  dici  in  anima  esse  materiam , 
licel  Divus  Thomas  teneat  non  esse  ;  expli- 
cat  autem  hac  secunda  conclusione,  qualis 
materia  esset  illa,   si  poneretur,   resolvens 
quod  eadem  fundamenta  sustinendo,dicen- 
dum  esset  ejusdem  esse  rationis  cum  ma- 
teria  aliarum  rerum.   Ex  quo  infertur,  si 
quis  Scotista  hanc  sententiam  vellet  tueri, 
non  leneri  respondere  juxta  Scoti  princi- 
pia    vel  doctrinam,  sed  supponendo  ilh 
fundamenta  Philosophi  el  Divi  Thoma?  te- 
nenda  esse ;   sed  neque  tenetur  ista   susti- 
nere,  sed  tanquam  arguendo  ad  hominem 
ex  ejus  concessis,  veluti   per  consequen- 
tiam  hanc  sententiam  defendere,  quidquid 
sit  de  ejus  veritate  tenendum.  Sed  pro  ma- 
jori  hujus  rei  declaratione  sit  sequens  du- 
bium. 
Utrum  Anima,  vel  Angeli  sint  corporeif 
Respondetur  breviter,  de  quo  latius  in 
materia  de  Angelis,  etsi  quidam  Philoso- 
phi    posuerint  animam  esse    corpoream, 
quos  secuti  sunt  Sadducsei  negantes  resur- 
rectionera  mortuorum  Act.  23.  et  Apollina- 


14. 

Materia 
subluna- 

rium,      e- 
jiisdem 
ralionis 
cum  ma- 

teria     cje- 

lestium. 


An     tene- 
tur  Scotis- 
la    hanc 
sente?itiam 
tueri ? 


15. 


9 


QU^STIO  XV 


561 


Animam 

esse   spi- 

ritu.n,    est 

tlefinitum. 


Patres  as- 
sercntesa- 
ntnias  es- 
se  corpo- 
rea<i,  pie 
e.vponen- 
di. 


An  de  fi- 
de,    An- 

gelos  esse 
iu'  orpo- 

reos  ? 


rius  Alexand.  ex  5.  Tripart.  cap.  44.   ac 

TertuUianus  lib.  de  Anima,  et  carne  Chris- 

tl,  teste  August.  hser.  86.  el  epist.  157.  Op- 

positum  tamen  est  omnino  tenendum,  cum 

ratione  supra  posita  in  annolal.  al  quaest. 

13.  ex  operationibus  ejus  spiritualibus,lam 

intellectus,  quam  voluntatis  ;   tum  ex  Pa- 

tribus  Ambros.   lib.de  Noe,  et  Arca,  Dio- 

nys.  4.  de  divin.  Nom.  August.  6.  de  Tri- 

nit.  6.  et  2.  Retract.  56.  et  aliis,  asserenti- 

bus  animam  esse  spiritum.  Et  videtur  de- 

finitum  in  Coricil.  Laleranensicajo.  Firmi- 

ter,  de  summ.  Trinilate,  ubi  dicitur  Deum 

ex  nihilo  condidisse  creaturam  corpora- 

lem   et   spirilualem,  Angelicam  et  munda- 

nam,  deinde  humanam  ex  spiritu,  el  cor- 

pore  conslilutam,  etc.  Neque  obstat  dictum 

Joannis  Thessalonic.  Episcopi,  quod  affert, 

et  non  improbat,  17/.   Synodus,   Act.   5. 

princ.  asserentis  animas,  el  Angelos  esse 

corporeos;  quia  Concilium  approbavitquod 

intendebalur,   usum    scilicet  imaginum  ; 

nec  curavit  de  ratione,  quam  ille  Joannes 

adduxit,  nempe  Angelos,  et  animas  esse 

corporeos.  Patres  eliam  qui  quandoque  vo- 

cant  animam  rationalem  corpoream,   pie 

exponendi  sunt,  quod  comparalione  Dei, 

sunt  faece  corporea    aliqualiter  alligalie. 

Ita  loquunlur  Pasil.  Atlian.  Damasc.  Melho- 

dius,    Ilieronym.  Auctor  libri  Eccles.  dog- 

mat.  ut  referunt  Conimbr.  2.  de  Anima, 

cap.  1.  qusest.  1. 

Verum,  etsi  hsec  pars  sit  omnino  lenen- 
da,  non  tamen  censetur  definita,  vel  dogma 
fidei  :  primo  quia  omnes  lere  Scholastici 
pobt  illud  Conciliura  Laleranense  scripse- 
runt,  et  t;imen  nullus  eorum  indicavit  huc 
esse  detinitum.  Secundo,  Cajet.  Eugub.  et 
alii  non  fuissent  ausi  tenere  oppo.  ituni,  si 


ralionale,  et  Methodius  serm.  de  Resurrect, 
Ex  Patribus  Latinis  idem  expresse  Au- 
gust.  lib.  83.  gg.  gusesl.  47.  et  7.  de  Genes. 
ad  lil.  17.  et  alias  sxpe.  Bernard.  serm.  2. 
in  Cant.ail  Patres  in  hoc  esse  varios,  seque 
ignorarequid  tenendum.  Sed  lib.  5.  decon- 
sid.  cap.  4.  tribuit  eis  corpora  ;  ait  tamen, 
aS"*  guis  dixerit  id  inter  opinabilia  ponen- 
dum,  non  conlendo.  Claudianus  expresse 
lib.  3.  de  stalu  animae  circa  med.  tom.  4. 
JBibl.  Patrum.  Vasq.  1.  part.  disput.  193. 
idem  tribuit  Fulgentio  cap.  3.  de  ftde  ad 
Petrum.  llilar.  can.  5.  in  Matth.  et  Cassian. 
collal  7.  cap.  13.  negant  aliquid  creatum 
esse  omnino  incorporeum,  et  in  terminis 
ita  loquuntur.  Quarto  Garranea  in  annot. 
ad  VII.  Synod.  act.  5.  tenel  hanc  contro- 
versiam  non  esse  definitam,quia  Concilium 
ibi  tantum  intenditDeum  omnia  in  tempore 
condidisse,  reliqua  autem  obiter  dixit,  sine 
intentione  definitionis.  Idem  tenet  Canon. 
5.  de  loc.  cap.  3.  guaesl.  4.  fin.  Senens.  lib. 
5.  bihl.  annot.  8.  et  communiter  exposito- 
res  D.  Thom.  1.^».  g.  51.  art.  1.  ei  gusest, 
51.  art.  1. 

Stanlibusergo  tot  Patribus  pro  illa  parte, 
sine  expressa  et  clara  Ecclesise  definilione, 
non  est  censenda  damnata  ;  quia  tamen 
communiter  Patrum  sententia  oppositum 
tenet,  et  consensus  Theologorum  accedit, 
reprehendendus  esset  qui  illam  vellet  tue- 
ri,  et  maxime,  quia  non  facile  se  liberaret 
ab  illis  definitionibus,  quin  periculo  eis 
contraveniendi  manerel  obnoxius. 

Sed  quidquid  circa  hoc  teneatur,  non  ideo 
periculum  ullum  est,  si  leneatur  in  anima, 
et  Ange  o  esse  ma.eriam  ;  quia  tunc  mi- 
nim.e  sequitur  esse  curporeos,  sed  ma- 
teria   illa  censebitur  spiritualis,   (velforte 


ita  esset.  Tertio,  quia  multi   Patres  illam      verius,   nec    spiritualis,    nec    corporalis. 


Pa.res 
quidani  le- 
nuere  a n 
gelos    esse 

'  ^>'Po- 
reos. 


partem  tenuerunt,  Origen.  lib.  2.  Periar- 
chon,  cap.  2.  Csesarius  dial.  1.  post  medium 
in  fine  operum.  Nazian.  Elias  orat.  W  %.  ni- 
hil  enim  mihi,  qui  dicunt  Angelos  habere 
corpora  subtilia,  vel  aera.  Id,  m  tenere  vi- 
dentur  Basil.  li').  de  Spiritu  sa.iCio,  cap  16. 
Athanas.  lib.de  communi  essenlia  Pa^ris, 
ct  Filii,  in  fine,  ubi  vocat  Angelum  ;inimal 

Tom.lll. 


ut  postea  dicam,  sed  ab  utraque  ab.stra- 
hens)  sed  spiritualis  dici  potesL  negalive, 
quia  non  co:  pu  ea. 

(c  Adpnmim  isloi um.diceniun>  gvodilla 
non  esl  c  e/iu,tio  n.a,ir  ae,  e.c.  Licc  t  DLclor, 
uL  jam  nutavi,  non  asseral  in  anima,  et  An- 
gelo  dari  maleiiam,  sed  tantum  juxLa  fun- 
damenla  Pliilosophi  ac  D.  Thomai  id  negan- 


17. 


562 


DE  ANIMA 


In    anima 
esse  mate- 
riam  non 
videturim- 

probabilv 
secundurn 

mentem 
Scoti. 


Maleria 
dupiiciter 

sumilur 
et  quo 
sensu  ea- 
dem  est  in 
inferiori- 
bus  et  su- 
periorilnts, 

corpori- 
bus  ? 


18. 


Materia 
secundum 
Melaphy- 
sicum     est 

ejusdem 
rationis  in 
omnibus. 


lis  1.  parl.  qusesl.  50.  arlic.  2.  probabililer 
id  posse  dici ;  quia  tamen  solvit  exacte  par- 
ticulares  objectiones,  quas  facit  in  contra- 
rium,  et  argumenta  principalia,  perexqui- 
sitam,  et  sublilem  doctrinam,  neque  con- 
clusionem  improbat,  vel  impugnat,  videtur 
tacite  in  eam  consentire,  ipsi  enim  in  more 
est  dum  opiniones  aliorum  refert,  quodim- 
pugnat,  quas  non  approbat. 

Pro  solutione  argumentorum,  quoe  contra 
hoc  fieri  possunt,  et  fiunt,   nota  ex  D.  Bona- 
venlura  2.  (/?s/.  3.  \.  part.  ariic.   l.quwst. 
2.  materiam  dupliciter    considerari  posse. 
Primo,  sub  privatione  omnis  formae  sub- 
stantialis  et  accidentalis,etsub  hacconside- 
ratione  nuda,  est  ejusdem  rationis  in  cor- 
poribus  corruptibilibus,  et   incorruptibili- 
bus,  in  corporalibus  et  spiritualibus  ;  quia 
non  est  unde   distinguatur,  si  omnem   for- 
mam  excludas.  Quod  bene  suadent  rationes 
Scoti  hic  adductse.  Secundo  consideratur  in 
analogia  ad  formam  ;  et  sic  diversimode 
attenditur    secundum     diversas  scientias. 
Physicus  eam  considerat  ut  principium  ge- 
nerationis,  et  corruptionis,  seu  ut  recepti- 
vammobilis  formse,  et  prout  transmutabi- 
lis  ab  una  forma  in  aliam  ;  quo  sensu  non 
est  una,  vel  ejusdem  rationis  cum  materia 
non  transmutabili  ab  una  forma  in  aliam, 
cujusmodi  est  materia  corporum  ccelestium. 
Philosophus   superior    considerat    eam- 
dem  ut  mutabilem,  ad  situm  tantum,  non 
ad  formam,   et  ibi  videretur  esse  alia  ratio 
materise  ;  Metaphysicus  autem   considerat 
eam  ut  fulcimentum  formse  in  ratione  en- 
tis  ;  et  quia  in  hoc,   eodem   modo    respicit 
omnes  formas,    secundum   Metaphysicum, 
unica  est  ratio  materias,  quoad  omnes   for- 
mas  tam  spirituales  quam  corporales.  Nam 
sicut  materia  corporalium  dal  suis  formis 
existere,  et  subsistere,  etsi  hoc  diversimode 
a  diversis  expiicetur,   ita  et  materia  spiri- 
tualium  facit  quoad  suas  formas  ;   neque 
referl  quod  in  ralione  substandi,  hic  detur 
plusetminus;   quia  in  spiritualibus  sub- 
slat  materia  formse  substantiali,  ejusque 
habitibus,  et  actibus  ;  in  corporibus  incor- 
ruptibilibus  forma3,  quantitati,  et  situi ;  in- 


corruptibilibusultrahoc,  contrarielati  qua- 
litatum,  nam  haec  non  loUit  materiam  esse 
unam,  et  ejusdem  [rationis  quoad  illas  for- 
mas  ;esto  aliquoe  perfectius  eam  participent, 
sicut  ratio  animalis  perfectius  participatur 
ab  homine,  quam  a  bruto,  et  tamen  est 
una,  et  univoca  ad  utrumque. 

Secundo,  nota  ex  eodem,  quia  Angelus 
minushabet  de  mobilitate  respectu  forma- 
rum,  quoe  est  proprielas  materise,  dici  ali, 
quando  immaterialem. 

Tertio,  nota  ex  eodem,   materiam  nude    Materia 

'  '  non     est 

consideratam,  nequecorporeamesse,  neque  corpora- 

n  .    ■  lis,    neque 

spiritualem,     sed    ad     formas    utrmsque  spiritua- 

generis     indifferentem  ;  qua  ratione    dici  '*''• 

poLest    corporalis,    et   spirilualis    virtua- 

liter  ,    quia    spiritualitas,    et    corporali- 

tas  in  ea  ab  extrinseco   venit,    sicut    et 

corruptibilitas,  vel   incorruptibilitas  com- 

positi  ex  ea,  ut  explicabo,  quam  doclrinam 

habet  Scotus,  Ylde  ad  primum  istorum.M 

ne  hinc  inferas  Angelum  esse  corruptibi- 

lera,  quia  ejus  materia  capax  est  aliarum 

formarum,  et  consequenter  privationis  for- 

moe  Angeli. 

Nota  quarto,  ex  Scoto  hic  jam  cilato,  et   ca^iiguo 

2.  dist.  14.  quod  coelum,  quantum  est  ex  se^isu    m- 

corrupti- 
parte  materia%  corrupLibile  est  ;  quia  illa  6j7es? 

quantum  est  de  se,  capax  est  aliarum  for- 

marum,  et  privationis  formae  coeli  ;  et  idem 

est  de  Angelo,  si  respiciatur  ad  ejus  male- 

riam  tantum  ;  quia  tamen  forma  utriusque 

talis  est  na  turse,  ut  anullo  contrario  vinci 

possit,  neque  dependet  a    dispositionibus, 

quas  agens  naturale  posset  expellere,  ideo 

denominatione  sumpta  a  parte   famosiori, 

nempe  a  forma,  simpliciter   utrumque   est 

incorruptibile,   quia  neulrum  per   actiones 

agentium  naturalium  corrumpi  potest :  non 

quod  forma  compleat   appetitum  materiae, 

quia  repugnat  hocfieri  nisi  dandoeiactum 

oppositum  privalioni  cujusque  formae  ;  al 

nulla  forma  potest  hoc  proestare,  nisi  vir- 

tualiter  saltem  contineat  omnium  aliarum 

formarum  perfectiones,  quod  est  impossi- 

bile,  de  quo  Scotus  loc.  cit.  et  2.  dist.  14. 


QU^STIO  XV 


563 


20 


CONCLUSIO   I  I  I 

A'on  esse  improbabile,  eliam  juxta  Scotum, 
in  anima,  et  Angelo  essematenam. 

Dicendum  igilur  viJetur  probabile  esse 

animam,  el  Angelum  componi  ex  materia, 

et  forma,  juxta  fundamenta  Philosophi,  et 

D.  Thom.  (etsi  ipse  id  loco  citato  expresse 

negel)  a  quibus  non  videtur  Scotus  in  hoc 

alienus,  etiamsi  in  fundamentisnon  conve- 

niat.   Secundam  partem   jam  ostendi    ex 

mente    Scoti.   Hanc  non  auderem  ponere 

nisi  gravissimos  Doctores  pro  ea   reperi- 

rem.  Ita  tenuit  Avicebron.  lib.  Fontis  ntas, 

referente  D.  Thom.  1.  part.  qusest.  50.  art. 

2.  et  opusc.     15.   cap.  5.   Eamdem  tenet 

expresse    D.    Bonavenlura  2.  dist.  3.    1. 

part.  art.  1.  quse.  2.  Uich.  ibi  arl.  1.  q,   2., 

Aureol.     apud    Capr.    quxst.    I.     art.  2. 

Alens.  2.   p.   q.   20.   memb.  2.   etsi  aliter 

rem    explicet.    Albert.   etiam  2.   dist.  3. 

artic  4.  admittitexpressehancsententiam, 

ubi  ait  Angelum  compositum  esse  ex  par- 

tibus  essentialibus  ;  et  posita  triplici  diffe- 

renlia    materia^,  quara  supra  adduxi,   ex 

varia  mutabilitate  ad  varias  formas,  negat 

ibi  esse  materiam,  ut  in  generabilibus,  sed 

cum   sit  proprielas  communis  spirituali- 

bus,  et  corporibus,  sustinere  formam,  ne- 

cesse  est  (inquit)  ponere  substantiamcom- 

munem  in  eis.    Non  vult  tamen  hanc  pro- 

prie  vocari  materiam,  sed  fundamentum, 

quia    materiam-  proprie  dictam  ,    tantum 

ponit    in    generabilibus      expresse    Boe- 

tius  lib.  de    Lnitate   et  Uno  :  Augelus,    et 

anima  sunt  unum  tonjunctiune  malerix,   a 

fortiori  idem  volunt  Eugubinus  de  Perenni 

Philosophia,  cap.  27.  30. 42.  qui  plure^s  Vh.- 

losophos  citat,   quos  secuti   sunt  Nyphus 

lib.   3.  de  Ikemonib.   cap.   13.   Franciscus 

Georgius /iT*.    1.  Problem.  cap.  57.  qusesl. 

4.  Cajet.  in    2.  ad  Ephes.  qui  lenet  Ange- 

los  esse  corporeos  ;  sic  enim  exponit  Ca- 

jet.    in   2.    Ephes.    Sd  undvm    principeni 

potestitis    aens    hvjus    spiritus,    id    esl, 

(inquil)  aerei  spiritus :  unde  dsemonescsse 

aercos  spiritus,    judicat    consonare   verae 


Philosophise,  sibi  tamen  contrarius  1.  part. 
quasst.  50.  art.  1.  id  negat. 

Pro  eodem  etiam  citari  possunt  Patres  su-       21. 
pra  adducti,  qui  idem  tenent.   Licet  enim    tionaiL^ 
minus  vera  sit  eorum  opinio,  qualenus  cor-  ^"'.^.  '''*" 
poreitatem  tribuunthisspiritibus,  ut  supra  fo?'po''«. 
visum  est ;  vera  tamen  videtur,   quatenus 
virtualiter  asserunt  in  eis  esse  materiam, 
qui  enim  corporeitatem  eis   tribuit,    hoc 
ipso    tribuit     malerialitatem    et    aliquid 
uUra,   nempe    formam    constituentem  il- 
lam   materiam  in  esse  corporis  ;   de  quo 
Scotus  4.    dist.     11.   qu.vst.   3.  niim.   54. 
neque  enim  hoc     tribuere    potest  anima 
rationalis  ;    quia   corpus  Christi   in     tri- 
duo  morlis  erat  idem  corpus  sine  anima 
rationali,   ut  ibi  fuse   ex  Patribus   probat 
Doctor  ;  esto  ergo  quoad   hoc   secundum, 
eorum  opinio  rejicienda  sit,  teneri   potest 
quoad  primum,  quatenus  adstruunt  mate- 
riam.  August.  12.  Confess.  8.  ubiait,  omne 
mutabile  habet  informitatem,  qua  formam 
capit,  et  12.  Confess.  explicans  id  Genes.  1. 
In  pjrincipio  creavit  Deus  ccclum,  et  terram, 
id  est,  (inquit)  in  verbo  creavitmateriam  in- 
formem  corpQralis,  et  spirilualis  creaturoe. 
Nazian.  Orat.  34.  in  fin.  Sintsane  illiincor- 
porei,  aui  quam  proximea  l  hoc  accedentes. 
In  quo  insinuat  habere  materiam,  alioquin 
diceret  esse  puros  spiritus.  Daniasc.   lib,  1. 
cap.  17.  vocat  Angelum  crassum  materia 
constanlem.Expressius  Boetius  citatus  hica 
Scoto pro  1.  cont.  ral.  4.  eilib.  1  de  Trinit. 
cap.  3.  ubi  ait  expresse,  quod  nullu  forma 
suscipit  accidenlia  ;  igitur  cuni   Angeius, 
et  anima  ca  suscipimt,  aliquid  habent  prse- 
ter  foriuam.  Ad  idern  est   Aviccnna  2.    Me- 
t  pli .  (ap.  l.it)!  :  'hnne  ciU(<d   a     in    <:  b- 
/ecto,  es   in  si  bjCCiu  >i  ae>  ia.  vi  1.    Iclnp.i. 
c.  2.  Omne  q  oJ  incip  t  esse,  et  p  ie.-il  non 
es.ie,  habet  materium. 

Rationes  proecipuae  pro  hac  conclusione 
sunt  illae,  quas  Docior  supra  adducit  ex 
Philosopho,  scilicet  ex  in  lividualitate,  quae 
provenil  secundum  eum  ex  maleria  .  ita 
ut  ubi  non  est  maleria,  repugnetesse  plura 
numero,  in  quo  eum  sequitur  D.  Thom. 
Item,  ex  possil.»ilitate,  quia  secundum  Plii. 


22. 


564 


DE  ANIMA 


losoplmm  8.  Phijsic.  text.  30.  moyeiis  se 
habel  parLem  molam,  partemque  moyen- 
Lem,  el2.Melaph.  12.  aiL  qnod  materiaineo 
quodmovetur,  intelligere  necesse est, ei(Lom- 
mentaLor  12.  Metaph.  text.  30.  aiL,  quod 
M  Ta.  causa  potentia^  (scilicet  passivae)  esi  mate- 
bet    mate-  p^a   ^t  8.    Physic.  text.    15.  quod  simplex 

T  7*(X77t 

est,  caret  poleniia.   Item,   quia  secundum 
Philosophum  oiLne  quod  in   tempore  iit, 
habet  suum  passiyum,   sicuL  et  acLivum, 
quia  si  asolo  Deo  immediate  esset,  neces- 
sarium  esset.  Sed  quia  hoc  fundamenLum 
omnmo  falsum  esL  (uL  osLendiL  Scotus  1. 
dist.  8.  quxst.  5.  nicm.   13.    et  dist.   39.   et 
43.  probans  Deum  omnia  ad  exLra  libere 
producere)  non   deserviL    ad    probandam 
conclusionem  absjluLe,  sed  Lantum  in  via 
Aristotelis,  qui  forte  non  admitleret  InLel- 
ligenLias  incepisse.nequc  possibiles  esse, 
sed  necessarias.  llis  adde  nullam  esse  ra- 
ilnlma  Lionem,  quare  maLeria  denegeLur  spirilua- 
habenipro  ^-j^      maxime  cumin  eis  reperianLur  pru- 
rnaterice.    prieLaLes,  quas Philosophus  maLerise  LribuiL; 
sunt  enim  ingenerabiles,   et  incorrupLibi- 
les,  et  muLabiles,  eLsi  non  ad  formam  sub- 
sLanLialem  (quia  qua3  semel  informat  ma- 
teriam,  sibi  appropriat,   ita  uL  inde  pelli 
nequeal,  sicuL  faciL  forma  coeli  ratione  su- 
praassignata)sed  ad  accidentalem,   quod 
sufflcit  in  subslanliis,  uL  arguaLur  subesso 
maLeriam,  uL  consLaL  in  corporibus  coelesli- 
bus.  Quod  vero  non  siL  raLio,  qua  efficaci- 
ter  probeLur  maLeriam  eis    denegandam 
esse,  neque  inconveniens  ex  ejus  posiLione 
sequatur,  paLebit  solvendo  objectiones. 

Objectiones  D.  Thomse  contra  prsedic- 
lam  seutentiam  solvuntur. 

Prima  ex  D.  Thoma  1.  part.  quasst.  50. 
artic.  1.  impossibile  est  quod  forma  spiri- 
lualis,  et  corporalis  recipi  possint  in  eam- 
dem  parlem  materiye,  alioquin  eadem  res 
esseL  corporalis,  eL  spiriLualis  ;  ergo  in 
aliam,  et  aliam  parLem  ;  sed  non  esL  maLe- 
ria  divisa,  nisi  per  quantiLaLem  ;  ergo  ma- 
Leria  spiritualium  erit  quanta,  quod  repu- 

gnat. 

Secunda  ex  eodem  :  intelleclio  esl  imma- 
Lerialis  ;  ergo  et  substanliacujus  esi,  quia 


fia.'c- 


operatio  cujuslibet  rei  est  secundum  sub- 
stantiam  ejus.  Antecedens  patet,  quia 
unumquodque  intelligitur,  quatenus  abs- 
trahilur  a  materia  ,  quia  formse  in  materia 
sunt  individuales,  quas  intelleclus  appie- 
hendere  nequit. 

Tertia  ex  Dionys.  cap.  A.de  divin.  Nomin. 
ubi  vocat  Angelos  incorporales,  et  imma- 

teriales. 

Ad  primum,  patet  ex  Lertio  nolabili.  Ma- 
teria  quantum  est  de  se,  capax  est  formae 
spiritualis,  et  corporalis,  sed  in  se  neque 
spiritualis  est,  nec  corporalis  ,  sicutsuper- 
ficies  neque  alba  esl,  neque  nigra,  sed  ad 
utrumque  indifferens  ;  non  est  ergo  yerum^  Materia 
materiam  necessario  dividi  per  quantila-  sua 

..    .      1-    •  ]•    cettate    est 

tem,  quia  entiLative,  sua  hsecceitate  dnidi-  ^j^.^^. 
tur  hffic  materia  ab  illa,  et  formaliter  diyi- 
ditur  ab  eadem  per  quamcumque  for- 
mam,  quam  susLenLaL,  siye  siL  quanta, 
sive  non  quanta.  Argumentum  proce- 
dit  ex  alia  falsa  opinione  D.  Thomse  nem- 
pe  malerii.m  securidum  se,  esse  puram 
potentiam,  et  nihil  habere  entitatis,  quam 
solide  refutat   Scotus  2.  dist.  12.  quaest.  1. 

Ad  secundum,  si  quid  valeret,   ut  bene       ^i. 
advertil  Durandus  2.  dist.  3.   q.   7.   proba- 
reL  eLiam   hominem    esse    inunaLerialem, 
quia  qusedam  ejus  operaLio  esL   Lalis.   Res- 
pondet  Cajet.  d.  q  50.  art  1.  supponere  D.  f.^JfJZV 
Thomam  naturam  Angelicam  esse  comple- 
Lam.  Contra,  tum  quia  quxst.  seq.  artic.  1. 
de  hoc  agit,   disputans  an  Angelus  habeat 
corpus  naturaliter  sibi  unitum  ;  non  ergo 
id  supponit.  Tum  etiam,  quia  si  suppone- 
i-et,  nihil  ad  rem,  quia  non  supponit  alte- 
ram  partem  non  esse  materiam,   cum  hoc 
probet ;  non  ergo  magis  sequitur  ex  illo 
argumento,  utramque  partem  Angeli   esse 
inmiaterialem,  quam  utramque  parlem  ho- 
minis.  Succurrit  Valentia  1.  part,  dist.    4.    y^^^^^^.^^ 
quaest.  1.  part.  4.  rationem  D.  Tliomse  bene  rejicitur. 
probare   intentum  ,   quia    supponit  illam 
operationem  esse  omnino    immaterialem, 
ita  quod  non  dependeat  vel  objective  a 
corpore. 

Contra,    quia  quod   anima   dcpendeat  a 
phanlasmate,  non    est  ex  natura,  sed  ex 


QU^STIO  XV 


565 


Dionys.  ex- 
ponitur. 


Ath.inas. 
exponiliir 


peccato  ,  imde  in  gloria  non  dependebit  ab 
eo.  Secundo  eliam  Angelus  dopendet  a  con- 
cursu  corporis  ad  cognoscendum  corpu-, 
ut  probat  Scotus2.  dis^  3.  qnaest.  11.  Ad 
probati  nem  antecedentis,  quod  non  nega- 
tur,  verum  non  est  unumquodque  intel- 
ligi  per  abstraclionem  a  materia,  et  singu- 
laria  intelligi  possunt,  ut  ostendam  gii/est. 
22. 

Ad  terlium.  Respondetur  cum  D.  Bona- 
venlura  supra  (et  eamdem  solutionem  in- 
sinuat  Rich.)  Dionysium  loqui  de  materia 
transmutabili  ad  formas  subslantiales,  seu 
corporeas ,  quia  de  materia  incorporea,  vel 
non  corporea,  nuUa  incidit  ipsi  quseslio,  et 
sic  intelligitur  Athanas.  lih.  de  Testimoniis 
Scripturx,  de  naliirali  commumone,  seu 
de  essentia  Patris,  et  Filii;  ubi  ait,  Angelus 
est  animal  ralionale  malerise  expers,  et 
Sophron.  orat.  de  sanclis  Angelis  tom.  2. 
^'■Wio^/).  ubi  similia  verba  habet.  Alia  so- 
lutio  colligi  potest  ex  eodem  D.  Bonaven- 
tura,  ut  dixi  not.  2.  quia  Angelus  qnando- 
que  immaterialis  dicitur,  eo  quod  ejus 
materia  inter  alias  minimce  sit  mobililatis, 
quoad  formas  ;  quia  neque  ad  formam  sub- 
stantialem,nequeadsitum,neque  ad  quan- 
tilatem,  neque  ad  qualilates,  a  quibus  de- 
pendeat  forma,  moveri  potest,  cum  tamen 
omnes  hae  mutationes  conveniant  materise. 
Adde  D.  Tliomam  tenere  quaest.  16.  de 
Malo,  artic.  1.  arf  2.  probabile  esse,  secun- 
dum  Dionys.  dremones  esse  corporeos.  Ex 
quo  sequitur  Dionysium  in  illa  senlentia 
non  esse  firmum. 

Solvuntur  alise  objectiones  contra  eamdem 
sententiam . 

Objicitur    adhuc   primo ;   quia  sequitur 

26.        Angelum  el  animam    esse    corruptibiles, 
A»gelus,  ,         .  i  ,     , 

qvo  sensu  quandoquidem    habent    materiam,    quae, 

^^^'''"^"^''quinlum  est  de  se,    non  plus    petit  lianc 

formam,  quam  illam;  consequensest  dam- 

natum  in  Lateran.  sub  Leone  X.  sess.  8. 

Respondetur,    corruptio    proprie    sumpta 

opponitur  generalioni,  et  sic  quod  non  est 

generabile,  non  est  corruptibile.  Nec  refert 

quod  materia  capax  sit  de  se  aliarum  for. 

marum,  quia  sufficit,  quod  forma  eam  ita 


IQuo  sensu 
Angelus 
diciiur  im- 
materialis 
1 


occupet.  ut  nullam  aliam  informare  sinat. 
quomodo  coelum  est  incorruptibile,  esto 
ejus  matoria  sit  capax  aliarum  formarum. 
Vide  D.  Thom.  1.  part.  qusc.st.  65.  art.  0. 
ubi  habet  etiam  si  anima  esset  ex  materia, 
quod  adhuc  esset  incorruptibilis. 

Objicitur  secundo,  sequitur  hinc  ani- 
mam,  et  Angelum  posse  desinere  aliter 
quam  per  annihilationem,  et  consequenter 
corruptibiles  esse ,  quia  non  est  tertius  de- 
sinendi  modus.  Sequela  patet;  quia  posset 
Deus  separare  parte^,  ex  quibus  compo- 
nuntur,  quo  casu  desinerent  esse,  sicut 
desinit  homo  parlibus  .separatis.  Responde- 
tur,supra  nolavi  nos  non  teneri  hanc  quses- 
tionom  absolute  propugnare,  sed  juxta 
fundamenta  Philosophi,  et  D.  Thomse.  Et 
cum  juxta  hoec  spiritus  individuetur  per 
materiam,  repugnat  eum  separari  ab  illa, 
sicut  repugnat  aliquid  manere,  non  ma- 
nente  sua  ratione  individuante ;  negandum 
ergo  esset  posse  Deum  talem  separationem 
facere. 

Secundo,  per  D.  Thomam,  repugnat  ma- 
teriam  primam  sine  forma  servari ;  unde 
in  illo  casu  desinerent  esse  per  annihilatio- 
nem  alterius  partis.  Sed  hoc  nihil  est,  quia 
sustinendo  hoc  falsum,  quod  solide  refutat 
Scotus  2.  d.  12.  quasst.  2.  diceretur  quod 
jungeret  Deus  aliam  formam  illi  materiae, 
et  sic  nulla  parle  desinente,  desinerent. 
Itaque,sustinendo  conclusionem,  .secundum 
prsedicta  fundamenta,  prior  solutio  prsefe- 
renda  est,  et  tanta  erit,  ut  videtur,  ejus 
probabilitas,  quanla  illius  fundamenti,  ad 
quam  necessario  sequitur  ,  imo,  forte  ma- 
jor. 

Sed  quia  (ul  dictum  est)  conclusio  hujus        =)- 
qusestionis  non  videtur  displicuisse  Scoto,  -^!*  possit 
quin  censeri  possit  aliqualiter  probabilis,   esse  non 
sine  assertione  potest  dici,  non  esse  dene-  hiiaUonem 
gandum  omnipotenlise  Dei,  quin  sic  posset  ^"ff^^^^  ■'' 
destruere  animam,  et  Angelum  ;  quia  po- 
nendo  partes  esse  duas  entitates  absolutas, 
ut  bene  probit  Scotus  2.  dist.  11.  qusest.  2. 
potest  Deus  eas  separare.  Sed  tunc  non  es- 
set  corruptio  proprie  dicti ,  quia  hsec  tan- 
tum  convenit  composito  ex  contrariis,  ut 


566 


DE  ANIMA 


lenet  Scolus  4.  dist.  45.  quxsl.  2  num.  23. 
et  corruplibilitas  est  passio  compositi  ex 
elemenlis,   ex  eodem  3.  dist.  22.  mnn.  9. 
Si  Ange-  sed  magis   proprie   diceretur  annihilatio, 
^""refZiT  quia  sine  ulla  actiono  agentis  naturalis  de- 
pcr  sepa-  gji^eret  unio  partium,  vel  tertia  entitas,  si 
partiion,  ibi  detur,  de  quo  hcotus  3.  dist.  2.  quu-sl. 
cS/Tu/'al  2.  sed  in  rigore  iUa  desitio  non  esset  cor- 
latiT''''''  ruptio,  nec  anniliilatio,  eo  sensu,  quo  isla 
communiter  usurpantur.  Sicut  desitio  pa- 
nis  in  consecratione,   secundum  commu- 
nem,  non  est  annihilatio,  neque  etiam  in 
rigore  corruptio  (quia  ex  vi  positionis  alte- 
rius  formae  ipsi  repugnantis,  ex  natura  rei 
non  desinit)  sed  distincla  ab  his,  cui  no- 
men  impositum  non  est  a  Philosophis,  qui- 
bus  fuit  ignota.  Ad  argumentum  ergo,  non 
videlur   absurdum  admiltere,   dato  casu, 
illam  desitionem  a  Deo  fieri  posse,   quae 
quasi  media  esset  inter  corruplionem,  et 
annihilationem,  sicut  si  separaretmateriam 
a  forma  coeli.  Sed  contra  hoc  : 
^^  Objicitur  tertio,   dato  illo  casu   formse 

animce  et  Angeli  sepanitoe  a  materia,  con- 
veniunt  omnia  illa  fundamenta  quie  Doc- 
tor  adducit,  de  quibus  in  prima  annola- 
lione,  quia  habet  suam  individualitatem, 
et  proprietales  materise  ,  quia  ingenerabi- 
lis,  etc.  Et  in  ea  est  ratio  agentis  el  passi, 
quia  possetvelle,  etintelligere  ;  ergo  juxta 
illa  fundamenta  animse  forma  separata  a 
materia  habet  materiam;   (etsi  rursus  ab 
hac  fiat  separatio,  idem  argumenlum  cur- 
rel)  vel  dicendum  eritquod  ab  initioeam 
Si  forma  non  habuit.  Respondetur,  jam  dixi  secun- 
suaTate-  dum  primum  ex  illis  fundamentis  de  in- 
ria  sepa-  dividuatione,  casum  esse  impossibilem  ; 
?h7i(7  e/^A-' sed  60  admisso,  potest  iterum  sine  asser- 
cere  po.s-  ^.^^^  ^.^.^  ^^^  convenire  illi  sic  separatae 

illa  fundamenta,  quia  non  haberet  ratio- 
nem  agentis,  et  passi  defectu  materiae,  ne- 
que  hoc,  dato  illo  miraculo,  vel  forte  im- 
possibili,  mirum  videri  debet,  quia  secun- 
dum  D.  Thomam  et  suos,si  per  possibile.vel 
impossibile  separarentur  volunlas  et  intel- 
lectus  ab  anima,  quae  sunl,  secundum  eos, 
qmcdam  accidentia  ejus,  non  haberet  ra- 
lionem  agentis,  el  passi,  sed  instar  trunci 


nihil  faceret,  de  quo  late  Scot.  2.  rf.  16. 
Item,  secundum  eosdem,  si  Angelus  care- 
ret  speciebus,  quae  sunt  ipsius  accidentia 
communia,   nihil   posset    intelligere,    aut 
velle,  saltem  abstractive,  neque  posset  in 
se  producere  species ,  quia,  secundum  eos, 
caret  intellectu  agente,  de  quo  Scotus  2.  d. 
3.  g.  11.  Sed  in  casu  noslro  non  videtur 
minor  dependentia   formae  a  sua  materia 
quoad  suas  operationes,  quam  animae,  et 
Angeli  ab  illis  accidenlibus  ;  igitur  defectu 
materiae,  videturquod  eo  casu,  forma  sim- 
plex  nihil  reciperet ,  quia  ut  ait  Phil.  2. 
Met.   12.  in  eo  quod  movetur,    inlelligere 
7naleriam,  necesse  est. 

Secundo  :  Respondetur,  et  innuit  D.  Bo-       ^o. 
naveiit.  d.  4.  2.  fine,   quod  eo  casu  dato, 
illa  forma  simplex  a  materia  separata,  es- 
set  agens  et  patiens,  eique  convenirent  cse- 
tera  ex  quibus  argiiitur  materiam  subesse 
secundum  Philosophum,  neque  inde  seque- 
retur  tunc  ibi  esse  materiam,  supposito 
miraculo,  sed  quod  secundum  rerum  na- 
turam,  et  principia  Philosoplii  ibi  pon?nda 
esset  materia,  quod  sufficit.  Sic  Bonaven- 
tura  argumento  concludenti  accidentia  se- 
parata,  juxta  praedicta  fundamenta,  habere 
materiam,  respondet  tantum  probare  quod 
secundum  naturam  suam  petunt  materiam, 
cui  inhoereant,  esto  miraculose  separata  ita 
so  habeant  ac  si  nihil  a  materia  depende- 
rent. 

Dices,  ergo  similiter  illa  fundamenta 
tantum  probant  animam  rationalemsecun- 
dum  naturam  suam,  petere  materiam, 
nempe  corpus ,  et  per  consequens  separata 
nullam  habebit  materiam.  Respondetur 
exigere  materiam  sibi  proportionatam,  seu 
non  corpoream,  cujusmodinon  est  corpus  ; 
perfectio  enim  universi,  sicut  petit  sub- 
stantias  corporeas,  simplices,  et  composi- 
tas,  ita  videtur  petere  substantias  incorpo- 
reas  utriusque  generis,  qua  ratione  utitur  ^^^i p^,.fe^ 
Cajet.  Et  si  daremus  accidentia  corporea  ''O'^»^'.^^^. 
composita  ex  materia,  et  forma,  idem  con-    spectat, 

.  ,      ...  .  esse    sub 

cedendum  esset  de  accidentibus  mcorpo-  siandas 
reis;  ergo  eodem  modo  procedendum  "^^-  ,^^'s/mpli 

detur  in  substantiis  hic  et  ibi.  Si  vero  te-  ces  ei  com 

posttas. 


QU^STIO  XVI 


567 


I 


neatur  ciim  Occham  4.  q.  7.  et  Tract.de  Eu- 

charist.  cap.  28.  Major.  4.  d.  12.  qiiaest.  2. 

Gabr.  lect.  44.  m  can.  Goffr.  4.  p.  swm.  in 

mal.  de  Euchar.  nuUum  accidens  subjec- 

tari  in  alio,  argumentura  ab  accidenti  erit 

pro  nobis  confirmans  primam  solutionem. 

30.  Objicitur  quarto,  quia  sequitur  formam 

animae  et  Angeli  educi  posse  de  potentia 

materiae,  el  per  consequens  Angelus,   et 

"anima  erunt  generabiles,  saltem  Deo  sup- 

plente  vicem  causae  naturalis,  quod   vide- 

'4"  n^i^/T  ^^"^  inconveniens.  Respondetur,   definitum 

ducibiiis    est  cap.  Finniter,  de  su)7i.   Trin.  in  Conc. 
stt  de    po- 

tentia  ma-  Lateran.  Angelos  et  annnas  ex  nihilo  con- 
leriw .  dito?,  et  sic  de  facto  non  sunt  geniti;  an 
autem  de  potentia  Dei  eorum  formoe  edu- 
cibiles  sint  de  potentia  suse  materiae,  non 
est  definitum :  verisimilius  lamen  est  id 
non  esse  possibile  ob  perfectionem  harum 
formarum  ,  quia  etiam  quaedam  formae  ac- 
cidentales,  ut  gratia,  educi  nequeunt  de 
potentia  subjecti,  juxta  multorum  proba- 
bilem  sententiam,quamtenet  Scotus  4.  d.\. 
q.  5.  et  d.  13.  q.  2.  Alen.  2.  p.  q.  9.  num.  8. 
Bon.  2.  d.  26.  art.  1.  <?.  4.  Rich.  ibiart.  1. 
q.  4.  Gapr,  A.  d.  1.  q.  5.  ad  arg.  Scoti,  Ma- 
jor.  quasst.  1.  Palud.  quxsl.  1.  Quo  1  si  te- 
neatur  educi  posse  de  potentia  Dei  abso- 
luta,  nihilinde  concludeturcontra  resoluta 
in  hac  quaestione. 

Objicitur  quinlo,  Scotus  2.  d.  12.  q.  1. 
num.  6.  ponit  substantiam  corruptibilem 
cum  Philos.  i.  Met.  cap.  5.  per  hoc  quod 
habet  materiam,  quia  materia  est  qito  res 
polest  esse,  vel  non  esse ,  ut  ibidem  dicitur. 
Unde,  inquit,  Nidla  forma  simplex  est 
corruptib'lis,  ubi  per  formam  simplicem, 
intelligit  animam  rationalem,  et  4.  d.  43, 
quaest.  2.  num.  23.  sustinendo  secundum 
Philosophum  animam  rationalem  non  esse 
immortalem,  dicit  non  inde  sequi,  quod 
habeat  partes  separabiles,  ut  materiam,et 
formam,  ubi  admittit  esse  simplicem, 
ergosecundum  eumnon  est  ponenda  mate- 
ria  in  anima. 
Respondetur,  ita  est ;  verum  non  repu- 


riam,  et  hoc  tanlum  intendunt  quae  hacle- 
nus  adducta  sunt. 

Objicitur  sexto,  sequeretur  quod  Ange- 
lus  esset  capax  quantitatis ,  quia  habet  ma- 
teriam.  Respondetur,  sicut  forma  mate- 
rialis  adveniens  materiae,  facit  eam  inca- 
pacem  accidentis  corporei,  ita  forma  spiri- 
tualis  facit  eam  incapacem  accidentis  cor- 
porei,  qualis  est  quantitas;  de  hoc  Scotus 
quodl.  9.  ubi  disputat  an  Angelus  potest 
informare  materiam.  Haec  de  hac  difticili 
quaestione ;  qui  vero  hanc  partem  durius 
censuerit,  viderit  ne  in  suo  sensu  nimis 
abundet,  nimisque  sit  sapiens  apud  semet- 
ipsum. 


QU/ESTIO  XVI 

Utrum  magis  universale prius  intelliga- 
tur  a  nobis,  quam  minus  universale. 

Arist.  1.  Posler.  cap,  2.  et  1.  Phys.  text.  3.  et  4. 
ft  1.  Met.  cap.  1.  D.  Thom.  in  prooemio  Phys. 
in  opusc  de  ente,  et  essentia,  cap.  7.  et  1.  part. 
q.  85.  arl.  3.  Aviceana  2.  lib.  succ  Melaph.  c.ip. 
1.  Simpliclus  1.  Physic.  cap.  1.  Tiiemistius  in 
sua  Paraphrasi.  supcr  1.  lib.  Phyiic.  cap.  4. 
Richardus  in  2.  d.  24.  arl.  3.  q.  4.  Alensis  m 
Commentariis  primi  et  qiiinti  Met.  Capreolus  in 
p.  1.  d.  3o.  q.  2.  ad  7.  Ferr.  1.  lib.  contra 
Gent.  cap.  48.  Veaetus,  Nyphus,  et  Javellus  1. 
Physic.  cap.  1,  Soncinas  6.  Metaph.  q.  12.  Cajet. 
Opusc.  de  ente,  et  essenHa,  in  principio.  -i^gi- 
dius  7.  lib.  Metaph.  q.  1.  Ruvius  1.  Physic . 
cap.  i.  q.  3.  Vide  Doctorem  in  disputatis,  qncest. 
13.  etlib.  1.  Physic.  quiest.5. 

Arguitur  quod  sic,  1.  Phgsic.  text. 
3.  dicit  quod  innata  est  nobis  via  co- 
gnoscendi  a  notioribus  nobis  ad  notiora 
naturie,  et  subdit  :  Sunt  autem  nobis 
primo  nota  confusa  magis,  et  magis 
universatia,  minus  autem  universalia 
sunt  naturse  notiora,  quia  sunt  perfec- 
tiora;  igitur,  etc. 

Praeterea,  quod  primo  intellectui  im-  gcot.  i.  d 
primitur,   prius  intelligit 
dum  Avicennam,  ens    et    unum,  qua3 
sunt  maxime  universaiia,   prius   intel- 


sed  secun-  ^^  ^'  ^'  ° 


tat  improbabile,  juxta  hic  allata,  si  quis     lectui  imprimuntur  quam   omnia  alia  , 
teneat  animam  et  Angelum  habere  mate-     igitur,  etc. 


568 


DE  ANIMA 


Scot.  sup. 
n.  '21. 


2. 

A  liquid 

dicitur 

prius  per 

feclione , 

generutio- 

!  ne,  adce- 

quatione. 


Quid  co- 

gnoxcere 

coiifutum., 

et  confusei 


Prfetereti,  illud  universale  prius  in- 
telligitur  cujus  singulare  prius  seiititur  ; 
sed  singulare  magis  universalis  prius 
sentitur  quam  minusuniversalis,  secun- 
dum  Avic.  in  Metap/v/sicasiia^eisecun- 
dum  Pliilos.  1 .  Ph;/sic.  text.  4.  ubi  dici- 
tur,  quod  pueri  appellant  primo  omnes 
virospatres;et  prius  a  remotis  sentitur 
aliquid  esse  corpus,  quam  animatum, 
et  quam  homo . 

Gontra,  composita   sunt  nobis   prius 
nota  secundum  Commentatorem  1.  Phij- 
sic.  text.  4.  exponeiido  illud,  Magis  con- 
fusasunt  nobis  notiora,  vel    prius  no- 
ta,  id  est,  magis  composita  ;    sed  minus 
universalia  sunr,  compositiora,  quia  lia- 
bent  se  per  additionem  ad  magis  uni- 
versalia   ;    igitur,   etc.    Praeterea,    qu« 
sunt  difficillima  nobis  ad  cognoscendum, 
non  suntnobis  prius  nota,  maxime  uni- 
versalia  sunt   nobis  difficillima  ad  co- 
gnoscendum,    ut   patet  2.    Met.   ergo, 

etc. 

Preeterea,  priora  secundum  naturam, 
sunt  nobis  posterius  nota,  ut  dicitur  1. 
Phijsic.  sed  universaliora  sunt  priora 
natura,  quia  ab  ipsis  non  convertitur 
consequentia,  et  quia  etiam  per  ipsa  de- 
tiniuntur  species,  et  minus  universalia  ; 

ergo  etc. 

Dicendum,  quod  aliud  dicitur  prius 
alio  tripliciter,  scilicet  generatione,  per" 
fectione,  et  adc^quatione.  De  duobus  pri- 
mis  habetur  9.  Met.  text.  15.  de  tertio- 
1.  Post.  text.  11.  ubidicitur,  quod  uni- 
versale  est,  quod  convenit  alicui  pri- 
mo.  Et  vocat  universale,  et  primum 
adaequatione,  ipsam  propriam  passio- 
nem,  qua?  praedicatur  convertibiliter  de 
sul3Jecto.  De  duobus  primis  dicendum 
ad  prajscns.  Ulterius  sciendum,  quod 
nonest  idem  cognoscere  confusum  et 
confuse,  nec  distinctum  et  distincte  ; 
nam  confusum  potest  dislinclecognosci, 
sicut  animal,  quod  est  confusum  respec- 


tuhominis.  Similiter  distinctum  potest  Q^^^^J^^ 


confuse  cognosci,  sicut   homo    cognos-   confme. 


cendoanimal,  vel  quod  sitanimal.  II- 
lud  autem  est  confusum.  quod  est  indis- 
t:nctum,distinguibile  tamen  sicutgenus. 
Goo-noscere  autem  confuse  est  cognos- 
cere  quid  dicitur  per  nomen,  vel  co- 
gnoscere  in  suo  universali  tantum  ;  sed 
cognoscere  quid  distincte  est  cognosce- 
re  id  per  principia  propria  posita  in 
sua  defmitione. 

RESOLUTIO 

Priiis  cognitum  nobis  tempore  cogni- 
tio7ie  confusa,  est  minus  universale, 
quam  magis  universale.  Vide  Doct.  1. 
dist.  3.  qu^st.  3.   num  21.  annot.    1. 

(a)     Dicendum   igitur     ad  qua^stionem 
primo,  quod  minus  universale  est  quod 
prius  notum  est  nobis,  prioritate  tempo- 
ris  et  cognitione  confusa,  quam   magis 
universale.  Probatio  ;   omne  agens  se- 
cundum  ultimum  potentic^  sujb   produ- 
cit  perfectissimum  effectum,  quem  po- 
test  producere,  quia  ad  oppositum,  quod 
non  producat  effectum  perfectissimum, 
quempossit,   sequitur   quod  agit  citra 
ultimum  potentia3  suee  ;  sedomneagens 
naturale  agit  secundum  ultimum  poten- 
tige  suse  ,  quia  non  agit  deliberative,  de- 
terminando  sibi  quantitatem  effectus,sed 
dcterminatur  ab  alio  ;    igitur   agit   per- 
fectissimum  effectum  quem  polcst ;  in- 
tellectus  autem  quantum  ad  actum  pri- 
mum  intelligendi,  etomnia  quaeconcur- 
runt  ad  causandum  intentionem  effecti- 
ve,  sive  phantasia,  sive  species   intelli- 
gibilis,  sunt  agentia  naturalia  ;    igitur 
intellectus   in  primo   actu   intelligendi 
pi'£ecedente   actum   voluntatis  intelligit 
perfeclissimum  intelligibile,  in  quod  po- 
test,  quod  terminat  actionem  perfectis- 
simam  queimpotesthabere;tale  aulem  in- 


et  distincte 


QUiflSTIO  XVI 


569 


ttarum. 


telligibile    est   species   specialissima    ; 

ergo,  etc. 
Metaphy     PrEeterea,  secundum  Avicen.et  Com- 
sica  uiti-  rxient.  6.  Metaph.  cap.  4.   Metaphvsica 

ma  scien-  '  '  ^     " 

est  ultima  scientia  in  ordine  doctrinae  ; 
igitur  principia  aliarum  scientiarum 
prius  tempore  a  nobis  concipiuntur, 
quam  Metaphysica  ;  principia  autem 
aliarum  scientiarum  sunt  minus  uni- 
versaha,  quia  Metaphysica  est  de  uni- 
versalissimis  ;  igitur,    etc. 

PrfBterea,  si  priusintelligimus  magis 
universale,  quam  singulare,  quandosin- 
gulare  aliquod  subito  movet  sensum, 
erit  magnum  tempus  antequam  possi- 
mus  cognoscere  ejus  speciem  specialis- 
simam,  quia  oporteret  prius  cognoscere 
omnia  ejus  superiora  essentialia,  quae 
cum  sint  multa,  non  possunt  in  instanti 
cognosci  :  hoc  autem  patet  manifeste  es- 
se  falsum  ;  ergo,  etc. 

Prgeterea,  si  prius  magis  universale 
intelligitur,  aut  eadem  specie  cum  mi- 
nus  universali,  aut  alia  :  non  eadem, 
quia  illud  non  est  proprium  reprgesen- 
tativum  alicujus  quod  cequaliter  repree- 
sentat  ipsum  et  oppositum,  vel  dispara- 
tum  ;  sed  species  repra3sentans  animal, 
quod  est  magis  uuiversale  asquaiiter  re- 
pra3sentat  homincm,  et  asinum  ;  et  per 
consequens  per  illam  cognosceret  simul 
utrumque  intellectus,  si  illa  sufficeret, 
quod  falsum  est ;  igitur  non  est  eadem : 
si  autem  alia,  tunc  erunt  tot  species  in 
intellectu,  quot  sunt  specics  generis,  si 
illa?  debent  cognosci,  vel  quot  sunt  su- 
periora  universaliora  essentialia,  ante- 
quam  species  specialissima  iutelligatur, 
quod  falsum  est  ;  igitur,  etc. 

Prieterea,  illud  cognoscitur  posterius 
tempore,  cujus  abstractio  est  difficilior. 


4. 


Absiraciio 

iixnfjis  nni- 

ve7'satis 


!?'  «/'/A'*-  quia   eius   cognitio    intellectualis   abs- 

Itor,  ijuam   *  •'  " 

miiiusuni-  tractiva  est  difficilior  :  sed  abstractio  co- 

icrsalij. 

loris,  quae  est  universalior,  est    diflici- 
lior  quam  albedinis,    quia  a  dissimili- 


bus  abstrahitur  quidditas  coloris,  scili- 
cet  ab  albo,  etnigro,  qu;e  sunt  opposita, 
albedinis  autem  quidditas  a  duobus  al- 
bis,  qua3  sunt  similia  ;  ergo,  etc. 

Pr^eterea,  passibile  est  intelligeremi- 
nus  commune,  non  cognoscendo  magis 
commune  ;  igitur  non  oportet  semper 
universalius  prius  cognosci  ab  intellec- 
tu.  Probatio  antecedentis  ,  quia  Geome- 
ter  cognoscit  lineam,  et  multa  de  linea 
probat,  et  tamen  nescit  utrum  sit  sub- 
stantia,  vel  accidens  ;  ergo,  elc.  Ad  lioc 
etiam  est  auctoritas  Philosophi  1,  P/nj- 
sic.  f'3vf.  .3.  et  i.  dicentis  quod  defini- 
twn  priia  cjgnoscitur,quarn  partes  defi- 
nitionis, &e^m\inm  est  minusuniversale, 
cum  sit  species,  quam  genus  suum, 
quod  est  pars  defmitionis  ;  igitur,  etc. 

RESOLUTIO 

Prias  cognosci  magis  universale  cogni- 
tione  distincta,  de  quo  Doctor  l.dist. 
3.  q.  2.  num.  24.  25. 

(b)     Secundo,  dico  quod    prius  cognos-       5. 
citur  magis  universale   a  nobis   cogni-  nwersafe 
tione  distincta.  Probatio,  prius  distinc-  ?""""  '^'^- 

'    ^  gnoscitur , 

te  illud  cognoscitur,  quod   intrat    defi-  cognUione 

.  ,,.,,.      distincta. 

mtionem  alterius,  per  quod  ahud  dis- 
tinctecognoscitur;sed  ens  quod  est  uni- 
versalissimum,  intrat  defmitionem  om- 
nium,  cum  conceptus  entis  includatur 
in  conceptu  cujuslibet,  ipsum  autem 
non  habet  conceptum  nisi  distinctum, 
quia  non  habet  in  quo  possit  confuse,veI 
indistincte  cognosci  ;  igitur,  etc.  Si- 
mile  autem  est  de  aliis  universalibus  : 
quanto  enim  aliquid  est  universalius, 
tanto  potest  plurium  definitionem  intel- 
ligere,  et  distinctiuscognosci,  cumpau- 
ciora  superiora  habeat,  in  quibus  co- 
gnoscitur  confuse.  Praeterea,  secundum 
Avicen.  1.  Met.  cap.  3.  Metaphysica  est 
priorordinecognoscendi  distincte,  quae 


570 


DE  ANIMA 


Ordinedoc- 
trince  pro- 
ceditur  a 
cognitione 
confusa  ad 
dislinctam. 


Ordo  quo 
a  cognitio- 
ne  confuse 
speciei  re- 

ditur  ad 
ejus  cogn  i- 
tio7iem  dis- 

tinctam. 


tamen  est  universalior  ;  igitur,  etc.  Nec 
tameu  contradicit  sibi  Avicenna,  dicens 
quod  est  postrema  ordine  doctrinae,  quia 
lioc  ordine  procedimus  a  cognitione  con- 
fusa  ad  distinctam  ;  modo  est  ita,  quod 
principia  aliarum  scientiarum  propria- 
rum  ordine  doctrinae  sunt  nobis  nota  ex 
confuso  conceptu  terminorum,  sicut 
Geometer  exconfuso  conceptu  lineas,  et 
puncti  procedit  ad  cognoscendum  ejus 
defmitionem,  et  passionem  ;  et  ideo 
Metaphysica  est  posterior  ordine  doctri- 
nae,  cujus  tamen  principia  sunt  distinc- 
te  cognoscenda  ;  sed  scientia  Metaphy- 
sicae  acquisita,  reverlendo  ad  alias  scien- 
tias  magis  distincte  cognoscuntur  ea- 
rum  principia,  scientia  Metaphysicas 
prius  distincte  cognita,  et  sic  est  prior 
ordine  distinctae  cognitionis  ;  sic  in  pro- 
posito,  speciespriuscognoscuntur  indis- 
tincte,  scilicet  cognoscendo  quid  est, 
quod  dicitur  per  nomen  ;  vel  in  suo  uni- 
versali,  scilicet  eognito  universali  dis- 
tincte,  tunc  per  ejus  divisionem  et  con- 
tradictionem  per  additionem  differentia^, 
fit  reditus  ad  cognoscendum  speciem  dis- 
tincte . 

RESOLUTIO 

Prius  prioritate  perfectionis  cognos- 
citur  Deus.  Vide  Doctorem  1.  dist.  3. 
quaest.  2.  num.  29.  sed  cognitio  sen- 
sibillum  fortius  moventium  sensum, 
est  prior prioritate  perfectionis  juxta 
proportionem    objecti  ad  intellectum. 

(c)  Tertio,  dico  quod  prius  prioritate 
perfectionis  a  nobis  cognoscitur,  quod 
est  perfectius.  Girca  quod  sciendum, 
quod  aliqua  cognitio  potest  esse  per- 
fectior  alia,  vel  secundum    perfectionis 


Deus   est 

primum 

cognitum 


Cognitio 

tt«a  ciHpii- ^QjYipIementum,  vel  secundum  propor- 

eiler  fjotest  ^ 

e-^se  per-  ticnem  ad  objectum,  sicut  visio  aquilce 

feclior  a-  „  *^       .  ... 

Ha.  st  perfectior  primo  modo,visione  mea  ; 


sed  visio  mearespeclu  candelas  est  per- 

fectior    visione   aquilae  respectu   Solis. 

Ista  divisio  habetur  10.   de  Animalibus  Jib!^avSim" 

a  Philosopho,  dicente  quod  magis  desi-  c  5. 

dera>nus  scire  modicum  de    substantiis 

separatis,quam  multum  de  inferioribus . 

Illud  autem  modicum  attenditur  secun- 

duni   proportionem  ad  objectum,  non 

autem  secundum  naturam    cognitionis 

absolute. 

{^)     Acl  propositum  est  dicendum,  quod 

iliud  quod  a  nobis    cognoscitur   prius      -^   ,. 

^  o  r  perfectw- 

prioritate  perfectionis  cognitionis  in  se,  ne 
et  absolute  considerata3,  est  Deus,  lo- 
quendo  etiam  de  cognitione  naturali. 
Probatio,  quia  illa  cognitio  est  perfec- 
tior  in  se,  per  quam  attingitur  perfec- 
tius  objectum  ;  sed  hsec  est  cognitio 
Dei,qui  est  perfectissimuin  objectum, 
ergo,  etc. 
Pr£eterea,  Pliilosophus  4./?//i/c.  cap.   Feiicitas 

^  ^  in  quo 

10.  ponit  felicitatem  humanam,  quse  ex   consisdt 

^  se  undum 

puris  naturalibus  haberi  potestincogni-  phHoso- 
tione  substantiarum  separatarum,  vel 
prim^B  substantise  separata3,  quae  est 
Deus,  sed  ponit  eain  in  perfectissima  co- 
gnitione  ;  ergo  ejus  cognitio  quce  in  via 
potest  haberi,  est  perfeetissimacognitio, 
et  perfectior  cognitione  quorumcumque 
inferiorum,  quia  quodcumque  indivi- 
duum  speciei  nobilioris  est  nobilius 
quocumque  individuo  speciei  inferioris. 

Sed  quae  est  cognitioperfectior  secun- 
dum  proportionem  ad  objectum,  id  est 
respectu  inferiorum,  qu£e  sunt  intellec- 
tui  nostro  proportionata  ? 

Dicendum,  quod  cognitio  istorum 
sensibiliuin,  qua3  fortius  movent  sen- 
sum,  est  perfectier,  quia  qua3  fortius 
movent  sensum,  fortius  movent  intel- 
lectum,  licet  altiori  modo,  quia  univer- 
salius  ;  quas  autem  magis  movent  in- 
tellectum,  sunt  magis  proportionata  in- 
tellectui,  et  ideo  prius  perfectione  tali, 
scilicet     secundum    proportionem     ad 


QU.^STIO  XVI 


571 


Ad  pri- 
mum. 


objectum,  intelligitur   universale  illius  intellectus  primo  apprehendit    speciem 

singularis    sensibilis,  quocl  fortius  mo-  specialissimam  ejus;  sedquando  nonest 

vet   sensum .  proportionatum  sensui,  ita  quod  possit 

Ad  objectionem  in  oppositum,  dicen-  ipsum  distincte  cognoscere,  tunc   intel- 


Ad  secuti 
dum. 


dum  quod  Philosophus  primo  PJv/si- 
corum  intendit  dare  modum  deveniendi 
in  cognitionem  distinctam  ;  et  hoc  est 
per  cognitionem  magis  universalis,  et 
magisconfusi,  quod  estpriusnotum  no- 
bis  distincta  cognitione. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  ens,  et 
unum  prius  imprimuntur  intellectui 
quoad  eorum  cognitionem  distinctam, 
quam  aha  ;  et  ideo  illa  cognitione  sunt 
prius  nota,  quia  non  possunt  notificari 
per  priora  et  lioc  conceditur. 
g  Ad  aliud,  dicendum  quod  Tliomas  fa- 

Ad  ter-  ciens  illud  argumentum  deceptus  fuit, 

lium.  .  , 

i^  p.  q-  quia  non  distmguitur  mter  cognoscere 
aliquid  confusum  etconfuse,  et  distinc- 
te  et  distinctum.  Verum  enim  est,  quod 

„  .  coernoscere  ahquid  confuse,  scilicet  mi- 

Prtor    est      "-^  ^ 

cognitio   nus  uuiversale,  est  medium  inter  puram 

confusa 

quam  dis-  ignorantiam,  et  cognitionem  ejus    dis- 

tin  taefus-  .  ......  p 

dem.  tmctam,  et  sic  cogmtio  ahcujus  contu- 
sa  priorestcognitione  ejusdem  distinc- 
ta  ;  sed  propter  hoc  non  sequitur  quod 
cognitio  confusi,  id  est,  magis  univer- 
salis,  sit  prior  cognitione  minus  uni- 
versalis,  nisi  loquendo  de  cognitione 
distincta,  ut  dictum  est,  imo  est  falla- 
cia  consequentis  a  phiribuscausis  veri- 
tatis  ad  unam.  Cognitio  enim  confusa 
ali<-ujus  minus  universalis.  est,  vel 
qnandc  cognoscitur  tantum  de  ipso, 
quidest,  quod  dicitur  per  nomen,  vel 
quando  cognoscitur  in  suo'  universalio- 
ri,  vel  confuso  ;  non  sequitur  igitur  , 
cognitio  confusa  minus  universalis,  est 
prior  tempore,  quam  ejus  distincta  ; 
igitur  cognitio  sui  universalioris,  vel 
magis  confusi,  est  prior. 

Ad  ullimum,  dicendum  quod  quando 

tum  ^^'°^  aliquod  singulare  est  prassens  sensui  se- 

cundum  debitam   proportionem,     tunc 


lectus  apprehendit  speciem  proximiorem, 
quam  potest,  quia  non  movet  sensum 
nisi  sub  ratione,  C|uaeest  singularis  spe- 
ciei   communioris. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO     1. 

Speciem  sjjecialissimam  esse primum  cogni- 
tum  nohis  cognitione  confusa 

(a)  Dicendum  igitur  ad  qusestionem ,  etc.  9. 
Speciem  specialissimam  esse  primum  co- 
gnilum.  Probat  Doctor  hic  conlra  D.Thom, 
et  suos  1.  p.  quaest.  35.  art.  3.  sex  rationi- 
bus,  quariim  priores  tres  adducit  1.  dist. 
3.  qusest.  2.  num.  21.  Prima  ratio  est,  quia 
causa  naluralis  agit  secundum  ultimum 
posse,  et  sic  agit  primo  perfectissimum  ef- 
feclum,  quem  polest ;  ergo  cum  inlellec- 
tus  sit  lalis,  primo  inlelligit  speciem  spe- 
cialissimam,  quia  hoc  est  perfectius  uni- 
versaUoribus,  quoe  sunt  partes  ejus.  Con- 
tra  hanc  : 

Objicitur,  ex  Cajet.  de  ente,  et  essentia, 
el  aliis,  quia  ordo  naturse  incipit  ab  im- 
perfeclioribus,  unde  quod  prius  est  gene- 
ratione,  posterius  est  perfectione,  7.  Me- 
taph.  Praelerea,  si  valeret  argumentum 
probaret  quod  etiam  cognilione  distincta 
prius  cognoscereLur  species  speciaiissima, 
quod  esl  falsum,  et  conlra  ipsum  Scotum, 
ut  slatim  patebit.  Terlio,  probaret  etiam 
quod  singulare  prius  cognoscerelur,  quia 
ejus  conceptus  est  nobilior  conceptu  spe- 
ciei,  nam  substantise  primae  sunt  omnium 
nobilissimoe,  ut  tenet  Aristoteles  cap.  de 
Substantia,  el  1.  Poster.  c.  2.  diciturquod 
notiora  nobis  sunl,  quse  propinquiora  sunt 
sensui.  Et  ita  tenel  Durand.  2.  d.  3.  q.  7. 
Gregor.  1.  d.  3.  qusest.  3.  artic.  1.  quos  se- 
quitur  Suur.  4.  de  Animacap.  3. 

Ad  priraura  respondelur,  loquilur  Doc-  Causa  na- 


572 


DE  ANIMA 


tu  ralis 
non  impe- 

dita  pro- 
ducit  pT- 

feciisni- 
miim  effec- 
tu»i   que7n 
potesl. 


10. 


Ordo  COH' 
fuse  00- 
gnoscendi 
est  prior 
ordine  dis- 
tincte  cii- 
fjnoscendi. 


tor  de  agente  nalurali  non  impedito,  seii 
carenle  resislenlia,  ut  liabet  loc.  nt.  in  1. 
nam  si  resislenliam  invenerit,  impedilur 
a  productione  nobilissimi  effectus,  quem 
potest,  donec  vincat  illam  resislentiam  : 
in  proposito  autem,  intellectus  resp?clu 
conceptus  speciei  specialissimse,  est  bene 
dispositus,  quia  supponitur,  quod  habet 
speciem  intelligibilem  ejus,  et  phanlasiam 
nonimpeditam,  nec  aliud  requiritur  ;  et 
si  sine  indispositione,  vel  resistentia  non 
ageret  ad  ultimum  potentise,  sequeretur, 
(ut  bene  infert  Doctor)  quod  quantitatem 
effectussibi  prsescriberet,  etsicesset  causa 
secundum  propositum,  Frivolum  ergo  est, 
quod  dicit  Cajetanus,  sicut  leo  non  prius 
generat  leonem,  sed  aliud  imperfeclius, 
ila  intellectus  non  prius  generat  concep- 
tum  perfectissimum,  sed  imperfectiorem, 
et  ultimo  perfectissimum,  quia  si  leo  habe- 
ret  in  sua  potestate  formam  leonis,  et  ma- 
teriam  disposilam,  et  sine  resistentia,  pri- 
mo  produceret  leonem  ;  inlelleclus  habct 
in  sua  potestale  conceptum  speciei  specia- 
lissimse,  et  subjectum  dispositum,  etcarens 
omni  resislentia,  ideoprimo  producit  illum 
conceplum,  et  si  primo  non  posset,  nun- 
quam  postea  posset,  quia  nihil  acquirit 
quod  ab  initio  non  habet. 

Ad  secundum,  respondolur  cum  Scoto 
1.  dist.  3.  qusesi.  2.  num.  26.  quod  toLus 
ordo  confuse  cognoscendi  esl  prior,  et 
ideo  primum  in  illo  ordine  est  sirapliciter 
primum.  Et  probatur  ex  Arist.  1.  Physic. 
text.  8.  (licente,  definitum  prius  cognosci, 
quam  partes,  et  ex  Avicenna  1.  Metaph.  c. 
3.  suadente  Metaphysicam  esseultimam  or- 
dine  docLrinoe,  quamvis  sit  prima  in  scien- 
do  disLincte,  quia  principia  aliarum  scien- 
tiarum  sunl  per  se  nota  ex  conceptu  con- 
fuso  terminorum,  et  postea  ex  Metaphysi- 
ca  sciri  possunL  distincte  ;  cognoscit  enim 
Geometer  lineam  esse  longitudinem  sine 
latiludine,  non  curans  in  quo  sit  genere, 
vel  quae  sit  ejus  differentia,  quia  hoc  ad 
Metaphysicum  spectat. 

Dices,  ergo  falsum  est  agens  naturale 
primo  elicere  effectumnobiIissimum,quem 


potcst,  quia  cognitio  distincta  est  nobilior 
confusa.  Et  confirmatur  ex  ipso  .Scoto  loc. 
cil.  num.  27.  dicente  q\xo&  processus  natu- 
ralis  esl  ab imperfecto  adperfectum,per  me- 
dium,et  quodconfuse  cognoscere  est  quasi 
med-tim  inter  ignorarc,  el  dislincte  cjgnos- 
cere,  ubisibicontradiciL,anteadicenli,intel- 
lecUun  [)rius  elicere  acLum  perfecLissinium. 
Respondetur,  in  eodem  ordine  cognoscendi 
intellectumnon  impeditum  prius  elicere  ac- 
tum  perfectissimum  quem  potest,tamen  pro 
hoc  statu  potest  alius  ordo  cognoscendi  im- 
perfectior  proecedere  perfecLiorem,  cujus- 
modi  est  confuse  cognoscere  respectu  co- 
gnitionis  distincLse,  quia  eLiam  cogniLio 
sensitiva  pro  hoc  statu,  prior  est  intellecLi- 
va.  Quod  vero  confusa  prior  siL,  eL  expe- 
rientia  consLat,  et  ArisLoLeles,  ac  Avicenna 
docenL  locis  citaLis;  unde  ScoLus  sibi  non 
contradicit,quia  loquitur  intra  eumdem  or- 
dinem  cognoscendi,  non  vero  comparan- 
do  unum  ordinem  ad  alium. 

Contra,  hinc  sequiLurquod  in  ordine  dis-        1 1 
tincLe    cognoscendi,  species  specialissima  ^j-/,<!|g  p". 
prius  cognoscitur,  quam  ejus  partes,    con-  fi'"''*c«  non 
sequens  est  falsum,   et  conlra  Scotum  cit.  parUbus 
num.  24.  tcnentem  universaliora  prius  co-  ciusis. 
gnosci  cognitione  distincta,  quam   minus 
universalia  ,  de  quo  statim.  Respondetur, 
negando  sequelam,  quia  non  polest  aliquid 
distincle  concipi  non  conceptis  in  eo  inclu- 
sis,  quse  sunl  ejus  partes  ;  his  enini  non 
concepLis  ,   cogniLio    erit  tantum  confusa, 
quia  concipiLur  res,  sicul  exprimiLur  per 
nomen,  el  non  sicuL  exprirnitur  per  defi- 
nitionem. 

Ad  tertium,  singulare  qua  tale,  non  co- 
gnoscitur  a  nobis  pro  hoc  staLu,  ut  docet 
bene  Scotus  3.  d.  14.  quaest.  3.  fm.  quia  pro 
nunc  non  movelur  intellectus  nosler,  nisi 
a  phanLasiabili,  et  singulare  nullum  phan- 
tasma  gignil.  Vide  eum  2.  dist.  3.  ^^.  ].  et 
q.  6.  n.  17.  et  4.  d.  45.  qusest.  3.  de  quo  in- 
fra,  q.  22.  ubi  diceLur  quomodo  singulare 
prius  cognoscitur  quam  species  specialis- 
sima. 

Secunda  raLio  Scoli  est,  quia  MeLaphy- 
sicasecundum  Aristolelem,  cl  Avicennam 


QU^STIO   XVI 


573 


Minuscom- 

muiiia 
sunt  prius 
nota. 


12. 


esl  uilima  ordine  doclririse  ;  ergu  aliiu 
scieiitise  prsecedunl  eam,  et  maxime  natu- 
ralis ;  ergo  iiarum  principia,  et  termini 
principiorum  cognoscuntur  prius,  et  ta- 
men  sunt  minus  communia,  et  principia 
Metapliysicae  universaliora  ;  ergo  minus 
communia  sunt  prius  nola  ex  inlentione 
Aristoteiis,  et  Avicennse. 

Gontra  lianc  objicitur,  quia  vel  scien- 
tise  ordinantur  secundum  cognitionem  dis- 
tinctam,  vel  confusam  :  si  prunum,  Meta- 
physica  est  omnium  prima,  ut  dictum  est 
ad  secundum  :  si   secundum  ;  ergo  niinus 


ii.  Sed  adliuc  dices  etiam  contra  Scolum 
sequi,  multum  temporis  insumi  anlequam 
magis  universale  concipiatur.  Respunde- 
tur,  tanlum  sequitur  non  statim  inteliigi, 
quia  cum  occurrit  singuiare  in  debita  dis- 
tantia,prius  cognosco,et  distinguo  illud  ab 
aliis  singularibus,  velminuscommunibus, 
antequam  facio  abstractiones  magis  uni- 
versaiium  conceptuum  ;  nam  si  soium  co- 
gnoscerem  qua  ens,  non  distinguerem  il- 
lud  ab  aliis  inferioribus,  quia  conceptus 
entis  est  causa  convenientise,  non  distinc- 
tionis.   Aliquid  ergo  temporis  inlercedit, 


communes  deberent  pra^cedere,  ct  sic  libri     quando  moveor  a  singulari,  antequum  ma- 


Qutd  est 
prius  or- 
dine   doc- 
irince. 


de  Coeio,  el  de  Anima  praecederent  libros 
Pliysicorum.  Uespondetur  ex  Aristotele  5. 
Mel.  lexl.  1.  ordine  ductrinai  illud  esse 
prius,  quod  faciiius  addiscitur.  Et  non 
dixit  Philosophus  quod  distinctius  cognos- 
cilur,  sic  esse  prius  ;  non  incipit  ergo  iste 
ordo  ab  universaliuribus,  vel  compositivo 
modo,  dislincta  cognitione,  sed  ssepius  a 
minus  universalibus.  Unde  ArisiOteles  in 
multis  locis  prius  tractavit  quse  sunt  pos- 
leriora  secundum  nalurai  ordinem  ;  prius 
enimagit  de  animalibus,quamdeplantis, 
et  tamen  tractalio  harum  est  universalior, 
et  prior.  Item,  in  libris  Physicaj  prius  trac- 
tat  de  principiis  corporis   generabilis,  cu- 


gi3  universalia  concipere  possim,  sed  non 
tantum,  quantum  in  opposita  opinione  , 
quia  facta  motione  a  singuiari  objecto, 
oporteret  omnia  contenla  in  linea  Praedica- 
mentali  prajconcipere,  antequam  illud  sin- 
gulare,  vel  ejus  infimam  speciem  conci- 
perem. 

Ad  quintam  rationem  Scoti,  respondet 
Cajetanus,  species  magis  universalium, 
quamvis  sint  individua  generum,  ut  hu- 
jus  animalis,  hujus  corporis,  etc  esse  pro- 
pinquiores  sensibus,  et  sic  facilius  abs- 
trahi,  quam  speciem  specialissimam.  Con- 
tra,  iii  Frocemio  Meta^h.  habelur,  quod 
natura  speciiica  tantum  movet  sensam,  et 


P/iiloso- 

p/iusprms 

tractat 

tctendas 

minus 

coniinunes, 

elsi  non 

temper. 


jusmodi  sunt  materia,  forma,  privatiu,   de  non  genus,  neque  singulare.  Vide  Scot.  2. 

quibus  1.  Physic.  quam  de  principiis  cor-  dist.  3.   quaisl.    1.  num.  4.    Praeterea,   non 

porisnaturabs,  de  quibus /i6.2.etsic  praepo-  offertur  sensui  individuum  generis,   nisi 

nil  principia  speciei,  seu  mhms  communis  mediante  individuo   speciei,   quia  sensus 

principiis  generis,  seu  magis  communis.  non  intuelur  singulare  sensibile  determi- 

Cum  ergo  prius  tractet  de  scientiis  minus  nati  generis,  quin  sit  determinatae  speciei  ; 

communibus,   bene  infert  Scotus  ad  ejus  et  quia  hoc  est  propinquius   singularitati 

mentem,  minus  communia  esse  faciliora,  ex  Phil.  1.  Posier.  lexl.  12.  est  magis  sensi- 


13. 


et  nobis  notiora,   et  per  consequens  prius 
nota.  Vide  Phil.  Fabr.  riieor.  18. 

Ad  tertiam  rationem  Scoti  respondet  Ca- 
jel.  inter  illos  conceptus  non  esse  ordinem 
essentialem,  ideo  non  est  opus  singulos 
concipcre.  Contra,  tum  quia  ibi  dicit  (^ajet. 
quod  natura  procedit  ab  imperfectioribus 
ad  perfecliora  ;  tum  quia  solvendo  pri- 
mam  rationem  Scoti,  dicit  non  posse  spe- 
ciem  concipi,  donec  prius  concipiantur 
omnia  praicedentia  in  linea  Prtedicamenta- 


bile  ,  et  cunsequenter  citius,  et  facilius 
movet  intellectum.  Prseterea,  utait  Doctor, 
patet,  facilius  abstralii  minus  commune, 
ut  albedinem,  quam  magis  commune,  ut 
colorem,  quia  hoca  similibus,  illud  a  dis- 
similil)us   abstrahitur. 

Solvuntur  qusedam  argumenta  adducta  in 
favorem  D.  Thomae,  t  nentis  1.  p.  quaist. 
8-3.  arl.  3.  unioersaliora  esse  prius  nola. 

Prinium  argumentum  :  Cognitio  primo 


Quod  pro- 
pinquius 
est    sincju- 
lari,  prius 
in<  vet  in- 
tellci  tum, 
quam     re- 
iiiotiiis. 


14. 


574 


DE  ANIMA 


rum  principiorum  esl  prima,  quia  est  per 
se  nolorium,  el  ab  omnibus  admitlitur  ; 
ergo  et  cognitio  terminorum  eorumdem 
principiorum  :  sed  inter  hos  primus  termi- 
nus  est  ens  :  evgo,   etc.   Kespondetur,  pri- 

Cognitio  .,,  .      .    /        . 

prtmorum  ma  illa  prmcipia  prius  cognosci  cognitione 
pri7,ci-  clistincta,  ut  dictum  est,  sed  sic  cognoscun- 
nnn  cst    tur  postquam  acquisita  est  cognitio  confu- 

vrima.  .... 

sa  multarum  rerum,  qua  ratione,  ut  dixi, 

alise  scientise  sunt  priores  Metaphysica. 

Quare  ob-     Secundum  argumentum  :  quod  a  longe 

Umqe,^\}n.  ^onspicitur,     prius    videtur,    ut    corpus  , 

perfecte    deinde  ul  animal,  tandem  ut  lioc  animal; 

videtur  ? 

ergo  communiora  prius  cognoscuntur.Res- 
pondetur  cum  Scoto  1.  dul.  3.  qmest.  2. 
num.  27.  objectum  in  distantia  impropor- 
tionata,  non  se  reprsesentare  sensui  secun- 
dum  propriam  rationem  ,  sed  secundum 
imperfectum,  et  inlellectus  sequens  sen- 
sum,  intelligit  illud  secundum  illam  ra- 
tionem  imperfectam,  et  sic  decipitur.  Con- 
clusio  autem  Scoti,  quod  species  specialis- 
sima  sit  primum  cognitum,  intelligilur 
quando  sensus  est  in  debita  distantia.  Gon. 
tra,  quod  in  remotis  movet  sensum,  effica- 
cius  movet  etiam  in  distantia  debita  ,  quia 
movere  dum  remotum  est,  arguit  majorem 
virtutem,  virtute  illius  quod  tantum  mo- 
vet,  dum  est  propinquum  ;  ergo  curn  gra- 
dus  universaliores,  ut  corporis,  moveant 
in  magna  distantia,  et  species  non,  signum 
est,  quod  forlius  movent  quam  species 
etiam  quando  sunt  propinqui,  sicut  ignis 
qui  remotiora  calefacit,  efficacior  est  igne 
qui  tantum  calefacit  propinqua. 

Respondetur,argumentum  est  ad  opposi- 
tum,  et  suadetquod  ipsaspeciesspecialissi- 
ma  movet,etiam  quando  distat  nimis  objec- 
tum,  et  non  gradus  superiores,  quia  cum 
sit  perfectior  in  entitate  illis  gradibus,  est 
etiam  et  in  activitale  ;  ergo  est  aclivum  ad 
majorem  distantiam,  quam  illi  gradus,  ut 
in  exemplo  de  igne  perfectiori.  Ratio  au- 
tem  quare  non  repryesentat  secundum  gra- 
dum  specificum,  est,  quia  per  impropor- 
tionatum  medium  non  potest  effundere 
speciem  perfecte  sibi  similem,  et  sic  tan- 
tum  repraisentat  imperfecto  modo,   Addo, 


15. 


incertum  esse,    ut  tenet  Doctor  1.  d.  3,q. 

2.  n.  28.  quod  per  diversas  species  intelli- 
gibiles  reprsesententur  minus,  et  magis 
universalia  ;  de  quo  quidquid  sit,  quod 
causat  speciem  niinus  universalis,  polest 
causare  speciem  cujuscumqueuniversalio- 
ris  inclusi  in  eo,  ut  ibi  liabet  Doctor. 

Tertium  argumentum  :  Quod  est  facilio- 
ris  abstractionis  secundum  Scotum  rat.  5. 
prius  cognoscitur  ,  sed  magis  universale 
est  hujusmodi,  quia  pauciora  in  se  actu 
continet,  quam  minus  universale,  et  sic 
facilius  est  intelligere  unum  in  eo  non  in- 
tellectis  aliis,  quod  est  abstrahere,  quam 
in  minus  universali,  vel  singulari,  in  qui- 
bus  multitudo  contentorum  ponit  confu- 
sionem.  Respondetur  facilitalem  abstrac- 
tionis  oriri  ex  vicinitate  ad  sensum,  et 
ideo  universaliora,  quia  magis  distant  a 
sensu,  difficilioris  sunt  abstractionis. 

Quartum  argumentum  :   Scotus   1.  dist. 

3.  qusest.  2.  num.  27.  ait  quod  mens  se- 
quitur  sensum  in  cognitione,  et  certum 
est  sensum  non  cognoscere  nisi  singula- 
re ;  et  1.  Met.  quxst,  ult.  ait  singulare  va- 
gum,primo  percipi,  sed  sicutsingulare  va- 
gum  se  habet  ad  distinctum,  ita  magis  va- 
gum  ad  minus  vagum  ;  ergo  hoc  prius 
cognoscitur.  Respondotur,  sensum  cognos- 
cere  naluram  specificam,  non  singulare, 
qua  tale,  alioquin  posset  distinguere  inter 
duos  radios  Solis,  quod  est  irnpossibile,  ut 
habet  Doctor  2.  c?.  3.  q.  1.  Ad  aliud,  co- 
gnoscere  singulare  vagum,  est  ipsam  spe- 
ciem  specialissimam  cognoscere  cum  signo, 
quia  ipsam  singularitatem  pro  hoc  statu 
non  cognoscimus,  alioquin  possemus  dis- 
tinguere  Petrum  a  Paulo,  seclusis  eorum 
accidentibus  extrinsecis,  quod  est  falsum, 
de  quo  infra  quaesl :  12. 

CONCLUSIO  II. 

Universalio^a  esse  prius  nola,  cogni- 
tione  distincta. 

(b)  Secundo  dico  quod  prius  cognoscitur 
magis  universale,  etc.  Hanc  conclusionem 
nerape  universaliora  prius  cognosci  cogni- 


Magis  et 

minus u- 
niversalia 
an  per  di- 
versas  spe- 
cies  rep)  ce- 
sentanlur? 


Minus  uni- 
versale  /a- 
cilius  abs- 
trahitur. 


Sensus  non 
C(tC)noscit 
singulare 

qua  lale. 


IG 


QU^STIO  XVII 


575 


lione  distincta,  probat  Doctor  duabus  ra- 
tionibus  claris,  et  circa  eam  nulla  est  fere 
controversia.  Easdem  rationes  habet  1.  d. 
3.  q.  3.  n.  24.  25.  quarum  vis  stat  in  Iioc, 
quod  cum  distincta  cognitio  inferiorum 
habeatur  per  distinctam  notitiam  superiu- 
rum  inciusorum  in  eis,  evidens  est  prius 
superiora  distincte  cognosci,  sine  quibus 
repugnat 


r 


ceptum  proprium  habemus  de  Deo  pro  hoc 
statu,  quia  essentia  divina  ut  hsec,  solum 
movet  naturaliter  suum  intellectum,  et 
per  viam  univocationis  movel  nos,  qiioad 
rationes  generales  sibi,  et  creaturse  com- 
munes.  De  quo  lale  Doctor  qKsost.i.  Prol.et 
quodlib.  14.  et  1.  disi.  3.  quxsl.  1.  n.  16.  At 
cognitio  propria  objeclorum,  et  per  pro- 
sic  cognitis  repugnat  inferiora  distincte  prias  species  acquisita  est  perfectior  cogni- 
cognosci,  hic  locum  habet  illud  :  Propter  tione  communi,  et  acquisita  per  alienas  spe- 
quod  unumquodque  est  tale,  etc.  cies.  Respondetur,   etsi  pro  nunc  nullum 

(c)     Tertio,  dico  quod  prius  prioritate  per-      habeamus  conceplum  proprium  in  particu- 
fectiows.   Pro  hujus  intelligentia  notan-     lari  de  Deo,  habemus  tamen  conceptus  pro- 
Cognido    ^'■^^^  ®^^'  ^^^^  cognitio  potest  csse  perfecta     prios  de  eo,  ita  ut  creaturae  repugnent,  cu- 
^"ffecuT  ^^^P^^*^^''®^-   Primo,  ex  parte  potentiae,  et     jusmodi  sunt  conceptus  omnium  perfectio- 


objecli ,  ut  quando  potentia  circa  objec- 
tum  nobilissimura  exercet  totam  suam  vir- 
tte  m.  Secundo,  ex  parte  proportionis  co- 
gnitionis  ad  objecti  cognoscibililalem.  Pri- 
mo  modo,  quo  objectumestnobiIius,eo  per- 
fectior  est  ejus  cognitio,velest  prius  cogni- 
tum  prioritate  perfectionis,  et  sic  Deus  est 


num  simpliciler,  quorum  perfectissimus 
estconceptus  enlis  infiniti,  quia  est  simpli- 
cior  conceptibus  attributorum,  et  velut  sub- 
jecium  eorum,  de  quo  Scolus  1.  dislinct.  2. 
quaest.  2.  num.  17.  sed  argumentum  pro- 
bat  cognitionem  naturalem  Dei  non  esse 
perfectiorem  secundum  proportionem  gra- 


Conceplus 
eniis   infi- 

nili  eU 
ptrfectis- 

simus, 

quem  de 

Deo  pru 

nunc  ha- 

bemus. 


primum  cognitum    inter  omnia.  Secundo     duum  ejus  ad  objectum,   quia  Iioc  in  infi- 


modo,  cognitio  sensibilium,  quo  fortius 
movent  sonsum,  est  perfectior,  quia  ejus 
gradus  magis  accedunt  ad  gradus  cognos- 
cibililatis  objecti,  et  si  tot  suntgradus  per- 
fectionis  incognitione,  quot  sunt  cognos- 
cibilitatis  in  objeclo  perfecte  adsequato, 
cognoscitur  tale  objectum.  Primam  par- 
tem  probal  ex  Philosopho,etest  evidens,ex- 
plicatis  terminis,  quia  cum  cognitio  es- 
sentialiter  dependeat,  et  specificetur  ab 
objecto,  quo  perfectius  esl  objectum,  eo 
nobilior  est  cognitio. 

Secunda  pars  patet  ;  quia  qu?e  forlius 
movent  sensum,  fortiusetiam  pro  hoc  stalu 
movent  intellectum,  et  consequenter  sunt 
magis  proportionala  intellectui  ;  ergonoti- 
tia  intellectus  circa  universale,  cujus  sin- 
gulare  fortius  eum  movet,  erit  magis  pro- 
portionata,  id  est,  magis  accedens  ad  gra- 
dus  cognoscibilitatis  illius  objecti.  Vide 
Doctorem  1.  dislincl.  3.  qusest.  2.  num.^^. 
(d)  Ad  proposilum  est  dicendum,elc.  Quod 
hic  ait  Doctor  Deum  esse  prius  perfectione 
cognitum,  etiam  loquendo  de  cognitione 
naturali,  videlur  falsum ,  quia  nuUumcon- 


nitum  excedit  illam,  et  idem  est  etiam  est 
decognitione  supernaturali  creala  Dei. 


QU^STIO  XVII 

Utrum  in  intelkctu  nostro  sint  species 
intelligibiles priores  naturaliter  actu 
intelligendi. 


Arist.  2.  de  Anima.  text.  60.  D.  Thom.  tect.  12. 
et  1.  p.  q.  56.  art.  1.  et  q.  8y.  art.  2.  et  \.  con- 
tra  Gentes,  cap.  51.  52.  53.  et  quodl.  7.  art.  1. 
et  de  verit.  q.  2.  Albert.  Maga.  2.  p.  summ.  de 
homine  in  tract.  de  iiensib.  aninue.  Capr.  in 
1  .  rf.  35  q.  1.  art.  1.  Durand.  in  2.  d.  36.  q. 
6.  Coaimb.  "2.  deAnima,cap.  6.q.2.  art.o.  Aver- 
sa  lom.2.  Philosoph.  q.  3.  sect.l^.  Compl.  58 
disp.  18.  de  Anima,  q.  5.  Vide  Doct.m  disputaiis 
q.ii. 


ViDETLR  quod  non  :  quia  quando- 
cumque  aliqua  species  imprimitur  ab 
objecto  in  potentia,  reprassentat  objec- 
tum  tantum  sub  illa  ratione,  sub  qua 
nata  est  imprimi  ab  objecto,  quia  geni- 
lum  est  simile  generanli  secundum  for- 


I. 


576 


DE  ANIMA 


mam,  secundum  quam  generat  ;  sed 
quEecumque  species  imprimitur  ab  ob- 
jecto  in  intellectu,  sub  ratione  singula- 
ris  imprimitur,  quia  objectum  extra, 
vel  phantasma  a  quo  imprimitur,  est 
singulare  ;  ergo  intellectus  recipit  sin- 
gulariter  :  hoc  est  falsum,    igitur,  etc. 

Praeterea,  pra^sentia  objecti  est  causa 
prsesentia^  speciei,  non  autem  e  conver- 
so  ;  cum  igitur  objectum  intelligibile  sit 
praesens  in  phantasniate,  non  requiritur 
species  in  inlellectu  propter  prassen- 
tiam  objecti,  sed  propter  aliud  ponitur 
species  in  intellectu,  igitur  frustra, 

Prseterea,  si  esset  species  in  intellec- 
tu,  plures  possent  esse  simul.  Conse- 
quens  est  falsum  ;  ergo,  etc.  Probatio 
consequentise,  species  talis  habet  esse 
permanens  etiam  absente  actu  inteili- 
gendi  ,  tamen  post  omneni  actum  intel- 
ligendi  potest  succedere  alia  species  res- 
pectu  alterius  objecti,  et  sic  esset  alia 
species  alterius  cum  prima  simul.  Pro- 
batio  falsitatis  consequentis,  quia  cuni 
illa  species  non  sit  potentia  rationalis, 
vel  libera,  sed  naturalis,  de  necessitate 
esL  actu  pra^sente  objecto ;  cum  igitur 
semper  repraesentet  objectum  suum, 
seniper  homo  intelligeret  perillam  actu, 
et  sequeretur  quod  per  plures  species 
illas  semper  posset  plura  intelligere, 
quod  faisum  est  ;  ergo,  etc.  Praeterea, 
potentia  semper  perlicitur  proprio  actu  ; 
proprius  autem  actus  potentia^  appre- 
hensivse  est  apprehendere,  non  autem 
species  ,  igitur,  etc. 

Contra,  Philosophus  3.  de  Anima, 
text.  com.  6.  tcxt .  com.  37.  dicit,  quod 
anima  est  lociis  specierum,  non  tota,  sed 
intellectiis,  et  in  eodem  :  lapis  non  est 
in  anima,  etc.  et  in  eodem,  anima  per 
intellectum est  omnia  intelligHjilia,etper 
sensum  sensibHia  :  hoc  autem  non  po- 
test  intelligi,  quod  sit  omnia  per  essen- 
tiam  ;  igitur  per  earum  species  in  ani- 


ma  existentes.  Pra?terea,  per  rationem  Ex  Phiios. 

,       .  .8.  Phys. 

sic  ;  omne  quod  reducitur  de  potentia  text,  32. 
essentiali  ad  accidenfalem,  oportet  quod 
hoc  fit  per  aliud  sibi  impressum  forma- 
liter  ;  intellectus  noster  ante  addiscere, 
vel  intelligere  est  in  potentia  essentiali 
ad  actum  intelligendi,  a  qua  postea  re- 
ducitur  ad  potentiam  accidentalem,  qua 
scilicet  potest  intelligere,  cum  voluerit ; 
igitur  hoc  est  per  aliquod  formaliter  si- 
bi  impressum,  quod  voco  speciem  ;  igi- 
tur,  etc. 

RESOLUTIO 

Opinio  communis  vonendas  esse  species 
i ntelligibiles  necessario  ad  intelliqen- 
duni  ,  ct  soluit  argwnenta  in  contra- 
rium.  De  quo  late  1.  dist.  3.  qujest. 
6. 

(a)  Respondeo,  una  opinio  communis  s. 
est,  quod  intellectus  habet  speciem  sibi 
impressam,  necessario  requisitam  ad 
actum  intelligendi.  Quod  potest  sic  pro- 
bari  ex  praedictis  ,  quia  oportet  quod 
universale  actu  intellectum,  sit  prassens 
intellectui  ratione  objecti  ;  sed  non  po- 
test  esse  pra^sens  nisi  per  speciem  im- 
pressam,  igitur,  etc.  Major  patet,  quia 
sicut  objectum  est  prius  actu  intelligen- 
di  ordine  naturse,  sic  ratio  objecti.  Pro- 
batio  minoris,  quia  non  potest  aliter  es- 
se  prsesens  nisi  per  speciem  in  phantas- 
mate  existentem  ,  sed  nonper  illam.Pro- 
batio,  quia  una  species  non  potest  reprae- 
sentare  objectum  sub  oppositis  rationi- 
bus;  sed  universale,  etsingulare  habent 
oppositas  rationes,speeies  aulemin  phan- 
tasmate  est  reprsesentativa  objecti  ut 
singuiare  est  ;  igitur  non  ut  universale  , 
eigo  praster  iliam,  est  nec^>ssaria  spe- 
cies  in  intellectu  ad  repra^sentandum 
universalc.  Major  istius  rationis  confir- 
malur,  quia  idemnon  potest  mensurari 
duabus  mensuris  totalibus,  spccies  au- 


QU^STIO  XVII 


577 


tem  mensuratur  totaliter  ab  objecto  ; 
igitur  eadem  species  non  est  diverso- 
rum  objectorum,  ut  diversa  sunt  reprie- 
sentativa. 

Sed  dices,  quod  hoc  verum  est  eodem 
lumine,  sed  luminibus  diversis  potest 
eadem  species  diversa  reprassentare,  ut 
patet  de  noctilucis,  quse  in  die  viden- 
tur  colorata?  lumine  Solis,  sed  de  nocte 
lucentes  lumine  proprio  ;  sic  species 
in  phantasmate  lumine  phantasi^e, 
vel  virtutis  sensitivje  potest  repras- 
sentare  singulare  lumine  intellectus 
agentis  penetrante  phantasma  uni- 
versale  :  sed  hoc  non  videtur  ,  quia  noc- 
tiluca,  vel  reprtesentat  diversa  objecta 
de  die,  et  de  nocte,  quia  color,  et  lux 
,  ,^.^^^_  suntdiversa,  et  lunc  necessario  hoc  est 
quare  per  divcrsas  species  ;  vel  si  non  sint  di- 

aiiUr   die, 

quam  noc-  versa  objecta,  oportet  dicere,  quod  h«c 

le  appa-    ,     ,  , . 

rt„t?  habent  aliquam  qualitatem  diversam  a 
luce,  et  colore,  virtualiter  tamen  utrum- 
que  continentem  ;  et  ideo  in  die  poterit 
gignere  speciem  reprassentativam  unius, 
scilicet  coloris,  et  in  nocle  reprassenta- 
tivam  lucis  ;  sic  igitur  semper  habebit 
diversas  species  in  quantum  repra^sen- 
tantur  in  eo  diversa,  sicut  in  proposito 
de  universali,  et  singulari. 

Acius  in.       Praoterea,  cujuslibet   potentias   realis 

tcllccixis 

ageniis       activa)  cst  actio  realis,  et  terminus  rea- 

abstrahere    ,.         •    ■    ,,      . 

tpeciem.  tis  ;  mtellectus  agens  est  potentia  acti- 
va  realis  ;  igitur  ejus  operatio  est  reaJis; 
sed  intelligere  non  est  operatio  ejus, 
nec  terminus  suce  operationis  saltem 
propinquus,  quia  non  intelligit  ;  sed 
operatio  ejus,  cst  facere  intelligibi- 
lia  in  potentia  actu  intelh'gibilia  ,  fiunt 
autem  intelligibilia  aliquo  aclu  per  abs- 
Iractionem  spcciei  ;  abstrahere  igitur 
speciem  est  actus  ejus  et  species  intel- 
ligibilis  abstracta  est  terminus  ejus  ; 
noii  potest  auteni  talis  species  esse  in 
phantasia,qua3  corporalis  est  ct  extensa, 
non  autem  lalis  species  ;  igitur  opor- 
Tom.  m. 


tet  eam   esse  in  intellectu  possibili. 

Sed  dices,  quod  universale,  quod  est 
objectum  intellectus,  fulget  in  phantas- 
mate  per  lumen  intellectus  agentis,  et 
id  esse  intelligibile  actu.  Gontra,  esse 
cognitum  splendens  ut  cognitum,  est 
tantum  esse  diminutum  non  reale  ;  igi- 
tur  non  potest  esse  terminus  operationis 
realis  intellectus  agentis. 

Pra^terea,  objectum  universalius  non  ^' 
potest  repr£esentari  sub  ratione  sua  uni- 
versaliori,  per  speciem  objecti  particu- 
laris  ;  quia  objectum  universale  in  quan- 
tum  hujusmodi,  est  indifferens  ad  om- 
nia  particularia  sub  eo  contenta  ;  singu- 
lare  aulem  est  determinatum,  et  etiam 
universale  ut  universale,  sed  determi- 
natum  secundum  phantasma,  et  quod 
est  in  eo  tantum  ut  singulare  ,  quia  liic 
et  nunc  ;  igitur  species  in  eo  existens 
non  potest  reprassentare  objectum  uni- 
versale  ;  igitur  oportet  ad  intelligen- 
dum  universale  ut  universale,  speciem 
ejus  imprimi  in  intellectu  possibili. 

Pra3terea,  ex  nobilitate  intellectus  po-  Si  non  in- 

.      ,      •  •      o-  .    .  lelliqerel 

test  sic  argui  :  Si  non  requiritur  ad   'n\-^animasme 
telligendum  species  in  intellectu,   sed  eSTpo^s^ 
in  phantasmate  tantum,  intellectus  nos-  *'"^  "^' 
ter  non  habet  operationcm  separabilem 
a  corpore  in  quo   est  phantasma,   quia 
habet  organum  ,  et  si  non  habet  opera- 
tionem  separabilem,  ipse  non  est  sepa- 
rabilis  acorpore,   sicut  arguit  Aristote- 
les  {.  dc  Anima  ;  ergo  intellectus  nos-Text.  12. 
ter   esset    inseparabilis  a    corpore,    etText'.'    21. 
commixtus  corpori,  sicut  potentia  orga- 
nica  :  hoc    autem    est    contra  Philoso- 
phum,  [.  cl  2.  ct  3.  dc  Anima,  et  12.  Te.Kt.  k.  et 
Mctapliijsicie,  et  hoc  est  contra  mentem  ^^eA.  37! 
ponentis  animam  a  corpore  aliquando  t^[i*\. 
separari,    et  intelligere  ea   qua)   prius  ^- 
intellcxit,     ut    patet     de    divite    epu- 
lone  ;  hoc   autem  non  esset,  nisi  man- 
sissent  in  anima  species  in  via  acquisi- 
lie.  Nec  videtur  verisimile,  quod  anima 

37 


578 


DE  ANIMA 


mum 


exuta  a  corpore,  remaneat  ita  nuda,  si- 
ciit  in  prima  sui  creatione,  ita  quod  non 
possit  intelligere,   nisi  de  novo  species 
sibi  imprimantur  ;  sed  rationabile   cst 
ipsam  per  species  acquisitas  in  via  ali- 
quid  posse  intelligere,   ut   dictum   est. 
Ihec  autem  positio  confirmatur  auclori- 
tatibus  pn-Bdictis  pro  illa  parle. 
Ad  primum  in  oppositum,  dicunt quod 
Adpri-    differt  ratio  agendi,   et  ratio   agentis  , 
verum   est  autem  quod  species  repr.T- 
sentat  objectum  in  illa  ratione  agendi 
sub  qua  nata  est  imprimi  ;  hoc  autem 
est  sub  ratione  naturcG  absoluteconside- 
ratcT,  non    autem  sub  ratione  agentis, 
quod  est  particulare  ,  et  ideo  species  re- 
prcTsentat  universale.  Vel  alitor  potest 
dici  secundum  istos,  quod  licet  phan- 
tasma,  a  quo  immediate  imprimitur,  sit 
singularc  ;  quia  tamen  non  agit  inintel- 
lectum  possibilem  virtute  propria,    sed 
intellectus  agentis  abstrahentis  species 
universales  a  phantasmate,    ideo  potest 
illa  species  reprfesentare  universale. 
Ad  secun-     Ad  secundum,  dicendum  quod  ^equi- 
iSo  pw- vocatio  est  ibi  de  pra^sentia  objecti,  et 
i''cTcai,m  speciei  ;  objectum  enim  est  causa  prte- 
s^gcS'ei  senticT  realis  speciei  in  intelledu,  inquo 
e  conira  ?  ^^^^  imprimit,  iu  virtute  tamen    intel- 
lectus  agentis  ;  species  autem  impressa 
est  causa  praesentias  objecti  in  esse  intel- 
ligibili,  etiam  ut  sic  objectum  est  pra3- 
sens  intellectui  ratione  speciei. 
7-  Ad  aliud,  dicendum,  concedendo  con- 

Ad  lcr-  ,    ,     .  ,     X- 

tiuw.  sequentiam.  Ad  improbationem  conse- 
quentis  dicendum  quod  species,  licet 
sit  forma  naturalis  quoad  actum  intcl- 
ligendl,  quantum  est  de  se,  semper 
producendum,  quia  tamen  non  est  cau- 
sa  tota  actus,  scd  requiritur  intcntio  in- 
tellectus,  et    principalius  ;   ista   autem 


uar- 


phantasma  fortius  movet  intellectum  ad 

primum  intelligendum,  ut  patet    cum 

homo    excitatur  a  somno,  tunc  intelli- 

git  necessario  illud  quod  prius  occurrit, 

vel  cujus  phantasma  fortiusmovct  ;  sed 

per  illum  actum  intelligit  quod  voluntas 

sibi  imperat  intelligendum,   et  hoc  se- ^^,®^^^  ^- 

cundum  speciem  ejus  in  intellcctu  con-  ^- 

servatam. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  potentia  -^^'^l^^ 
prius  prioritate  perfectionis  perficitur 
actu  proprio  quam  alieno,  non  autem 
semper  prioritate  generationis,  quando 
specialiter  ad  ejus  generationem  plura 
alia  requiruntur  propter  suam  perfectio- 
nem  ;  sic  est  in  proposito  de  actu  intel- 
ligendi,  qui  prius  ordine  generationis 
requirit  phantasma,  et  cognitionem  sen- 
sitivam,  a  qua  orlginatur,  et  speciem 
intclligibilem,  secundum  quam  formaii- 
ter  intellectus  intelligit. 

RESOLUTIO 

Opinio  negans  speciem  imprimi  a phaii' 
tasmalc  vel  ohjjcto,  discuiitiir,  et  ap- 
ptrohalur,  de  quo  Doctor  1 .  distinct. 
3.  qutest.  6.  num.  3. 


(b)    Alia  opinio  esl,  quod  nulla  species       8. 

^  '  ^  ■  Non  /ler 

a  phantasmate,  vel  ab  obiecto  extrinseco  speciemi 

^ ,,      .  .•  tel/i;jibi 

imprimitur  m  mlellectu,  nec  etiam  ac-     lem  a 


iiit 


,„j  ^,,.;.  non  est  semper  in  actu,  ideo  non  opor- 


moinieiii-  ^g^  ^^^^\  sempcr  intelligat.  Similiter  non 

f/ttur    cu-  n  r  <- 

71«  ihan-  oportet,  quod  omnes  simul  causent  ac- 

lasntrj.  for-     ^  ^  ^ 

tiusmocei.  tum  intelligcndi,  sed  illa  tantum  cujus 


tus  intelligendi.  Quod  probatur  :  Agens  ^JatX 
(^quivocum  semper  est  nobilius  passo  ;  cf'J'''^^°- 
scd  phantasma,  vel  objectum  extrinse- 
cum  non  est  nobilius  intellectu,  vel 
specie,  vel  actu  intelligendi  ;  ergo,  etc. 
I^robatio  majoris  ;  si  est  a^que  nobile, 
tunc  non  est  aequivocum  ;  similiter  ncc 
si  imperfectius,  quia  non  esset  causa 
unde  effectus  esset  nobilior  et  perfec- 
lior  \  igitur  cst  nobilius.  Minor  patet ; 
igilur,  etc. 
Sed  dices,    quod  vera  est  major  de 


a. 
l 


QU^STIO  XVII 


579 


agente  Eequivoco  in  virtute  propria,  non 
autem  de  agente  instrumentali ;  modo 
phantasma  agit  in  intellectu  possibili 
virtute  intellectus  agentispenetrantisip- 
sum,  et  abstrahentis  quidditatem  a  con- 
ditionibus  individuantibus,  qure  sunt  in 
phantasmate  ;  sicutlumen  attingens  ip- 
sum  lac  quod  est  album  et  dulce,quodam- 
modo  abstrahit  album  a  dulci,  dum  re- 
praesentat  visui  lac  sub  ratione  albi,  non 
tamen  sub  ratione  dulcis. 

Contra  duo  qu£e  dicunt ;  primo  quod 
intellectus  agens  subintrat  phantasma 
sua  actione,  vei  lumine  ;  secundo,  quod 
abstrahit  quidditatem  a  conditionibus 
individuantibus,  arguitur  sic  :  Quiero 
utrum  per  actionem  intellectus  agentis 
in  phantasma  aliquid  pr^esentatum  reci- 
piatur  in  phantasmate,  aut  non.  Si  sic  ; 
sequitur  quod  illud  sit  corporale,  sicut 
phantasma  recipiens,et  extensum,  etper 
consequens  non  poterit  agere  in  intellec- 
tu  possibili  per  actionem  prasdictam.  Si 
nihil ;  ergo  phantasma  per  illam  actionem 
non  erit  virtuosius  ad  agendum  in  intel- 
lectu  possibili,cujus  contrariumdicebant. 
Pra^terea,  si  dicunt  quod  phantasma 
non  solum  agit  in  intellectum  possibi- 
lem,  sed  etiam  intellectus  agcns,  des- 
truitur  corum  principium,  quo  dicunt, 
quod  idem  subjecto  sunt  intcllcctus 
agens,  et  possibilis ;  certum  est  autem 
secundum  eos,  quod  agens,  et  passum 
non  sunt  idem  subjecto  realiter  ;  ergo, 
etc.  Si  autern  dicunt,  quod  solum  phan- 
tasma  agit  ut  tactum  ab  intellectu  agen- 
te,  sequitur  ut  prius,  quod  solum  phan- 
tasma  est  nobilius  intellectu  possibili, 
vel  specie  intelligibili  per  rationem  prac- 
dictam.  Habent  autem  alia  verba  pra3- 
dicti  dicenles,  quod  intellectus  agens  ut 
subintrat  phantasma,  quodammcdo  dis- 
tinguitur  subjecto  ab  intcllectu  possi- 
bili,  sed  potest  hoc  quod  ipsi  dicunt 
modo  prcedicto  reprobari . 


RESOLUTIO 

Phantasma  niliil  posse  producere^  vjI 
comproducere  in  intellectu,  fusequin- 
que  rationibus  prohatur.  Vide  Dccto- 
rem  I.  d.  3.  q.  7.  a  num.  7. 

(c)  Alii  dicunt  ad  rationem  praDdicfam, 
quod  intellectus  agens  agit  in  intellec- 
tum  possibilem  speciem,  sicut  causa 
principalis,  scilicet  cum  phantasmate, 
non  autem  sicut  causa  totalis,  vel  sicut 
causa  principalis  cum  instrumentali. 

Sed  contra,  causa  cTquivoca  habens  in 
virtute  sua  totum  effeclum,  potest  totum 
effectum  producere  in  passo  disposito, 
et  hoc  sufficit,  quia  plus  non  requiritur 
ad  effectum  quam  quod  est  dictum,  sed 
intellectus  agens  habet  in  virtute  sua  to- 
tali  speciem  inteliigibilem.  Probatio, 
quia  habel»  aliam  auctoritatem  in  phan- 
tasmate  respectu  talis  speciei;  ipse  ta- 
men  continet  in  se  totam  virtutem  phan- 
tasmatis  respectu  ejus,  cum  sit  eo  vir- 
tuosius;  igilur  sine  phantasmate  poterit 
illam  speciem  causare  in  intellectu  pos- 
sibili,  qui  ost  jam  asque  dispositus  ad 
rccipiendum  abutroque. 

Pra3terea,  si  causa  imperfectior  esset 
fotalis  causa  perfectioris  effectus,  multo 
fortius  causa  perfectior  est  totalis  causa 
respectu  imperfectioris ;  sed  intellectus 
agens  est  perfectior,etnobilior  intellectu 
possibili,  ut  dicitur  3.  de  Ani?na,  text. 
19.  tamen  intellectus  possibilisest  causa 
totalis  actus  intelligcndi,  qui  est  perfec- 
tior  effectus  spccie  intelligibili ;  igitur 
multo  fortius  intellectus  agens  est  tota- 
lis  causa  respectu  speciei.  Prasterea,  in- 
ter  duo  agentia  concurrentia  ad  unum 
effectum  debet  esse  proportio ,  sed  inter 
agens  immateriale,  et  spirituale,  quod 
est  intellectus  agens,  et  corporale,  riuod 
est  phantasma,  nun  cst  proporlio;  ergo, 
etc. 


JO. 


580 


DE  ANIMA 


li-  Prseterea,  licet  activum  sit  aliquando 

imperfeciius  passivo,  sicut  objectum 
sensibile  sensu,  tamen  activum,  secun- 
dum  quod  agit,  est  nobilius  passivo,  in 
quantum  patitur.  Exemplum  de  igne 
agente  in  corpus  mixtum,  et  igne  infer- 
nali  agente  in  spiritum  damnatum;  si  igi- 
tur  phantasma  aliquo  modo  agit  in  intel- 
lectum  possibilem,secundum  id  quo  agit, 
est  perfectius  illo  quo  intellectus  possi- 
bilis  patitur:  omne  autem.  illud  quod  est 
in  phantasmate  est  corporale,  et  omne 
illud  quod  est  in  intellectu  possibili  est 
spirituale  ;  igitur  corporale  est  nobilius 
spirituali,  quod  falsum  est. 

Prjeterea,  quanto  aliquid  corporale 
est  magis  obediens  spirituali,  tanto  ma- 
gis  spirituale,  mediante  illo  corporali, 
potest  effectum  nobiliorem  producere  ; 
sed  corpora  coelestia  magis  obediunt 
substantiis  separatis,  quam  phantasma 
intellectui  agenti,  ettamen  mediantibus 
illis  substantia3  separata3  non  possunt 
nisi  aliquod  corporale  producere  ;  igitur 
sic  intellectus  agens  mediante  phantas- 
mate,  vel  ipso  coadjuvante,  non  poterit 
/'  speciem  inlelligibilem  producere. 

RESOLUTIO 

Sustinet  speciem  intelUgibilem  non  esse 
necessariam,  probabiliter  loquendo 
solvens  rationes  et  aiictoritates  ad  op- 
positum  adductas,  et  ponens  modum 
solvendi  omnia  argumenta  pro  opi- 
nione  communi ;  sed  resolvit  commu- 
neni  opinionem  esse  veriorem. 

12.  (d)  Pra3lerea,  ostendo,  quod  non  requi- 
ritur  species,  quod  est  ad  principale, 
quia  species  pnecedit,  per  te,  actum  in- 
telligendi,  et  habilum;  illa  igitur  spe- 
cies  potest  destrui,  manentc  tamen  ha- 
bitu.  Tunc  quccro,  aut  tunc  intellectus 
est  in  potentia  essentiali  ad  actum  ia- 


Quod 


telligendi,  autaccidentali ;  nonin  essen- 
tiali,  quia  habens  habitum  intellectua- 
lem  poterit  eo  uti,  cum  voluerit ;  igitur 
in  potentia  accidentali  sine  specie.  Sed 
propter  aliud  non  ponit  speciem  neces- 
sariam  ad  actum,  nisi  ut  reducat  intel- 
lectum  de  potentia  essentiali  ad  acciden- 
talem ;  igitur  frustra. 

Pr?eterea,phantasma  non  potest  agere  phantZma 
in  voluntatem  ;    igitur  nec  in  intellec-  ^n\-oiunu!- 
tum.   Antecedens   patet  per  Sanctos  et  '/"''J"'^' 
Doclores.  Probatio  consequentite  ;  quia  i-  d.  25. 
aut  repugnat  voluntati  pati  a  phantas- 
mate  ratione  suas  immaterialitatis,  aut 
ratione  libertatis  :  si  primo  modo,eadem 
ratione  repugnat  intellectui,  quia  a^que 
immaterialis  est  :  non  autem  ratione  li- 
bertatis,  quia  ista  non  obstante,  primo 
recipit,  vel  patitur  ab  objecto. 

Prasterea,  sic  se  habent  phantasmata 
ad  intelieclum,  sicut  appetitus  sensiti- 
vus,  et  ejus  passio  ad  voluntatem ;  sed 
appctitus  sensitivi  passio  non  potest  di- 
recte,  et  per  se,  agere  in  voluntatem, 
quia  tunc  homo  necessario  peccaret  ; 
ergo  nec  phantasma  in  intellectum. 

Pra3terea,  corporale  ut  corporale  non 
agit  in  spirifuale,  in  quantum  spi- 
rituale  ;  sed  phantasma  ut  phantasma, 
est  corporale,  intellectus  est  spiritualis  ; 
ergo,  etc.  Ad  istam  partem  adducuntur 
auctoritates,  primo  Augustini  12.  super 
Genesim,  dicentis,  quod  anima  a  corpo- 
rali  nihil patitur  in  se\  et  in  eodem  di- 
citur,  quod  aninia  rerum  imagin-s  in 
se  de  se  facit.  Aristoteles  in  3.  de  Ani- 
7na,  text.  2.  et  39.  dicit,  quod  anima 
quidditates  in  phanlasmatibus  intclli- 
git,  non  dicit  autem  in  speciebus  in  ea 
existentibus  ;  hoc  autem  ideo  dicit,  quia 
in  phantasmate  objectum  ejus  reprt>3- 
sentatur  suflicienter.  Quod  patet,  qiiia 
dicit  ibidem,  quod  sic  se  habent  plian- 
tasmata  ad  intellectum,  ut  sensibilia  ad 
sensum  :  sensibilia  auteni  sunt  ubjectum 


13. 


\ 


I 


ues. 


QU.^STIO  XVri  561 

sensus,  ideo  phantasmala  continent  suf-     nm-  est.  Aliquandoautem  universciie  ac-  umversaie 

'  ^  ^  totum  fit 

ficienter  objecta  intellectus.  Unde  sub-     cipitur  pru  re  subjecta  iutentioni  secun- pe?-  intei- 
dit,  quod  cum  anima   intelligit,  necesse     d^e,  id  est,  pro  quidditate  rei  absoluta, 

est    simul  phanlasmala   speculari ;   in  qua3  quanluni  est  de  se,  nec  est  univer- 
ipso  autem  phantasmate  intuetur  anima     salis,   nec  singularis,   sed  de  se  est  in- 

quidditatem  speciei  absoiute,  et  condi-  differens,    et  tale  est  objectum  intellcc- 

tiones  etiamindividui,  quiasicut  in  sin-  tus  directum;  non  autem  est  in  intel- 
gulari  extra  rcservatur  natura  commu-      lectu  subjective,  sed  tantum  objective. 
nis,  et  sunt  in  eo  conditiones  individua-         Ad  aliud  dicunt  aliqui,   quod  anima  iam^/'''*^^' 

les,  ut  principia  individuantia,  sicut  in  separata  intelligit  per  species   sibi    in- 

Socrate  est  hurnanitas,  et  Socrateitas ;  fluxas  a  Deo.  Vel  potest  dici,   quod  ad 

sic  in  phantasmate  ipsius  reprgesentatur  prcesentiam  objecti  per  suum  actuni  eli- 

natura  communis,   et   singulare,  et  in  cit  suam  intellectionem,   et  post  unam 

repra3senfativo     singularis    quod     est  intellectionem   relinquitur  sibi  habitus    ^ 

phsntasma,  continetur  reprffisenfativum  per  virtutem  illius   actus  ;  qui   habitus 
naturaB  communis.  habet  inclinare  potentiam  ad  intelligen- 

Objecito-       Sed  contra   istam  rationem  potest  sic  dum  alias  eamdem  rem,etipsam  repras- 

argui:  Quia  si  universale  est  tantum  in  sentare,  sicut  posset  species  impressa. 
phantasmate  repra3sentatum,non  in  spe-         Ad    aliud,   dicendum  quod    potentia    ^iier- 

cie  infelligibili,  cum  phantosmasit  cor-  passiva   determinatur  per  aliquid  sibi ''""'• 

poreum,  ef  organicum,    universale  non  impressum,     sed  potentia   activa  non, 

est  in  intellectu,  sed  potius  in  sensu.  sed  solum   per  prassentiam  objecti  ex-^ 

Pra3terea,  anima  separata  est  a  cor-  pressam,  sicut    Sol  habet  glaciem  dis- 

pore  et  phantasmate,  et  per  consequens  solvere,  non  per  aliquid  sibi  impressum, 

non  potest  intellio-ere.  ed  tantum  praesentata  sibi  glacie. 

Praeferea,  infellectus  ante  omnem  in-         Ad  auctoritates  Philosophi  m  contra-  mentaia 

felleclionem  est    indeterminafissimus  ;  riuin  adductas,  dicendum  quod  cum  di-  supra!  "  "* 

oportet  igitur  quod  determinetur  ad  in-  citur,    intellectus  est   locus   specierum, 

telligendumper  aliquid  sibi  impressum,  psr  sp3ciem  intelligit  Philosophus  ac- 

quod  voco  speciem.  tum  intelligendi,   qui  est  vera  species,  Anima  est 

Respoimo-     Ad  primum  istorum  dicendum,   se-  et  est  similitudo  objecti,  nec  anima  est  ^^^j^'*^,./^^" 

cundum  istos,  quod  universale  accipitur  locus  specierum  sicut  subjectum,  nec  hoc  po"'*'"'- 

aliquando  pro  intentiune  secunda,  quae  dicit  Philosoplms:  sed  pro  tanto  hoc  di 

sequitur  operationem  primam  intellec-  citur,  quia  slcut  localum  continetur  in 

tus,  qua  intelligitur  quidditas  absolute,  joco,  non  quidem  subjecfive,  ita  quod 

et  hoc  est,   quando  intellectus  conside-  informet  locuni,  sed  lantumexpressive  , 

rans  istam  quidditatem  esse  pra^dicabi-  sic  in  proposito  de  specie.  Nec  etiam  di- 

lem  de  pluribus,  attribuit  sibi  rationem  cit  Philosoplius,  quod  species  lapidis  sit 

speciei,  vei  generis  ;  et  isto  modo  est  in  in  Bnima  impressa,  animam  informans, 

intellectu   tanquam  aliquid  factum  per  sed  expressa  tantum  objective,  ut  dic- 

operationem  intellectus  :    unde    de  tali  tumest.  Similiter  anima  est  omnia  in-  Anima  est 

dicit  Themistius  primo  de  Anima,  quod  telligibilia  per  actum  sciendi,  sicut  sen-  j^J^^^fJ/,-^ 

intellectus  est,  qui  facit  universalifatem  sitiva  per  actum  sentiendi.  Unde  dicit  ^-^^^^ '"'"''• 

in  rebus,    et  Aristoteles  1.  de  Anima,  in  eodem  libro,    quod  idem  est  scientia 

quoduniversale,aut  nihil  est,aut  jjostc-  secundum  actum  rei  scitce,  sicut  idem 


nes. 


582 


DE  ANIMA 


sensibile  in  aclu,  et  sensus  in  actu,  non 

autem  concludit  ista   auctoritas,   quod 

lioc  sit  per  speciem  impressam  in  intel- 

lectu. 

ir,.  Ad  ralionon  dj    rednctionc,  etc.  Di- 

?(««(/"  o/j- <'endum,  quod  polentia  passiva  reduci- 

'/"">"'<"<■    tiir  de  p:;)tentia  cssentiali  ad  accidenta- 

lem  per   aliquid    sibi  impressum,  non 

autem  potentia  activa,  ut  dictum  est,sed 

sufficit  ad  hoe  prajsentia  objecti ;   talis 

aulem  potentia  estintellectus,  ut  diclum 

est  in  alia  quxstione  de  hoc  facta,  igi- 

lur,  etc. 

^iip.  q.  12.      gg(j  polest  qua^ri,  per  quem  modum 

patitur  intellectusab  inteliigibili,ex  quo 

nihil  sibi   ab  illo  imprimitur.   Dicitur, 

quod  hoc  ideo   est,  quia  objectum  sibi 

prtesentatum,  et  expressum  per   phan- 

tasma,  inclinat  et  excitat  potentiam  ad 

intelligendum,  quem  tamen  actum  non 

elicit    intellectus    virtute    propria,   sed 

aliunde  excitalus,  sine  specie  impressa. 

Exemplum  de  magistro  excitaute  intel- 

lectum  discipuli  per  exempla  sensibilia, 

qui  non  imprimit  aliquid  in  ejus  intel- 

lectu.  Exemplum  etiam  de  primo  mo- 

vente,  quod  movet  ut  amatum,  et  desi- 

deratum  per  modum  fmis  allicientis  ap- 

petitum,   proi)ter  ejus  bonitatem,   nihil 

tamen  appetitui  imprimendo.Tene  quam 

partem  volueris ;   prima  tamen  videtur 

verior. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  I 

Dan  las  esse  species  int^dligibiles. 

17.  (a)  liespondeo  una  opinio  communis  cst, 
elc.  Ilanc  opinionem,  dandas  esse  specles 
inlelligibiles,  fase  probatDostor  l.  d  3.  q. 
6.  et  rationes  ibi  posilse  fere  eaedem  sunl 
cum  liic  adductis.  Prima  est,  quod  nece.s- 
sarium  esl  universale  praisens esse  intcUec- 
liii  priusquam  intelligat,  neque  aliter  po- 
lest  esse  prajsens,  quam  per  speciem.   Di- 


ces  cum  Henrico  quoilib.  4.  q.  7.  8.  el  quodl. 
5.  q.  14.  quoJ  sufncit  pliantasmi,  conlra 
quod  sit : 

Secunda  ratio,   quia  phantasma   reprae- 
sentat  singulare  ;   ergo   non    universale, 
quod  est  ei  oppositum,  quia  idem  non    po- 
test  mensurari  duabu^  mensuris  diversis, 
et  objecta  sunt  mensurcE  specierum.  Adde 
ex  ioco  citalo  in  priniD,  quando  universale 
inlelligitur,  qaol  tunc  phantasma   reprae- 
sentat  singulare,  secundani  ultimum  po- 
tenlia?,  sed  simul  et  semel  duo  opposita  re- 
prccsenlare  nequit.  Ad  exemplum  de  nocte     Quare 
lucentibus,  clarius  illud  expedit  loco  citato   ^^"^^7"- 
in  primo;  habent  illa  lucem,   el  colorem,     ceni,  et 

videnlur 

et  hic  in  lumine  majori  movel,  illa  {.nwo,  die  non? 
speciem  non  effundenle,  quam  tamen  ef- 
fundit  nocte,  quando  aliud  lumen  debili- 
ter  movet,  vel  ambo  suas  species  causant, 
etiam  in  lumine  Solis;  sed  efficacius  lumen 
Solis  impedit  ne  lux  illa  debilis  percipia- 
tur,  quomodo  impedit  ne  de  die  videantur 
slelloe,  quoe  tamen  lunc  multiplicant  suo5 
radio5.  Si  vero  teneatur,  quod  una  tantum 
sitqualitas  sensibilis  in  illis  nocte  lucen- 
libus,  ipsa  virtualiter  continebit  lucem,  ct 
colorem,  et  duo  reproesentativa  eorumdem, 
ita  quod  nunquam  idem  erit  reproesenlali- 
vum  utriusque. 

Alii  tenent  et  satis  probabiliter,  cl  fere 
in  idem  incidunt,  quod  res  noctu  lucentes, 
ut  quercus  putrida,  oculi  felium,  squam- 
mse  piscium,  de  quibus  Aristoteles  2.  de 
Anima,  lext.  72.  habenl  aliquid  lucis  secun- 
dum  partes  magis  perspicuas,  et  aliquid 
coloris  secundum  partes  magis  opacas, 
noctuque  videri  secundum  priores  tantum, 
eo  quod  color  tunc  non  illuminatur  per- 
fecte ,  interdiu  autem  color  tantum  vide- 
tur,  quia  satis  illuminatar,  luxautem  non, 
qaiaaSoleoffuscatur.  Ita  D.  Tlioni.  in  text. 
72.  citalo.  Gommentator,  Alberl.  Thienen- 
sis  et  alii  ibi. 

Alii  ideo  dicunt  colorem  noctu  non  vide- 
i'i,  et  lucem  sic,  quia  ad  hanc  videndam, 
non  requiritur  illuminatio  medii,  sed  ad 
colorem  sic.  Gonstat  enim  quod  ocuU  fe- 
lium  in  magna  aula,  et  obscura  videntur, 


18. 


OTI.ESTIO  XVII 


583 


19. 

Inferius 
non  po(est 

ada'qitale 

reprwicn- 
tore  supe- 

ius. 


neqiie  videlur  quod  possinl  Lolam  aulam 
illuminare.  Verum  hoc  niliil  probat,  quia 
diceretur  illos  oculos  instar  candete  par- 
V3e  (el  idem  est  de  lapillis  preliosis)  illu- 
minare  aulam. 

Tcrtia  ratio,  quia  inlellectus  agens  est 
activus,  esl  enim  illud  qiio  est  oninia  face- 
re.  3.  de  Anima.  lext.  17.  el  18.  sed  nihil 
agit  in  phantasia,  quia  non  est  capax  effec- 
tus  spiritualis  ;  ergo  in  intellectu  possibili, 
in  quo  nihil  aliud  producere  potest  nisi 
speciem. 

Dices  producere  universale  relucens  in 
phantasmate,  quia  hoc  est  esse  diminu- 
tum,  sicut  reprsesentalio.  Conlra,  actio  rea- 
lis  petit  lerminum  realem  ;  ergo  agens 
facit  aliquidreale  reproesentativumuniver- 
salis,  hoc  autem  non  esl  phantasma,  ut 
ostensum  esl ;   ergo. 

Quarta  ratio,  quia  magis  universale,  non 
polest  repraesentari  secundum  suam  uni- 
versalitatem  ad  omnia  contenta  in  eo,  per 
speciem  objecti  particularis,  vel  minus 
universalis  ;  ergo  per  aliam  sibipropriam. 
Antecedens  patet,  quia  superius  non  potest 
repraesentari  adoequate  per  parlem  subjec- 
livam ;  ergo  nunquam  concipitur  univer- 
sale,  ut  tale,  in  phantasmate.  Hisce  ratio- 
nibus  probatur  dari  speciem  intelligibilem 
ratione  universalitatis  objecti  ;  primo  ex 
parle  phantasmatis  ;  secundo  ex  actione 
intellectus  agentis  ;  lertio,  ex  parte  magis 
universalis,  de  quibus  fusius  Doctor  1.  rf, 
3.  g.  6. 

Lllima  ratio  quia  inlellectus  habet   ope- 

rationem  separabilem  a  corpore,  alias  non 

posset  esse  sine  corpore,  secundum  Phil.  1. 

de  Anima,  lext.  12.  13.  ergo  inlelligere  po- 

test  sine  phantasmate  ;  ergo  per  speciem. 

Pro  eadem  adducit  Scotus  1.  ^.  3.  q.  6.  art. 

rmm.  3.  varia  loca  Philosophi,   ct  August. 

12.  Trin.  cap.  14.  et  lib.  13.  cap.  4.   et  lib. 

15.  cap.  7.  el  21.  quibus  adde  loca,   et  ra- 

tiones  ad  oppositum  adduclas.   Conclusio 

harum  ralionum,  nempe  dandas  esse  spe- 

cies  intelligibiles,  est  communis  Philoso- 

phorum,  ct  Theologorum,  Alens.   2.   part. 

q.  24.  memb.  2.  3.  D.  Bonav.  2.  (/.  3.  artic. 


2.  quxst.  1.  Richard.  arl.  5.  qupest.  2.  D. 
Thom.  1.  part.  q.  55.  art.  5.  Albert.  2. 
d.  3.  arl.  15.  Scoti  1.  c/.  3.  q.  6.  Sed  hic  pro- 
blematicus  est,  licet  communem  opinio- 
nem  veriorem  putet,  ut  conslat  ex  ultimis 
verbis  hujus  qutEslionis. 

CONCLrSlO  II 

Xec  ^peciem,  nec  actiim  inlelligendi  fieri  a 
phanfa!^male 

(h)  Alia  opinio  est,  quad  nullaspecies,  ctc. 
Refutat  clare,  et  efficaciler  opinionem  quo- 
rumdam.lenentium  speciemintelligibilem, 
vel  actum  intelligendi  fieri  a  phantasmate, 
vel  objecto  extrinseco,  quoe  ex  parte  est 
Goffr.  quodlib.  6.  qusest  7.  et  quodlib.  8.  q. 
2.  ubi  ncgat  actum  intelligendi  eftlci  ab 
intellectu,  sed  a  phantasmate.  Ratio  hujus 
esL;  quia  tam  phantnsma,  quam  objectum 
exlrinsecum,  imperfectiora  sunt  specie  et 
actu  intelligendi,  quia  Ikbc  sunt  spiritua- 
lia,  illa  corporalia.  Neque  dici  potest,  quod 
in  virtute  intellecLus  agenlis  efficiat  effec- 
tus  se  perfectiores  ;  tum  quia  intellectus 
agens  nihil  producit  in  phantasmaLe.  vel 
objecto ;  lum  etiam,  quia  contra  hoc  proce- 
dunt  validae  rationes  Scoti  4.  d.  14.  q.  3. 
quibus  probat  accidens  non  producere 
substanLiam  in  virtule  substantiai. 

VaritV  sententvr,  an  phantasma   concurral 
ad  speciem  intelligibilem 

(c)  .\lii  dicunt  ad  rationem  proedictam 
fpiod  intellectus,  etc.  Ilic  tangifur  contro- 
versia,  an  phantasma  immediate,  concau- 
set  speciein  inlelligibilem  simul  cum  in- 
lellectu  agente.  Prima  senlenLia  csL,  om- 
nes  sensus  internos  concurrere,  el  agere 
in  possibilem,sicut  et  omnes  externi  in  sen- 
sumcomraunem,  ita  ApoIIinaris  3.  de  Ani- 
ma,  q.  6.  et  videtur  D.  Thom.  q.  18.  de 
Verit.  art.  9.  consentiunt  Conimbr.  1 .  Phy- 
sijc.  cap.  1.  qucest.  5.  Sed  tenent  tantum 
phantasiam  sic  concurrere  3.  de  Anima, 
c.  5.  q.  6.  cumCajet.  1.  p.  q.  79.  art.  3.  et  q. 
85.  arl.  1.  quia  dignitalis  ordo  postulat,  ut 
potenlia  propinquior  dignitate,lanLum  con- 


20. 


21. 


584 


DE  ANIMA 


'•urrat  cinn  intclleclu.  Yerum  sl  lenealur 
plures  Gsse  sensus  inlernos,  videtur  idem 
quoad  lioc,  de  omnibus  judiciuni,  quia 
omnes  sul)minislrant  immediate  intellec- 
tui,et  non  impediuntur  situ  ne  cum  eo  con- 
currant.  Verius  tamen  est,  unicum  tantum 
esse  sensum  inlernum,  qui  variis  vocatur 
nominibus,  propter  varia  ejus  munia  de 
quo  dixi  annol.  2.  ad  q.  9. 

Secunda  sententia  est  Platonis  in  Menone, 
et  Avic.  G.  Natur.  p.  5.  c.  6.  7.  species  in- 
telligibiles  defluere  in  animam  a  substan- 
tiis  separatis,  vel  ideis,  quem  errorem  re- 
fuLat  D.  Tliom.  1.  p«r/.  q.  84.  art.  2,  quia 
ex  eo  sequeretur,  quod  cfecus  natus  posset 
videre  colores. 

Tertia  sententia  et  communior,  pliantas- 

ma  concurrere  active  ad  speciem  intelligi- 

bilem.  Ita  D.Thom.  de  Verit.  quwst.  10. art. 

6.  et  2.  conir.  Gent.  cap.  11.  ubi  Soncin.  7. 

Mel.  quresl.  12.  Ferrar.  3.  de  Anima,  qnaest. 

13.  Capreol.  2.  dist.  3.  quxst.   2.    artic.  3. 

(Ln]e\..  \.  part.  qutest.  ^iS.  art.   2.    et  3.    dc 

Anima,  cap.    2.    Apollin.    3.    de    Anima 

quwst.  6.  Thienen.  cap.  5.   Jandun.  qusest. 

15.  ^gid.  qnoiil.  5.  quiest.  21.  Conimbr.  3. 

de  Anima,  c.  5.  quvst.  G.  riui  pro  eadem  ci- 

An  pltan-  taut  Scotum  1.  d.  3.  quxst.  8.  et  quold.   8. 

rn^.T.^\\,l  artic.  1.  An  autem  concurrant  ut  causa 

trumenta-  principalis,  vel  instrumentalis,   non  om- 
iU  speciei. 

nes  conveniunl  ,  communis  tamen  mstru- 
mentalem  ponit,  teste  Suar.  4.  de  Anima, 
cap.  2.  qui  fere  omnes  citatos  hoc  sensu 
adducit,  et  D.  Thom.  c/.  art.  1.  iia  habet 
expresse.  Modus  explicandi  est,  quod  in- 
tellectus  agens  conjungitur  phantasmati 
contactu  virtuali,  eique  virtutem  tribuit  ad 
efficiendam  speciem,  et  hoc  sensu  dicitur 
illuminare  phantasma.  Alium  modum  sin- 
gularem  Cajelani  postea  ponam.  Probalur 
h;Bc,  primo,quia  pran-equiritur  phantasma 
ad  speciei  productionem  ;  ergo  ut  ejus 
causa,  quia  non  ut  conditio.  Secundo,  alio- 
quin  non  ost  quare  assimiletur  species 
phantasmali. 
22.  Contra  hanc,  primo,  quia  instrumentum 

,/J^yj''''j'"J_  inferioris  ordinis,   non  potest  naturaliter 
leniia.       atlingere  effectum  superioris  ordinis,  quia 


etiam  quomodo  hoc  fieri  posset  de  absolula 
Dei  potentia,  difficillimum  est  explicatu. 
Fnde  August.  12.  .<inper  Gen.  ai  lib.  16. 
Son  cst putandumaliquid  agere  corpus  in 
spirilum,  tanquam  spiritus  corpori  facienti 
mat^rice  vice  sublitur,  ofnni  enim  modo 
prwstantior  est  qui  facit,  ea  re  de  qua  fa- 
cit.  Ideo  Scolus  4.  dist.  44.  qusest.  2.  negat 
ignem  inferni  Physice  cremare  spiritus  , 
et  alios  circa  hoc  explicandi  modos,  exco- 
gitat.  Secundo,  per  elevationem,  vel  illu- 
minationem  phantasmatis  per  intellectmn 
agentem,  nihil  ponitur  in  eo,  quia  intel- 
lectus  nequit  efficere,  nisi  spirituale,  cujus 
phantasma  est  incapax  ;  ergo  quoad  illam 
elevationem  nil  efficit.  Tertio.  ex  D.  Thom. 
part.  qusest.  45.  art.  5.  instrumentum  sem- 
per  assumitur  ad  agendum,  mediante  ali- 
qua  actione  sibi  propria,  et  connaturali, 
prout  in  inslrumenlis  naturalibus  induc- 
tione  patet ;  at  res  materialis  ex  se  nihil 
potest  circa  spiritum.  Hanc  ralionomaddu- 
co,  quia  ad  citatos  Thomistas  valere  potest. 
Cajet.  X.part.  quasst.  79.  art.  3.  dicit  intel- 
lectum  agentem  illuminare  phantasma, 
non  formaliter  producendo  lumen  in  eo, 
quia  est  incapax  luminis  spiritualis  ,  sed 
objective  assistendo  ei  extrinsece  ;  etsic  fa- 
cit  ut  in  eo  appareat  quidditas  sine  condi- 
tionibus  individuantibus,  et  phantasma 
dicto  modo  illuminatum  producere  potest 
speciem. 

Eumdem  modum   tenet  Javellus  3.   de 
Anima,quasst.  3.  sed  figmentum  merum  est  Rejidiur 

.   .  j  .  .,,  -11         •       Cajelani 

iste  raodus,  quia,  cum  per  illam  illumi-  rnodus. 
nationem  phantasma  maneat  omnino  im- 
mutatum,  nihil  potest  modo,  quod  non  po- 
lerat  prius.  Pr3eterea,iIIaintrinsecus  objec- 
tiva  illuminatio,  seu  assistentia,  si  est  ac- 
tio  realis,  erit  productio  speciei,  vel  intel- 
lectionis,  quia  intellectus  non  habet  alias 
actiones  reales,  sed  constat  nnitram  ho- 
rum  esse,  si  non  est  actio  realis,  illumina- 
tio  est  mere  fictitia. 

In  hac  quoestione  convenitur,  quod  intol-    Quare  o- 
lectus  agensnon  facit  speciem,  nisi  pra^de-  lelligenum 
terminetur  a  phantasmate.  Patet  experien-  p/«'f'"«f- 

^-  *^  mata  ri- 

tia,  et  ideo  dixit  Pbilosophus  oportere  in-  mari? 


23. 


I 


QU^STIO  XVII 


585 


lelligenlem  phanlasmala,  speciilari ;  quod 
verum  est,  tam  in  acquisilione  specierum, 
quam  in  earum  usu,  de  quo  poslea  q.  18. 
Ralio  est,  quia  inlelleclus  agens  indifferens 
esl  ad  has,  vel  illas  species,  nec  est  a  quo 
determinetur,  nisi  plianlasma.  Etsiqu«ras 
an  a  phantasmale  impresso,  vel  expresso. 
Respondelur,  ab  expresso,  quia  phanlasma 
non  determinat  intellectum,sive  concurrat 
cura  eo^  sive  non,  nisi  operando,  seu  phan- 
lasiando. 

CONCLUSIO  111 

Phanlasma  non  concurrU  actwe  ad  speciem 
inlelligibilem 

04  Propler  quinquerationes  hic  adducLas  a 

Doclore,  quoe  sunl  clarae  et  efficaces,  et 
duas  quas  adduxi  contra  illam  senlenliam 
Phantas-  communem,  videlur  verius,  phantasma 
conoirre  Phvsice  effecLive  non  concurrere  ad  spe- 
^\d'spe-'  ^^^™  inlelligibilem  ;  tum  quia  est  ad  eam 
^'"'/.V^'*'' efficiendam  improporlionatum,  tum  eLiam 

ligiotlem/ 

quia  intellectus  agens  est  sufficientissirna 
ejus  causa,  continens  eam  in  sua  virlute  ; 
et  ideo  non  esL  recurrendum  ad  aliam  cau- 
sam,  maxime,  cum  inde  occurrant  gravis- 
simae  difficullates,  ut  Lactum  est.  RaLiones 
auLem  adducta^  conLra  concursum  intru- 
mentalem,  forlius  improbant  concursum 
causae  principalis,  cum  in  lioc  major  pro- 
portio  requiraLur  ad  effectum  quam  in  illa. 

CONCLUSIO    IV 

Phaniasma  delerminal  intellectxm  mate- 
rialiter  et  exemplariter,  et  explicatur 
quomodo 

2:5.         Dicendum  ergo,  quod  phanlasma   deter- 
Quomodo  jj^ijjjjt  intellectum  malerialiLer,   et  exem- 

phantasma  ' 

determhiat  plariter,  eo  quod  prasbet  ei  raateriam,  seu 
*"tMwr"  oxemplar,  ad  efficiendum  speciem  inLelli- 
gibilem;  cum  enim  anima  per  iraaginatio- 
nera  cognosciL  rera  aliquara,  sumiL  maLe- 
riam,  seu  inde  exciLaLur,  ut  per  vim  spiri- 
tualom,id  esL,intellecLum  agentem,eamdem 
rem  depingat  in  possibili,  producendo  in 
60  speeiem  ;  ad  hoc  autem  sufficit  radica- 
tio  poLentiarum  in  eadera  aniraa,  sine  in- 
fluxu  unius  poLenLiae  in  aliam,    quomodo 


appetitus  sensitivus  est  causa  totalis  sui 
actus,  requirens  tamen  praesuppositive  ac- 
lum  sensus  externi.  Magis  oppositum  est 
exemplum  de  speciebus  externis^  et  inter- 
nis  ;  sensus  enim  internus  non  recipit  spe- 
ciem,  nisi  externo  sensu  cognoscente,  et  eo 
recipit  meliores,  quo  ille  exactius  sentit  , 
lamen  sensus  externus  non  imprimit  spe- 
ciem  inlernam,  alioquin  contra  commu- 
nem  poneremus  sensum  agentem  ;  irapri- 
mitur  ergo  ab  ipsa  sensatione  externa  im- 
mediate,  (quia  non  est  dare  aliud  a  quo 
imprimatur)  sicut  speciesexternaimprirai- 
tur  ab  objecto  externo.  Si  aulem  leneatur 
cura  quibusdam,  dari  sensum  agentem, 
internus  sine  concursu  externi,  agit  suam 
speciera,  pra^supponendo  tamen  operatio- 
nem  sensus  externi ;  et  sic  intellecLus  agit 
suam  speciem,  supponendo  operationem 
phantasiae,  sine  ejus  concursu. 
Neque  hsec  resolutio  videtur  esse  contra  Q^iid  Sco- 

tiis  s^txlxt 

Scolum,  licet  enim  dicat  1.  dist.  3.  quasst.  de  concur- 
8.  quod  inlelleclus  cum  phantasraate  inte-  ta-^malil' 
grant  unam  causara  totalem   speciei,    et    9^^  ^P«- 

°  ctem, 

<juod  intellectus  est  causa  principalior  ;  id 
commode  intelligi  potesl,  sensu  a  nobis 
explicato,  quia  phantasma  concurrit  deter- 

^minando  per  modum  exemplaris,  et  exci- 
tando  intcllectum  ut  suum  effectum  pro- 
ducat,  non  autem  influendo  imraediate  in 
illum.  Quod  vero  id  intendat,colIigi  videtur 
ex  ipso  Quodl.  8.  art.  1.  ubi  dicit  intellec- 
tum  agentem  el  phantasma  esse  causaspar- 
tiales  speciei,  secundiim  aliquos,  quDe  ulti- 
ma  verba  non  poneret,  si  ipse  ita  sentiret. 

Pra3terea,  h;Bc  pars  negans  activitatera  23. 
phantasraati  respeclu  speciei,  est  confor- 
mis  sententise  Scoti,qua  fuse  A.d.  1.  qugest. 
5.  probat,  contraD.Thomam,  Sacraraenlura 
non  possc  elevari,  ut  causet  instrumentali- 
ter  Physice  gratiam,  propter  improportio* 
nem  malerialis  causoe  ad  spiritualem  effec- 
tum.  Verum  hoc  non  multum  urget,  nec 
in  eo  se  fundat  pnccipue  Doctor,  quia  2.  q. 
3.  quxst.  10.  ad  2.  et  qusest.  11.  adl.  tenet 
corpus,  ut  causam  rainus  principalera  age- 
re  in  spiritum,  ut  comproducendo  speciem 
in  intellectu  Angeli. 


586 


DE  ANIMA 


Adrationes  pro  senlentiacommuniori  su- 
pra  adductas.  Ad  primam,  patet  quare  re- 
quirilur  phantasiatio  ad  speciei  productio- 
nem,  sine  eo  quod  concurrat  ad  eam,  id 
enim  provenit  ex  subordinatione  potentia- 
rum.  Ad  secundam  assimilatur  species 
pliantasmati,  quia  ad  ejus  exemplar  inlel- 
lectus  agens  eam  efticit.  neque  assimilatio 
arguit  efficientiam  ejuscui  res  assimilatur, 
sicut  nec  dissimilatio  nonefficienliam;  alio- 
quin  inlellectus  agens  non  efficeret  speciem, 
quia  minus  assimilatur  ei  quam  pliantas- 
mali,  et  tamen  secundum  illam  senlentiam 
communem,  est  causa  magis  principalis 
speciei,  et  plianlasma  tanlum  instrumenta- 
lis,  vel  minus  principalis. 

DURIUM. 

Quarum  rerum  species  efficere  potest  intel- 
lectus  agens 

27.  Dubium  hoc  locum  habet,  si ve  phan  tasma 

concurrat,  sive  non  ad  productionem   spe- 

ciei.  llespondetur  primo,  omnium   quanti- 

tatum  corporalium  species  potest  animaac- 

quirere.  Ratio  est,   quia  sub  sensum   ca- 

dunt,  sive  emitlant  speciem  propriam,  sive 

non,  de  quo  dixi  ad  q.  6.  annot.  2. 

Actio,vas-     Secundo,  idem  est  de  qurJitatibussensi» 

"guancio,'  bilibus  ;  quia  ha^c  cognoscuntur  per  sen- 

/^  h  "'<     ^^"^^'  ^^   P®^  species  proprias,   sunt  enim 

proprias   propria  sensibilia.  Tertio,  idem  dicendum 

sjieci  s.      ^^^^  deactionibus,  et  passionibus  externis, 

ac  etiam  de  quando,  et  situ,  quia  hsec  sunt 

sensibilia  communia,    vel  reducuntur  ad 

ea,    et  experientia  patet  a  sensu  percipi, 

quod  explicui  ad  q.  0. 

Anrelatio-      Major  difficultas  est  de  relationibus,   an 

nes  habent  jiabeantur    proprie  earum    species.   Affir- 

species  /  ^      ^ 

mant  Conimbric.  3.  de  Anima,  cap.  5. 
qusest.  5.  saltem  quoad  multas  relationes, 
quia  phantasia  cognoscit  relalionem  amici- 
tia),  odii,  etc.  Oppositum  forle  verius,  et 
ratio  est  opposita,  quia  sensus  non  cognos- 
cit  relationcs,  sed  tantum  earum  funda- 
menta  ;  sub  nullum  enim  sensum  exter- 
num  cadunt,  quia  non  sunt  quanta,  neque 
internus  cognoscit,  quod  omnes  externos 
effugit.  Videquae  dixi  adquiesi.  8.  in  ftne 


sed  improbabile  non  est  speciem  aliquam 
imprimi  sensui  communi,  vel  phantasise, 
quia  cognoscit  fundamentum  illiusallerius 
relationis  odii  ;  eslo  id  in  nullo  sensu  ex- 
terno  fuerit,  quia  ipsa  potentia  ex  sensatis 
elicit  insensalam  speciem,  de  quo  dixi  q. 
9.  num.  12.  Vide  dicta  ad  q.  8.  fin. 

De  speciebus  intelligibilibusgenerum,et 
conceptuum  universaliorum,  quidam  te- 
nent  quod  ab  intellectu  possibili  cum  phan- 
tasmale  fiunt.  Ita  Conimbric.  citati.  Pro- 
bant,  quia  intellectus  agens  cum  phantas- 
mate  efficiunt  imaginem  speciei  specialis- 
simip,  quia  causa  naturalis  non  impedita, 
primo  elicit  perfectissimum  effectum,quem 
potesl  (quamrationemsumpserunt  ex  Scolo 
I.  d.  3.  q.  2.  num.  23.  de  qua  etiam  fuse 
actum  est  quxsi.  prceced.)  hac  autem  pro- 
ducta  non  possunt  producere  alias  species, 
quia  idem  manens  idem  semper  facit  idem, 
3.  Physic.  cap.  G.  iext.^^.  Hancsententiam 
asserunl  esse  communem,  neminem  tamen 
pro  ea  referunt. 

Oppositum  tenendum  est  cum  Scolo  loc. 
cilat,  niim.  18.  Primo,  qula  Philosophus  3. 
de  Anima,  cap.  5  et  passim,  ponit  munus 
intellectus  agentis  esse  facere  intelligibile 
poLentia,  intelligibile  actu,  per  produclio- 
nem  speciei  ejus,  quod  post  eum  tenel 
communis.  Secundo,  possibilis  hac  ratione 
erit  agens,  et  tamen  dubium  est  an  sit  ac- 
livus,  etiam  respectu  intellectionis,  de  quo 
fuse  Scotus  quodlib.  15.  ari.  1.  ubi  in  hoc 
problemalicus  manet.  Tertio,  si  valeret  ra- 
tio  adducta,  sequeretur  quod  intellectus 
possibilis  lantum  eliceret  speciem  generis 
infimi,  quia  idem  7nanens  idem,  etc.  et 
species  graduum  superiorum  a  neutro  in- 
telleclu  fierent,  ac  per  consequens  non  da- 
renlur  omnino. 

Ad  rationem  ergo,  dicoquod  non  manent 
intellectusagens,  etphantasia  eodem  modo 
post  elicitam  speciem  nalurse  specifica?,  ac 
antea,  quia  jam  disposita  sunl  ad  alia  im- 
perfectiora  reproesentanda  ;  phantasma 
cnim  ordine  quodam  movet  animum  ad 
omnium  graduumspccies,  et  primoadper- 
fectiores,  quibus  elicitis,  movct  ad   imper- 


A  quo  cau- 

santurspe- 

cies    gene- 

rum  et 

magts  u- 

niversa- 

lium  ? 


28. 


Inlellectus 
ai/ens  eli- 
cit  species 
intelligibi- 
les  quas- 
ciimgiie. 


QU^STrO  XVII 


587 


fecliores,  sicul  in  opposita  sentenlia  D.  proprium  dupliciter.  Primo,  ila  quod  huic 
Thomoe de  qua lale  egi  qiisest.  prxceienti,  rei,  et  non  aliis  conveniat,  el  hoc  sensu  Iia- 
inlellectus  agens,  et  phantasma  non  possunt     bemus  eliam  de  Deo  conceptum  proprium, 


reproesentaregradus  inferiores,  donec  prius 
repmesenlent  universaliores,  quibus  re- 
praesenlatis,  possunt  reprsesentare  inferio- 
res,  non  ante,  quod  lamen  falsum  esset,  si 
ista  ratio  valeret  :  quam  etiam  responsio- 
neni  Conimbricences  dabant  ad  rationem 
eis  objectam  de  gradibus  superioribus,  ge- 
nere  infimo,  vel  negabant  horum  dari  spe- 
cies,  quod  est  absurdum  ,  quia  quod  pro- 
bat  dari  speciem  animalis,  idem  probat  de 
corpore,  et  substantia. 

EUBIUM  ALTERUM 

Ulrurn  intellectus  efficere  possit  speciesprj- 
prias  substanliarum  corporeariim 

Affirmant  communiter  Thomistse,  ut  vi- 
dere  est  iii  Soncin.  7.  Met.  q.  13.  et  14.  et 
Javello  q.  3.  quos  sequuntur  Conimbr.  ^.de 
Anima,  cap.  5.  q.  5.  art.  1.  Ilabet  D.  Thom. 
(Je  Verit.  q.  10.  art.  5.  el  Opiisc.  29.  Jandun^ 
lib.  1 .  q.  10.  Ferrar.  lib.  S.q.  3.  Cajet.  3.  p. 
q.  76.  art.  7.  Qualuor  ultimi  tenent  cogita- 
tivam  exprimere  propriam  speciem  singu- 
laris  substantiop.  Javellus,  et  Soncinnaspu- 
tant  intellectum  agenlem  ex  eodem  acci- 
dentis  phanlasmale,  efficere  speciem  acci- 
dentis  el  substantiae. 

CONCLUSIO    V. 

Pro  hoc  statu   nullam  habemus   speciem 
propriam  substantiie 


Opposita  sententia  verior  est,  nempe  in- 


30. 
^'ullius 

substaniia;  tellcclum  nostrum  pro  hoc  stalu,  nullam 

pro   7iu).c  ,     .  .  .  ,  . 

habemus  habore  speciem  propnam,  vel  propnum 
c^cTnium  ponceptum  substantiae,  vel  aliarum  re- 
yei  spe-  rum,  quse  per  se  non  sunt  sensibiles.  Ila 
Scolus  1.  dist.  3.  quaest.  3.  num.  9.  et  d.  22. 
guaesl.  i.  num.  2.  el  qusest.  1,  Prol.  num. 
II.  llich.  2.  dist.  24.  quaest.  3.  circa  3.  prin- 
cipale.  Hervajus  quodl.  3.  art.  3.  «  12.  ad 
4.  omnes  Scotistse,  quos  sequitur  Suar.  lib. 
4.  de  Anima,  cap.  4. 


scilicel  entis  infiniti,  summe  boni,  elc.  de 
quo  Scotus  ad  3.  quaest  2,  mim.  17.  Secun- 
do,  dicitur  proprius,  quandoab  ipsare  im- 
mediale,  vl4  ab  ejus  propria  similitudino, 
absque  negalione,  vel  analogia,  habetur,:  et 
hoc  sensu  intelligitur  hoec  senlentia,  sci- 
licet  quod  res  quoe  sub  sensum  cadunt,    ut 
accidenlia  sensibilia,  propriis  concepLibus 
cogno5cuntur,aIia  vero,esto  materialia  sint, 
minime. 

Probatur  primo,  materialis  substantia, 
vel  esL  materia  el  forma,  velconstat  ex  eis; 
sed  neutrius  habemus  concoptum,  vel  spe- 
ciem  propriam,  quia  materiam  cognosci- 
musper  analogiam  ad  materiam  arLificia- 
lium,  vel  subjectum  accidentium,  et  for- 
mam  ex  effecLibus,et  operatione,per  simili- 
tudinem  ad  formas  accidenlales.  Secundo, 
idem  est  de  homine,  et  de  aliis  subsLantiis 
corporeis  judicium  ;sed  de  homine,constat 
non  haberi  propriam  speciem,  cum  ejus 
anima  sit  spiritualis,  sed  fantum  per  ana- 
logiam,  et  operationes  eam  cognoscimus. 
Antecedens  patet,  quia  experientia  conslat 
non  efformari  a  nobis  magis  proprium  con- 
cepLum  bovis,  quam  hominis. 

Tertio,  experienLia  palet,  quod  explica- 
mus  substanLiam,  per  id  quod  subsLat  acci- 
dentibus,  vel  per  ordinem  ad  sensibilia  ; 
ergo  non  habet  propriam  speciem,  vel  con- 
ceptum.  Quarto  ex  Scoto  d.  ista  quaest.  3. 
si  substantia  immediate  immutaret  intel- 
lectum  nostrum,  ejus  absentia  cognosce- 
relur  ab  eo,  et  sic  naturaliter  sciret  absen- 
tiam  panis  in  Eucharistia.  Antecedens  fun- 
datur  in  Philosopho2.  de  Anima,  text.  103. 
dicente,  quod  visus  esL  tenebroe  percepti- 
vus,  quando  scilicet  lux  non  est. 

Dices,  proccdere  lanLum  de  cognitione 
intuiLiva,  non  de  abstractiva,  quia  haec  stat 
sine  proesenlia  reali  objecti.  Contra,  sal- 
tem  facit  conlra  D.Thomam  et  alios  citatos, 
asserentes  cogitativam  efficere  propriam 
speciem  singularis  subslantiae,   quod  ne- 


Concepius 
proprius 
duplex. 


Quomodo 
materiam 
et  formam 

cognosca- 
mus  ? 


31. 


Visus  per- 
cipU  tene- 
bras. 


Pro  explicatione,  nota   conceplum  dici     cessario  intelligunt  de  intuitiva  ;  ergo  cog- 


588 


DE  ANIMA 


An  scie>t- 
tia  abs- 
Iractiva 

sjippoiia( 
intuiH- 


Nulluin 
accidens 
ut   cogni- 

tum  repra' 
sental  a- 
dcpquate 

et   distinc- 

te  substan- 

tiam. 


Quo  ordi- 
nc  intelli- 
gimus  sen- 
sibilia  pro 
pria,  com- 
muma,  et 
per  acci- 
dens? 


noscet  cogUaliva  absentiam  panis  in  specie- 
bus  Eucharislise.  Secundo,  cognitioabslrac- 
liva  supponit  realem  prsesenliam  cogniti 
aliquando  habilam,  a  quo  relinquilur  spe- 
cies,  per  quam  postea  in  absenlia  cognosci- 
tur,  et  qui  vidit  tanlum  hostiam  consecra- 
tam,  non  habuit  realem  praesentiam  panis, 
et  tamen  eodem  modo  se  habel  quoad  noti- 
liliam  abstractivampanis  in  Eucharistia,ac 
alius  qui  vidil  hostiam  non  consecratam  ; 
ergo  ralio  procediL  de  utraque  notitia,  quia 
abstractiva  supponit  intuilivam,  nisi  spe- 
cies  abslractivce  habeanturperinfusionem, 
el  non  per  inquisitionem. 

Quinlo,  nulla  cognitio  haberi  potest  de 
substantia  pro  hoc  slatu,  nisi  medianle  ac- 
cidenle  sensibili,  ul  passim  habel  Philoso- 
phus  ;  ideo  enim  oporLet  inLelligenLem 
phantasmaLa  speculari,  unde  qui  careret 
omnibus  sensibus,  niliil  intelligere  posset ; 
sed  accidens  tale  non  poLest  repra^sentare 
distincLe,  et  formaliter  substantiam,  alio- 
quin  esset  ejus  specios  inLcIIigibilis,  neque 
virlualiter,  vel  eminenter,quia  sic  noncon- 
tinel  substanLiam,  et  sicut  se  habet  res  ad 
csse,  ita  ad  cognosci.  ILa  ScoLus  1.  dist.  3. 
q,  2.  n.  9  Qua  eLiam  raLione  opLime  probat 
2.  d.  3.  q.  9.  contra  D.  Thomam,  Angelum 
per  suam  essentiam  non  cognoscere  Deum 
ex  creaLuris,medio  modo  inLer  cogniLionem 
beatam,  eL  cognilionem  nostram. 

ConfirmaLur,  quia  phanlasma  accidentis 
non  reproesenLat  nisi  accidens,  cujus  cst 
exemplar  ;  ergo  non  concurriL  nisi  ad  pro- 
ducendum  speciem  accidenlis.  PaLeL  conse- 
quenLia,  quia  ejus  vis  effecLiva  non  plus  se 
extendit,  quamvis  repra^sentaliva. 

Ex  quibus  inferLur  inlellecLum  noslrum 
primoaccipere  speciem  intelligibilem  acci- 
denlium  sensibilium,  quorum  phantasmata 
eum  determinant.  Itaque  prlmo  inLelligiL 
sensibilia  propria  et  secundario  sensibilia 
communia,  quoe  propriorum  noLiLiam  mo- 
dificant,  ut  dixi  ad  q.  6.  postea  autem  non 
proprio  conccptu,  sed  confuso,  etcommuni, 
vel  ex  discursu  concipit  accidentium  sub- 
jectum,  videns  transmutationem  acciden- 
liumcirca  illud,verbi  gratia,  nunc  calidum 


Gsse,  nunc  frigidum,  ex  quocolligilaliquid 
ibi  esse,  etsi  nesciat  quid  sit  distincte. 

Infertur  secundo  cum  Scoto  1.  d.  3.  q.  3.        „3 
cum  quidquid   concipimus  de  substanlia, 
abstrahatur  a  conceptu  accidentis,  si  nihil 
esset  commune  univocum  uLrique,   quod 
nullum  concepLum  quiddiLativum  habere- 
mus  de  subsLanLia,eL  sic  conveniunt  in  ente; 
et  ideo  abstrahcndo  concepLum  enlis  ab  ac- 
cidente,  habemus  conceptum  quidditativum 
substantise,   quia  univocum,  et  ipsa   supe- 
riorem."SimiIi  ralione  probaL  ScoLus  1.   d, 
3.  q.  2.  n.  9.  10.  eL  d.  8.  q.  3.  num.  9.  si  ni- 
hil  esset  univocum  Deo,  et  creaturae,  quod 
non    plus    cognosceremus    ex    sapientia, 
quam  concipimus  in  creaturis,  Deum  esse  Soiaten- 
sapientem,   quam  lapidem.   Ratio  est,  quia  nunc  nL 
pro  nunc  non  possumus  habere  concepLum,  '^ntlTk^ro- 
nisi  causatuni  a  specie  intelligibili  eorum,  >*^'«- 
quoD  naturaliter  nos  movent,  (et  sunt  sola 
accidentia  sensibilia,  ut  osLensum  est  )  sed 
hoec  tantum  reproesentant  suum  objectum 
proprium,  et  quaj  essenLialiter,  vel  virtua- 
liter  conLinentur  in  eo;  ergo  si  nihil  ejus- 
dem  raLionis  univocae  est  in  Deo,  et  creatu-  Quomodo 
ris,  ex  atiribulis,  ut  sapientia  cognila  in  ,^^"1"  IH^ 
creaLuris,    quomodocumque    cognoscaLur,  telligimus? 
sive  per  propriam  speciem,   sive  non,  non 
possumus   intelligere  sapientiam  in  Deo, 
plusquam  rationem  lapidis,  quia  si  prsecise 
admittatur  attributio  analoga,  conceptusad 
conceptum,  poLest  formaliter  lapis  tribui 
ad  aliquid  in  Deo,  uL  ad  suam  ideam  ;   cL 
sic  LanLum  IribuiLur  sapicnLia,  si  negeLur 
univocaLio  enLis  Deo,  eL  creaturis. 

Solvuntur  objectiones  contra  allatam 
senlentiam 


ObjiciLurprimo,  quia  subsLantiaestprior 
cognitione  accidente.  7.  iMet.  text.  4.  ergo 
ejus  cognitio  non  habcLur  ex  cogniLione  ac~ 
cidentium.  Secundo  accidentia  non  possunt 
concipi,  nisi  in  ordine  ad  substantiam  ; 
ergo  haec  prius  concipitur.  Tertio,  sub- 
stantiam  cognosci  uL  subjecLum,  est  eam 
cognosci  relative  ;  ergo  supponit  ejus  cog- 
niLioncm  absolutam.  Quarto,  sequeretur 
subslantiam  non  cognosci  a  nobis  quiddita- 


3i. 


i 


QU^STIO  XVII 


589 


tive,  nec  prsedicala  ejus  quidditativa  dis- 
cerni  ab  accidenlibus  ;  consequens  est  fal- 
sum,  quia  cognoscitur  homo  animal  ralio- 
nale,  etc. 
Quomodo       ^^  primum,  substantia  secundum  se,est 

coqnttio  '^  '  ' 

iccidentis,  prior  cognitione  accidente,  quia  perfeclior, 

•st  prior,  ,  ^  ,  ,      ,. 

ei  posie-    non  tamen  quoad  nos.  becundo,  est  etiam 
fon7mh-  Prior  cognitione  distincta,  quia  accidens 
iiantiw.     pendet  ab  illa  in  esse ;  sed  hoc  est  prius 
cognitione  confusa,  quia    prius  sensibus 
objicitur,    et  habita  hac  cognitione  confusa 
accidentium,   devenitur    ad     cognitionem 
distinclam  substantiae,  quo  modo  pro  nunc 
haberi  potest.  Ad  secundum,  negalur  anle- 
cedens,    cum   non  sint  relativa  respectu 
subslantiae ;  sed  eo  concesso,  sufficit  quod 
concipiatur  substantia  conceplu    confuso, 
non  distincto.  Ad  tertium.   illa  relativa  co- 
gnitio  supponit  absolutam,  non  distinclam, 
sed  confusam.  Ad  quartum,  tantum  liabe- 
mus  cognitionem  quidditativam  confusam 
de  substantia,  e;jusquo  pra^dicatis  essentia- 
libus  :  cognoscitur  a  posteriori  a  nobis  per 
effectus,  et  accidentia,  et  ex  diversis  effec- 
tibus,   et  proprietatibus,    et  accidentibus 
devenimus  ad  formandum  diversos  concep- 
lus  de  his,  et  illis  substantiis,  imponimus- 
que  eis  diversa  nomina  ;  et  his  conceptibus 
utimur,  ut  quidditativis,  elsi  tales  proprie 
f^^ul^us    non  sint,  quia  non  possumus  alios  magis 
guomodo  proprios,   vel  e.ssentialiores  de  eis  habere  . 

cognosci-     ^.  .,,.... 

mHs  siih-  Dicunturautem  quidditativi,  qum  nonsunt 
siandam.  accidentales  illis  substantiis,  quo  sensu 
Scotus  1.  d.  3.  qusesl.  2.  num.  5.  contra 
Henricum  probal  nos  Iiabere  conceptum 
quiddilativum  de  Deo,  ut  distinguitur  sci- 
licet  ab  attributali  conceptu,  cujusmodi 
est  conceptus  summi  boni,  justi,  etc. 

CONCLUSIO  VI 

Probabililer   non  sunl   necessarix    spccies 
inlelligibiles. 

^3.  ("^)  Pi^^vterea,  oslendo  qnod  non  requiritur 
species,  etc.  Tuetur  problematicc  non  esse 
necessarias  species  inlelligibiles  ;  et  probat 
quatuor  rationibus,  sed  in  flne  tenet  reso- 
lutive  sentenliam  ponentera  species,  cssc 


veriorem,   quam  absolute  tenet,   et    fuse 
probat  1.  d.  3.  quaest.  6,  sed  species  inuni- 
versum  negant,  Dur.  Bacon.  Goffred.IIenri- 
cus,  citati  ad  quxst.  24.  annot.  1.  idem  as- 
serunt    Piccolomineus    lib.    de    Humana 
menfe,  cap.  7.  Zabarella   lib.  de  speciebus 
intellig.  cap.  5.  Buccaferreus  3.  de  Anima, 
lect.  22.  quos  citat  Philip.   Faber  Theorem. 
79.  ubi  minus  vore  dicit  fere  omnes  recen- 
tiores  hanc  sentenliam  tueri,  cum  opposi- 
tum  fere  omnes  recentiores  teneant,   ut  vi- 
dere  esL  in  Conimbr.  3.  de  Anima,  cap.  5. 
quaesl.  3.   d'^  Anima,   cap.  I.   Tolet.  3.    de 
Anima,  quxst.  21.  Hurtado  de  Anima,   dis- 
put.\2.sect.  l.  et  expositoribus  D,  Thom. 
1.  part.  quxsl.  84.  art,  I.  et  2. 

Pro  intelligentia  hujus  sententioe,  adver-  Spedes  in- 
tendum,  quod  species  intelligibilis  est  ima-  //^^  '^^^^j^" 
j!ro  repraesentans  rom  intelligibilem.   Dici-  et  quare 

^         '  ^  sic    dicta? 

tur  intelligibilis,  quia    ab  intellectu  fit, 
phantasia  aliquo  modo  concurrente,  lit  su- 
pra  dicum  est.  Dicitur  impressa,  quia  ante 
inlellectionem,  in  intellectum  possibilem 
imprimitur,  manetque  in  eo,actu  transacto. 
Hoec  ergo  sententia  negat  talem  speciem 
esse  necessariam,  sed  sufficere  vult  ipsum 
phantasma ;   quia  hoc   sufficienler  reprse- 
sentat  intellectui  objectum  intelligibile,  ita 
ut  possit  immediate  elicere  intellectionem 
sine  ulla  specie  media,  sed  ipsum  phantas- 
ma  vocat  speciem,  quia  illuminatum   ab 
intellectu    agente,  reprsesentat    objectum 
intelligibile.  Vocat  etiam  expressam,   quia 
non  imprimitur,  nec  remanet  in  inlellectu, 
sed  tantum  exprimit,  et  repraBsentat.   Alii 
vocant  ipsam  intelleclionem  speciem  intel- 
ligibilem  et  impressam,  quia  vere  impri- 
mitur.  Non  negat  isla  sentenlia  species  An- 
gelo,  neque  animiT3  separatoe,    quia  in  his 
phantasma  non  est,  quo  intelligibilia   re- 
pra^sentari  possint,    et  ideo  aliquid  aliud 
in  eis  ponendum  est. 

Fundamentum  est,  proeter  rationes  quas 
hic  adducit  Scotus,  aliasque  multas  a  cita- 
tis  Doctoribus  allatas,  quod  entia  non  sunt 
muIlipUcanda  sine  necessitate,  ut  tenet 
Philosophus  1.  Phijsicor.  text.  50.  et  3.  de 
Anima,  text.  60.  et  d.  Physic.  text.  48.  qui- 


590 


DE  ANIMA 


bus  locis  dicil,quod  nalura  nihil  facit  frus- 

tra,  atque  paucilalem  esse  semper  ponen- 

dam,  si  sulficiat.  Quod  vero  hic  non  sint 

necessarioe   species,  patet,  solvendo  ratio- 

nos,   quse  pro  earum  necessitate  adducun- 

tur.  Sed  hoc  opus,  liic  labor  est,   neque  ul- 

se)7i/jei' /10-  \\im  reperio  qui  id  prceslitit ;   quia  tamen 

JufficU.^'^   Scolus  ponit  lianc  problematice,  etsi  verio- 

rem  putet  esse  communem,   satagam  ali- 

qualiter  solvere  praecipua  argumenla  com- 

munis  senlentioe.quae  sunt  urgentissima,ut 

videre  est  in   Scoto /ifc,   et  fusius  1.  c/.  3. 

gitoest.  6. 

Solvunlur  argmnenta,  quibus  Scotus  supra 
post  primam\resolutio7iem,  probat  dari, 
species  intelligibiles. 

„2^'  Ad  nrimum.  UespondeLur,  quod  natura 

Natura  ^ 

non  rst  de  quse  cst  uuiversalis,  reprsesentatur  per 
saiis,  nec  phanlasma,  quia  illa  natura  de  se,  nec  est 
singula-  universalis,  nec  singularis,sed  indifferens, 
ut  habet  Scotus  2.  d.  3.  qusesl.  1.  Iloc  sensu 
universalc  sumitur  pro  prima  intentione, 
seu  quidditate,  cui  atlribuitur  secunda  in- 
tentio  speciei,generis,  etc.  estque  objectum 
directum  intellectus,  et  non  est  in  intellec- 
tu  subjective,  sed  objective  tantum  ;  quan- 
doautem  intellectusconsiderat  talemquid- 
ditatem  esse  dicibilem  de  pluribus,  et  tri- 
buit  ei  secundam  intentionem  generis,  vel 
speciei,  etc.  tunc  universale  hoc  modo 
sumptum,  est  in  ipso  intellectu  etiam  sub- 
jective,  tanquam  quid  factum  per  ejus  ope- 
rationem,  qua3  solutio  habelur  ex  Scoto,  ad 
primum  contra  hanc  sententiam  negantem 
species. 
Virum  in-      i^^  secundum.  Respondetur,  intellectum 

iellecliis  .  .  •.,,,. 

ar/ens  eii-  agenlem  elicere  ipsam  mtellectionem  in 
iTciidncL  possibili,  de  quo  late  Scotus  quodl.  15.  ubi 
problematicus  est,  an  agens,  vel  possibilis 
intellectionem  eliciat.  Elicit  etiam  agens 
speciem  inlelligibilem  in  Angelo,  et  anima 
separala,  in  quibus  non  sunt  phantasmata; 
sed  in  anima  conjuncta  id  non  est  necesse, 
cum  phantasmala  sufficienter  excitent,  ct 
determinenl  eum  ad  intellectionem.  immc- 

diate. 
Ad  tertium,  patet  cx  solutione  ad  pri- 


mum,  quia  phantasma  reprsesentatquiddi- 
tatem  absolutam  prima3  intentionis.  llatio 
autem  majoris,  vel  minoris  universalitatis, 
est  secunda  intentio,  quoe  sequitur  ad  illam 
intellectionem  absolutam  quidditatis  ;  et 
hsec  est  in  intellectu  subjective,  tanquam 
ejus  effectus,  ad  quam  non  opus  est  specie 
intelligibili  prsecedente,  sed  sufficitsolum 
phantasma  ad  universaliora,  sicut  et  ad  in- 
fimam  speciem  reprcesentandam,  quoad 
quidditalem  absolutam  ,  quia  sicut  natura 
non  est  de  se  universalis,  ita  nec  est  de  se 
magis,  vel  minus  universalis. 

Ad  quartum  jam  dixi  animam  separa-       „- 
tam,    et    Angelum    posse    habere     ope-  A/>geiispi 

.  ,     ,  .  cirAahstrc 

rationes.  quia  possunt  habere  operationes,  hinit. 
quia  possunt  abstrahcre  species,  quae  ipsis 
sunt  necessariae,  cum  careant  phantasma- 
libus.Quod  vero  Angeli  species  abstrahant, 
probat  bene  Scotus  2.  d.  3.  qusest.  11.  et 
idem  oslcndit  de  Anima,  4.  d.  45.  qugest.  6. 

Ad  quintum,  quod  est  apud  Doctorem  ad 
oppositum,  respondetur  ex  ipso  hic  paulo 
ante  finem,  non  requiri  aliquid  impressum 
in  potentiam,  ut  de  essentiali  fiat  acciden- 
talis,  si  est  potentia  activa,  sed  id  lccum 
tantum  Iiabet  in  polentia  passiva  ;  intellec- 
tus  autem  cst  potentia  activa  ex  quxst.  12. 
et  sufficit  phantasma,  ut  exeat  in  actum. 

Ad  sextum,  ex  Philosopho,  quod  anima 
est  locus  specierum,  3.  de  Anima,  lexl.  6. 
el  text.  37.  et  omnia  intelligibilia  ibidem. 
Kespondetur,  ex  eodem  ibidem,  esse  omnia 
intelligibilia  per  actus  intelligendi,  et  esse 
locum  specierum,  non  subjective,  quia  sic 
locatum  non  est  in  loco,  sed  expressive ;  et 
sic  phantasmata  exprimunt  intelligibilia,et 
dicuntur  species,  ut  dictum  est.  Praelerea, 
locus  hic  videtur  ad  oppositum,  quia  ibi 
dicit  Philosophus  animam  esse  locum  spe- 
cierum,  non  totam,  sed  intellectivam  ,  quia 
constat  species  esse  in  sensu  :  ergo  inten- 
dit  species  esse  in  intellectu  ut  in  Ioco,non 
autem  ut  in  subjecio ,  quia  e  contra  sunt 
in  sensu,  scilicet  ut  in  subjecto,  non  ul  in 
loco,  quia  eas  non  servat ;  si  ergo  in  inlel- 
lectu  non  sunt,  ut  in  subjecto,  erunt  lan- 
tum  phantasmata.  Praetcrea,  dicil  ibi,quod 


QUiESTIO  XVII 


591 


Text.  2.  et  speculamur  quol  quid  est,  in  phantasmali- 
fc         '        bus,  et  non  dicit  in  speciebus. 

Septimum  argumenlum,  et  satis  difficile 

Andetur  li^het  Scolus  1.  disl.  3.  qusest.  6.  nuni.   14. 

memoria,  guo^  secfuerelur  non  dari  memoriam,  nec 

si    iiegen-  ^  ^ 

tu  species  nos  recordari  posse  prffiterilorum,  quia  si- 
ne  speciebus  id  nequit  fieri ;  consequens 
est  falsum,  ut  probat  fuse  Scotus  4.  d.  45. 
quwsl.  3.  el  quia  anima  separatarecordalur 
praeteritorum.  rroelerea,est  contra,August. 
ibi  a  Scolo  citatum,  Responde  Lur,  dici  po- 
test,  sicut  intelligimus  pro  lioc  slalu,  per 
sola  phanlasmata  dum  intelligimus,  ila  et 
dum  recoi'damur.  Quod  cxperientia  cons- 
tat,  et  tenet  Scolus  4.  d.  45.  quxst  3.et  licet 
hoc  difficile  sil  explicatu,tamen  eadem  dif- 
ficullas  videlur  esse  in  ipsoactu  sciendi,ad 

tquem  si  sufficit  phanlasma  sine  spccie,  vi- 
detur  sufficere  ad  aclum  memorioe.  Lo- 
quendo  de  anima  separata,  dici  polcst  quod 
accipit  species  recordativas  prielcrilorum  a 
Deo ;  qucd  facilc  videlur  in  opinicr.e  D 
Thom.  1.  part.  quxst.  89.  art.  1.  etquoosl 
55.  art.  2.  negantis  animam  separalam,vel 
Angelum,  posse  acquirere  ullam  speciem, 
sed  accipere  eas  aDeo,  etlicet  opposilum 
ulriusque  doceat  Scotus  2.  d.  3.  qvsest.  10. 
U.  et  4.  d.  45.  quwsl.  2.  pro  hac  opinione 
problematice  tenenda  admilLerel  probabili- 
lalem  iilius  sententioe. 

Dices,  ergo  naluralilcr  Angelus.et  anima 

separala,  nullius    pra?teriti    recordantur. 

An  a>tima  Kospondctur,  in  illa  senlenlii  neque  quid- 

hi  'rea)^~-  Q"'!^^  abstractive  cognoscunt  sine  spccie- 

deniur     bus  infusis,  tamcn  has  eis  naluraliter  in- 

rum.  fiindi  dicitur,  ct  idcm.   dicendimi  de  spe- 

cicbus  recordativis,  casu  quo  alioe  non  ma- 

nerent.  Secundo,   dici  posset  quod  in  ani- 

ma,  cl  Angclo  cx  tctibus  inlclligendi  ma- 

net  habitus,   qui  poslea  inclinaret  inlcllcc- 

»um  circa  idem  objectum  inslar  speciei 

jmprcssic,    et  sic  sufficeret  ad  actum  me- 

moriic.  Itu  Scotus  hic  ad  2. 

Conlra  hanc  scntentiam,  quod  sicul  non 
potest  prubari,  ita  nec  facile  improbari  : 
juxta  Iiacc  explicari  polest  August.  qucm 
etiam  liaec  scnlenlia  pro  se  adducit  15.  Tri- 
nit.  10.  et  24.   ubi  dicit  verbum  gigni  non 


ex  specie,  scd  ex  habitu,  et  cap.  2.  et  18. 
ait  verbum  gigni  ex  scienlia,  quae  manet 
in  anima. 

Octavum  argumentum,  (sed  non  esl  Sco- 
ti)  dantur  species  sensibiles,  sine  quibus 
sensus  nequit  cognoscere  sensibilia  ;  ergo 
idem  de  intelligibilibus  speciebus.  R.  Buc- 
caferreus  iib.  3.  de  Anima,  Picolomineus3. 
de  Humana  mente  cap.  8.  Zabarel.  lib.  de 
spec.  intellig.  cap.  5.  negant  dari  species 
sensibiles  ;  quam  senlentiam  tenere  viden- 
tur  Cajet.  2.  de  Anima,  c.  5.  Niphus  lib.  de 
sensic  contra  Jandunum,  Joan.  de  Ilipa 
apud  Capr.  3.  d.  14.  qusesl.  1.  et  Gabr  ibi 
qua?st.  l.ctalii,  qui  sustincnt  actum  co- 
gnoscendi  non  dislingui  a  specie,  pro  qua  Qui^iegant 
faciunt  multa  loca  Philosophi  2.  de  Anima,  TihUesVjui 
text.  118.  seittire  est  quoidam  pati,  et  text.  7j"^'  ^i' 
138.   139.  140.  ait  eamdem  esse  actionem  noscendi 

.,  ...  ,  .    ,  •,        ,  ^sse  ipsum 

sensibilis,  et  sensus,  et  lib.  de  Sensu,  ei  speciem. 
Sensato  damnat  Domocritum  dicentem  vi- 
sionem  fieri  per  species  visibiles.  Eamdem 
tenel  Galen.  7.  de  decret.  et  Hippocr.  16. 
Dur.  2.  d.  3.  quaesl.  6.  Occham  2.  quaest.ll. 
18.  zt&i  Gabr.  quodl.  1.  Greg.  1.  d.  S.quxst. 
1.  et  2.  d.  7.  quaest.  3.  qui  putant  satis  esse 
si  objecta  inlra  debitam  sint  dislantiam,  ut 
sensus  feranlur  in  ea.  Quam  etiam  senlen- 
tiam  partim  tenent  asserenles  visionem 
fieri  emissis  ab  oculo  radiis,  non  per  ali- 
quid  in  eo  receptum.  Plato  in  Timoeo,  Se- 
neca  lib.  1.  .Vrt^  Quaest.  Lactanf.  lib.  de 
Opific.  Dei,  cap.^8.  et  alii,  quos  citant  Co- 
nimbr.  2.  de  Anima,  cap.  7.  quaest.  4. 

Co.NCLUSlO  VII 

incidens. 

Dantur  species  sensibihs  :  Visio  non  fit  per 
extramissionem. 


:^. 


Verius  tamen  est  dari  species  sensibiles. 
Ila  Aristoteles  de  Sens.  et  Sensib.  cap.  2.  et 
2.  de  Anima,  lexl.  121.  124.  ubi  dicit  sen- 
sum  accipere  formas  (id  esl,  species)  abs- 
que  maleria,  de  quo  supra  quvsl.  5.  ot 
alias  passim.  Idem  habcnl  Anselni.  in  Mo- 
nol.  cap.  2G.  Damasc.  lib.  2.  cap.  20.  Au- 
gusl.  10.  Confess.   10.  et2o.  Alens.  2.  part. 


40. 


592 


DE  ANIMA 


De  aspec- 
lu  A»U- 

pherontis, 
qui  aere 

vt  specuio 
utebatur. 


41. 
Sentire  esl 
quoddam 
pati,  expo- 
nitur. 


Adiinssis, 
speciebus 

sensibili-' 
bus,  non  i- 
deo  intcUi- 
f/ibiles  ad 
iniltenda. 


a  qmesl.  22.  D.  Thom.l.  parl.qusest.  53.art. 
1.  D,  Bon.  2.  d.  3.  art.  4.  qiixsl.  1.  Ricli. 
qiisest.  3.  Scot.  1.  c?.  3;  qncest.  7.  mim.  16, 
et  18.  et  qusest.  6.  num.  18.  et  2.  d.  13.  et 
constat  ex  reflexione  speciei  visibilis  in 
speculo.  Vide  Conimbr.  2.  de  Anima,  cap. 
6.  quxst.  2.  et  Fabr.  Theorem.  79.  cap.  3. 
Quod  vero  visio  non  fiat  per  extramissio- 
nem,  patet ;  quia  non  substantiam  extra- 
mitleret  oculus,  quod  clarum  est,  neque 
accidens,  quia  si  aliquod,  maxime  lumen, 
ex  quo  sequeretur,  quod  in  tenebris  vide- 
ret,  imo  quod  nullo  modo  de  die  videret , 
quia  lumen  illud  Solis  lumine  olTuscaretur, 
ut  supra  dictum  est  hac  qua.'sliono  de  lu- 
cenlibus  noclu. 

Proelerea,  visio  fierel  cxtra  oculum,  et 
sic  non  esset  actio  immanens.  Quod  ergo 
dicit  Philosoph.  3.  Meteor.  cap.  4.  de  Anti- 
pheroxte,  cujus  idolum  sibi  anle  oculos  ap- 
parebat,quia  aerein  propellere  non  poterat, 
ob  imbecillilatem,  non  obstat,  quia  D. 
Thom.  ibi  ait  ipsum  reddere  causam  ex 
sentenlia  communi.  Secundo,  forte  fuil 
lam  imbecillis  visus,  quod  in  aere,  ut  in 
speculo  se  videbat,  et  maxime,  si  humor 
aliquis  crassus  ei  defluebat  ex  oculis,  quo 
aer  crassabalur.  Vide  Conimbr.  supra 
qusest.  5.  et  Suarez  de  Anima,  cap.  17. 

Ad  loca  Arislotelis  in  conlrarium  ;  sen- 
lire  est  quoddam  pati,  quia  non  eliciendo, 
sed  recipiendo  sensationem,  fentimus,  et 
idem  de  inlelligere.  Vide  Scot.  1  d.  3. 
quxst.  6.  ad  4.  et  qu;i'St.  7.  rami.  37.  Ad 
secundum  :  specics  est  actus  sensibilis  cf-- 
fective,  et  sensus  receptive,  et  sic  quoad 
absolutum,est  idem  actus.  Quomodo  autem 
differal  ut  actio  el  passio,  dixi  supra  ad 
quxst.  7.  Ad  lcrtium,  ideo  reprehendit  De- 
mocrilum,  qnia  dixit  visionem  csse  recep- 
tionem  speciei,  in  oculo. 

Sed  admissis  speciebus  sensibilibus,  ne- 
gatur  inde  dandas  esse  necessario  intelli- 
gibiles,  quia  sine  his  per  phantasmata  de- 
lerminari  polest  intellectus  ad  inlelligen- 
dum,  ut  supra  declaratum  est.  sed  siiie 
sensibilibus  non  est  unde  determinetur 
sensus.  Suntet  alia  mulla  apud  alios  auc- 


tores  pro  speciebus  argumenta,  quibus 
respondere  nimis  longum  esset,  et  super- 
fluum,  quia  allala  Doctoris,  quibus  aliqua- 
liler  responsum  est,  sunl  omnium  urgen- 
tissima. 

Solvunlur  argumenta  adducta  a  Scoto  %. 
Pra3terea  ostendo  quod  non,  etc.  num. 
14.  contra  sententiam  commimem ponen-' 
tem  species. 

Quoniam  sententiam  communem  tenen-  *2. 
tem  dandas  esse  species  intelligibiles,  ab- 
solute  tenet  Doctor  1.  d.  qusost.  Q.  et  hic, 
licet  sit  problematicus,  eamdem  tamen  as- 
seril  essc  veriorem,  ffiquum  est,  ut  solva- 
mus  argumenta  adducla  contra  eam  loco 
citato,  qua?  Doctor  insoluta  reliquil. 

Ad  primum,  non  requirilur  species,  ut  ^"'''  "^*^*'"' 
potentia  reducatur  ab  essentiali  ad  acciden-  nendi  spe- 
talem,   sed    ut    determinetur    ad    intelli-  uyibiieia  ? 
gendum,  et  ut  habeal  objectum  actu  prae- 
sens  in  esse  reprsesentativo   prius  natura, 
quam  inlelligat,  et  propter  alias  raliones 
allatas  pro  speciebus  supra  a  num.  1.  qui- 
bus  non   est  ita  sufficienter  satisfactum, 
quin  hsec  pars  maneal  probabilior  opposila. 
Quod  si  teneas  per  habitum  scienlire  intel- 
lectum  constitui   in  potentia    accidentali, 
erit  remota,  et  incompleta,  qu?e  non  differt 
a  potentia  essentiali,  proprie  loquendo. 

Ad  secundum  dictum  est  supra  mmi.  4. 
et  seqq.  phantasma  nihil  agere  in  intellectu, 
sed  per  ejus  determinationem,   excitatur 
intcUectus,  ut  speciem  in  se  gignat.  Dices, 
non    determinat    voluntatem  producendo 
aliquid  in  ea,  neque  excitando  eam  ad  ali- 
quid  in  se  producendum ;    ergo   idem  de 
intellectu.  Negatur  consequentia ;  intellec- 
tus  mediat  interphantasmatisoperalionem, 
et  volunlalein,   et  sic  eam  delerminat  ad 
suum  actum,qui  est  ejusdem  ordinis  spiri- 
tualis  cum  ea  ;  phantasia  autem  determi-  Quarc  in 
nat  appelitum  sensitivum,  quia  ejusdem  cognoscili- 
ordinis  cum  ipso,  et  hinc  patel  quare  non  J^n*/-' «"!- 
requirilur  species,  vel  (fnid  simile  iu  ap- 7'"'^''''-''*'': 

ininans  ad 

pelitu  antecedenter  ad  suum  aclum,  sicut  actum.non 
requirilur  in  potentia  cognoscitiva  ,  quia  appetiiiva. 


QU/ESTIO  XVIII 


43. 


hsec  non  determinalur  ab  alia  potentia  prse- 
cedenle,  appelitus  sic.  Ilabetur  expresse 
ex  Scoto  2.  d.  25.  num  20.  ubi  hac  ralione 
docel  objectum  ad  volitionem  non  concur- 
rere,  bene  lamen  ad  intellectionem,  scili- 
cet  mcdianle  sua  specie  in  abstractiva,  vel 
per  se  in  intuitiva. 

Ad  tertium,  patet  ex  jam  dictis,  phan- 
tasma  pro  hoc  statu  pra?it  inlellectum, 
eumque  delerminat  ad  suos  actus ;  sed  et  si 
appetitus  sensitivus  prseeal  voluntatem, 
non   delerminat  eam,  sed  determinatur  a 


istam  rationem  ;  quia  objectum  intellec-  D.  Thom. 

'  ^  -*  1.  p.  q.  8i. 

tus  viatoris,  qui  est  corpori  conjunctus,  a.  7. 
est  quidditas  rei  materialis,  sicut  ol)jec- 
tum  subslantia3  separatte,  est  quiddi- 
tas  separata ;  sed  de  natura  quidditatis 
materialis  est  quod  sit  in  aliquo  singu- 
lari,  sicut  de  natura  lapidis  est  quod  sit 
in  hoc  lapide.  Unde  nequit  perfecte  ejus 
natura  intelligi,  vel  cognosci,  nisi  co- 
gnoscatur  in  singulari,  cognitio  autem 
singularis  pertinet  ad  sensum   exterio- 


potentia  cognoscente  ostensive,  ipsa  se  de-     rem,  et  phantasiam  ;  igitur  ad  lioc,   ut 


Corporale 
af/U  par- 
lialiter  in 
spiritutn. 


terminanle  formaliter,  et  libere.  At  siquaj- 
ras,  quare  polentia  appctitiva  dependet  a 
cognosciliva,  respondetur,  quia  de  se  est 
caeca ;  sed  ultimata  responsio,  quia  hoec 
est,  et  illa  est  illa. 

Ad  quartum,  corporale  agere  potest  in 
spirituale,  ut  causa  partialis,  minus  prin- 
cipalis,  quomodo  corpus  concurrit  cum  in- 
tellectu  Angeli  ad  efficiendam  speciem  in- 
telligibilem  in  intellectu  ipsius  Angeli.  Per 
IuL'c  patel  ad  locum  Augusitini.  Ad  locum 
Aristotelis  speculamur  in  phantasmalibus 
quod  quid  esl ;  quia  medianlibus  illis,  abs- 
trahimus  species,  quibus  intelligimus 
quiddilates;  et  quia  phantasiamur  singu- 
lare,  cum  intelligimus  universale  ejus. 
Vide  Scolum  ad  hsec  loca  respondentem  1. 
d.  qiccest.  6.  niim.  19.  20. 


QLVESTIO  XVIII 

Ctnini  intcllectus  nostcr  possif   intelli- 
gerc  sinc phantasmate 

Aribtot.  3.  de  Anima,  cap.  7.  ie.ct  30.  et  cap.  8. 
lext  39.  Avicen.  in  suo  cotupend.  de  Anima, 
1'liilop.  3.  de  Aninia.  te.ci.  3ii.  Thienens.  te.ci- 
oC.  Theniist.  el  Sinii'lic.  iOid.  Averr.  lexi.  o?>. 
3<j.  Auclor  operis  de  divina  Sap.  lib.  I.  cap.  4. 
Ficinus  lib.  13.  d^i  imihonal.  anitnarum,  cap. li. 
Albertus  3.  de  Anima,  tracl.2.  cap  29.  D.  Thoni. 
'S.part .  (/ucesi.  11.  art.  4.  et  22.  (/ua-sl    173.  art.  [>. 

et  de  verit.  i/mest.  13.  art.  4.  Abulen.  in  cp.  1. 
Gen.  qucest.  400.  Suarez    tom.  2.    sunim.    Thcol. 

tract.  3.  lib.  4.  cap.  3.  num.  7.   Conimb.    2.    de 

Anima,  cap.  8.  quwst.  8.  art.  3.    Complut.   dis- 

put.  20.  de  Anima,  qucest.  2. 

QuiDAM   dicunt  quod    non,    propler 

Tom  m. 


perfecte  ejusnatura  intelligotur,  oportet 
quod  inteiligatur  in  phantasmate  repra^- 
sentante  ejus  singulare. 

Aliae  raiiones  sumuntur  ab  experi- 
mento  ;  quia  experimur  intellectum  im- 
pediri  in  sua  operatioiie  lasso  organo 
phantasiie,  ut  in  phreneticis.  Ex  hoc  po- 
test  formari  ratio  :  potentia  non  organica 
non  impeditur  in  actusuo.propterhesio- 
nem  potentiae  organicae,  nisi  ad  aclum 
suum  indigeret  actu  illius  potentiai  orga- 
nica3 ;  sed  intellectus  est  potentia  non 
organica,  tamen  impeditur  actu  suo,l8e- 
so  organo  phantasia^  ;  igitur  ad  actum 
intelligendi  requiritur  actus  phanta- 
sias. 

Prasterea,  alio  experimento  :  quando 
aliqua  intelligere  volumus,  forinamus 
nobis  idola  in  phantasia  per  aliqua  exle- 
riora,  et  tunc  facilius  intelligimus,  sicut 
patet  in  docente  discipulum,  proponente 
exempla  sensibilia.  Secl  sciendum,  quod 
licet  dua)  ultimas  rationes  valeant,  pri- 

,  ....  •11  I  quceslione 

ma  tamen  aliquibus  non  videtur  valere  ,  seq.  trade- 
quia  supponit  quod  quidditas  sensibilis  ^"jiJetur' 
tantum  sit  objectuin  intellectusconjunc-  ^^^'°^l[ll'^.^' 
ti,  et  quod  de  natura  ejus  sit  esse  in  sin-  P-  q-  *»'  -^- 
gulari,  quae  videtur  eis  falsa,  ut  postea 
apparebit. 

RESOLUTIO 

Sentcntia  AvicenncB  in  prima  intcllec- 
tione    tantuni  recurswn    requiri    ad 

38 


De  lioc 


694 


DE  ANLMA 


2. 

Opinio  A- 
vicenn(P,in 
compcndio 
de  Aniina. 
q.  prteced. 
n.  34. 


Quare  fit 

recursus 

ad  phan- 

lasniata 

ilum  intel 

ligimus? 


Opinio, 
ideo  re- 
curri  ad 
phantas- 
mala,  ul 
species  in 
tendalar. 


phantasmata  rejicitur.  Refutatur 
etiam  aliorum  sententia.  quod  ille  re- 
cursus requiratur  ut  intendatur  spe- 
cies  impressa. 

(a)     Avicenna  autem  ponit,  quod  in  pri- 
ma  intellectione  respectu  cujuslibet,  ne- 
cessariumestphantasma,  utab  ipso  quo- 
dammodo  species  imprimatur,    ut    dic- 
tum  est  supra  ;  sed  quando  est  impressa, 
et  homo  vult  postea  illud  intelligere,non 
est  necessarium  phantasma,  sed   magis 
est  intellectui  inonus.  Exemplum  poni- 
tur  de  jumento  quodest  homini  necessa- 
rium  in  itinere,  sed  in  termino  sibi   in 
onus.  Hoc  etiam  probatur  sic  :   habitis 
omnibus  necessariis  ad  operationem,sta- 
tim  sequitur  operatio  ;  sed  actus  intelli- 
gendi  solum  dependet,  essentialiter  lo- 
quendo,  ab  intellectu  et  objecto,  nisi  ad- 
datur  accidentaliter  ad  intellectum   ex 
parte  voluntatis  imperantis,  sed  eliciti- 
ve  tantum  dependet  a  pra^dictis;  per  spe- 
ciem  autem  intelligibilem    objectum  fit 
prassens  intellectui  ;  igitur  non  est  ne- 
cessarium    recurrere    ad   phantasmata 
propter  actum  intelligendi.  Propter  is- 
■  tam  rationem  dicunt  aliqui,    quod  non 
est  necessaria  species  inipressa  intellec- 
tui  ad  actum  intelligendi,  quia  ad  solam 
conversionem  intellectus  super  phantas- 
mata,  elicit  intellectus  actum  suum;  sed 
quia  transeunte  actu,non  manet  species, 
ideo  est  semper  necesse  recurrere    ad 
phantasmata    in   quolibet   actu   intelli- 
gendi  ;  et  sic  dicunt  Philosophum  intel- 
lexisse  1.  et  2.  de  Anima,(\\iO{\.  niliil  in- 
telligimus  sine  phantasmate.  Sed   quia 
aliis  videtur,  quod  species  impressa    in- 
tellectui  requiritur  ad  intelligendum,  et 
•  quod  manel,  cessante  actu,   ideo  dicunt 
quod  fit  recursus  ad   phantasmata,   non 
ut  ilerum  species  sibi  abstrahatur,  quia 
jam  habet,  sed  ut  liabita  inlendatur  ;  di- 
cunt  enim  aliqui,  quod  species  in  intel- 


lectu  habet  debile  esse,  et  transeunte  ac- 
tu,  paulatim  remittitur,  sicut  calida  aqua 
amoto  igne  tepescit  ;   quia  igitur   tunc 
species  habet  esse    incompletum,    ideo 
dicunt  quod  necesse  est  intellectum   re- 
currere  ad  phantasmata,  si  debeat  intel- 
ligere,  ut  species  prjEhabita  intendatur. 
Sed  etsi  ista  via  videatur  rationalissu- 
perficialiter,  tamen  considoranti  subtili- 
ter  includit  inconvenientia.  Primum  est, 
quod  intelleclus  possit  iterare  istum  re- 
cursum  in  infmitum,  sicut  potest  multi- 
plicare  actum  intelligendi  in  inflnitum  , 
quantum  est  de  se  ;  sequitur  quod  spe- 
cies  illa  posset  intendi  in  infinitum  ;    et 
ex  hoc  sequitur  aliud  inconveniens,quod 
tunc,  cum  per  speciem  magis  intensam, 
magis  intelligimus,  et  melius,  si  species 
semper  potest  intendi,   semper   poterit 
eadem  res  a  nobis  melius  intelligi;  et  sic 
nullam  rem  quamcumque  modicam,  et 
vilem  intellectus  noster  posset  intellige- 
re  quantum  intelligibilis  esset  ;  quod  vi- 
detur  inconveniens,  cum  sensus,  qui  est 
potentia  inferior,  possit  sentire   aliquod 
sensibile  inquantum  sensibile  est. 

RESOLUTIO 

Verior  sententia,  [quam  tamen  hic  non 
firmiter  asserit  Doctor)  recursum  ad 
phantasmata  in  omni  hujus  status  in- 
tellectione  requiri,  et  hoc  ex  pxna 
peccati,  de  quo  1.  d.  3.  quasst.  3. 
num.  24.  et  2.  d.  qu«st.  8.   ad    1.    et 

I.  d.  3.  quasst.  6.  num.  19.  et    4.    d. 
45.  qua3st.  1.  ad  3.  pro  opin.   et  2.    d. 

I I.  quajst.  1. 

(b)  hleu,omissis  aliis  necessitatibus,di- 
cunl  alii,  quod  non  est  contra  rationem 
actus  intelligendi  intellectus  nostri  ab- 
solute  intelligere  sine  phantasmate,  (juia 
lunc  recursus  ad  phantasmala  esset  ne- 
cessarius  anima?  separatce,  ut  dictum  est, 


3. 

i^i  species 
intendere- 
tur  perac- 
tum  phan- 
tasi(v,  in- 

tellectus 
nullum  ob- 
jectum  in- 

telligere 
posset  in- 
tellectione 

ipsi  adoe- 
quata. 


QU.^STIO  XVIII 


595 


Ilomo  in 

slulu  inno- 

cenliii'  an 

indiffeat 

phantas- 

mate  ad 

inteUigen- 

iluia  y 


/tecursus 
ad  phan- 
tusniaia  ex 
pecaloest. 

Honio  sub- 
trahendo 
se  doiiiinio 
dicino,  a- 
misit  pro- 
priuin. 


nec  contra  rationem  cjus,  ut  est  corpori 
unitus  absolute,  quia  hoc  etiam  esset  ne- 
cessarium  sii)i  unito  corpori  glorioso 
post  resurrectionem,  quod  falsum  est  ; 
nec  contra  rationem  ejus,  ut  viator  est, 
vel  conjunctus  corpori  in  via,  quia  lioc 
etiam  esset  necessarium  liomini  in  sta- 
tu  innocentia?,  qui  tunc  fuit  viator;  iioc 
autem  est  falsum.  cum  anima  ejus, 
quantum  ad  actum  ejus  proprium,  in 
nullo  fuisset  corpori  subjecta,  sed  super 
ipsum,  et  sensus  suos,  tam  quoad  appre- 
liensionem,  quam  quoad  appetitum,  lia- 
buisset  plenum  dominium,  ita  quod  po- 
tuisset  intellexisse  sine  phantasmate,vel 
cum  phantasmate,  sicut  sibi  placuisset  ; 
sed  dicunt  quod  necessitas  recurrendi 
ad  phantasmata  est  nobis  inflicta  propter 
peccatum.  Unde  sequitur  ad  ignoran- 
tiam  nobis  inflictam,  et  hoc  juxte  ;  quia 
ex  quo  anima  se  deordinavit,  dimitton- 
do  divinum  dominium,  et  se  ab  ejus 
subtrahendo  subjectione,  rationabile  fuit 
in  poenam  hanc  incidere,et  amittere  do- 
minium  proprium,  quod  habebat  super 
corpus  suum,  et  super  sensum  ;  et  ha^c 
est  sententia  beati  Augustini,  in  pluri- 
bus  locis,  et  Ilug.  super  antiquam  Hie- 
rarchiam,  Eustatliii  super  librum  Ethic. 
et  Lincon.   super    librum   Posteriorum,     d.  3.qu!t'st.  Q.  anum.^S. 


dari  species  impressas,  quod  verius  esse 
oslensum  est  quaeslione  pra?cpdenti,  ubi 
eliam  probalum  est  intellectum  dependere 
a  sensibus  in  earum  arquisilione,  sive  con- 
currant  ad  eas  immediate.  sive  non,  de 
quo  ibi  dictum  cst. 

Prima  opinio  negal,  habilis  speciebus, 
requiri  recursum  ad  phantasmala.  Ila  Avi- 
cenna  in  siio  compemf.  de  Anima.  Idem  ha- 
bent  alii  apud  Vicecomercatum  disput.  de 
im,mortalitate  anims',  tenet  Albert.  maxime 
in  spiritualibus  3.  de  Anima,  tract.  2.  cap. 
29.  Philoponus  text.  30.  et  lib.  3.  cap.  4. 
Thienensis  text.  39.  Themist.  et  Simplic.  3. 
deajiima,  et  Simplic.  de  animceimmortali- 
tate,  Averroes  text.  33.  36.  Tres  ultimi  ad- 
miltunt  in  communibus  operationibus  in- 
tellectus,  recursum  illum  requiri,  ?ed  non 
in  abstracta  cognitione  Dei,  et  Angelorum. 
Alii  tenent  quoad  species  elicitas  ex  phan- 
lasmatibus,  intellectum  dependere  a  phan- 
tasmate,  non  quoad  alias  a  se  formatas,  et 
idem  de  infusis.  Venetus  texl.  33, 

Alii,  referente  Scoto  hic,  tenent  recur- 
sum  ad  phantasmata  semper  esse  necessa- 
rium,  quia  post  actum  inlelligendi  non 
manel  species,  vel  quia  non  est  necessa- 
ria  species.  Sed  esse  necessariam  satis 
probatum  est  qusestione  pra^cedenti,  el 
quod  maneat  post  actum,  ostensum  est 
supra  quiest    14.  et  late   probat  Scotus  1. 


super  illud  verbum  :  Deficiente  nobis 
uno  sensu,necesse  estnobis  deficere  scien- 
tiam,  secundwn  illum  sensum,  Aristote- 
les  autem  quia  nihil  scivit  de  peccato  il- 
lo,  et  invenit  naturam  taUter  disposi- 
tam,  procedens  ex  sensu  tantum,  credi- 
dit  hoc  nobis  esse  naturale  sicut  intelli- 
gilur  ;  et  ideo  hoc  posuit  absolute,  quia 
necesse  est  ad  phantasmata  recurrere 
volentem  inteliigere. 

ANNOTATIONES 

(»)    Avicenva  autem  ponit,  quod  inprima 
inlellectione,   etc.    Haec  qua?stio    supponit 


CONCLUSIO  I. 

In  intellectione  necessariam  esse  conversio- 
nem  ad  phantasmata  de  lege  ordinari>i 
pro  hoc  statu. 

Vera  senlenlia  animam  pro  hoc  slalu 
de  lege  communi  in  omni  intellcctione 
convertere  se  ad  phanlasmata.  Ita  Aristo- 
teles  3.  de  Anima,  cap.  7.  te.i:t.  30.  et  cap. 
8.  text.  39.  0.  Thom.  \.parl.  qusest.  84.  art. 
7.  ul)i  (lajet.  Scolus  locis  citatis  in  resoiu- 
fione,  et  I.  d.  3.  qugest.  6.  num.  15.  et  2. 
d.  3.  qu^st.  II.  num  9.  et  4.  d.  45.  qua'st. 
3.  ad.  3.  princ.  et  3.  d.  10.  qiuvst.S.  ad  ul- 
timum,  et  7.  Mctaph.   qusest.  10.  Quibus  lo- 


596 


DE  ANIMA 


cis  docet  intelleclum  pro  lioc  slalu  non  co- 
gnoscere  singulare  sub  ratione  singulari- 
lalis  ;  et  ralionem  assignat,  iVa  q.  15.  quia 
niliil  intelligit  nunc  intellectus,  nisi  me- 
diante  sensu,  et  liic  non  cogno>cit  singu- 
lare  qua  talo,  ut  liabet  Scot.  2.  d.  S.  q.  1. 
Eamdem  tenet  Aug.  expressei.  dcGen.  ai. 

Singulare 

r.on  co-    lit.   cap.  7.    dum  ail  :     Quando   numerum 

JnsLif,'se-  cognoscimus,   aliud  sensum,   aliud  ratio- 

cimdiwi    ^         atliniit.  Trobatur  ex  duplici  experi- 

A  idjust.  ■' 

mcnto  a  Doclore   adduclo  :   primum  est, 

quia  loesa  pliantasia  impeditur   intellectus 

oporatio.  Secundum,   quia  dum  cupimus 

aliquid  intelligere,  formamus  nobis  ejus 

Dum  intel-  idolum,   ot  tunc  facilius  intelligimus.  Pri- 

«(«'/'/"/^7*1  ma  ratio  liic  adducta  a  Doctore  quse  est 

tasiamur.   ^    Tlioma3  rcjicitur  quoestione    sequenti. 

Ex  quibus  solviiur   ratio   pro    Avicenna. 

Constat  enim  ex  his   praeter  speciem,    et 

intellectum,  requiri   concomitantiam  actus 

phantasise,  niliil  enim   aliud  est  converti 

ad  phantasmala,    ut   do3et  Scolus  I.   (/.  3. 

quxU.  6.  num.  19.  quam  qiiol   intelligens 

universale  imaginetur  singulare. 

Solmnlur  objectiones  alix  contra  dic- 
tam  sententiam 

7.  Arguitur  primo,    magis  dependet  phan- 

tasia  a  senubus  externis,  quam  intellectus 
ab  illa  ;  sed  pjtest  phantasiari,  non  ope- 
rantibus  externis  :  ergo.  Antecedens  patet, 
quia  inlelleetus  est  immaterialis,  et  abs- 
tractior  a  corpore  quam  illa  facultas 
corporea.  Respondetur,  experientia  cons- 
tat  intellectum  dependere  a  coopera- 
tione  phanlasise  ,  et  oppositum  constat 
de  cooperatione  sensuum  externorum  ad 
phantasiam,  quia  phantasiamur,  omnibus 
/«*7rt'?/e- sensibus  feriantibus.  Secundo,  respondet 
pendet.  a  j)  Thomas  ad    secundum,  phantasma   re- 

xensious 

e.eiernis?   prrosentare  particulare,   et  ideo  non  eget 
Phnniasia  dcterminatione  sensus.  (lontra,  primo,quia 

non  co-        ,  ..••.• 

f/nn.scir  phantasma  non  repraesentat,  nisi  materiam 
*'/,'^',',',"^'''' indifferentem,  et  non  qua  singularis  ost ; 
alioquin  posset  distinguere  inter  duo  sin- 
gularia,  seclusis  omnibus  ei  extrinsecis, 
quod  constat  esse  falsuni,  de  quo  Scotus 
2.  'L  .3.  qudest.  1.  Secundo,  intcllectus  intel- 


8. 


qua  lule. 


ligcre  potest  particularc,  ut  videbitur 
quxst  22.  et  tamen  tunc  "aget  actu  phan- 
tasia?. 

Secundo  arguitur  :  Intellectus  etiam  pro 
nunc  intelligit  Angelos,  et  alia  spiritualia, 
quae  in  phantasiam  non  cadunt  ;  ergo  nun 
pelit  saltem  quoad  hoec.converti  ad  phantas- 
mata. 

Respondetur,   sufficere    quod   phantasia  ^^^^  ^^^^^^^ 
apprehendat  aliquid  simile  singulari  illius    Ugimus 

...  ,  .        ,,  •    .  '  ,        1     ,      •    spiritualia 

materialis,  quod  nitelligitur,  vel  ad  placi-  phamasia- 
tum  ei  appropriatum.  Unde,  cum  intelli-  auacorpo- 
gimus  Angelos,    phantasiamur  infantulos  raiia  nus 

°  ^  '  corre^pon- 

alatos,  quia  sic  placuit  eos  depingere  ;  et  dentia. 

cum  concipimus  Patrem  aeternum,  phanta- 

siamur  virum  grandaevum. 

Tertio  arguilur  :  Rapti  in    extasim  intel- 

ligunt  sine  ullo  sensuum  ministerio  exter- 

norum,  vel   internorum,   idque  cxperien- 

tia  constal,   quia  quidam,  necignem  appli- 

catum  sentiunt  ;   ergo  saltem  hi  non  de- 

pendent  a  phantasmate.   Respondetur,   ex-     Extasis 

tasim  perfectam  in  qua  omnes  scnsus  in-  supra  na- 

inram  est. 

terni  et  externi  cessant,   virLute   tanlum 

divina  cojitingcre.  Ouod  confirmat  exem-  Rcstituius 

®  "  Plato,    el 

plum,  quod  August.  11.  civit.  24.  de  Res-  aliquando 
tituto  Presbytero,  qui  rapiebatur  quando  rap)chan- 
volebat,  et  postea  referebat  se  inclaman-  '"''• 
tium  voces,  quasi  a  loginquo  audiisse,.  et 
idcm  censendum  est  de  Platonc,  Tris- 
megisto,  et  Socratc,  qui  Icguntur  extasim 
passi,  quod  scilicct  corum  extases  erant 
naturales,  non  sine  omni  sensuum  functio- 
ne.  Ratio  est,  quia  depcndcntiam  intcl- 
lectus  a  functione  sensuum  solvere,  non 
est  naturoe  opus,  sed  supra  naturam.  Unde 
Nazianz.  orat.  2.  de  Theologia  ait  impossi- 
bile  esse,  mentem  quantumms  se  cum  fxce 
corporea  al  sublimium  CDUtemplationem 
erigat,  sensuum  commercia  destituere.  Et 
D.  Bernard.  serm.  32.  in  Cant.  Corporum 
siin  ilitudin  ibus  speculando  non  in  volvi,  A  nge- 
licse  puritatis  esl,e\.  addit  esse  munus  divi- 
nuin. 

Putant  nonnulli  in  porfecta  extasi,  non 
solum  sensuum  functiones,  scd  etiam  vi- 
rium  naturalium,  ut  vegctativa^,  et  nulri- 
tiv»,  omnino    cessare,    el  suadcnl,  quia 


9. 


QU^STIO  XVIII 


■y^l 


Exiasis    quidam   oxlatici  diu  sine  cibo,  et  polu   ja- 

opposiio  7        i  ■< 

modo  ad  cent,  nec  cordis  motus,  vel  vitalis   calor  in 

soiivnim  se     ■  ...  i     ,     ,  •  ,      . 

haOrt.        eissentitur  :  liabet  se   enim  extasis   oppo- 
sito  modo  ad  somnura,   in  somno  lig  uiLur 

Qiinreilor-  ...  .        , 

micndo  sensus  externi,  et  mlerni,  aLqae  mtellec- 
diyJsiil.^^  tus,  vel  non  oporantur,  velvalde  imperfec- 
te,  ut  si  sunt  insomnia,  et  tunc  vires  natu- 
rales  melius  operantur,  ut  palet  in  dige^- 
lione,  et  nutritione,  quia  anima  non  dis- 
traliitur  ab  aliis  facuUatibus,  sed  incurva- 
tur  ad  inferiora  ;  at  in  extasi  ila  rapitur 
ad  superiora,  ul  inferioribus  vacare  non 
possit  ;  sed  D.  TIiom.2.  2.  quml.  175.  arl. 
.'}.  negat  in  extasi  vegetativam  oLiari.  Me- 
ctrnmin  dla  via  videtur  incedendum.  Itague  verisi- 

c.vtasi     ve- 

f/eiaiiva,  milius  est  has  vires  non  omnino  otiari,  sed 
va,  otian-  '^^  cxtasis  pcrfecta  est,  valde  tenuiter  ope- 
rantur  ;  quod  sufficit  ad  illam  experien- 
liam,  quod  diu  jacent  quidam  extatici  si- 
ne  cibo,  etc.  Quod  vero  valde  tenuiler  ope- 
renfur,  ex  eo  constat,  quia  cum  quis  im- 
mediate  post  cibum  nimis  attente  studet, 
vel  speculatur,  impeditur   digestio  ;   ergo 


tin- 


qiie  ad'M,  lib.  4.  de  Anima,  cap.S.  9.  et 
epist.  112. 

Tertio,  docet  quod  in  statu  innocentioe 
non  fieret  conversio  ad  plianlasmata,  quia 
anima  quoad  actum  suum  non  fuisset  sub- 
jccta  corpori,  sed  super  ipsum,  et  sensus 
ejus,  Iiabens  dominium,  quod  per  pecca- 
tum  peididil  ;  et  sic  quodammodo  subdi- 
tur  corpori  pro  hoc  statu,  quoad  suos  ac- 
tus.  Secundo,  non  est  naturale  animfe  de- 
pendere  a  potentiiscorporis  conjuncti,aIio- 
quin  anima  gloriosa  sic  dependeret,  quia 
gratia  non  destruit,  sed  perficit  naturam  ; 
ergo  in  statu  innocentise  non  esset  illa  de- 
pendentia,  quia  nihil  il)i  ponendum,  nisi 
naturale,  vel  perficiens  naturam,  et  cer- 
tum  est  illam  dependentiam  potius  vilifi- 
care  animam. 

Tertio,  probat  ScoLus  \.  d.  3.  qu,rst.  3. 
num.  24.  ej;August.  15.  Trinil.  cap.  ult. 
qux  causa  cur  ipsam  lucem  acie  fixa  vide- 
re  non  possis,  nisi  utique  inflrmitas  ?  et 
qicis  eam  tibifecit,  nisi  iniquilas?  At  non 
multo  magis  id  fit  per  contemplationem     potest  videri  acie  fixa  veritas,  nisi  cum  in- 


Conversio 
ad  phun- 
tasiaala 

an   fuisset 
in  stalu 
iniiocen- 

tioi'? 


11. 

Peccatum 

an  causa 

conversio- 

^iis  ad 

phanlas- 
mata  ? 


raptus. 


CONCLUSIO    II. 


Licet  pro  hoc  statu  requiralur  conversio  ad 
p'iantasmata,non tamen  in  slatu  glorije, 
neque  forte  in  statu  innocenlise. 

iO.        (b)    ideo  omissis  aliis  nec?ssitatibus,  etc. 


dependentia  a  pliantasmatibus,  ct  ideo  ex- 
tatici  ad  ea  non  convertuntur.  Idem  habet 
Eustathius,  Ilugo,  Lincon.  quos  hic  Doc- 
tor  citat,  etC.ommenl.  6.  FAhic.  quem  citat 
Scoius,  2.  d.  3.  quipst.  8.  a  l  2. 

Sed  Scotus  dubiusmanel,an  ista  conversio 
ad  phantasmata  sit  ex  peccato,  vel  ex  nalu- 
ra,et  subordinatione  potcntiarum^ut  conslat 


Resolvit  primo  de  lege  ordinaria  requiri      ex  ipso,  loco  jam  cit.  et  4.  rf.  45.   qusest.X. 


Anima 
Christi 


conversionem  ad  phantasmata,     quod  pro- 
batum  est  annot.  prceced.  Secundo,  docet 
id  non  esse  necessarium  in  corpore  glorio- 
""".'''^'^"'"' so.  lla  communis.  Unde  anima  Christi  in 

ril  ad 

phanias-  hac  vita  non  indigait  hoc  recursu,  de  quo 

D.  Thom.  3.  part.  quaest.  1 1 .  avt.  4. 
Sed  petes  quomodo  Beali  convertentur 

ad  phantasmata,  vel  funcliones  sensuum, 

si   oppositum   evenit  extaticis,  qui  multo 
Quomodo  minus  in  Deum  sunt  absorpti,  nempe  non-      ci uod  intellectus  pro  hoc  statu  non  recipit 

Beuticon-    .  i-     >  i  i 

veriuntur   dum  a  torrcnte  voluptatis  ejus   mebnati. 
tasmaiTf  licspondetur,  ex  abundantia  gloriiE  fiet  re- 


ad  3.  pro  opin.  Sicut  enim  appelitus  de- 
pendet  a  potentia  cognosciliva,  sic  dici  po- 
l.est,  quod  intellectus  hujus  status,  depen- 
det  a  phantasia  cooperante,  elsi  non  sitde- 
pendentia  tanta  hic,  quanta  ibi,  quia  ijji 
essentialisesse  videtur,  hic  non  ,  alioquin 
in  statu  gloria^  maneret  hacc  dependentia. 
SMiirez  4.  de  Anima,  cap.7.  dicit  hic  peti 
principium,  ideo  aliam  assignat  rationem, 


dundantia  in  sensus,  et  inforiora,  de  quo 
D.  Thom.  2.  2.  qusest.  175.  art.  4.  Vide 
August.  12.  de  Gen.   adlit.acap.   2.   us- 


species,  nisi  dum  phantasia  actu  operatur, 
et  ideo  non  potest  intelligere  sine  conver- 
sione  ad  phantasiam.  Sed  non  pelitur  hic 
principium,  quia  idco  actus  secundus  in- 
telleclus  pro  nunc,  dependet  ab  actu  se- 


598 


DE  ANiMA 


cundo  phanlaskx?,  quia  pro  luinc  Lalis  esL 
ordo  harum  poLenliarum,  quo  l  una  subor- 
dineLur  alleri,  qua  raLione  voliLio  suppo- 
Hniriiur  niL  coguiLionem.  Nec  raLio  Suarez  valeL, 
^""'^'■-  quia  forLe  non  requiriLur  species  inlelligi- 
bilis,  uL  osLensum  esL  quseH.  prseced.  num. 
14.  eL  ibi  in  annoL.  et  Lamen  eo  casu  essel 
dependentia  inLellecLus  a  plianLasmaLe. 
PraeLerea,  peLo  a  Suare  quare  inLellecLus 
non  poLest  pro  hoc  sLatu  recipere  speciem, 
nisi  operanLe  phanLasmaLe.  Nec  poLerit  ali- 
ter  re>pondere,  nisi  quod  talis  est  ordo 
harum  poLentiarum  quod  una  subordina- 
lur  alLeri,  et  sic  petiL  principium,  si  illa 
raLioScoLi  peLiL  illud. 

Tertium,  quod  hic  ait  ScoLus  paLet  e.x. 
jam  dictis,  scilicet  an  ista  conversio  siL  ex 
peccafo,  uL  pcena  ejus,  vel  non  ;  si  enim  in 
sLaLu  innocenLioe  fuisseL,  non  esL  ex  pecca- 
to,  eL  quid  Lenendum,  jam  dixi  ;  sed  nihil, 
uL  cerLum,  occurriL  dicendum. 

DUBIU.M. 

Ulrum  B.  Virgo  ad  intelligendum  indiguit 
conversione  ad  p/ianlasmala  ? 


1». 


Conversio 

ad  phan- 

tasmata  , 

noii  vide- 

tur  neces- 

Karia    in 

B.   Virgi- 

ne. 

f,iui  dicunl 
B.   Virgi- 
iicm  ha- 
huisse  jus- 
li/.iani  ori- 
ijinalem  ? 


Videtur  quod  non  :  quia  caruiL  origina- 
li,  quod  secundum  ScoLum,  ul  vide'ur, 
est  causa  hujus  conversionis.  Pro  alia  par- 
te  est,  quia  habuit  famem,  sitim,  eL  alia 
muUa,  uL  Lristitiam,  Limorem,  dolorem, 
quEie  in  sLaLu  innocenLijB  non  fui.ssent. 

Verius  videLur,  etsi  nihil  sit  cerLum, 
hanc  conversionem  in  Virgine  non  fuisse 
necessariam.  Primo,  raLione  jam  allaLa. 
Secundo,  quia  probabile  esL.  habuisse  jus- 
liLiam  originalem.  Ita  Garlhus.  l/b.  de  Prx- 
con.  el  dujiiltate  Marix.  Canis.  lib.  1.  de 
Deipara,  cap.  9.  ciLans  Cardinalem  Cusa- 
num.  InsinuaL  Dur.  3.  d.  3.  quxst.  3.  el  Ca- 
jeL.  I.  2.  qiiassl.  109.  art.  2.  dicens  in  ea 
fuisse  doaum  inLegriLaLis  naLur.X3,  quod 
sola  ralione  a  jusLilia  originali  disLinguil, 
de  quo  Cordub.  lib.  1 .  quaesHnnajni,  q.   45. 

TerLio,  quidquid  siL  de  hoc  (esL  enim  in- 
certum)  habuit  B.  Virgo  polissimos  effec- 
tus  justiliaj  originalis  ;ergo  inter  alios  con- 
sendum  esL  hunc  habuisse,  quandoquiilem 


de  opposiLo  non  consLeL.  AnLecedens  proba- 
tur,  quia  justiLia  originalisest  donum,  vel 
coUecLio  donorum,  quibus    anima    recLe 
subjiciLur  Deo,  el  corpus  aninue,  ac  poLen- 
tise  inferiores  superioribus.dequovideSco- 
tura  2.  d.  29.   a  nitm.  7.   Sed   in   Virgine, 
aiiima   seinper  obcdiviL  Deo,  el  nunqaam 
abeo  se  averLil,  idque  est  de  fide,  ex    Trl- 
denL.  sess.  6.   cait.   23.  parLes  eliam  infe- 
riores  semper  eranL  conformes  recLae  ra- 
Lioni,  neqae  ullum   unquam   inordinaLum 
moLum  conLra  cam  elicuerunL ;  isLi  auLem 
sunL  praecipui  effecLus  jusLiLise  originalis  ; 
ergo.  PrieLerea,  corpus   ejus  nunquam  in 
proprium  morbum  incidit  ex  Sophron.epis- 
Lol:i   Synodica  quae  habeLur  in  VI.   Syn.  b.     Viruo 
ad.  11.  eL  docet  Suarez  tom.  2.  in  3.  p.   d.  ^"^/^/j ;;"',': 
5.  lib.  2.  CajeL.  Opusc.   de  spasmo  virgin.  '^'^- 
Galal.  lib.  7.  cap.  10.  Proquo  facit  revela- 
lio  facLa  B.   BrigiLlTe,   quod  ChrisLus    fuiL 
simillimus  Vir^ini,   non  solum   moribus, 
sed  corporis  perfecLione.    ILa  lib.   cap.  1. 
50.51.  Revel.  B.  Brigittse.  Ilem,  sinedolore 
peperil,  sine  dolore  obiit,  juxta  communio- 
rem  opinionem,  sicut  Moyses  jussuDomini 
Num.^2,1,  12.  Deuleron.  32.    12.  Cum  igitur 
potissimoseffectus  justiLiae  originalis  habu- 
erit  B.  Virgo.juxLa  sententiam   tenentem 
quod  in  slatu  innocentise  non  esset  con- 
versio  ad  phantasmata,    hoc   tribuendum 
esL  Virgini,   cum    sit    perfectius,    neque 
conslet  de  opposito. 


QU.ESTIO  XIX 

Utrum  quidditas  rei  sensibilis  tantum 
sit  objectum  intellectus . 


Aristot.  3.  de  Aniina.  text.8.  D  Thom.i6td.  lect.  8. 
et  l.  p.qua'st.  84.  art.  l.ot  q  S7.  art.  3.Cajet  3. 
de  Anima,  cap  5.  Banes  \.  p.  qua-st.  84.  art. 
7.  dub.  1.  Avei'sa  tom.  i  Philos.  q.  oS.  sect.  4. 
Complut.  disp.  17.  de  Anima,  quiest.  2. 


ViDETUR  quod  sic  ;  quia  potentia  pas- 
siva  tantum  se  extendit  ad  ilia  recipien- 
da,  ad  qute  potentia   activa  correspon- 


j 


OU.ESTI 

clens,  se  extendit  facienda  ;  sed  intellec- 
1us  agens  tantum  illa  qua3  in  phantas- 
matibus  repi'a?sentantur,  potest  facere 
actu  intelligiljilia  :  ergo  intelIectus'pos- 
sibilis  esl  in  potentia  ad  illa  tantum  in- 
telligenda. 

PraBterea,  si  quidditas  sensibilis  non 
esset  ejus  objectum  ad^equatum,  tunc 
posset  intelligere  substantias  separatas  ; 
consequens  est  falsum  ;  igitur,  etc.  Fal- 
silas  consequentis  patet  per  Philoso- 
phum  12.  Metaph.  et  per  rationem  spe- 
cialiter  de  Deo,  quia  si  possemus  Deum 
per  essentiam  inlelligere  cumessetidem 
objectum,  et  sub  eodem  ratione,  et  ea- 
dem  potentia  absolute  in  intellectione 
nostra,  et  Beatorum,  actus  per  conse- 
quens  essent  ejusdem  rationis,  et  per 
consequens  viatores  essent  beati. 

Gontra,  habitus  Metaphysic£e  infor- 
mans  intellectum  nostrum  excedit  quid- 
ditates  sensibiles  quoad  objectum,  quia 
ens  inquantum  ens  est  ejus  objectum  ; 
igitur  intellectus  noster  habet  objectum 
excedens  quidditatem  sensibilem.  Item, 
Philosophus  12.  Metaph.  multa  conclu- 
dit  de  substantiis  separalis,  quod  non 
faceret  si  eas  r.on  intelligeret,  et  2.  E- 
thic.  cap.  19.  ponit  Aristoteles  consis- 
tere  in  earum  ccgnitione  felicitatem.  Fe- 
licitas  autem  potest  nobis  advenire  ; 
igitur,  etc. 

RESOLUTIO 

Seiitentia  D.  Thunice,  quiddilatem  rei 
materialis  esse  ohjectum  intellectus 
noslri,  latc  refutatur .  De  quo  Doctor 
1.  dist.  3.  q.  3.  num.  2. 

(a)  Ad  hoc  dicunt  quidam,  secundum 
D.  Thomam,  quod  quidditas  rei  sensi- 
bilis  est  objectum  adaHjualum  inlellec- 
tus  noslri,  quod  sic  probat  :  Objectum 
proportionatur  polentite  cognitivas  :  mo- 
do  ita  est  quod  quaedam  potentia  cogni- 


OXIX 


599 


tivaestorganica,etideo  ejus  objectum  est 
materiale,  et  quiamnteriaest  principium 
individuitatis  secundum  eos,  ideo  ea- 
rumobjectum  est  signatum.  Alia  autem 
potentia  est  omnino  immaterialis  et  se- 
cundum  esse,  et  secundum  operationem 
Angeli ,  et ideo  primum ejus objectum est 
quidditas  omnino  immaterialis.  Alia  est 
potentia  cognoscitiva,  qua3  secundum 
esse  quidem  est  in  materia,  sed  secun- 
dum  operationem  non  ;  sicut  intellec- 
tus  humanus,  qui  secundum  esse  cor- 
pus  informat,  non  tamen  utitur  corpo- 
rali  organo  in  sua  operatione  ;  et  ideo 
quidditas  existens  in  materia  secundum 
esse,  est  proprium  ejus  objectum,  quam 
tamen  non  intelligit,  ut  in  materia,  sed 
ut  abstracta  secundum   rationem  ab  ea. 

Sed  contra  consequentiam  qua  dici-  , 
tur.  quod  sola  quidditas  materialis  est 
objectum  nostri  intellectus,arguitur  sic  : 
nulla  potentia  eadem  manens  habet  ac- 
tum  circa  aliquid  quod  non  sit  ejus  ob- 
jectum,  vel  sub  ejus  objecto  contentum  ; 
sed  intelleclus  beatus,  et  vlatoris  est  ea- 
dem  potentia,  et  tamen  intellectus  bea- 
tus  intelligit  essentiam  :  ergo  Deus  sal- 
tem  continetur  sub  objecto  viatoris,  non 
autem  sub  quidditate  materiali  ;  igitur, 
etc. 

Sed  dices,  quod  intellectus  beatus  in-  3. 
tellie-it  divinam  essentiam  in  lumine 
gloriae,  quod  non  est  in  via  :  igitur,  etc. 
Sed  contra  istud,  quia  objectum  pri- 
mum  alicujus  habitus  existentis  in  ali- 
qua  potentia,  non  excedit  potentiam  il- 
lam,  quia  si  excedit  potentiam,  habitus 
ejus  cognoscilivus  excederet  etiam  po- 
tentiam,  et  eam  informare  non  posset, 
sed  quidditas  Dei,et  substantiarum  se- 
paratarum  e.-tobjeclum  luminis  gloriie  in. 
formantis  intelleclum  per  te  ;  igitur 
Deusnon  excedit  potcntiamintellectivam 
nostram.  Item,  omnis  habitus  existens 
in  intellectu,  pra^supponit    ejui  objec- 


000 


DE  ANIMA 


4. 


lum,  igiliir  lumen  illud,  cum  sit  in  in- 
tellectu  nostro  respectu  Dei,  pra^^suppo- 
nit  quod  Deus  sit  ejus  objectum. 

PrEeterea,  nnima  naturaliter  deside- 
rat  cognito  efTectu,  cognoscere  causam  ; 
sed  omnia  alia  al)  ipso  sunt  effectus  Dei ; 
igitur  ad  ipsum  Deum  cognoscendum 
iiabet  naturale  desiderium  :  sed  natu- 
raledesiderium  non  est  ad  impossibile  ; 
igitur  Deus  etiam  naturaliter,  aliquali- 


telligimus  Deum  secundum  conceptum 
proprium,  vel  secundum  conceptum  ali- 
cujus  causati  tantum  :  si  primo  modo, 
habetur  propositum  ;  si  secundo  modo, 
non  quietatur  appetitus  natura3,  nec  per 
consequens  cessat  ;  sed  ulterius  proce- 
dit  usque  ad  cognitionem  Dei,  vel  pro-  77^''^^^/! 
cedit  in  infinitum,  quod  non  est  dicen-  '"^  '"'  "p- 

posiiuiii. 

(ium.  Unde  ratio  sua  de  proportione  is- 
la  magis  sequitur  oppositum,  scilicet  si 


ter  potest  a  nobi  cognosci.  Sed  diceret  est  proportio  inter  potentiam,  et   objec- 

Doctor  iste,  quod  potest  cognosci  al)  in-  tum,  quod  non  sint  similia   in  natura  ; 

tellectu  separato,  non  tamen  conjuncto  quia  materia  et  forma  sunt  sibi  invicem 

corpori.  Sed  lioc  non  videtur  secundum  proportionata?,  et  tamen  sunt  maxime 

potentiam  suam,  nam  via  sua  procedit  ab  invicem  disparat?e  ;  proportio  autem 

de  intelieclu  nostro,  secundum  naturam  potentia:"  ad  objectum    etiam  secundum 

suam,   vel  naturalcm   modum  ejus  es-  i-^tos,  est  sicut  motivi   ad   niobile.   Isia 

sendi,   sicut  procedit  de  naturali  modo  autem  dissimilia  sunt,  imo  quoad  hoc 

essendi,   et  cognoscendi  Angeli,  et  po-  opponuntur.  Sed  diceret,  potentia  activa 

tentiae  sensitivae.  Modo  ita  est,quod  non  assimilatur  objecto,  licet  non  passiva. 

est  natus  ita  semper  esse  separatus,  sed  Hoc  non  videtur,quia  deberet  assimilari 

naturaliter  appetit  corpori  uniri  ;  igitur  in  modo  essendi,  et  quantum  ad  actum 

secundum  ipsum  naturaleobjectumejus  intelligendi  ;  non  enim  oportet  quod  in- 

in  quocumque  statu   sit,  erit  quidditas  tellectus  sit  similis  in  natura,  vel  quan- 

materia),   conjuncta  secundum  esse,  li-  tum  ad  modum  essendi  objecto,  sed  suf- 

cet  sit  separabilis  ratione,  quod  est  im-  ficit  ad  actum   intelligendi,  ut  similitu- 

probatum .  dinem,  scilicet  speciem  objecti  recipiat, 

Prasterea,  intellectus  noster,  etiam  in  vel  actum  ipsum.   Exemplum  de  visu, 

via,  potcst  cognoscere  ens  sub  ratione  qui  licet  sit  potentia  materialis,  non  ta- 

entis,  qua3  est  universalior,  quam   ratio  men  recipit   species  cum  materia  ,  ideo 

quidditatis  sensibilis  ;  igitur  quidditas  multo  minus   recipit  speciem,   vel  im- 

sensibilis  non  est  objectum   ad^quatum  mutatur  ab  oI)jecto  secundum   modum 

intellectus  nostri.  Antecedenspatet,quia  essendiejus  ;  sicut  igitur   non   est  alius 


aliqua  scienlia  humana  est  de  ente  se- 
cundum  quod  ens.  Probatio  consequen- 
tias,  quia  nulla  potenlia  potest  cognosce- 
re  aliquid  universalius  suo  objecto  adas- 
quato,  tunc  enim  non  esset  sibi  ada^qua- 
tum.  Exemplum  de  visu,  (lui  non  potest 
cognoscere  universalius  colore  vel  luce. 
Sed  ad  hoc  diceret  Tliomas,  quod 
Deum  non  cognoscimus,  ni^i  discur- 
i-endo  a  notitia  sensibilium  ad  ipsum,  et 
per  sensibilia  tantum.  Sed  tunc  qujiiro 
ab  eo,  ulrum  infine  hujus  discursus  in- 


visusqui  videt  ccelum,  et  inferiora,qufe 
tamen  differunt  secundum  corruptibile, 
et  incorruptibile  ,  sic  intellectus  idem 
multo  fortiuspotestintelligere  sensibile, 
et  non  sensibile. 

RESOLUTIO 

Omiie  e7is.  tam  materiale,  qnam  splri- 
ttiile,  00  nprehendi  suh  objecto  adae- 
qiiato  intellectus  nostri ;  et  explica- 
tur  quomodo possimus  pro  nunc  ha- 


QU.^STIO  XIX 


601 


o. 


here  conceptum  quldditaiiLmm  com- 
positum  de  Deo,  ct  de  anima.  Vide 
Doctorem  1 .  dist.  q.  3.  niim.  8.  et 
per  totam,  et  2.  disf.  3.  qiia,^st.  11. 

C^)  Dicendiim  igitur  ad  qujestionem, 
quod  via  generationis,  vel  acquirendo 
scientiam,  prius  apprehendimus  quiddi- 
tates  sensibilium,  quia  pro  statu  natu- 
vsi  lapsa3  nihil  intclligimus,  nisi  cum 
ministerio  sensuum  ;  tamen  illa3  non 
sunt  proprium  objectum  oda^quatum 
intellectus  nostri,  sed  eliam   possumus 


gnosco  hominem  per  animal ;  et  sic  co- 
gnoscere  Dcum  est  ipsum  imperfecteco- 
gnoscere,  scilicet  per  conceptum  com- 
munem  sibiet  aliis;  hoc  enim  imperfec- 
tius  est,  quam  cognoscere  lapidcm  dis- 
tincte,  quia  per  istum  conceptum  com- 
munem,  non  magis  cognoscitur  Deus 
quam  aliud,  et  ideo  non  sortitur  nobi- 
litatem  ex  Deo  talis  cognitio. 

Quarto  modo  cognoscituraliquid  con- 
ceptu  quidditativo ,  sed  iste  est  duplex  ;  %^gnolxi^- 
unus  est  primo  primus,  qui  scilicet  non  '""*  '"'"*" 

^  ^  '1  tive   pro 

est  in  alios  conceptus  resolubilis,  quo  nunc, 
scilicet  res  cognoscitur  inluitive  in  se. 


6. 

NuUum 


intelligere  substantias  separatas  ;  et  tale 

objeclum  est  prius  via  perfectionis,   et     ut  est  talis   natura,  et  talem  conceptum 

simpliciter,      quia  per  talcm  cognitio-     non  possumus  habere    de  Deo  in  via, 


Coi>ii>if/it 
aliq^iid 
quodiu- 

pliciter  co 

gnosci. 


nem  attingitur  objectum  perfectissi- 
numi,  quod  est  Deus  et  substantiiv  se- 
parat»,  et  alias  etiam,  pro  statu  via3  ;  li- 
cet  enim  talis  cognitio  sit  aenigmatica, 
tamen  perfectior  est  simpliciter  omni 
alia  cognitione  respectu  inferioris  crea- 
lur». 

Sed  contra.  aut  cognoscimus  Deum 
distincte,  aut  confuse,  id  est,  in  commu- 
ni  conceptu  entis.  Si  primo  modo,  tunc 
essemus  beati  etiam  in  via,  quia  talis 
cognitio  debetur  beatis.  Si  secundo  mo- 
do,  tunc  cognitio  ejus  non  est  perfec- 
tior  cognilione  cujuscumque  distincta 
creaturas. 

Dicendum,  quod  aliquid  potest  co- 
gnosci  quadrui>Iiciter  :  uno  modo  pcr 
comparationem  ad  aliud,  ut  cognosci- 
tur  homo  esse  perfectissimum  anima- 
lium  ;  talem  autem  cognitionem  neces- 
sario  praecedit  alia  absoluta.  Secundo 
modo,  potest  aliquid  cognosci  per 
accidens  suum,  ut  homo  per  visibile  ; 
et  hasc  non  potest  esse  prima,  quia  ne- 
cessarium  est  si  cognoscam  dispositio- 
nem,  quod  prascognoscamsubjectum  si- 
bi  substratum,  saltem  confuse.  Tertio 
modo  potest  aliquid  cognosci  per  con- 
ceptum  communem  sibi  et  aliis,  ut  co- 


imo  nec  de  anima  nostra,  nec  de  aliqua 
spirituali  substantia.  Cujus  ratio  est, 
quia  de  Deo  nuUam  habemus  cognitio- 
nem  naturaliter,  nisi  per  creaturas  ; 
nulla  autem  creatura,  nec  omnes  simul 
possunt  sufficienter  divinam  essentiam 
repra?sentare  quidditative,  id  est,  ut  ve- 
ra  haec  essentia  est. 
Ahus  autem  conceptus  quidditativus    ceptum 

,  ■  •         I  1        •  auiddilaii- 

rei,  nec  est  omnmo  snnplex  ut  primus,  'y,u,npos- 
sed  compositus,et  resolubilis  in  alios,  ut  *"^"'j!^*  '^^' 
est  defmitio  rei  composita?  ex  diversis  ""''"*  P'"^ 
conceptibus  ;  talem  autem  conceptum 
possumus  habere  naturaliter  de  anima 
nostra,  considerando,  quod  entium  quae- 
dam  sunt  entia  in  potentia,  qua^dam 
actu  ;  et  illud  ens  actu  habet  duas 
partes  integralcs,  quarum  una  est 
actus,  et  sic  apprehendimus  quid 
est  actus.  Ulterius  procedimus  divi- 
dendo,  (|uod  actuum  quidam  est  pri- 
mus,  quidam  secundus,  et  sic  appre- 
hendimus  postea,qui  est  primus  actus  ; 
postea  dividimus  illa  qua3  actuantur,  et 
sic  illa  componendo  ad  invicem,  deve- 
niremus  ad  hoc,  quod  illud  est  corpus 
organicum  Physicum,  quod  ab  anima 
actuatur  ;  et  sic  illa  componendo  ad 
invicem,  habcmus  conceptum  quiddita- 


602 


JDE  AMMA 


tivum  animse  noslra?.  Hic  autem  con- 
ceptus  est  animas  proprius,  ita  quod 
nulli  alii  spirituali  substantia3  convenit, 
sed  per  lioc  non  cognosco  animam  na- 
luraliter  in  se  intuitive,  et  in  speciali, 
ut  haec  anima,  sicut  liomo  illud  quod 
nunquani  vidit.  Exeniplum  ponitur  ad 
lioc  :  Ponamus  quod  nimquam  viderim 
triangulum  ;  viderim  tetragonum,  et 
cum  tunc  possimus  aljstrahere  ab  om- 
nibus  figuris,  hoc  quod  est  figura,dein- 
de  possum  scirequod  non  est  processus 
in  infmitum  in  figuris,  descendendo,  si- 
cut  nec  in  numeris  ,  ex  quo  possum 
scire  quod  oportet  dare  aUquem  pri- 
mum. 
7.  Ulterius  dividendo  figuram  in  circu- 

larem,  et  rectilineam,  cum  figura  pri- 
ma  inteliigo  quidditatem  trianguli,  id 
est,  qua3  convenit  triangulo  soli,  ita 
quod  non  alii  ;  non  tanien  per  hunc 
conceptum  compositum  possum  intelli- 
gere  triangulum,  ut  triangulus  est,  sub 
propria  forma  per  se  et  intuitive.  Simi- 
liter  a  pluribus  entibus  possumus  abs- 
trahere  hoc  quod  est  ens  absolute,  et  a 
pluribus  bonis,  ipsum  bonum  ;  et  quia 
entia,  et  bona  sunt  ordinata,  tandem 
possum  devenire  ad  hoc  quod  intelli- 
gam  summum,  quia  non  est  in  eis  pro- 
,    cessus  in  infinitum .  bic  igitur  possum 

Quomodo 

'pro  nunc  ista  ad  invicem  componere  per  intellec- 

possvnl  ,.  ,.  , 

/laheri  tum,  ct  diccrc  aliquod  esse  ens  summe 
^pioprir  bonum,  riui  conceptus  sic  compositus 
^^"■^  soli  Deo  convcnit;  et  ideo  de  Deo  possu- 
mus  naluraliter  liabere  conceplum  quid- 
ditativum  compositum,  tamen  per  ta- 
lem  conceptum  non  cognoscimus  eum 
in  se,  ut  est  talis  naturae  determinate  ; 
tamen  sic  eum  cognoscere  componen- 
do,  perfectias  est  simpliciter,  quani  co- 
gnoscere  quodcumque  aliud  a  Deo,  ut 
dictum  est  supra.  Sic  ergo  patet,  quod 
objectum  ada^quatum  intellectui  non 
est  quidditas  malerialis,    quia  et   sub- 


stantias  separatas  ahqualiter  cognosci- 
nms,  ut  dictum  est. 
Ad  rationes  in  oppositum  dicendum,        8. 

,  .  .  .  ,        .      Ad  ratio- 

quod  major  est  vera  quantum    ad  pri-     „es  d. 
mam  receptionem  potentiae  passivae,  et     '°'"' 
primam  operationem  activae  ;   potentia 
tamen  passiva  informata  prima   recep- 
tione,  potest  in  plura,  quam  activa    po- 
tuit    in   prima    operatione.    Supposito 
igitur  quod  intellectus  agens  sit  aliquid 
animf^,  non  est  omnino  adaequatus  pos-  sph-Ttu^fifa 
sibili,  sed    lantum,  quantum  possibilis  ^'"'^  """^ 

'  '   ^  ^  cognoseun- 

cst,  scilicet  quantum  ad  primam  opera-   '«''-  <;""» 

^  *  7ion    ha~ 

tionem  ejus,  qua^  est  abstrahere  a    sen-     beam 

phanlas- 

sibilibus  phantasmatibus  speciem,  quam  mata? 
speciem  possibilis  recipit,  sed  postquam 
est  factus  in  actu  per  speciem,  tunc  po- 
test  abslrahere  conceptus,  et  intentio- 
nes,  et  ad  invicem  copulare  modo  pr^e- 
dicto,  usquequo  hal^eat  conceptum  pro- 
prium  Dei,  vel  spiritualium  substantia- 
rum.  Vel  dicendum  ad  minorem,  quod 
licct  Deus  non  habeat  phantasma,  ta- 
men  ad  hoc  quod  Deum  intelligamus, 
oportet  quod  phantasia  formet  sibi  ali- 
quod  idolum,  et  ad  hoc  intellectus  a- 
gens  abstrahendo  de  objecto,  et  aliis  a- 
liquo  niodo  agit  modo  prasdicto,  scili- 
cet  componendo. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  eadem  dif-  ^^  fruitio 
ficultas  videtur  de  actu  diligendi,  sicut  ^lrfJaffT 
de  actu  cognoscendi ;  si  enim  est  actus  /■«■«»/ *p«- 

~  '  cie  f  k.   d . 

ejusdem  speciei  in  via,  et  patria,  viator  ^^-  i-^- 
habens  charitatem  esset  beatus,  licetnon 
asqualiter  sicut  comprehensor  ;  ideo  vi- 
detur,  quod  nec  actus  cognoscendi,  nec 
diligendi  sint  ejusdem  speciei  in  via- 
tore,  et  comprehensore  ;  quia  dato  quod 
sit  idem  objectum,  et  eadem  potentia,et 
habitus  idem  (quia  charilas  nunquam 
excidit)  quia  tamenalia  est  approximatio 
objccti  ad  potentiam  hic  et  ibi,  et  lumen 
aliud,  et  est  prajscnlatum  aliud,  ideo 
possunt  differre  specie  .  Exemplum 
de  igne  calefaciente  tantum   lignum    a 


I 


QU^STIO  XIX 


603 


10 


longe  ,  igniente  tamen  ipsum  de  prope, 
quia  actus  difTerunt  specie,   et  genere. 

Sed  contra  dicta  potest  sic  argui  se- 
cunduui  Piiiiosoplum:!  :  sic  se  liabent 
pliantasmata  ad  intellectum,  sicut  sen- 
.sibilia  ad  sensum  ;  sed  nonsentimus,nec 
possumus  sentire  nisi  quod  estsensibile, 
igitur  nec  intelligerenisi  quod  estplian- 
tasiabile  ;  et  iterum  speculamur  intei- 
ligibilia  in  pliantasmatibus,  ut  dicitur 
3.  de  Anima,  text.  2.  et  39. 

Dicendum,  quod  pro  tanto  est  simile  , 
quia  sicut  nos  non  possumussentire  nisi 
ad  pra3sentiam  sensibilis,  sic  nec  intel- 
ligere  communiter,  nisi  phantasma  sit 
in  actu  suo,  tamen  phantasma  non  est 
objectum  intellectus,  sicut  sensibile 
sensus. 

Item,  contra  principale,  sicut  oculi 
noctuae  se  habent  ad  lucem  diei,  sic  ani- 
ma?  nostrse  intellectusadmanifestissima 
naturge  ;  sed  oculus  noctua?  non  potest 
videre  Solem  :  igitur  nec  inteliectus  nos- 
ter  substantias  separatas,  Dicendum, 
quod  verum  est  intuitive,  pro  statu  viaj , 
tamen  potest  haberi,  ut  dictum  est,  abs- 
traclive,  et  compositive,  sicut  noctua  po- 


esl,  quia  soqueretur  quod  Beati  non  vide- 
rent  Deura,  quia  intellectus  extra  suumob- 
jeclum  adcPquatura,  spatiari  nequit  :  unde 
dici  nequit  quod  per  lumen  gIori;e  ad 
Deum  videndum  elevari  potest,  si  estextra 
ejusadoequatum  objectum,  sicut  nec  visus 
elevari  potest  ut  viJeat  sonum.  Secundo, 
cognito  eftectu  orilur  desiderium  nalurale 
ad  cognoscendara  causara,  nerape  Deura  ; 
ergo  hoc  est  ad  possibile  ;  ergo  potest  Deus 
a  nobis  cognosci.  Tcrtio,  intellectus  noster 
cognoscit  ens  ut  tale,  alioquin  nullara  ha- 
beremus  scientiam  Metaphysicoe.  Quarto, 
in  oppositura  hic,  Phih)S.  12.  J/e/ap/i.raulta 
tradit  de  subslantiis  separatis,  et  10.  Elhic. 
cap.  10.  inearura  contemplationeponitfeli- 
citatera;  ergo  sccundum  eum,  quidditas 
rei  materialis  non  est  objectum  adfequa- 
tum  nostri  intellectus.  Quinto,  contra  fun- 
damentum  DiviThomse,  scilicet  quod  ob- 
jectum  debet  esse  proportionatum  poten- 
tiae,  et  ideo  sicut  objectura  sensus  est  res 
omnino  raaterialis,  qualis  ipse  sensus  est, 
et  objectum  intellectus  Angeli  quidditas 
iraraaterialis,  qualis  ipse  est;  sic  cum  in- 
tellectus  noster  sit  secundum  essein  raate- 
ria,  informans  eam,  ejus  objectum  erit 
quidditas  secundum  esse  existens  in  mate- 
ria.  Contra  hoc,  quia  etsi  requiratur  pro- 


Ira  suuin 
objeclum 
adcequa- 
turn. 


Funda- 

inentum 

Divi   ThO' 

t)uv  rejici- 

lur. 


test  videre  lucem  diei  obscuram  tantum,     portio  inter  polentiam,  et  objectum,  haec 


sic    intellectus 
naturae. 


noster    manifestissima 


ulla  po- 
enlia  ele 
abilis  ex 


ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  I. 

Quidditas  rei  malejnalis   non  esl  objectum 
intelleclus  nostti  ex  natura polenlise. 

(a)  Ad  hoc  dicunl  quidam,  etc.  Sententia 
Divi  Thoma?  1.;;.  q.  12.  art.  2.  et  q.  84. 
art.  7.  et  35.  art  1.  quidditatem  rei  male- 
rialis  esse  olDJectura  adaequatura  intellec- 
lus  huraani.  Sequitur  Cajetanus  dictis  lo- 
C2S.  Capreolus  1.  d.  2.  q.  1.  et  plures  Tho- 
mislJE. 

Ilanc  refutat  Scolus  hic  et  1.  </.  3.  g.  3. 
num.  3.  et  quodlib.  13.  art.  2.  Prima  ratio 


non  est  similitudo  in  modo  essendi,  sed  po- 
tius  consistit  in  dissirailitudine,  quia  est 
ut  proportio  moventisad  raobile,  actus  ad 
potentiam,  causoe  ad  effectura,  in  quibus 
dissiniilitudo  requiritur  in  raodo  essendi. 
PraBteroa,  cura  intellectus  secunduni  D. 
Thomam  sit  tantum  accidens,  sequeretur 
quod  nullo  raodo  intelligeret  substantiam. 
Ilem,  nec  visus  cerneret  coelura,  quia  hoc 
est  incorruptibile,  ille  non. 

Thomista}  in  explicalione  Divi  Thomae  in 
hac  parte,  non  conveniunt.  Javel.  3.  de 
Anima,  q.  de  oJDJecto  intellectus  possibilis, 
dicit  quod  loquitur  D.  Thomas  de  objecto 
intellectus  humani  pro  hoc  slatu,  dum  ait 
esse  quidditatem  rei  malerialis,  quodque 
secundum  naturam  potenliue,  ponit  ens 
esse  ejus  objectum,  quod  si  verum  essel, 


Qwe  pro- 
porlio  re- 
quiritur 
inier  po- 
tentiam,  et 
objectum  ? 


11. 
Glossa  Ja- 
velli  reji- 
(.iiur. 


604 


DE  ANIMA 


12. 


ScoLus,  el  ille  convenirent.  Verum  glossa 
hasc  non  videlur  subsistere.  Prinio,  quia 
eodem  modo  loquilurD.  Thomas  de  inlel- 
leclu  humano,  assignando  ei  objecLum, 
quo  loquilur  de  sensu,  et  de  inlellerLu  An- 
geli ;  sed  de  his  loquitur  l.p.q.So.arl.l.sc- 
cundum  naturam  suam  assignans  sensui 
uL  objecLum  rem  maLerialem,  eL  uL  existiL 
in  individuo  maLeriali,  et  inLellecLui  An- 
geli,  quidditaLem  immaLerialem,  Secundo, 
raLio  D.  ThomoD  de  proporLione  secundum 
modum  essendi  probaL  Lam  pro  hoc  slaLu, 
quam  pro  fuLuro,  quia  anima  esL  secun- 
dum  naluram  suam  forma  corporis,  vel  in 
maLeria  in  ulroque  sLaLu.  TerLio,  \.  p.q.\2. 
arl.  4.  ideo  coLligiLinLellecLumhumanum, 
non  posse  videre  suis  viribus  divinam  es- 
senLiam,  quia  cogniLum  esL  in  cognoscenLe 
secundum  modum  cssendi  cognoscenLis; 
unde  si  modus  essendi  cogniLi  excedal 
modum  essendi  cognoscenlis,  cogniLio  non 
poLest  esse  ei  connaLuralis.  Ex  quo  haljeLur 
secundumeum,  cogniLionem  rei,  qupe  pe- 
tiL  esse  in  materia,  esse  connaturalem 
intellectui  humano,  et  habet  ibi  expresse: 
Connalurale  est  nobis  cognoscere  naturas 
quip  non  habenl  esse  nisi  in  maleria.  Et 
hoc  ibi  eodem  modo  dicit  esse  connaturale 
inlelleciui,  sicut  connaturale  est  sensui  co- 
gnoscere  rem,utestin  materia  individuali- 
Videtur  ergo  D.  Tliomas  locutus  de  objecto 
intellectushumani  secundum  naturam  po- 
tentiae,  quia  hujusmodi  dicitur  objectum 
connaturale. 

Cajetan.in  dicLum  arl.  4.  elsi  iLa  lubricus 
siL,  uL  vix  capias  ejus  mentem,  lamen  ad 
4.  et  in  corpore  e.rpositionis  admiLLiL  se- 
cundum  Divum  Thomara  objecLum  intel- 
lecLus  humani  ex  naLura  polenLire,  esse 
quiddiLaLem  rei  malerialis  ;  proporLionem 
auLem  objecLi  ad  potenLiam  cogniLivam,  in 
modo  essendi,  docet  secundum  Divum  Tho- 
mam  esse  genericam,  seu  in  esse  generico, 
non  vero  in  esse  specifico,  in  quo  argu- 
menta  Scoli  procedunt.  Unde  ( inquit)  non 
valet  :0culus  est  corruptibilis,coelumnon; 
ergo  hoc  non  videtur  ab  oculo,    quia  ost 


idem    modus     essendi    genericus,    quia 
utrumque  est  mixtum. 
Contra  hoc  primo,  quia  sequiLur  quod  Cajetam 

■    .    ,,      .  ,,  ,     .       ..  •.,,••.    rejicituv 

inLellecLus  nullam  subsLanLiam  mLelligiL, 
([uia  esL  acciden^,  quod  omnino  non  est 
ejusdem  generis  cum  substanLia.  EL  si  le- 
iieas  inLelleclum  esse  subsLanLiam,  quod 
verum  est,  sequilur  non  intelligere  acci- 
dcntia  ;  imo  neque  lapides,  ligna,  vel  alias 
substanLias  non  contentas  sub  animali.  Et 
si  dicas,  sat  est  convenire  in  ratione  gene- 
rica  communi  substantise  ;  ergo  sic  intelli- 
git  subsLantias  separatas,  quod  negas. 

Secundo,  si  requiritur  similitudo  in  esse  ,3 
generico  inter  objecLum,  eL  poLenLiam  co- 
gnilivam  ;  ergo  quo  magis  erunt  similia 
in  eodem  genere,  eo  magis  proportiona- 
buntur,  et  sic  quae  sunt  ejusdem  generis 
proximi,  vel  ejusdem  speciei,  ut  alia  ani- 
malia,  homines  ,  vel  anima^,  facilius  et 
clarius  a  nosLro  intellectu  intelliguntur  ; 
quod  falsum  est,  quia  accidenlia  sensibilia 
facilius,  et  clarius  cognoscuntur  ab  eo,  ut 
oslensum  esL  q.  prseced.  et  etiam  aliae  sub- 
stantioe,  ut  lapides,  ligna,  planttp,  quse 
nihil  habent  nisi  materiale,  nam  per  harum 
cognitionem  devenimus  incogniLionem  ho- 
minis. 

Tandem  rationes  Scoti  deBeato,  quod  non  Qukujita 

pos-;et  ulla  polentia  videre  Deum,  et  de  de-  riaiiT"iu 

siderio  naturali  intelleclus  viso  effectu,  vi-  /*'  ?*/« 

lum  mtet 

dendi  causam,  atque  de  extensione  ejus  kctiis  no 
ad  omne  ens  cognoscendum,  convincunt 
quidditatem  rei  materialis  non  tsse  objec- 
tum  adoequatum  intellectus  ex  natura  po- 
tentioe,  neque  glossa  Cajetani,  vel  appa- 
renter  id  salvat,  raLiones  ScoLi  dissimula- 
viL,  quia  dissolvere  nequivit;  sunt  enim 
indissolubiles,  si  admiLtatur  cum  Cajetano 
Divum  Thomam  loqui  de  objecto  adffiquato 
ex  natura  poLenLioe,  quoIiLer  nonest  verisi- 
mile  fuisse  locutum,  neque  tamen  facile 
est  ostendere  locutum  fuisse  de  intellectu 
pro  hoc  statu,  propter  raliones  supra  con- 
Lra  lioc  objecLas. 


CONCLUSIO  II. 


Ens  esl  objeclum  adxquahim  nostri  intel- 
lectus  ex  nalura  potentiss  ,  et  explicatur 
quomodo. 


QU.^STIO  XIX  605 

nilum  ,  el  pro  lioc  sLalu  in  quiddilatem  rei 
malerialis.  Vide  Scolum  de  hoc  qtiaest.  1. 
Pro/.  ad  1.  princ. 
Terlio  nolandiim,  el  habelur  ex  Scoto  4. 


14. 


•utV/  ob- 


Objeclnm 
in  tcllccdAS 

disl.  I.  quxst.  1.  num.  23.  in  objecto  intel-  tripHciter 
lectus  triplicem  rationem  inveniri,  scilicet  ^j^"*'  ^"*' 
motivi,  mensurativi,   et  terminativi;  qua 
molivum  Physice  concurrit  utconcausaper 
se,  vel  suam  speciem  ad  producendam  sui 
notitiam  ,  ut  vero  lerminativum  non  cau- 
sat,  sed  tanlum  terminat  respectum  attin- 
gentise,  vel  tendentiae  potentise  in  ipsuin. 
llfE    autem  rationes  differunt,  ut  palel  in  Ratio  mo- 
intellectu  divino,  cujus  motivum   est  sola  ^\l^inaUvT 
sua  essentia,  sed  terminativum  etiam  est  diHerunt 

'  tn  oojecto 

creatura.  Prsetera,  motivum  dicit  relatio- 
nem  realem  ad  intellectum,  in  quem  pro- 
ducit  et^ectum  ;  terminativum  tantum  di- 
cit  respectum  rationis ,  quia  nihil  in  eo  ef- 
ficit,  est  enim  velut  mensura  respectu  in- 
tellectionis,  mensuralivuni  in  re  a  termi- 
nalivo  non  difterl. 

Quarto  notandum  ex  Scoto  1.  distin  t.  8, 
quppst.  3.  num.  8.  quod  in  objecto  adsequa- 


(b)    Dicendum  igitur  ad  quxstionem,   etc. 

Goncludit  Scotus  ens  esse  objectum  adse- 

quatum  intellectus  nostri.  Probatur  suffi- 

cienler  ex  rationibus  allatis.    Ita  habet   1. 

distinct.  3.  quocst.  3,    num.   8.  et  4.   dist. 

49.  quxst.  11.  Pro  explicatione  nota  objec- 

lum  esse  duplex,  adoequatum,  et  est  illud, 
ctum"a-  quod  adiEquat  potentiam  taliter,  ut  in  niliil 
^propor^-  ^^^^^  il^^^^^  tendere  possit,  et  nihil  continea- 
matu.)..   lur  sub  illo,  iii  quod  tendere   noii   possil, 

suis,  vel  alienis  viribus  ;  et  Iioc  sensu  ens 

estobjeclum  adsequatum  intelleclus  no5- 
^  tri ,  quia  non  potest  extra  illud,et  in  om- 

ne  ens  tendere  potest  suis  viribus,  vel  au- 

xilio  Dei.  Proportionatum  autem  est  illud, 
imext^ob-  in  quo  potest  potentia  sine  elevatione,  vel 
wrtioua"  alieno  auxilio.  Et  hoc  dupliciter  contingit, 

tnu  iiitei-  Yg|  secundum  naturara  potentiae,  et  sicens     to  potentia3,  considerari  potest  duplex  pri-  communi. 
ti  secim-  finitum  (modo  si  relativum  sit,  non  habeat 

uin  se 


16. 
In    objecto 
duplexpri' 
iititas. 


lo. 


terminum  infinitum,)  est  objectum  propor- 
tionatum  intellectus  nostri  separati,  vel  in 
statu  glorioe,  ut  habet  Scotus  quodlib.  14. 
art.  2.  vel  secundum  statum  hunc,  et  sic 
sensibilia,  et  qua3  in  eis  continentur  essen- 
tialiter,  vel  virtualiter  (ut  sunt  omnes  con- 
ceptus  graduum  superiorum)  suntpropor- 
tionatum  objectum  nostri  intellectus,  ut 
dictum  est  quwst.  16.  et  tenet  Scotus  1. 
distincl.  3.  n.  '■2i.  cl  quod  ib.  14. 

Nota  secundo,  objectum  utroque  modo 
sumptum  esse  naturale,  sed  primo  modo 
ut  comprehendit  omne  ens,  est  naturale  se- 
cundum  inclinationem,  quiaintellectus  in- 
clinatur  naturaliter  ad  omnia  intelligenda, 
lam  creata,  quam  increata  tam  abstractive     tingilur,  quia  nullum  intellectum  natura- 


milas,communitatis,sciIicet  et  virtualitatis;  Jrtuaiua- 
illa  est  ut  prsedicetur  de  omni  cognoscibili  f^^exponi' 
a  potentia,  sicut  coloratum  lucidum  de 
omni  visibili,  et  sonus  de  omni  cognosci- 
bili  ab  auditu  ;  lisec  est,  ut  virtualitercon- 
tineat  omnia  cognoscibilia,  et  sola  moveat 
ad  eorum  notitiam,  et  sic  essentia  divina 
est  objectum  adiequatunidivini  intelleclus, 
quia  nihil  novit,  nisi  quod  illa  formaliler, 
vel  virtualiter  continet,  et  repra.\sentat.  Ilic 
non  quueritur  de  objccto  aduequato  iiilel- 
lectus  nostri  hoc  modo,  in  rigore ;  quia 
nullum  esse  potest  quod  omnia  entia  vir- 
tute  contineat,  etadnotitiameorummoveat 
pneter  Deum  ;  qui  tamen  a  nuUo  inlellec- 
tu  creato,  naturaliter  conceptu  proprio  at- 


quam  intuitive,  non  tamen  ex  se  potest 
omnia  intelligere.  Secundo  modo  esl  natu- 
rale  secunduin  attingentiam,  quia  intel- 
lectus  noster  suis  viribus,  concurrentibus 
naturalibus  causis,  polest  absolute  in  omne 
ens  finitum.  non  habens  pro  termino  infi- 


liter  movet  nisiproprium,  ex  Scoto  1.  dist. 
3.  quaest.  6.  nuin.  24.  et  alia  entia  virtule 
propria  movent.  Neque  etiam  intelligilur 
conclusio  de  communitate  pra^dicationis 
in  quid,  quia  non  pra^dicatur  ens  in  quid 
de    ultimis  difterentiis,    neque    de    suis 


60^ 


DE  ANIMA 


pa?sionibus,  ut  probal  Scolus  1,  d.  S.  q.  n. 

6.  de  quo  posLca. 

Quomodo       Nolandum  ergoquinlo  ex  Scoto  ibinum. 

fecium  %i-  ^-  ^^^  ealenus  es5e  objeclum  ada?quatum, 

i^sIh'?'^    ?eu  primum,  primitate  tam  communitatis, 

quam  \irtualila(is  nostri  inlellectus  ex  na- 

tura  potentise,  qualenus  omne  intelligibile 

includit  ens    essentialiter,  seu  in  qui'!,  ut 

Deus,et  decem  Prsedicam.enta  ;  vel  includi- 

lur  in  aliquo  sic  includente  ens,  ut  diffe- 

rentise  ultimse,  vel  virlualiter  in  ipsoente, 

vel  inferioribus  ejus,   ut  passiones  entis. 

Itaque  ens  habet  primitatem  communilatis 

ad  intelligibilia,  quse  ipsum   includunl,  et 

sunl  conlenta  inPrffdicamenlis,  et  virtuali- 

tatis  ad  reliqua,  et  sunt  ullimse  differentise 

et  passiones. 

^7.  Sexlo  notandum,ensesse  univocum  Deo, 

Etis   eu  .  ,  .  .  ,        . 

vnivo  um  et  creaturis,   subslantise,  et  accidenti,  ut 

crmu<rL.   P^o^^at  Scolus  1.  ^//5^.  3.  quxst.  2.  nwii.  6. 

et  qnivst.  3.  num.  9.  et  fuse  dist.  8.  quaesl. 

a   num.   4.  alioquin    nullum    conceptum 

quidditativum  possemus  habere  de  Deo, 

vel   substantia,   pro  hoc  statu,  quia  cum 

^de^Elo!  tantum  accidens    sensibile  immutet  intel- 

vei  suo-    lectum  nostrum  pro  hoc  statu,  non  possu- 

iianUa.non  ^ 

est  nobis   mus  haberc  conceplum  de  Deo,  vel  sub- 

s^fmVri/ (*«c  stantia,  nisi  ab.stracLum  ab  accidente;   et 

^^°:  '^    nullus  datur  talis  conceptus,  qui  sit  com- 

crealis  u-  i        '    i. 

nivocm»,  munis,   nisi  conceplus  entis,     neque  hic 

neque sub-  ,  . 

siantice,  communis  esse  pote.st,  nisi  secundum  eam- 
etacciden-  ^^^  rationem  utrisqueconveniat,  quod  est 
esse  univocum.  Prseterea,  nullusconceptus 
polest  esse  pronunc  naturaliter  in  intellectu 
nostro,  nisi  objecti  relucentis  in  phantas- 
mate,  vel  ex  virtute  phanlasmatis;  ergo 
conceptus  qui  non  esset  univocus  objecLo 
relucenti  in  phantasmate,sed  omninoalius, 
et  prior  illo,  ad  quem  illud  diceret  analo- 
giam,  non  essel  nobis  naturaliter  pro  nunc 
possibilis  ;  et  sic  si  negetur  uiiivocatio  en- 
tis  ad  Deum,  et  creata,  substantiam,  el  ac- 
cidentia,  nullus  conceptus  naluraliler  ha- 
beri  potest  pro  nunc  de  Deo,veI  substantia. 
Ratio  est,  quia  objectum  relucens  in  phan- 
lasmate,  vel  specie  intelligibili  inde  deri- 
vata,  cum  inlellectu  cooperante  non  facit 
nisi  suum  conceptum  proprium,  et  concep- 


tum  aliorum  conlentorum  essentialiter,  vel 
virtualiter  in  eo  ;  ergo  si  conceptus  Dei,  et 
subsLantise  sit  iLa  analogus  ad  accidens,  ut 
nihil  ipsis  commune  includatur  in  con- 
ceptu  efformalo  ex  phantasmate  accidentis, 
pro  hoc  statu  non  potestnaturaliter  haberi. 
Dicendum  ergo,  quod  conceptus  entis  est 
univocus  Deo,  subsLantise,  et  accidenli,  et 
talis  abstraclus  ab  accidente  virtualiLer 
quodammodo  continet  conceptus  Dei,  et 
substantise,  quos  pro  hoc  statu  de  eis  ha- 
bere  possumus,  tanquam  partes  sui,  quos 
efformamus  cum  aliquo  addiLo,  ut  ens  in- 
finitum,  ens  substans  accidentibus.  Vide 
ScoLum  1.  dist.  3.  quasst.  3.  a  num.  17.  de 
quo  oLiam  ageLur  infra  qusest.  21. 

Ultimo  notandum,  objectum  aliud  esse 
motivum,  et  terminativum  simul,  cujus- 
modi  est  pro  hoc  statu  sensibilis  qualilas, 
quia  imprimit  speciem,  et  terminal  co- 
gnoscendi  nctum  ;  aliud  vero  termina- 
tivum  tantum,  ut  ens  ralionis,  quod  non 
imprimit  speciem,  sed  terminat  actum,  ut 
inimicitia,  si  cognoscatur  a  bruto  per  spe- 
ciem  insensatam,  id  est,  quse  non  fuit  in 
aliquo  sensu  exLcrno,  sed  ab  ipso  inLerno 
sensu  prius  efiicitur.  Sola  sensibilia  sunt  ^^^^  ^^^ 
primi  s-eneris  pro  nunc,  quia  reliqua  om-  sibiUa  a 

^  *=  ^  ^  cidentii 

nia  non  imprimunt  species  proprias,   sed  tunt  mo 

i    .        .  ra  nosi 

cognoscuniur  per  species  abstractas  a  sen-  inieiUct 
sibilibus,  et  sic  tantum  sunt  terminativa.     ?"'°  """ 


Solvuntur  argumenta  contra  hanc 
conclusionem 

Arguitur  primo  ;  objectum  quod  est  om- 
nium  primum,  est  adsequatum  intellectus; 
sed  Deus  est  tale.  Uespondetur,  non  esse 
primum  prioritate  originis,  quia  fuse  pro- 
batum  est,  q.  26.  pro  hoc  slatu  speciem  ul- 
timam  esse  prinuim  cognitum,  et  pro  quo- 
cumque  statu  Deus  nullum  alienum  intel- 
lectum  naturaliLer  movet,  nec  primo,  nec 
ultimo  ;  ncque  est  prinmm  primitate  adiu- 
qualionis,  quoad  prscdicationem,  quia  non 
dicitur  de  omni  intelligibili ;  neque  quoad 
virtutem  movendi,  quia  alia  enlia  movent 
intellectum  creatum  ;  sed  hanc  adscquatio- 
nem  habet   tantum  quoad  suum  intellec- 


Deus 

object 

primu 

taniuin  4 

inteUecli 


3 

ifi 


I 


QUiflSTIO  XX 


607 


49. 


P^ns  parll- 
cipatum 
supponil 

impardci- 


tum,  de  quo  q.  3.  prol.  est  tamen  objectum 
primum  prioritale  perfectionis,  ut  explicat 
Scotus  1.  dist.  3  qugest.  2.  num.  29. 

Contra  primum,//i  quocumque  genere  est 
causa  essendi  aliis  in  illo  genere,  2.  Me- 
taph.  text.  4  sed  Deus  est  primum  cognos- 
cibilium ;  ergo  causa  cognoscendi  omnia 
alia,  ergo  adsequalum  objeclura.  Responde- 
tur,  etsi  Deus  sil  primum  cognoscibilium, 
quatenusdateffectiveorani  enti  suaraenli- 
tatem,  et  consequenter  cognoscibilitatem, 
non  esl  primum  cognoscibile,  primitale 
communilatis,  seu  prsedicationis  de  omni 
cognoscibili,vel  virtualitalis  ad  movendum 
inlcllectum  nostrum  ad  cognoscendum 
omne  cognoscibile ,  quia  nuUum  intellec- 
tura  creatum  naturaliler  movet,  ut  dixi ,  et 
reliqua  entia  ad  sui  notitiam  movent.Duplex 
illa  primitas  aliqualiler  requiritur  ad  ra- 
tionem  objecti  adaequati,  et  ideo  Deus  tale 
non  est.  Locus  Aristotelis  per  hoc  expedi- 
tur,  qunenara  sit  ejus  genuina  exposilio. 
Vide  Scotura,  Divura  Thoraam,  et  Fonse- 
cam  ibi,  non  citatur  fideliter,  sic  enim 
habel  Aristoteles  :  Unumquodque  vero  ma- 
xime  ipsum  aliorum  dicitur,  secundum 
quod  etiam  aliis  inest  univocatio,  quod 
bene  explicat  Scotus,  et  inde  probat  univo- 
cationem  entis  ad  Deum,  et  creata,  infra 
qusost.  21.  num.  10. 

Arguitur  secundo ,  objectum  adiequatum 
proportionalur  potentiae  secundum  natu- 
ram ;  sed  intellectus  est  secundura  naturara 
suara  informativus  materiaj ;  ergo  ejus  ob- 
jeclum  debet  esse  quidditas  in  raateria. 
llespondetur,  objectuni  proportionari  po- 
tentiae  etiara  secundum  naturara,  non  esse 
ei  assirailari,  sed  potius  dissirailari ,  quia 
sicut  similitudo  respicit  unitatem  naluroe, 
vel  modi  essendi,  ut  fundamenti,  vel  ratio- 
nem  fundandi,  sic  relatio  proportionis  pe- 
tit  diversitatera  nalurae,  vel  modi  essendi, 
verbi  gratia,  proporlio  perfectivi  ad  per- 
fectibile,  inforraantis  ad  informabile,  causae 
ad  eftectum, 

Arguitur  lerlio,  unuraquodque  sicut  .se 
habet  ad  esse,  ita  ad  coguitionem ;  sed 
omnc  ens  parlicipatum  habet  esse  ab  ira- 


participato  ;  ergo  et  cognitionera  ,  ergo  il- 
lud  est  adaequatura  objectura  ,  quia  ratione 
illius  caetera  cognoscuntur.  Respondetur 
cura  Scoto  1.  dist.  3.  qusest.  3.  al.  2  licet 
cognoscibilitas  sequatur  entitatera,et  parti- 
cipata  cognoscibilitds  parlicipatara  entita- 
tem,  non  taraen  ita  est  de  ca^/iosc/ ,  quia 
cojnosci  participatura,  non  habet  esse  per 
cognoscibile  imparticipatum,  ut  cognituin, 
sed  ut  causara  danlera  sibi  esse.  Vide  de 
his  Doclorem  infra  ^,21. 


QU.^STIO  XX 

Utrum  verum,  vel  ens  sub  ratione  veri 
slt  objectumprlmum  intellectus 

D.  Thom.  1.  p.  q.  84.  art.  7.  ad  3.  et  q.  87.  art. 
3.  ad  1.  Capr.  m  1.  dist.  19.  q.  3.  ad  1.  Her- 
v:eus,  .'Eg-id.  quodl.  4.  q.  20.  Mol.  1.  p.  q  16.2/1 
fuie.  Bannez.  1.  p.  q.  8i.  o.rl.  7.  Fonseca  2. 
Metaph.  c.  1.  q.  z.  tect.  6.  Suar  lom.  2.  suin. 
Theoiog.  traci.  3.  lib.  4.  cap.  1.  Aversafo/«.  i. 
Philos.  q.  6.  sect.  7.  Gomplut.  disp.  17.  de 
Aninia,  q.  1. 

ViDETUR  quod  sic:  quia  potentife  dis- 
tincta3  habent  distincta  objecta  ,  intel- 
lectus,  et  voluntas  suntpotentifedistinc- 
f£e,  ens  autem  inquantum  ens,  non  est 
distinctum  ;  igitur  non  potest  esse  ut 
sic,  utriusque  objectum,  sed  per  hoc 
quod  distinguitur  in  ratione  veri,  et  bo- 
ni. 

Pr^eterea,  objectum  debet  appropria- 
ri  potenti^e  ;  sed  ens  inquantum  ciis,  est 
commune  ad  ens  sensibile,  et  intelligi- 
bile  ;  igitur  si  ens  debet  poni  objectum 
intellectus,  oportet  quod  contrahatur  ad 
ens  intelligibile,  non  autem  contralii- 
tur  ad  lioc.  nisi  pcr  rationem  veri ; 
igitur,  etc. 

Contra,  objeclum  formale  est  prius 
ipso  actu  intelligendi  ;  sed  verum  non 
est  prius  actu  intelligendi,  ideo  non 
est  primum  objectum  intellectus.  Minor 
patet,  quia  intcliectus  facit  ralionem  vc- 
ri. 


paium.  sed 
cognosci 

pariicipnli 
non   aic. 
cognosci 

impartici- 

pati. 


608 


DE  ANIMA 


2. 
1.   d.  3.    q. 
3.    n.    12. 
et  2.  d.24. 
a.  2. 

PoienlUv 
non  dislin- 

guuvtur 
per   objec- 
ta. 

Inlflllec- 
tim,  el  vo- 

lunlalern 
non  distin. 

giiioiiur 
in  objedo. 


Prjeterea,  quod  non  attingiiur  a  po- 
tentia  actu  directo,  non  est  prinium 
ejus  objectum  ;  sed  verum  attingitur  ab 
intellectu  actu  reflexo  tantum,  quia  ra- 
tio  veri  est  ratio  intellecti,  vel  ipsius  in- 
telligibilis  ;  ratio  autem  intelligibiiis 
non  intelligiUir  nisi  per  rcflexionem, 
igifur,  etc. 

Ad  lioc  dicunt  quidam,  scilicet  Hen- 
ricus,  quod  intellectus,  et  voluntas  dis- 
tinguuntur  per  respectusad  ol^jecta  sua, 
qua?  sunt  verum  et  bonum.  Quod  decla- 
rant  sic  :  Anima  secundum  se  est  inde- 
terminata  ad  potentias,  sed  aliter  delcr- 
minatur  ad  potentias  organicas,  quam 
non  organicas,  quia  ad  organicas  deter- 
minatur  per  determinationem  oi'gano- 
rum.  Unde  potentia  sensitiva,  qufe  est 
organica,  non  est  potentia  propria  ani- 
mee,  sed  conjuncta  exanima  et  corpore; 
ad  non  organicas  vero  determinatur 
non  per  organa,  nec  per  qualitates  ab- 
solutas,  igitur  perrespeetum  ad  distinc- 
ta  objecta  ;  isla  autem  tbrmalia  objecta 
distincta  sunt  verum,  et  bonum:  igitur, 
etc. 

Contra,  unum  quod  supponit,  scili- 
cet  quod  potentiae  distinguuntur  per  ob- 
jecta,  alibi  reprobatur,  etpotest  sic  ar- 
gui  :  Primum  non  distinguitur  per 
posterius ;  sed  potentia  est  prior  actu, 
et  objecto  :  igitur,  etc. 

Contra  principale  sic  :  ista  diversitas 
objectorum,  aut  est  per  respectus,  aut 
per  absoluta  :  non  per  absoluta  ,  quia 
idem  absolutum  potest  immediate  attin- 
gi  a  duabus  potentiis,  sicut  idem  abso- 
lutum  potest  immcdiate  inlelligi,  et 
amari.  Nec  per  respectus,  quia  nulla 
potentia  potest  attingere  objectum  suum 
sine  ratione  formali  objecti  ;  sed  intel- 
lectus  potest  aftingere  quodcumquc  ab- 
solutum  sine  aliquo  respectu,  etiam 
voluntas  amare  bonum  absolutum,  sine 
quocumque  respectu  ;  igitur   respectus 


non  est  ratio  formalis  objecti  intellectus, 
vel  voluntatis.  Pragterea,  objectum  sub 
ratione  formali  movet  potentiam  ;  sed 
impossibile  est  primum  movere  sub  ra- 
tione  respectiva,  quia  respectus  non  est 
principium  operandi,  vel  movendi,  si- 
cut  nec  terminus  secundum  Pbiloso- 
plium  5.  Ph>/s.  lcxl.  10.  igitur,  etc. 

Piietcrea,  objectum  quod  est  princi- 
pium  operationis,  debet  esse  per  se,  si- 
cut  bonum  per  se  ;  sed  compositum  ex 
absoluio,  et  respectu  non  esl  unum  per 
se,  sed  per  accidens  tantum  ;  igitur  non 
potest  esse  principium  simplicis  opera- 
tionis  intellectus.  Sed  dices  ad  omnia 
ista,  quod  verum  non  babet  virtutem 
movendi  intellectum,  sed  est  deterrai- 
nativum  entis,  quod  est  primum  movens 
intellectum  in  habitudinead  intellectum, 
ita  quod  ens  sub  ratione  habitudinis,qua3 
est  ratio  veri  determinans  ipsum  ens, 
movet  intellectum. 

Contra,  ista  habitudo  aut  esset  prin- 
cipalis  ratio,  aut  consequens  :non  prin- 
cipalis,  quia  respectus  esset  principium 
movendi,quod  est  superius  improbatum: 
si  consequens,  sicut  propria  passio,  et 
ratio  entis  esset  principalis,  secundum 
eamdem  rationem  ens  moveret  intellec- 
tum,  et  voluntatem,  quia  ista  ratio  est 
indistincta,  et  per  consequens,  secundum 
istos,  eadem  esset  potentia  intellectus, 
et  voluntatis. 

Prasterea,  objectum  visus  est  visibile 
per  se  secundo  modo,  visibileautem  im- 
portat  istam  habiludinem  objecti  ad  vi- 
sum  ;  igitur  ista  habitudo  non  est  de  ra- 
tione  objecti  essenfialis,  sed  consequens, 
cum  non  insit  ei  i^rimo  modo  dicendi 
per  se,  sed  tantum  secundo  modo.  ^i- 
mile  est  dc  objecto  intellectus,  et  alio 
objectopercomparationem  ad  potentias. 

Pr£eterea,  sequeretur  quod  ad  deter- 
minationem  objccfi  alicujus  potentiir, 
sufficeret  dicere,  (luod  illud  essct   objec" 


QU.-ESTIO  XX 


609 


4. 
Ven/m 
n  esl  oh- 
'tuDi  tn- 
leclus. 


b 


tum  quod  haberet  habitudinem  ad  po- 
tentiam,  si  in  hoc  consisteret  formalis 
ratio  objecti ,  nec  esset  ultra  qua^ren- 
dum,  cujus  natur&e  esscnt  in  speciali, 
quod  falsum  est,  ut  patet  per  inquisitio- 
nem  Phiiosophi. 

RESOLUTIO 

Veriim  non  esse  ohjectum  intcllectus 
achequalum,  de  quo  agit  1.  distinct.3. 
quajst.S.  a  num.  20.  et2.  dislinct. 
24.  tibi  habet  objectum  intellectus,  et 
voluntatis  esse  idem. 

(a)  Dicendum  igitur  ad  quasstionem, 
quod  verum  non  est  primum  oJDJectum 
intellectus  sub  ratione  veri.  Probatio, 
quia  quod  secundum  propriam  ratio- 
nem  intelligi  potest,  ut  distinguitur  ab 
alio,  non  intelligitur  sub  ratione  ejus  a 
quo  distinguitur  ;  sed-bonum  ut  dis- 
tinguitur  a  vero  sub  ratione  propria  bo- 
ni,  potest  intelligi ;  igitur  non  intelligi- 
tur  sub  ratione  veri.  Sed  omne  quod  in- 
telligitur,intelligitur  sub  ratione  ibrma- 
li  objecti  intellectus  ;  igitur  ratio  veri 
non  estformalis  ratio  objecti  intellectus. 
Major  patet.  Minor  probatur;  quia  intel- 
lectus  potest  cognoscere  differentiam 
formalem  inter  verum  et  bonum.  For- 
malis  enim  ratio  boni,  non  est  ratio  ve- 
ri,  ut  dicunt ;  igitur  potest  bonum  intel- 
lieri  ut  dilferens  a  vero. 

Pr^terea,  quidquid  est  volitum  sub 
aliqua  ratione,  sub  eadem  potest  esse 
intellectum,  quia  impossibile  est  aliquid 
esse  volituiu  sub  aliqua  ratione,  quse 
prius  non  sit  cognita  ab  intellectu  ;  sed 
voluntas  potest  velle  bonum  sub  ratione 
boni,  et  non  sub  rationeveri ;  ergo  intel- 
lectus  potest  ipsum  bonum  inlelligere, 
non  intelligendo  rationem  veri.  Major 
patet  per  Augustinum    10.    de    Trinit. 

Praeterea,  passio  est  extra  rationem 
sui  subjecti;  verum  autem  est  passio  en- 

Toni.  ni 


tis;  igitur  differt  a  ratione  entis,  sed 
compositio  differentiam  constituit  ens 
per  accidens,  quod  non  potest  esse  ob- 
jectum,  ut  dictum  est ;  igitur,  etc, 

Prajterea,  objectum   alicujus  habitus       J>. 
non  excedit   naturaliter    objectum  po-    habitus 
tenti^e,  m  qua   est   habitus,  imo  magis    oMecium 
prassupponit  ipsum;  sed  objectum  scien-  p°'^""^^- 
tia3  Metaphysicalis  est  ens  in  quantum 
ens,  quod  praecedit  naturaliter  rationem 
veri,  sicut  subjectum  passionem,  vel  si- 
cut  absolutum  pragcedit  contractum  ;  igi- 
tur  verum  non  est  primum  objectum  in- 
tellectus  nostri  in  quo  est  Metaphysica. 
(b)     Pra^terea,    objectum   primum    ali- d/o/yec^o 
cujus  potentiEe  debet   pra^dicari  per  se  ^^rnTiaff^' 
primo   modo   dicendi,    sicut  genus  de  ,Kf '^"" 
specie,  et  de  omnibus,  qu^e  per  se  ca-  ■^^  ^"^  ?• 
dunt  sub  actu  illius  potenti»,   sicut  co- 
lor  de  albo,  et  nigro ;  sed  verum  de  nul- 
lo  intellecto  a  nobis  prasdicatur  per  se 
primo   modo,    quia    dicit  habitudinem 
ad   intellectum,   qua3  consequitur  illud 
quod  est  intellectum  per  eum  de  intel- 
lectu  ejus  essentiali,  sicut  visibile  prae- 
dicatur  de  colore  secundo  modo  tantum; 
igitur,  etc. 

Ad  primum  m  oppositum,  dicendum  mum. 
quod  magis  concludit  propositum,  quam 
oppositum,  quia  impossibile  est  ahquid 
esse  volitum  sub  aliqua  ratione,  quas 
prius  non  sit  cognita  ab  intellectu  ;  igi  - 
tur  non  oportet  quod  habeant  distincta 
objecta. 

6. 

Dicendum   igitur,  quod  potentiarum  An  varice 
anim»   qua^dam  sunt  disparata^,  qua3-    habere 
dam  subordinataj  ;  et  istarum  qusedam  S!!"'"'  *' 
sunt  in  eodem  genere,  ut  apprehensi- 
va3,  qua^dam  in  diversis,  ut  apprehensi- 
v£e  cum  appetitivis  ;  si  autem  sunt  po- 
tentise  disparat;c,  habent  objecta  omni- 
no  disparata,  sicut  quinque  sensus  par- 
ticulares  ;  si  autem  sunt  subordinata3, 
etin  eodemgenere,Iuibent  objecta  subor- 
dinata  ;  quia  objectum  primum,  et  adas- 

•9 


m  objec- 
tum 


GIO 


DE  ANIMA 


Sensus 
cominunis 
perfeclius 
cognoscit 

album, 
quamvisiis 
Objectum 
intellectus 
et  volunta- 
lisan  idem 


Polentia; 
distingu- 
unlur  per 
aclus,   ex- 
ponitur. 
l.  d.  3.  q. 

3.  ad    1. 

pro  opin. 
ct  d.  2.   n, 
4,  et  6.  d. 

16.    ad  2 

et  d.  24. 

q.  l.ad  5. 


quatum  potentiiB  superiori  continet  sub 
se  objectuui  adjequatum  inferiori,  quocl 
tamen  est  objectum   per  se,  licet  non 
primum,  nec   ada?quatum  potentiaj   su- 
periori  ;    quia    potentia  superior  potest 
habere  actum  suum,  circa  objectum  po- 
tentic^  inferioris  adaequatum,  et  ipsum 
perfectius  cognoscit,  quam  potentia  in- 
ferior,   sicut  sensus  communis    album 
perfectius  cognoscit,   quam  visus,  quia 
cognoscit  ipsum  ut  distinctum  a  dulci  ; 
sic  intellectus  cognoseit  quidquid   sen- 
sus  cognoscit,  et  perfectius  quam  sen- 
sus.    Si  autem    potenti»    subordinataj 
sunt  alterius  generis,  sicut  intellectus, 
et  voluntas,    tunc   dicendum   quod   si 
sunt  ad^equatcT,  id  est,  quod  in  tot  pos- 
sit  una,  in  quot  potest  alia,  tunc  habent 
idem  objectum  formale.  Si  autem  non 
sunt  adeequatae,  quia  voluntas  non  ha- 
bet  actum  suum  nisi  circa  fmem,   et  ea 
quse  sunt  ad  fmem,  non  autem  circa  ne- 
cessaria,     et     impossibilia,    qua3    sunt 
tantum    speculabilia,    ut    conclusiones 
Geometrica^,  tunc  dicendum,  quod  ob- 
jectum  voluntatis  continetur  sub  objec- 
to  intellectus. 

Sed  contra,  potentia  distinguitur  per 
actus,  et  actus  per  objecta,  ut  dicitur  2. 
deAnima,  text.  131.  132. 

Dicendum,  quod  hoc  non  dicit  Philo- 

sophus,  sed  quod  prius  oportet  consi- 

derare  actus  quam  potentias,  et  objecta 

quam  actus,     quia   sunt   priora  quoad 

cognitionem  nostram,  tamen  actus  non 

sunt  principium   essendi  polentiag,  vel 

prius  perfectione,  imoposteriores  ,  quia 

sunt  effectus  potentiarum  ;  bene  igitur 

sequitur  si  objecla  sunt  diversa,  quod 

putuntige  sint  divcrsie,  sed  non  e  conver- 

so  ;  nec  sequitur,  si  objecta  sunt  idem, 

vel  non  differunt,  quod  potentim   non 

differant,  scd  est  fallacia  consequentis  a 

destructionc  antecedentis  ;  plura  enim 

requiruntur  ad  identitatem  aliquorum, 


quam  ad  distinctionem   eorum.  Exem- 
plum,  motus  distinguitur  penes  termi- 
nos,  ita  quod  si  termini  sunt  distincti, 
et  motus  ;  sed  nonsequitur,  si  terminus 
sitidem,  quodmotus  sit   idem.  Diversi 
snim  motus  specie  possunt  esse  ad  eum- 
dem  terminum,  sicut  circularis,  et  rec- 
tus,  ut  vult  Pliilosophus  5.  Physicorum. 
text.  33.  34.  Ita  est  in  proposito. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  objectum 
ada^quatum  potentia^  superiori  est  com- 
munius  objecto  adaequato  potentiae  in- 
feriori.  Si  igitur  intellectus  est  potentia 
superior,  et  objectum  ejus  est  commu- 

nissimum. 

Sed  dices,  oportet  objectum  determi- 
nari  ad  potentiam  per  respectum.    Di- 
cendum,quod  indeterminatio  objecti  in- 
tellectus,  per  respectum  ad  alia  objecta, 
id  est,communitas  ejus,  est  determina- 
tio  sua  ad  intellectum,   si  sit  potentia 
superior  ;  non  autem  per  aliquid    con- 
trahens  ipsum  ad  specialius  objectum 
potentise  communissimae,   ut  suppono. 
Et  si  dicatur,  quod  objectum  movet  cum 
habitudine   ad,  intellectum,  dicendum, 
quod  verum  est,  non  quia  respectus  ad 
intellectum  sit  principium  movendi  ip- 
sum,  vel  concausa,  sed  tantum  forma 
absoluta  ;  sed  pro  tanto,  quod  actum  in- 
telligendi  bene  sequitur  respectus  actu- 
alis  objecti  ad  potentiam,  et  e  converso  ; 
ante  autem  actum  intelligendi   erat  ille 
respectus  in  potentia  tantum  in  objecto 
ad  potentiam  ;  non  igitur  ens  sub  ratio- 
ne  veri,  vel  ipsum  verum,  ut  verum,est 
objectum  intellectus,  ut  dictum  est. 


Ad  secun 
dum. 


8 

Indelerm 

natio  ir 

ohjecio  i 

tellectus 

ad  omni 

cognosCi 

biliii.  ei 

sua  dett 

minatio, 

sit  obje 

tum   int 

lecius 

ObjecV 

movet  c 

habitud 

ad  inti 

lectum 

ponilur 


ANNOTATIONES 

CONGLUSIO  1 
Veriim  non  csse  objeclim  intcllecluscreati. 

C^)  Dicendum  igilur  ad  qua'S(ionem,  elc. 
Probalar  quinque  ralionibus,   quas  etiam 


i 


QUiESTIO    XX  611 

habet  Doctor  1.  cUsUnct.  3.  qusest.  3.  num.         Arguitur  lertio,   Scolus4.d.50,  qin^st.  2.     Veritas 

20.  quse  sunl  efficacissimse,   non  est  quod  ait  ens  sub  ratione  veri  esse  objectum  in-  Jesiuiat^lx 

easexplicem,   quia  superfluum  est,   cum  lellectus,  ct  sub  ratione  boni,  vuluntatis.  ^|^J^/^'^^'J'^^*^ 

sint  ita  clara^.  Fundamentum    praecipuum  Respondetur,  loquitur  de  objecto  commen- 

conclusionis  est;   quia  verum   non  liabet  surativo,  quia  intellectus  dicitur  commen- 

Cdmmunitatem  pra^dicationis  ad  omnia  in-  surative  verus,    quando    commonsuratur 

telligibilia,  nec  habet  primitatem   virtulis  veritali    in  essendo.    Ita  respondet  Pater 

ad  illa,  cum  potius  contineatur  virtule   in  Anton,  a  Monle  Piloso  \.  part.  districtione 

ente,et  aliisintelligibilibus,  quameconlra,  21.  art.  7.  huic  argumen'o,  quod  est  JEgi- 

de  ((uo  dixi  ad  qiuest.  prwced.  niim.  8.  ens  dii  quodlib.  4.  qiicest.  20.  sed  neuter  vide- 

ergo  ut  ens  est  objectum  nostri  intellectus,  lur    legisse    Scotum,     quia    in    tota  illa 

non  sub  ratione  veri,  vel  alicujus  alterius  quoestione  nihil  tale  habet ;  si  alicubi  vi- 

attributi,  et  hoc  loquendo  de  objecto  na-  deatur  dicere,    verum  esse   objectum  in- 

luralis  inclinationis,  non  vero  attingentiae,  tellectus,  quod  non  vidi,  sensus  erit,  dum 

quia  non  potesl    intellectus    creatus  cum  cognoscit  intellectus,   resultare    veritatem 

concursu  naturalium,   attingere  Deum  in  tbrmalem,  quae  est  conformitas  rei  ad  in- 

se.  tellectum.De  volunlate,  tantum  dicit4.  ^2s- ^  .,  ,. 

Qutdohjec- 

Arguiturprimoconlra.  Siens  ul  sicesset  tinct.  49.  quaest.  10.  nu7n  8.  non  posse  velle  tumvoUtio- 

objeclum  intellectus  creati,  seu  objectum  nisi  bonum,  neque  nolle  nisi  malum,    du- /^•',^o„^2-J"'" 

naluraIisincIinationisejus,sequereturquod  bius  tamen  mansit  1.  distinct.  I.  quaest.  4. 

viderelDeum;ergo  cumvidcrenequeat,non  ad^.  pro  opin.  etl.  distinct.(S.   qiiasst.  2. 

continetur  sub  objecto  sallem  naturalis  in-  num.  15.  el  distinct.  43.  qusest.  2.  an  pos- 

clinalionisejus.  Re;!pondetur,argumentum  set  velle  malum.  Sed  deobjecto  voluntatis 

"*"' 0'^- currit  etiam  contra  ponentes  verum  esse  postea.  VideDoctorem  hic  ai   1.  ubi  non 

cluinna- 

r«/«;r/«o- objectum  intellectus.  Dico  ergo,    quod  in-  resolvitansequepateatobjectum  voluntalis, 

vleinnos-  clinalio  naturalis  est  ad  perfoctionem  ejus,  ct  intellectus;  et  idem  habet  1.  distinct.  3. 

c(Js'"non  ^^^'  inclinatum  est  capax,   sive  naturaliter  qusest.  3.  num.  22. 

ioad    at-  possit  illam  habere,  sive  non,  et  sive  per-  l^)    Pr.rterea,  objectum   primum  alicujus      aa 

igenliam.  ......  {  .   ,  .     ,  .      , 

feclio  illa  in  se  sit  naturalis,  sive  super-  poientse,  e[c.  A6\'erle,  nl  omervaiYi  ad  q. 

naturalis,  qualis  est    beatitudo,    de   quo  praeced,  n  7.  primitatem  objecti  esse  du- 

Scotus  <?t'a?s/.  l.  Pro^.  adX.pro  opin.   ubi  plicem  :    una  est  virtualitatis,   altera  est 

eliam,  et   alia  saepe  docet  non  necessario  praedicationis ;  et  hfcc  rursus  duplex,  es- 

omni  potentiae    passivse    naturali  corres-  sentialis,  et  in  quid,  vel  identica    seu  de- 

pondere  aclivamnaturalem.  nominativa.    llaec    ratio    Doctoris   probat 

10  Arguitur  conlra,  secundo   ex  Thomistis  verum  non  esse  objectum  primum  prae- 

tare  cm-  j    ,,^^.^  quoest .  17.  art.  1.  el  Molina  ibi  dis-  dicalione  primo  modo,quia  non  prnedicatur 

10  aiii-  '  '  A 

•v.ri  non  put.  2.  quia  inclinatio,  seu  propensio  na-  in  quid  de  omnibus  quse  intelliguntur,  sed  Anverum 

nuiraii-   turalis,  lanlum  est  ad  id,  quod  naturaliter  potius  secundo  modo  per  se  ,  quia   tantum  lur  de  om- 

r  debe-   (jpijQi^ur .  yisio  Dci    non    est  hujusmodi ;  dicil     habitudinem  ad   intellectum,   qn^^^lnielUgi- 

ergo.  Antecedens  probatur,   quia  hac  ra-  resultat  ex  intellectione  alicujus,   de  quo  5,"o£/'"''' 

lione  creatio  anima3  rationalis  naturaliter  pra^dicatur  primum  objectum  in  quid.  Non 

debetur  corpori  disposito.  Respondetur,ne-  inlendit  Doctor  requiri  ad  rationem   primi 

gando  anlecedens.Ad  probationem,ideo  illa  objecti  praBdicari  de  omnibus  contentis  sub 

creatio  debctur  jure  natura^,   quia  ultima  eo,  in  quid ,  quia  tale  non  datur  quoad  in- 

disposilio  per  causasnaturales  ponitur  ;  at  telleclum,  ut  ipse  probat  I.  dist.  3.  quxst. 

ultima  dispositio  ad  visionem  Dei,  quai  esl  :i.  num.  ^.   et  h>c   quxst.  seq.  requiritur 

Dcum  habere  pra^senlem,  naluraliter  poni  tamen,  ut  sic  praedicetur  de  omnibus,  quoe 

nequil.  per  se  cadunt  sub  eo,   cujusm.odi  suiit  in 


612 


I)E  ANIMA 


proposilo  decem  genera,  et  Deus  ;  cle  aliis 
aulem,  u.t  de  ultimis  differenliis,  etpassio- 
nibus  enlis,  forie  non  praedicatur  in  quid, 
de  quo  ibi  Doctor  num.  9.  et  Iractabitur 
quoest.  seq. 


QU.ESTIO  XXI 

Ulrum  ens  sit  ohjectum pvimum 
intellectus  nostri. 


D.  Thom.  \.  p.  q.  79.  arl.  2.  Cajet  l.p.q.  1(3.  art. 
3.Vasq.  1.  parl.  cHsp.  77.  num.  14.  Zumel.  1.  p. 
q.  IG.  art.  1.  disp.  1.  in  fine.  Yide  I  oct.  6. 
jMctaph.  q.  3.  et  1.  dist.  3.  q .  3.  et  Auctores  om- 
iies  citatos  anle  q.  prceccd. 


ViDETUK  quod  non  ;  quia  omnis  po- 
lentia  habens  aliquid  commune  pro  pri- 
mo  objecto,  potest  per  se  naturaliter 
tendere  in  quodcumque  per  se  conten- 
tum  sub  illo,  sicut  in  per  se  objectum, 
licet  non  primum  ;  si  igitur  ens  est  pri- 
mum  objectum  intellectus  nostri,  cum 
qu^cumque  substantia,  tam  creata, 
quam  increata,  sub  propria,  et  distinc- 
ta  ratione  contineatur  per  se  sub  ente> 
intellectus  nosler  poterit  per  se  tendere 
in  cognitionem  determinatam  cujuscum- 
que  substantiffi,  tam  creatce  quam  in- 
creat^e,  tam  separatse  quam  corporalis  , 
cujus  oppositum  experimur  ;  ergo,  etc. 
Probatio  majoris.  Exemplum,  quia  hoc 
videmus  de  visu  respectu  coloris,  et 
suorum  inferiorum.  Etratione;  si  enim 
non  posset  tendere  in  illa,  quse  sunt  sub 
illo  contenta  ;  vel  si  posset  in  plura, 
tunc  illud  Gommune  non  esset  objectum 
ada^quatum  potentige,  nec  per  conse- 
quens  primum  objectum.  Pra^lerea  pri- 
mum  objectum  intellectus  debet  habere 
unum  per  se  conceptum,  quia  movet 
secundum  unam  formam ;  sed  ens  non 
habet  unum  conceptum  per  se  ;  igitur, 
etc.  Probatio  majoris  ;  quia  potentia 
potest  objectum  suum  primum  unico  ac- 


tu  attingere,  quod  non  posset  intellec- 
tus,  nisi  objectum  ejus  de  se  haberet 
unum  conceptum  tantum.  Probatio  mi- 
noris  ;  quia  ens  non  dicitur  univoce  de 
onmibus  entibus,  et  ideo  non  uno  actu 
potest  intellectus  noster  attingere  om- 
nia  entia,  nec  ens  commune  ;  igitur, 
etc. 

Pra3terea,  sicut  aliqua  se  iial)ent  ad 
esse,  ita  ad  cognosci,  vel  intelligi,  2. 
Mctaphysicae,  text.  4.  quod  igitur  est 
primum  ens,  est  primum  intelligibile  ; 
sed  Deus  est  primum  ens,  quia  est  ens 
per  essentiam,  alia  per  participationem, 
et  aliis  causa  essendi  ;  igitur  Deus  est 
primum  objectum  intelligibile  intellec- 
tus  nostri,  non  igitur  ens  in  commu- 
ni. 

Gontra,  Avicenna  ;  ens  et  unum 
sunt  qua3  primo  imprimuntur  intellec- 
tui  ;  igitur  sunt  primum  intellectum. 
Prgeterea,  per  rationem  sic  ;  ilhid  est 
primum  objectum  intellectus  nostri,cu- 
jus  ratione  alia  intelliguntur  ;  sed  ens 
in  communi  est  hujusmodi,  quia  prae- 
dicatur  essentialiter  de  omnibus  per  se 
intellectis,  non  autem  Deus  ;  igitur, 
etc. 

RESOLUTIO 

Nec  verum,  nec  Dewn,  nec  substantiam 
esse  objectum  ad^equatum  nostri  in- 
tellectus.  De  quo  vide  Doctorem  1. 
dist.  3.  qu£est.3.  n.  20.  ds^i.ihi  num. 
5. 

C^)  Ad  istam  quasstionem  dicendum, 
quod  primum  accipitur  vel  generatione, 
vel  perfectione,  vel  ada^quatione.  De 
priinis  duobus  modis  non  est  intentio 
qu;i3stionis,  sed  de  tertio  tantum,  utrum 
ens  sit  objectum  intellectus  nostri,  id 
esl,  ada3quatum  objectum.  Girca  q^od,  ^Jy^l^^j? 
scienduni  quod  .duplex  est  ad.Equatio  dM/>/c*^ 
objecti  ;  una  secundum  virlutem,   alia 


QU.flSTIO  XXI 


613 


secundum  pradicationem  :  illud  aulem 
dicilur  objectum  potentia?  adasquatione 
secundum  virtutem,  quod  per  se  ipsum 
solum  potest  movere  intellectum  ad  no- 
titiam  sui,  et  aliorum  ,  sicut  essentia 
divina  est  objectum  adjEquatum  pri- 
mum  intellectus  divini,  quia  est  suffi- 
cienter  movens  intellectum  divinum  ad 
notitiam  sui  primo,  et  aliorum  ex  con- 
sequenti,  et  substantia  movet  intellec- 
tum  nostrum  ad  notitiam  sui  primo,  et 
ex  consequenti  ad  notitiam  proprias  pas- 
sionis,  vel  accidentis  ;  objectum  autem 
adgequatum  secundum  praedicationem 
est  quod  per  se,  et  essentialiter  praedi- 
catur  de  omnibus,  quae  possunt  a  po- 
tentia  cognosci,  sicut  lux,  vel  color, 
vel  commune  utrique  prasdicatur  es- 
sentialiter  de  omnibus  visibilibus:  utra- 
que  autem  primitate  adaequationis,  ens 
est  primum  objectum  intellectus  nostri, 
ut  declarabo,  et  prirno  declarabo  indi- 
recte,  removendo  alia  ab  ista  priorita- 
te,  de  quibus  magis  posset  videri.  Se- 
cundo  directe  probando  propositum. 
ecverum  Primum  sic  ostcndo  :  ens  vel  verum, 
■c  suO-'  vel  Deus,  vel  substantia  est  primum  ob- 
»u  o6/ec- jcctum  intellectus  nostri,  sed  neutrum 
Tiiauun  trium  ultimorum  ;  igitur  primum,  sci- 
'/,;ff' "*  licet  ens. 

Quod  non  verum,  ostensum  est  iu 
quaestione  immediate  praecedente.  Quod 
Deus  non,  probatio,  non  enim  putcstesse 
objectum  primum  ada^quatione  secun- 
dum  pr£edicationem,quia  non  praedicatur 
essentialiler  de  omnibus  intelligibilibus; 
nec  secundum  virtutem,  quia  non  mo- 
vet  intellectum  nostrum  ad  sui  notitiam, 
et  aliorum.  Probatio,  quia  aut  hoc  esset 
secundum  suum  conceptum  simplicem, 
et  quidditativum,  aut  secundum  con- 
ccptum  abstractum  a  creaturis  ;  non 
primo  modo,  quia  ille  conceptus  est  es- 
sentise  divinae  ut  inluitivus  ,  et  talis 
conceptus  beatificat,  quod  non  convenit 


viatoribus  ;  nec  secundo  modo,  quia  in- 
cludit  oppositum  in  adjecto  ;  prius  enim 
occurrit  intellectui  conceptus  eorum,  a 
quibus  fit  abstractio,  quam  ejus  quod 
abstrahitur.  Prneterea,  objectum  natura- 
le  habitudinem,  et  proportionem  habet 
ad  potentiam  ;  Deus  autem  nullam  ha- 
bet  habitudinem,  nec  proportionem  ad 
intellectum  nostrum,  saltem  pro  statu 
vi^e  ,  quia  omnis  nostra  cognitionatura- 
lis  intellectiva,  oritur  a  cognitione  sen- 
sitiva;  igitur,  etc. 

Sed  quod  substantia  non  possit   ^^^^  ^-onpossu- 
primum  objectum,probatio;  nonenim  est  "*"•' '/'" 

^  j  'i  '  nunc  lia- 

primum  secundum  pra3dicationem,quia  ^^'■«^  con- 

ceptmn 

non  pra?dicatur  essentialiter  de  omni-  propriina 

i  •    i    II-    •i-i  .  ,  .  ,  substanti.e 

bus  mtelligihbus,  quia  non  de  acciden-  de  quo  ud 
tibus  ;  nec  secundum  virtutem,  quia '^' ^^'' 
non  movet  intellectum  nostrum  suffi- 
cienter  ad  sui  notitiam,  et  aliorum.Quod 
probatur  sic  ;  quia  hoc  esset  tantum  se- 
cundum  conceptum  ejus  simplicem,  et 
quidditativum,  et  intuitive  ;  hoc  autem 
sic  esse  primum,  est  impossibile,  quia 
quidquid  intellectus  noster  potest  sic  in- 
tuitivecognoscere  perejus  pr«sentiam,et 
ejusabsentiam,  cognoscere  potestperna- 
turam;sed  intellectus  nosternon  potest 
cognoscereper  naturam  absentiam  panis 
in  Sacramento  Altaris,sed  tantum  per  fi- 
dem  ;  ioqualiter  enim  cognoscitur  sub- 
stantia  panis,  quando  non  est  ibi,  sicut 
quandoest  ;  igitur,  etc.  Majorpatet,  per 
exemplum,  etauctoritatem  PhiIosophi,2. 
de  A?iima,  iext.  103.  dicentis,  quod  vi- 
sus  est  perceptivus  lucis,  et  tenebr«, 
qu«  est  absentia  lucis.  Minor  est  decla- 
rata ;  igitur,  etc. 

RESOLUTIO 

Ens  esse  ohjeciwn  adequatuni  nos- 
trl  intelleclus  adequatione  virtu- 
tis,  non  auteni  secundum  prxdicatio- 
71601,   quia  de    suis  passionibus  no?i 


614 


DE  ANIMA 


prxdlcninr  i?i  qu:d,  de  quo  Doctcr  1. 
(list.  3.  q.  3.  num.  6.  et  q.  1.  Prol. 
ad  1.  pro  Philos.  et  2.  dist.  3.  qiiirst. 
11.  et  4.  dist.  49.  quLest.  8. 

4^  i}^)  Cumigitur  nec  Deus,  nec  verum, 
mu„Foh-  ^6*^  subslantia  sint  primum  oljjeclum  in- 
SSLs!"'  lellectus,  sequiturquixl  enssit  illud  pri- 
mum.  Secundo,  hoc  idem  potest  sic  os- 
tendi  directe  :  Illud  quod  est  primum 
adcequatione  secundum  virtulem,  res- 
pectu  potentia3,  est  primum  objectum 
ejus  ;  sed  ens  in  comparatione  ad  ve- 
rum,etbonum  est  primumadasquatione, 
respectuintcllectus  nostri  ;  igitur,  etc. 
Major  patet  ex  pra^missis.  Probatio  mi- 
noris  ;  quia  ens  est  subjectum  respectu 
veri,  etboni,  qute  sunt  passiones  entis, 
secundum  Avicennam,  et  Philosophum 
4.  Metaph.  text.  5.  sed  respectueorum, 
non  est  primum  ad«quatione  secundum 
prajdicationem.  Probatio;  quia  primum 
tali  adsequatione  pr^dicaturdeposterio- 
ribus  essentialiter  ;  sed  ens  non  pra3- 
dicatur  essentialiter,  et  in  quid  de  vero, 
/;,'  iioc  1.  et  bono,  et  aliis  ;  ergo,  etc.  Major  patet 
(1.  3  f[.  3.  per  pra^dicta.  Minor  patet,  quia  talia, 
scilicet  verum,  et  bonum,  sunt  passiones 
entis  :  ens  autem,  velquodcumquealiud 
subjectum,  nun  pra?dicatur  de  propria 
passione  in  quid,  quia  subjectum  cadit 
in  definitione  passionis,  sicut  aliquid 
additum,  non  autem  sicut  aliquid  de 
cjus  cssentia  ,  ergo,  etc. 

PraDterea,  in  prgedicatiunibus  per  sc 
nun  est  conversiu,  ut  dicitur  1.  Postcr. 
lext.  35.  7.  ut  cum  dicitur,  animal  est 
humo,  licet  lucc  sit  per  se,homo  est  ani- 
mal ;  scd  passio  per  se  pra^dicatur  de 
subjectu  :  igilur  subjectumper  se  non 
priedicatur  de  i)assi(ine  ;  igitur  nec  ens 
de  veru,  ct  bonu,  licet  unum,  verum, 
bonum  per  se  pra^dicentur  de  ente  ;  di- 
citur  enim  4.  Metapli.  quod    substantia 


uniuscujusque  est  ens,  et  una  per  se, 
et  non  per  accidens. 

Prc^terea,  quando  unum  prgedicatur 
de  alio  per  se  primo  modo,  nugatio  est 
addere  unum  alii,  ut  animal  homo,  et 
humu  animal ;  sed  nun  est  nugatio  di- 
cere,  ens  unum,  nec  e  converso  ;  igitur, 
etc. 

Prasterea,  ens  sufficienterdividitur  in 
ens  creatum,  et  increatum,  quorum  al- 
terum  subdividitur  in  decem  Pra^di- 
camenta,  ita  quod  quidquid  est  ens  per 
se,  et  essentialiter,  oportet  quod  sit  cau- 
satum,  vel  incausatum,  sed  unum  non 
potest  esse  ens  creatum  tantum,  cum 
dicatur  de  ente  increato  ;  nec  ens  in- 
creatum  tantum,  cum  dicatur  de  ente 
creato  ;  igitur  de  ipso  nun  prtedicatur 
ens  per  se  primo  modo,  id  est,  essen- 
tialiter,  et  in  q2ild. 

Prasterea,  si  ens  prEedicatur  essentia- 
lilerdeunu,  tunc  aut  unum  dicit  prte- 
cise  ipsum  ens,  aut  cum  hoc  aliquid  ad- 
ditum  :  non  prascise,  quia  unum  non 
esset  magis  passio  entis,  quam  e  con- 
verso,  et  essent  nomina  synonyma  , 
quod  negatPhilosophus  4.  Metaplvjsicv. 
Nec  esset  magis  dicere  ens  unum,  vel  e 
converso,  quam  alterum  horum.  Si  au- 
tem  addit  aliquid  super  ens,  tunc  qua^ro 
utrum  illud  additum  sit  ens  essentia- 
liter,  vel  non  ;  si  sic,  tunc  unum  dicit 
ens  bis,  semel  ratione  entis  inclusi  in 
uno,  alias  ratione  additi.  Si  autem  illud 
additum  non  includit  ens  essentialiter, 
sequitur  propositum,  scilicetquud  unum 
inquantum  unum,  scilicet  ut  diflert  ab 
ente,  non  includit  ens  essentialiter. 

Sed  dices,  quod  hoc  est  propter  di- 
versitatem  rationum,  scilicet  quod  im- 
peditur  prasdicatio  essentialis  entis,  vel 
e  converso. 

Dicendum,  quud  bcne  verumest,quod 
dicunt  eamdem  rem  absolutam,  tamen 
ratiunes  eorum  sunt  ita  disparata?,  quod 


Ens  noi 
pnvdica 
lurin  (/ut 

dc  suts 
passioni 
Oun. 


0. 


Text.  3. 
13.  et  c. 


i 


6. 


Ens,\ 
KnuiH 
cunt  ect 

dem  fl 

absolui 


QU-^STIO  XXI 


61.-) 


ima  non  includit  cssentialiler  aliam  ;   et 
hoc  siifficit  acl  impediendum   pra^dica- 
tionem    essentialiter,    sicut  animal,    et 
rationale,  licet  dicant  eamdem  rem,  ta- 
men  unum  non  prtedicatur  de   alio  per 
se ,  et  iiuc  concordat  proposito  nostro, 
scilicet  quod  unwn   prout   distinguitur 
ab  ente,  dicit  aliquod  accidens,  vel  pas- 
sionem  entis,  accipiendo  large  accidens 
cum  Avicenna,  pro  omni  eo  quod  est  ex- 
tra  rationem  essentialem  alicujus  ;  unde 
patet,  quod   non  valet  ratio    Gommen- 
idXoY\s,idiQXdi  ^.  Metaphysice,    text.   cap. 
3.  contra  Avicennam,   quia   bene   con- 
cludit,    si  unum  dicatur  accidens  dis- 
tinctum  contra  substantiam,  quod  divi- 
dilur  in  novem    genera  accidentium  ; 
sed  nonconcludit,  si  unum  dicat  acci- 
dens,  quod  est  extra  rationemformalem 


lext.i.  dicentis,  quod  unumquodque  est 
maxime  tale,  quod  est  causa,  quod  alia 
sunt  univoce  talia,  ut  ignis  est  calidis- 
simus,  quia  est  causa  univoca  caloris  in 
alio,  non  autem  hoc  est  verum  de  causa 
analogica,  vel  sequivoca  ,  quia  tunc  se- 
queretur,  quod   Sol  esset  calidissimus ,  Vide  Sco- 

.        II-.  1        •  ...  tum  in 

ei  &n\)(hi  quodpnma  prtncipia  oportet  huncio- 
esse  verissima,  quia  sunt  causa  veritatis    ^ophmT 
in  aliis,  quodnon  sequeretur,  ut  dictum  ^"1"  ^"^''''' 
est,  nisi  veritas    diceretur   in   utrisque  ^'^^'''  ^*°^ 

^        arg.  1.    d. 

univoce;  sed  subdit,  sicut  se  habent  ad^-  i-  3.  n. 
esse,  sic  ad  veritatem;  igitur  quod  est 
causa  entitatis  aliis,  est  maxime  ens  ;  si 
tamen  ens  dicatur de  eis  univoce,  non  ali- 
ter,  cum  igitur  Deus  sit  causa  entitaiis 
aliis,  et  dicatur  maxime  ens,oportet  quod 
ens  dicatur  de  Deo,etcreaturis  univoce  ; 
et  hoc  est  quod  dicit  Avicenna    in  j\Ie- 


entis.  Sic  igitur  patet,quodens  respectu  taphysicasua,  quod  conceptus  entis  est 
unius  veri,  et  boni,  qua^  sunt  ejus  pas-  communis  omnibus  Praedicamentis,  quas 
siones,  estprimum  objectum  intellectus,  sunt  quasiejus  species.  Idem  patet  per 
primitate  adaequatioais,  sed  virtute,sicut     Commentatorem, 4.  Metaphijsice, comm. 

4 .  ubi  dicit,  quod  simile  est  de  isto  ge- 
nere,  quod  est  ens,  et  aliis  generibus 


subjectum  respectu  propria)  passionis 
RESOLUTIO 


Ens  respectu  generum,  spccierum,  indi- 
viduorwn  Dei,  et  creaturie  esse  objec- 
tuni  adiequatum  intellectus,  quoad 
pnedicationem  in  quid,  quia  de  his 
omnibus  prcedicatur  essentialiter,  et 
univoce,  de  quo  late  Doctor  1.  dist.  3. 
qua33t.  2.  num.  G.  et  q.  3.  a  n.  9.  et 
d.  8.q.  3. 

Conceptum  (<=)     Scd  quod  sit  etiam  prinmm  objec 


univocis  ,  quia  ens  pr^edicatur  univoce 
essentialiter  sicut  alia  genera  ;  certum 
est  autem  quod  asquivocum  non  prfiR- 
dicatur  essentialiter  de  ^equivocatis  ; 
ergo,  etc. 

Prajterea,  per  rationem  sic :  Non  di- 
ceres  ens  analogice,  vel  a?quivoce  pra)- 
dicari  de  aliis,  nisi  quia  conceptus  entis 
convenit  Deo  per  essentiam  ,  aliis  autem 
perparticipationem.  Sed  quod  non  con- 
veniat  Deo  per  essentiam,  probatio  ;  in- 


entts  esse 
u?iivociim 

Deo  et 
creatunp . 


tum  respectusuoruminferiorum,  scilicet  tellectus   enim  habens  conceptum  pro- 

Dei,et  creatura^,primitatepra?dicationis,  prium  alicujus  objecti,  potest   illud  per 

ostendo ;  quia  ad  hocrequiritur,  ut  dic-  illum  conceptum  distinguere  ab    umui 

tum  est,  ut  tale  objectum  pra^dicetur  es-  aIio,quia  ille  conceptus,  qui  est  uni  pro- 

sentialiter,  et  per  se  de  omnibus  intelli-  prius,  est  incompossibilis  aliis  :   sed  si 

gibilibus,  et  per    consequens    univoce  conceptus  entis  non  est  commuuis   uni- 

aliqua  univocatione  ;  sed  ens  est   hujus-  voce  Deo,  et  creatura?,  ille  erit  pi"opi"Jus  ^^JJ^^JJ,'"^. 

modi,  igitur,  etc,  Minorem  ostendo  per  Dei,  et  convenit  Deo  per  essentiam,    et  "v«'w'"' 

~  '  ^  *  est  jjro- 

intentionem  Philosophi  2.  Metaphijsice,  principaliter,ct  aliisperparticipaiiuncm,  /"•'"«  -Deo. 


GIG 


DE  ANIMA 


ul  supponilur  ;  igilur  iniellectus  noster 
per  conceptum  entis  potest  distinguerc 
Deum  a  creatura,  quocl  falsum  est ;  per 
conceptum     onim     entis     cognoscimus 
Deum  confuse  tantum,  prout  liabet  cum 
aliis  unum  conceptum  communem,  igi- 
tur,  etc. 
De  hoc  1.      Prseterea,  nullusconceptuscommunis 
'li.u.  et  2.'  creatura3  facitconceplum  proprium  Dei  ; 
(1.  3^.  q  10  ^^^  creatura  facit  conceptum  entis  ;  igi- 
tur  concoptus  entis  non  est  proprius  Dei. 
Major  probalur;  quia  nihil  potest  facere 
conceptum  proprium  ciealiquo,quod  non 
contineat  essentialiter,velvirtualiter ;  es- 
sentialiter  sicut  homo  animal ;  virtualiier 
ut  subjecium  propriam  passionem  ;  sed 
nulla  creaiura  per  se,  nec  omnes  simul 
coniinent  Deum,    nec  essentialiter,  nec 
.    virtualiter  ;  igitur,  etc.  Ex  creaiuris  au- 
tem  possumus  formare  de  Deo,quod  sit; 
igitur  conceptus  entis  non  esi  Deo   pro- 

CoiUra  vi-  pl"lUS. 

^'^'^"^'n."  W     l^i'ii3terea,  ille  concepius  cui  alii  at- 
2\).ron-    tribuuntur,  est    perfectior   illis,    sicut 

cord  el  su-  '  ^  ' 

pra  q.  \(j.  conceptus  sanitatis  in  animah,  esi  per- 

n.  8.  . 

fectior  conceptu  samtatis  m  cibo,  vel  m 
urina,  vel  in  diasta,  quia  omnes  primo 
concepiui  aitribuuntur,scilicet  conceptui 
sanilatis,  qua3  est  in  animali.  Similiter 
conceptus  substaniice  est  perfeciior  quo- 
cumque  conceptu  accidentis  ;  sed  si  per 
concepium  eniis  haberemus  concepium 
Dei,  illi  aiiribuerentur  omnes  concepius 
creaiurarum  ;  igiiur  ille  essei  perfectior; 
sed  nullum  conceptum  possumus  habere 
perfeciiorem  concepiu  creatura3  pro 
stalu  viae,  nec  de  Deo,  nec  de  alio,  nisi 
causaium  ex  concepiu  creaiurc^e,  qui  con- 
ceptusest  causa  a^quivoca;  omnis  autem 
causa  asquivoca  est  perfectior  suo  cau- 
sato,vel  non  imperfectior  ad  minus  ;  ergo 
nullum  cunccptum  perfectiorem  con- 
ceptu  creaturaa  possumus  habere  ,  con- 
cepius  ergo  entis  quem  habcnuis  de 
Deo,  non  est  perfectior  concepiu  crea- 


tura3,  et  per  consequensnecDeo  propri  us. 

RESOLUTIO 

Ens  csse  univocuin  substantiie,    et  acci- 
dcnti,de  quo  Doctor  1 .  distinct.S.quaest. 
2.  num.  5.  et  qu«st.  3.  num.  9.  10.  et 
dist.  8.  ei  qucest.  3. 


I 


(e)  Quod  etiam  concepiusentissit  com- 
munis  univoce  substanti<e,  et  accidenti, 
probo;    quia   si    non  esset     univocus, 


9. 


I 


entis  es  e 

commu-' 

nem  sub- 

nuUum   conceptum   de  substantia    ha-  *<a«'w  et 

,       .  •         ,     ,  accidenli, 

beremus.  Probatio  :  aut  enim  habere-  q.  i8. 
mus  proprium,  et  quidditaiivum,  intui- 
tivum,  aut  abstrahibilem  ;  nonprimum, 
ut  probatum  est  supra  ;  ergo  concepium 
abstrahibilem  a  substaniia,  et  accidenie, 
et  communem  uirisque;  sed  nullus  est 
communis  utrisque,  nisi  entis  ;  igitur, 
etc.  Quod  autem  in  via  non  possumus 
substantiam  cognoscere  simplici,  et  pri-  co»cepius 

proprius 

mo  intuitu,  patet  ex  hoc,   quod   omnis  sM6sfa/(//rt" 

,     ,     .  non  datur 

nostra  cogmtio  ortum  habet   a   sensu  ;  m  via. 

cum  ergo  substantia  non  sit  sensibilis, 

et  omnis  nostra  cognitiooriaturasensu; 

ergo  intuitive,vel  conceptu  simplici  non 

possumus  cognoscere  eam,  scilicet   per 

istum  modum,   quia    ab  accidentibus  a  Modus  co- 

'  gnoscendi 

nobis  sensibilibus,  abstrahimus  concep-  substan- 

liam  pro 

tum  entis,  dicendo  quod  suntens,et  ul-  hoc  statu. 
terius  inquirendo  invenimus,  quod  sunt 
tale  ens,  quod  est  alteri  inh£erens  ;  id 
autem  alierum  oportet  esse  subsistens, 
et  tali  subsistenii  imponimus  nomen, 
substantia,  et  ideo  sic  cog-noscimussub- 
stanliam,  sic  cognoscendo  ipsius  subsis- 
tentiam,  dicendo  quod  est  ens  per  se 
subsistens,  non  autem  de  ipsa  habenms 
in  via  conceptum  intuiiivum,  quo  co- 
gnoscimus  eam.hoc  ens,  nisi  modo  pr^e- 
dicto,  ut  experientia  docet. 

Pniiterea,  omnis  inlellectus  certus  de 
uno,  et  dubius  de  diversis,  oportet  quod 
habeat  alium  conceptum  de  dubio,  et 
alium  de  diversis ,  aliter  enim  per  eum- 


QU^STIO  XXI 


617 


dem  conceptum,  intellectiis  essetdubius 
et  certus  ;  sed  aliquis  potest  esse  certus 
de  aliquo,  quod  sit  ens,  et  dubius  quod 
sit  substantia,  vel  accidens ,  sicut  patefc 
de  potentiis  animai,  ut  palet  etiam  de 
principio,  ut  aliqui  Pliilosophi  dubita- 


propria  vel  substantiae,  vel  accidenti,  et 
haberet  genus  supra  se ;  nec  genus,  ut 
probatur  3.  Met.  text.  10.  quia  genus 
habetdifferentias,  etsuntextra  rationem 
generis ;  nihil  autem  est  quod  subter- 
fugiat  rationem  entis.    Hoc  etiani   dicit 


10. 

uttix  suf- 
ficil  uil 
■"oniradic- 
Honcm . 


Cap.  2. 


11. 


vcrunt,  ut  patet  1.  Physic.  text.  G.  ergo  Porphyrius  :  dicit  enim  quod   ens  non 

alius  estconceptus  entis,aIiusconceptus  est  genus,  sed  dicitur  aequivoce  de  sub- 

substantiae,    et  alius  accidentis  ;  sed  ille  stantia,  et  accidente. 
est  communis  utrisque,    et    non    im-         Pra^terea,  omne  indeterminalum  des- 

portat  plures  conceptus  ;  ergo  est  com-  cendit  in  inferiora  per  aliquid   additum 

munis  univoce.  contrahens,  sicut  genus  confcrahitur  per 

Pra3terea  ille  conceptus  qui  sufficifc  ad  differenfcias,  species  per  principia  indi- 

contradictionem,  est  univocus  ,  quia  con-  viduantia ;  sed  enti  non  potest  fieri  talis 

tradictio  est  affirmatio,  et  negatio  circa  additio  contrahens.  Probatio,  quia  illud 

eumdem    conceptum    univocum  :     hic  additum  essetens,  aut  non  ;  si   sic,   er- 

enim  non  est  contradictio,  canis  currit,  go  substantia  quas  includerefc   illud  ad- 

canis  non  currifc ,  sed  conceptus    entis  ditum,  essefc  ens  bis,  etsic  esset  nugatio 

sufficit   ad   contradictionem  secundum  dicere  substantiam.  Si  vero  sit  non  ens, 

Philosophum  8.  Metaph.  imo  primacon-  tunc  non  descenderet  ens  insubstanfciam 

tradicfcio  esfc  formafca  de   enfce,    sicufc   de  per  aliquid  non  ens,  efc  illud  etiam  non 

quolibet  esse,  vel  non  esse  ;  ergo,  etc.  ens  esset  de  ratione  substantise,  per  quod 

Prajterea,  primum  principium  debet  descenderet  in  eam,  et    tunc  qusererem 

essc  firmissimum   secundum    Philoso-  sicufc  prius,    efc  esset  processus  in  infi- 


Cap.  de 
specie. 


Fe  his  1. 
d.  3.  q.  3. 
d.   14. 


phum4.  Metaph,  sed  primum  prin- 
cipium  formafcurde  enfce  secundum  quod 
dictum  esfc,  igitur ;  sed  si  ens  non  di- 
cerefc  unum  coficeptum,  non  essofc  cer- 
tum  de  quo  conceptu  esset  verum,  imo 
semper  CvSt  dislinguendum  ;  igifcur,  efcc. 

RESOLUTIO 

Solvit  exacte  argumenta  contra  uni- 
vocationem  entis  ad  Deum,  et  crea- 
turam^  substantiam  et  accidens,  de 
quo  fuseagitX.  disfc.  3.  q.  3.  a  num. 
14.  et  dist.  8.  quaesfc.  3.  a  num  4. 

Gontra  dicta   potest  argui  ;    quia   si 
esset  univocum,  aut  esset  sicut  genus, 

aut  sicut  differentia,    velspecies;   non  catur  de  eis.  Pr{Bterea,  expresse  4.  J/e- 

potest  esse  species,  quia  non  habet  su-  ^aM- tlicitur,  quodensdicitur  de  multis 

perius,  et  quia  substanfcia,  et   accidcns  non  univoce,  sed  ad  unum,  sicut  ad  sa- 

non  possunt  esse  individua,  sed  genera  num,idest,  analogice. 

generalissima ;  nec  diflerentia,  quia  esset  Ad  primum  istorum,  dicendum  quod 


nitum. 

Prjeterea,  si  ens  pr^dicatur  in  quid 
de  substantia,  et  accidente,  oporlet  quod 
hoc  sit  secundum  rationem  alicujus 
praedicabilis,  scilicet  generis,  vel  diffe- 
rentite  :  non  differentia^,  quia  non  prse- 
dicatur  in  quale ;  nec  generis,  quia 
tunc  descenderefc  in  substantiam  et  ac- 
cidens  tanquam  in  species  difTerentes 
per  differentiascontrahentes,  qua^essent 
extra  rationem  entis,  quod  falsum  est, 
imo  sfcalim  ens  descendifc  in  illa,  in  qu£e 
descendifc,  absque  expecfcafcione  alicujus 
differenfciae,  sicufc  etiam  dicitur  de  Uno 
8.  Metaph.  text.  2  non  ergo  est  genus  , 
et  per  consequens   non  univoce  prsedi- 


12. 


618 


DE  ANIMA 


Ens  quo 
scnsu  ge- 
71US    dici 
potest. 


'  Genus 
non  est  iu 

MS.  Ge- 
nus  et  dif- 

ferentia 
idem  rea- 
liter. 


Quando 
hio  conlin- 
git  nuga- 
tio,  Vide 
Doct.  1 .  d. 
3.   q.  3.  n. 

la 


Quomodo 
aliquid 
additum 


Pliilosophus  3.  Mctnph.  dicit  noii  as- 
sertive,  sed  arguit  ad  utramque  partem 
contradictionis  ;  unde  Gonmientator  dicit 
ibidcm,  quod  prima  ratio  Philosoplii 
posita  continet  fallaciam  accidentis  :  ar- 
gumentum  enim  Philosophi  ad  contra- 
rium,  est  tale  :  siens  diccret  unum  con- 
ceptum  univocum  decem  generibus,  tunc 
sequeretur  quod  ens  esset  genus  ad  de- 
cem  genera.  Dicendum  ergo  quod  Phi- 
losoplms  nun  dicit  determinative,  sci- 
licet,  quod  ens  sit  genus,  sed  dicit  hoc 
arguendo.  Ad  dictum  autem  Porphyrii 
dicendum,  quod  licet  locutus  fuerit  Lo- 
gice,  multa  tamen  dicit  non  Logice,  spe- 
cialiter  illud  quod  pertinet  ad  Pra^di- 
camenta,  ens  autem  prout  pr^dicatur 
de  decem  Pr£edicamentis  Metaphysice, 
vel  naturaliter,  nondicit  unum  concep- 
tum,  necestgenus  naturale  eorum  Me- 
taphysicum,  tamen  est  genus  *  uni- 
vocum,  loquendo  Logice.  Ad  aliam  con- 
firmationem  de  differentia,  quae  est  ex- 
tra  rationem  gcneris ,  dicendum  quod 
licet  genus,  et  differentia  non  sint  idem 
formahler,  quia  ratio  differentias  non 
includil  rationem  formalem  generis, 
tamen  sunt  idem  realiter,  vel  identice  ; 
quandocumque  enim  aliqua  sunt  idem 
formaliter,  si  jungantur  sine  medio,  est 
ibinugatio,  ut  color  albedo,  non  tamen, 
si  sunt  idem  iclentice  solum,  et  non  for- 
maliter,  ut  color  albus,  licet  album  sit 
idem  re  quod  albedo  ;  quia  tamen  signi- 
ficat  rem  solam  denominative,  si\  e  in 
concreto,  non  est  nugatio  ;  sic  autem 
jungitur  differentia  generi  in  defini- 
tione,  quia  differentia  denominative,  vel 
in  concreto  significatur,  ut  animal  ra- 
tionale,  qua3  est  definitio  hominis  ,  sic 
est  idem  genus  rei  identicc  tantum,  et 
non  formaliter  ;  sic  etiam  est  in  propo- 
sito  de  enle  respeclu  unius ,  quia  ens 
unum  non  est  nugatio.  Sic  ergo  aliquid 
addilum  enti  effugit  ralionem  entis,  quod 


signilicatur  modo  differentias,  qua3  est 
idem  generi,  idenlitate  tamen  rei,  ctnon 
formaliter. 

Ad  aliud  de  descensu  indeterminati 
descendentisininferiora,dicendum  quod 
duplex  est  indeterminatum  descendens 
in  inferiura.  Unum  quoddescendit  in  in- 
feriora  per  aliquid  additum,  et  tale 
dicit  totum  quod  inferius,  tamen  per 
modum  partis  determinantis,  ut  diffe- 
rentia,  ettale  non  est  ipsumens.  Aliud 
autem  est  commune  indeterminatum, 
quod  dicit  totum  illud  quod  dicunt  in- 
feriora  per  modum  totius  ,  nec  expectat 
terminari  peraliud,  ut  species  respectu 
individuorum  ;  duo  enim  individua  se 
totis  in  specie  conveniunt,  et  in  numero 
differunt,  et  tale  commune  non  descen- 
dit  in  inferiora  per  aliquid  additum  ;  sic 
autem  ens  est  commune  ad  Deum,  et  ad 
decem  Priedicamenta,et  ad  substantiam, 
et  accidens,  nihil  enim  estin  substantia, 
et  accidente  quod  non  sit  ens  ;  et  ideo 
statim  sub  ipso,  sine  addito,  est  sub- 
stantia,vel  accidens,  non  ergo  reducitur 
ad  pra^dicabile  generis,  vel  speciei  sub- 
alterna?,  vel  differentia?,  sed  speciei  spe- 
cialissima3.  Vel  potest  dici  sustinendo, 
quod  sit  genus,  vel  quasi  genus  secun- 
dum  Avicennam,  quod  descendit  in  in- 
feriora  per  addita,  quas  sunt  etiam  idem 
realiter,  nontamen  formaliter.  Nec  ta- 
rnenex  hoc  sequitur,  quod  secundum  se 
sint  non  entia,  sicut  non  sequitur,  homo 
secundum  se  non  est  albus ;  ergo  secun- 
dum  se  est  non  albus  ,  quia  nec  ex  ra- 
tione  humanitatis  habet,  quod  sit  albus, 
nec  non  albus ;  entis  ergo  differenti^ 
non  per  rationem  diffcrentia3  sunt  entia  , 
nectamen  sequitur  quod  per  rationem 
differentia^  sintnon  entia. 

Ad  aliud  de  i.  il/t'/^/;A.diccndum  quod 
secundum  Philosophum  k  Metaph.  non 
est  contra  ralionem  unitatis  generis, 
(juod  onmia  illius  generis  dicantur  per 


enti    fugi 

rationem 

entis. 


13 
Indetermi 
natum  du 
ple.v  quoni 
ejus  des- 
c^nsum. 


Ens  est 

quasi  spe^ 

cies  ad 

suhstan- 

tiam,  et 

accidens. 


Dat  indi 
viduume 
tis.  l.  di! 
8.  q.  3. 
num.  59 
et  4.  d. 
q.  2. 


14. 
Omnia  ( 

CltJllS    ( 

neris  pt 
sunt  rfT 
prr  altil 
butionet 
ad   unJ 


QUtESTIO  XXI 


619 


Ad  pri~ 
mum.  Ob- 
jecium  iii- 

tellectus 
creati  om- 
ne  finitum 
excipe  rc- 

lativum 
cujus  ter- 

tiiinus  est 
iiifinituiii. 
qiifxU.  17. 
a.  ->. 


Quare  in 
ria  Dcus 

7ion   iiitcl- 
ligitur 
conccftu 

'proprio  ? 


i;;. 

Supra  q. 


18 


athibulionem  ad  unum,  videlicetde  ge- 
nere  coloris,  in  quotamen  omnes  species 
coloris  attributionem  habent  ad  albe- 
dinem,  quas  primum  est,  et  mensura 
omnium  colorum  ,  el  simile  est  in  quo- 
libet  ^"enere,  iit  dicitur  ibidem  ;  sic  in 
proposito,  omnia  cntia  iiabent  attribu- 
tionem  ad  ens  primum,  quod  est  Deus, 
vel  alia  entia  creata  ad  substantiam,  ta- 
men  hocnon  obstante,  potest  ab  omnibus 
istis  abstrahi  unus  conceptus  communis 
significatus  hoc  nomine,  ens,  qui  est 
unus  Logice  loquendo,  licet  non  natu- 
raliter,  et  Metaphysice  loquendo. 
( )Ad  primum  principale,dicendum  quod 
pi'imum  objectum  potentia3  debet  esse 
Sijcundum  ada^quationem  ad  potentiam 
secundum  se,  non  statu  determinatoali- 
quo  tantum  ;  ens  autern  secundum  se, 
et  secundum  quodlibet  suppositum  ejus 
absolutura,  vel  rehitivum,  cujus  termi- 
nus  non  est  ens  infmitum,  estnaluraliter 
immutativum  intellectus  nostri,  secun- 
dum  se,  et  inquantum  intellectus  hu- 
manus.  Unde  etiam  Deus  ab  inlellectu 
nostro  humano,  est  intelligibilis  secun- 
dum  se,  quantum  est  ex  parte  potentia3 
intcllectivie,  et  sine  medio  aliquo,  vel 
lumine,  vel  specie ,  quia  Deus  ipse  lu- 
men  est,  et  priesentialiter  potest  adesse 
intellectui  humano,  sicut  in  Beatis ;  si 
autem  a  nobis  non  potest  intelligi  pro 
statu  viaj,  hoc  est  ratione  phantasmatis 
noljis  conjuncti  in  nostro  modo  intelli- 
gendi  pro  statu  viae,  sed  hoc  est  nobis 
inflictum  in  poenam  propter  peccatum 
primi  hominis,  nonautem  secundumna- 
turam  conditam,  ut  dictum  est. 

Ad  aliud  dicendum.concedo  majorem, 
et  proportiones  ejus,  sednegominorem. 
Ad  auctoritatem,  qua  dicitur  in  veritate, 
etc.  dicendum,  quod  verum  est  Meta- 
physice  loquendo,  Logice  tamen  dicit 
unum  conceptum  univocum  communeni 
omnibus  entibus. 


Ad  aliud,  dicendum  quod  cognos- 
cibihtas  secundum  sesequiturentitatem, 
non  autem  respectu  cujuscumque  intel- 
lectus,  vel  quolibet  statu ,  sed  tantum 
respectu  illius  intellectus,  qui  potest  co- 
gnoscere  enssecunthmr  totam  suam  com- 
munitatem  ,  etlioc  est  Deus.  Unde  bene 
sequitur,  quod  essentia  divina  est  pri- 
mum  objectum  intellectus  sui,  cum  sit 
primum  ens,  non  autem  oportet  quod 
sit  primum  objectum  intellectus  nostri. 

ANNOTATIONES 


coxcLrsio  I 

Nec  venim,  nec  Deus,  nec  substantia  est 
primum  objectum  intellectus  nostri. 

(^)  Al  istam  quxstionem  cUcendum,  etc 
Explicat  oplime  dupliceiu  objecli  primita- 
lem,  scilicet  virtutis,  et  prcedicationis,  os- 
tendens  eam  non  convenire  vero,  rospeclu 
int^lleclus,  de  quo  actum  est  qugest.  prse- 
ced.  neque  Deo,  neque  substantise,  de  quo 
actum  est  qusest.  19.  annot.  2.  ubi  proba- 
tum  est  ens  esse  objectum  intellectus,  et 
soluta  argumenta  suadentia  Deum  csse  ejus 
objectum. 

CONCLUSIO  II 

Ens  esl  primum  objectum,  sed  non  praedi- 
catione  in  quid 

(b)  Cum  igitur,  nec  Deus,  nec  verum,  etc. 
Ex  sufficienti  enumeratione  probat  primo 
ens  esse  objectum  intelleclus  ;  quol  etiam 
probatum  est  quaest.  9.  et  ibi  annot.  2.  et 
late  traditDoctor  4,  J/e/rt!;;/i.  q.  1.  Secundo 
docet  ens  non  esse  objectum  primum  intel- 
lectus,  primitate  prsedicationis  in  quid  ; 
tum  quia  non  prsedicatur  sic  de  vero,  et 
bono,  vel  aliis  passionibus  suis  ,  quia  est 
liorum  subjectum,  et  cadens  in  ipsorum 
definitionem,  ut  addilum  ;  tum  etiani,quia 
Ikcc  pnedicatur  de  ente  secundo  modo  \. 
Voster.  text.  3.  ergo  ens  non  pritdicatur  de 


iC. 


620 


DE  ANIMA 


Prcedica- 
tiones  per 
se  non  con- 
vertunlur. 


17 
Prcedica- 
tio  propria 
duplex,  in 
quid  et  in 
qualc. 


An  ens 
pra'dica- 
tur  inquid 

de  suis 
passioni' 
bus,  vel 
ultimis 
dif/erenli- 
is. 


18. 


eis  primo  modo,  quia  praedicaliones  per  se 
non  convertunlur,  1.  Posler.text.  39.  Addit 
ali.is  Ires  raliones,  de  quo  agit  locis  in  re- 
solulione  citatis,  et  prsecipue  1,  dist.  3.  q. 
3.  a  n.  6. 

Pro  explicatione,  nota  quod  duplex  est 
priL^dicatio  propria,  scilicet  in  quid,  et  in 
quale  ;  genus  et  species  in  quid  prsedican- 
tur,  differentia  proprium,  et  accidens  in 
qualo  :  illa  in  quale  essentiale,  hoec  duo  in 
qualeaccidentale  ;  proprie  igilur  genera 
et  species  tantum  sunt  pr?edicata  quiddita- 
tiva,  reliqua  qualificativa.  Ex  quo  sequitur 
quse  proprie  proedicantur  in  quid,  Iiabere 
rationem  totius  determinabilis,  et  commu- 
nicabilis  inferioribus  ;  alia  autem  prsedi- 
cantur,  ut  determinativa  ,  et  qualificativa 
tantura  ,  quia  delerminant  illud  totum  de- 
terminabile.  Ilinc  patet  intentum  Doctoris, 
quod  ens  proedicatur  univoce  de  omnibus, 
sed  non  prsedicatur  sic  in  quid  de  suis  pas- 
sionibus,  ex  rationibus  liic  adduclis  ;  neque 
de  ultimis  differentiis,  ut  habet  Scotus  I. 
dist.  q.  3.  n.  6.  alioquin  non  essent  ultimse, 
sed  includerent  alias  differentias  ,  quia 
includerent  conceptum  quidditativum  , 
et  qualificativum.  Unde  ha3c  non  est  prse- 
dicatio  in  quid,  ultima  differenlia  est  ens, 
sedquasi  per  accidens,  quia  estin  quale,ut 
habet  Doctor  cilat.  n.  14.  ubi  etiam  docet 
passiones,  et  ultimas  differontias  esse  con- 
ceptus  simpliciter  simplices,  id  est,  non  re- 
solubiles  in  plures  conceptus  ,  quia  sunt 
ultimi  termini  enlis,  non  ulterius  delermi- 
nabiles,  alias  procederetur  in  infinitum  in 
pr^edicatis  quidditativis,  contra  Phil.  2. 
Met.  text.  10.  erll. 

Nota  secundo,  prsedicata  sumpla  ex  dif- 
ferentiis  ultimis,  et  ipsas  ultimas,  quando- 
que  dici  quidditativa  ,  quia  pertinent  ad 
rei  quiddilalem  ;  sed  non  prsedicantur  in 
quid,  proprieloquendo,  et  secundum  usum 
Philosophorum,  ex  Porph.  quiahoc  tanlum 
convenit  generi,  et  speciei,  sed  in  quale 
essentiale  ,  si  sit  differentia  essentialis,  vel 
accideniale,  si  proprium,  vel  accidens.  Non 
negat  Scotus  ens  prajdicari  de  differentiis 
ultimis,  sed  quod  non  pra^dicatur  de  eis  in 


quid,ita  quod  sintcomposita  excontracto,et 
contractivo,  et  sumpsit  ex  Philos.  10.  Me- 
taph.text.  12.  ubi  docet  distingui  diversum 
eidifferens,  quia,qusedifferunt,  habent  in 
quo  conveniant,  el  in  quo  dilTerant  ;  et 
exemplificat  de  genere,  et  specie,  in  quibus 
sunt  conceptus  determinabilis,  et  delermi- 
nativus  ;  at  diversa  non  habens  tales  con- 
ceptus  simul,  nec  in  quo  conveniant,  et  in 
quo  differant,  intellige  necessario,  sed  si 
habent,  est  per  accidens,  ut  ibi  explicat 
Doctor  ,  et  hujusmodisunt  differentite  ulli- 
moe,  specificse,  et  individuales. 

Videtur  secundum  mentem  Scoti,  non 
negari  ens  proedicari  de  ultimis  differen- 
tiis  absolute,  sed  vere,  et  univoce  de  eis 
praedicari,  non  tamen  in  quid,  seu  ut  to- 
tum,  vel  determinabile;  et  hunc  sensum 
tantum  videntur  suadere  duse  ejus  ratio- 
nes  1.  d.  3.  qiaest.  3.  num.  6.  Prima  est, 
quia  alias  in  differentiis  daretur  processus. 
Secunda,  quia  in  Physica  compositione,  fit 
resolutio  in  actum  ultimum,  et  potentiam 
ultimam,  ita  ut  actus  niliil  habeat  poten- 
tiae,  nec  e  contra  ;  ergo  similiter  in  compo- 
sito  ex  conceptudeterminabiIis,et  determi- 
nativi,  fiet  resolutio  in  conceptum  deter- 
minabilem  tantum,  et  determinativum 
tantum,  qui  est  ultimoe  differentiae.  Et  si 
hic  sensus  leneatur,  evanescunt  multa 
Tliomislarum  argumenta  contra  Scolum 
hic,  quia  supponunt  eum  tenere  ens  nuUo 
modo  prsedicari  de  ultimis  differentiis,  vel 
passionibus  suis,  quod  nunquam  asseruit. 
In  vanum  ergo  circa  hoc  chartam  replent 
Soncin  4.  Metaph.  quasst.  i9.  et  Javell.  ibi, 
qusBSt.  5.  et  Suarez  in  Metaph.  d.  2.  sect.  5. 
et  6.  Si  teneatur  etiam  differentiasultimas, 
ac  passiones  entis  esse  ens,  sed  tantum  de- 
nominative,  vel  per  accidens,  ut  quidara 
Scotistoe  docent,  non  sequentur  absurda, 
quse  citati  Doctores  inferunt,  toties  in- 
terrogantes  an  passiones  sint  nihil,  vel 
ens,  nec  dari  posse  medium.  Quibus  res- 
pondetur,  esse  ens,  non  ut  ipsi  volunt, 
quasi  ens  proedicetur  de  eis  in  quid,  sed  in 
quale,  juxta  primum  sensum ;  vel  denomi- 
native,  idenlice,  vel  per  accidens,  juxta 


Quomodo 
differunt 
diversum, 
et  differeut 


19. 


Exponitur 
Scotus  a)i 
negtt   ens 
dici  de  ul- 
timis  diffe- 
renliis,  et 
quo  sensu 


{ 


QU^STIO  XX[ 


621 


secimdum  sensum.  Unde  non  sequitur 
quod  sunl  non  ens,  vel  nihil,  quomodo  se- 
cundum  ScoL  2.  d.  8.  quoest.  4.  et  alios  pas- 
sim,  non  sequitur,  Pater  in  divinis  non  est 
formaliter  sapienlia  ;  ergo  absolute  est  non 
sapientia,  quia  est  realiter,  et  identice  sa- 
pientia. 
».  ^^-      ,     Eodem  modo  dicendum  est  de  passioni- 

Aon  negat  ^ 

Scotus  ens  bus,  quod  non  includunt  ens,  ila  ul  proe- 

(iici  (lc  suts 

passioni-   dicetur  de  eis  in  quid,  juxta  primum  sen- 
^*"*'  sum    explicatum  ;    el  liabet    Doctor  hic 

quarta  ratione  pro  hac  conclusione,  et  col- 
ligitur  expresse  ex  quinta  ratione,  ipsum 
non  negare  ens  dici  de  passionibus,  sed 
tantummodo  non  dici  de  eis  tanquam  in 
eis  contractum  ,  quia  tunc  daretur  proces- 
sus,  ut  de  ultimis  differentiis  intulit. 

Solvuntur  argumenla  in  contrarium 


Arguitur  contra  hoec:  3.  Metaph.  text. 
10.  dicitur,  quod  ens  non  est  genus,  quia 
tunc  differentia  non  esset  ens  ;  ergo  suppo- 
nitur  esse  ens.  Respondetur  cum  Scot.  1. 
d.  3.  qusest.  3.  n.  14.  Philosophum  ibi  tan- 
tum  disputare  in  utramque  partem.  Se- 
cundo,  bene  sequitur ;  si  ens  est  genus  : 
ergo  nulla  differenlia  quidditative  est  ens, 
et  hoc  supponit  de  aliquibus  differentiis 
dici  ens  in  quid ,  quod  verum  est ,  quia  de 
omnibus  non  ullimis,  sic  dicitur  :  habent 
enim  conceptum  determinabilem,  et  de- 
terminativum. 

Arguitur  secundo :  ultima  differenlia  est 
aliquo  modo  sub  ente  non  aeque  late  pa- 
tens,  ad  illud  ;  ergo  habetaliquidperquod 
contrahitur,  et  limitatur;  ergo  habet  con- 
ceptum  determinabilem,  et  determinati- 
vum,  et  non  est  simpliciter  simplex  con- 
ceptus ,  et  per  consequens  ens  pra^dicatur 
de  ea  in  quid,   instar  generis,  vel  speciei. 


I 


21. 


» 


^in"'"fir'  liespondetur  primo,   quod   est  pure  con- 
/ereniia    Lractivum,  sicut  ratio  distinguendi  seipsa 

contralii-  ,.     .  .  •    .       .•  •  .     . 

iiir^ub    est  distmcta  et  existentia  seipsa  existit; 

*'"'"•  unde  ultima  diiferentia,  cum  sit  ralio  pure 
determinativa,  et  contracliva,  seipsa  est 
contracta.  Sic  mulli  respondent  ad  siniile 
argumenlum  de  modis  conlrahentibus  ens 
ad  dccem   genera,    verbi  gratia,  perseitas 


in  substantia,  est  modus  pure  contracti- 
vus,  et  non  resolubilis  in  pluresconceptus, 
sed  seipso  contractus,  et  ab  omni  alio  dis- 
tinctus,  et  sic  de  aliis  modis  ,  alioquin  da- 
res  proces^um  ,  quia  conceptus  contrahens 
illum  modum,  haberet  alios  duos  concep- 
tus  ,  et  sic  in  infinitum.   Secundo,  dici  po-  , 

'  ^       An  ens  sit 

test  ens  non  esse  superius  ad  ullimamdiffe-  superius 
rentiam,  quia  non  abstrahitur,  nisi  ab  his  ^difleren^^ 
ad  qutE     contrahitur ,    cumque    ad  pura  '^"*" 
contractiva  non  contrahatur,  non  absLrahi- 
tur  ab  eis ,  et  sic  non  est  superius  ad  ea. 
Qune  solutioetiam  deservit  pro   modis  con- 
tractivis  entis  ;  prsedicatur  ergo  ens  de  ul- 
tima  difterentia,  ad  eum  modum  quo  ani- 
mal  de  rationali,  quce  est  pra^dicatio  deno- 
minativa  impropria. 

Arguitur  tertio,  passiones  entis  inclu-  ^^' 
dent  ens,  esto  non  in  quid,  ut  explicatum 
est ;  ergo  et  aliquid  aliud  quo  difterunt  ab 
eo,  alioquin  ens  esset  passio  sui.  Nec  re- 
curri  potest  ad  solutionem  datam,  quia 
passiones  non  contrahunt  ens,  sicut  ultima 
differentia,  vel  modi  contractivi  ejus  ad 
decem  genera.  Respondetur,  argumentum  Passiones 

'        o  enlis  an 

urget  Thomistas  asserentes  ens  praedicari  a/i^MicfjH- 
in  quid  de  passionibus,  sed  nos  non  tangit,  prwterlr^ 
qui  dicimus  esse  modos  qualificativos  en- 
tis,  et  esse  primo  diversos  ab  ente,  quia 
sunt  simpliciter  simplices  in  nullo  cum 
ente  convenienles,  sed  se  totis  ab  eo  dis- 
tincti,  quomodo  inter  se  difterunt  duse 
individualitates.llli  vero  tenentesens  in  eis 
essentialiter  includi,  necesse  est  concedant 
aliquid  aliud  proeter  ens,  alioquin  ens  erit 
passio  sui ,  et  d3  illo  alio  qua^ro  an  inclu- 
dit  ens  essenlialiter,  ct  dabis  processum, 
vel  stabis  in  primo.  Neque  valet  quod  di- 
cuiit,  non  esse  inconveniens  in  transcen- 
denlalibus,  subjeclum  includi  in  passione, 
tum  quia  id  est  contra  Aristotelem  supra, 
qui  in  universum  id  negal ;  tum  eliam, 
quia  sicut  passio  particularis  se  habet  ad 
subjectum  particulare,  sic  transcendenta- 
lis  ad  Iranscendentale. 

Alii  cumSuarez  in  Metaph.  d.  3.  part.  1. 
negant  passiones  entis  esse  altribula  realia, 
sed  tantum  addere  enti  negationes,  vel  res- 


622 


DE  ANIMA 


pectum  rationis,  quod  asseril  D.  Thoni. 
quaest  1.  de  ver.  art.  1.  et  q.^\.  art.  1.  Son- 
cin.  4.  Melaph.  qusest.  1.  Javel.  qiixst.  I. 
Sed  esl  falsa  sententia  ;  tum  quia  negalio 
non  convenit  alicui,  nisi  ralione  posiLivi  in 
eo;  ergo  negatio  falsitatis,  vel  nialilijie 
non  convenit,  nisi  ratione  posilivae  verila- 
tis,  vel  bonitatis,  formaliter  loquendo  , 
quia  ens,  qua  tale,  non  liabet  has  negalio- 
nes ;  tum  etiam,  quia  secluso  omni  ente 
rationis,  cns  est  verum,  bonum,  etc.  sed  de 
hoc  latius  in  materia  de  ente. 
23.  Posset  responderi  aliter,tenendo  non  esse 

passiones  eo  rigore,  quo  tales  sunt  passio- 
nes  particulares,  sed  quod  se  habent  ins- 
tar  modorum  intrinsecorum ;  et  sic  non  se 
habet  eorum  conceptus,  quasi  esset  compo- 
situs,  ex  conceptu  enlis,  et  alicujus  super- 
additi,  sed    per  modum  conceptus  expres- 

Passiones 

etitisseha-  sioris ;  sicut  concipitur  ens  intinilum,  non 
modifn-  duobus  conceptibus,  sed  uno  expressiori^ 
trinscci.  quani  sit  conceptus  entis,  ut  sic.  Ilaec  doc- 
trina  est  secundum  mentcm  Scoti  1.  d.  8. 
quxst.  3.  num.  27.  el  1).  Tb.om.  qiisest.  1.  de 
ver.  art.  1.  et  qurest.  21.  art.  1.  qufe  solu- 
tio  adaptari  bene  potest  modis  contractivis 
entis  ad  decom  genera. 

COiNCLUSIO  III 

Ens  respectu  Dei,  generum,  specierum,  et 
individuorum,  esse  objectum  adxquatum 
intelleclus  nostri,  adsequatione  prsedica- 
iionis  in  quid,  et  hoc  univoce. 

(c)  Sed  quod  sit  etiam  primum  objectum  les- 
pectu  suorum  infeiiorwn, elc.Uasc  conclusio 
quoad  primani  parlcm,  scilicet  quod  ens  sic 
sumptum  sit  objectum  adaequalum  nostri 
intellectus,  patet  ex  dictis  duabusquseslio- 
nibus  proecedenlibus.earumque  annotatio- 
nibus;et  quod  deDeo.generibus,speciebus, 
et  individuis  tantummodo  pra^dicetur  ens 
in  quid,  non  de  aliis,  ostensum  est  conclu- 
sione  pni^cedenli.  Nunc  autem  probat  Sco- 
tus  ens  praedicari  de  liis  univoce,  primo 
ex  loco  exprcsso  Philosophi,  in  (iucni  vide 
ipsius  expositionem  singularem.  Secundo, 
cx  Commenlatore.  Tertio,  ralionibus  tri- 


l)us,  qujB  tamen  indirecte  procedunt,  pro- 

banles  conceptum  entis  Deo,  (H  creaturis 

non  esse  analogum,  vel  aequivocum,  el  per 

consequens  univ(jcum.   Probatautem  di- 

recte  1.  d.  3.  quxsl.  2.  num.  6.  etfused.  8. 

qua'st.  3.  a  num.  4. 

Pro  explicatione  adverle  ex    ArisLolele  DefinUio 

in  Anteprvedic.  quod  Univnca  dicuntur,quo-  mm,  etw- 

rum  nomen  est  commune,  et  ratio  nominis,   Q^'^'o<:o- 

'  '     rum. 

(id  esl,  definitio)  est  eadem,  ut  homo,  et 
equus  respectu  animalii.  .'Equivoca  autem 
habent  nomen  tantum  commune,  sed  non 
definitionem,  seu  ralionem  illius  nominis  , 
ut  piscis  quidam,et  quoddam  sidus  respec- 
tu  canis ;  niliil  enim  iraportatum  per  hoc 
nomen  esl  commune  istis,  prseter  nudam 
vocem. 
Ex  quo  infertur  ad   univocum  rcquiri -O^oregw/ 

riDitur   ad 

duo;unum,  quod   habeat  concepLum  \)eY  univocum. 
se  unum,  distinctum  ab  inferioribus ;  al- 
terum,  quod  ille  concepLus  includatur  in 
inferioribus  ,    el    utrumque    habetur    ex 
allato  exemplo  Aristotelis  :  animal  enim 

,,,,,.  ,  Univocatio 

sic  se  habet  ad  hommem,  cL  equum.  tripie.r, 

NoLa  secundo,  quod  univocaLio  est  ^/e/ap/l^si 
triplex  ;  alia  in  rebus  independenter  ab  ^f '  ^'^y^y 
intellectu,  et  hsec  est  naturae  specificoe, 
quoe  a  parte  rei  est  una  negative,  ut  habet 
Scotus  2.  d.  3.  quwst.  I.  Dicitur  luBC  uni- 
vocatio  Physica,  quia  rei  secundum  se  con- 
venit,  ut  liabet  ScoLus  1.  d.  3.  qusest.  3. 
nvm.  17.  el  juxta  hoc  intelligitur  id  7. 
Physic.  In  genere  latent  sequivocationes , 
quia  species  ejus  non  sunt  univocoe  Phy- 
sice.  Et  iterum,  text.  24.  in  specie  specia- 
lissima  est_  proprie  comparatio,  et  non  in 
genere ,  et  ibidem  :  quod  si  non  sunt  sequi- 
voca,  comparabilia  sunt.  Alia  est  univoca- 
tio  Molaphysica,  quoe  convenit  conceptui 
abstracto  a  rebus,  quoe  univocoe  non  sunt, 
prima  illa  univoc;itione  ;  et  lia3c  convenit 
omnibus  gradibus,  proeter  speciem  ulti-' 
mam.  Vide  Scotum  1.  d.  8.  qusest.  3.  Ter- 
tia  univocatio  est  Logica  ,  oL  hoec  convenit 
realilati,  vcl  intentioni  primoe  sub  una  in- 
lentione  Logica  conceptoe,  verbi  gratia,  ge- 
neris,  speciei  elc. 
Tertio,advertendum  in  univocatione  dari       15. 


QUiESTIO  XXI 


623 


Diversi 
gradui  u- 
nivocatio- 
nis. 


26 
Analogum 

duplfx, 
proporlio- 
itis    el  al- 
Iributioiis 


Quce   ana 
logia  coiii- 

palitur 
cuvi   uni- 
vocatione 


laliludinem,  seu  gradus;  tunc  aulem  cst 
perfecla,  quando  aliquid  descendit  in  infe- 
riora  secundum  eamdem  rationem,  eum- 
dem  essendi  modum,  eumdemque  perfec- 
tionis  gradum,  et  linec  tantum  convenit 
infimis  speciebus  ;  reliquis  superioribus 
non  IranscendenLibus  deesl  tertium  ,  quia 
non  descendunl  seque  perfecte.  Enli  autem 
deest  etiam  secundum,  et  descendit  tantum 
secundum  eamdem  ralionem,  non  vero  se- 
cundum  euradem  essendi  modum,in  Deum, 
et  crealuram,  substantiam,  et  accidens , 
quia  in  Deum  infinite,  et  independenter  ; 
in  creaturam  finile,  et  dependenler  ;  in 
subslanliam  per  se,  in  accidens  non  per  se. 
Sed  liic  descensus  secundum  eamdem  ra- 
tionem  sufficit  ad  univocationem  absolute. 
Vide  Scotum  q.  A.Prol.  ad  uU.  num.  45.  ubi 
ponit  duos  gradus  univocationis,  scilicetin 
forma,  et  in  modo  essendi,  et  I.  (/  3.  q.  3 
iiitm.  17.  ponit  tertium  gradum,  id  est,  se- 
cundum  gradum  perfectionis.et  iste  lantum 
competil  ultimis  speciebus,  ut  dictum  esl, 
in  quibus  lantum  est  univoeatio  perfectis- 
sima. 

Quarlo  notandum,  analogum  esse  du- 
plex,  ex  Arislotele  1.  Ethio.  cap.  6.  unum 
est  proportionis,  et  est  quando  primarium 
analogorum  denominatur  tale  a  sua  forma ; 
alLerum  vero  eliam  denominatur  a  sua, 
non  absolute,  sed  quatenusservat  inordine 
ad  illam,  quamdam  proportionem  cum 
habitudine  primi  analogati  ad  suam,  verbi 
gratia,  homo  dicitur  ridere  a  proprio  acLu 
absolule,  pratuni  vero  dicitur  ridere  a  vi- 
ridilate,  non  absolule,  sed  prout  servat 
quamdam  proportionem  ad  hominem  ri- 
dentem.  Allerum  est  analogum  atLribuLio- 
nis,  et  ab  Aristotele  vocaLur  ab  uno  ad 
umtm,  et  sumitur  ex  habitudine  ad  unani 
fcrmam,  quoe  in  uno  est  proprie  el  inLrin- 
sece,  in  alio  improprie,  ot  exLrinsece  ;  vel 
quando  plura  ab  uno  ad  quod  haljcnl  at- 
Iributionem,  dependent,  ut  sanum  de  ani- 
m:jli  intrinsece,  de  urina,  et  medicin  i  ex- 
trinsece.  Quando  aulem  illud  unum,  ad 
quod  est  altributio,  est  intrinsecum  pluri- 
bus,  compatitur  cum  univocatione,  ut  ha- 


ts 


bet  Scotus  1.  d.  3.  qnsest.  3.  «i  2.  contra 

univocationem  num.   17.  el  d.  8.  qua^st.  3. 

nxm.  12.  ubi   tenet  hujusmodi  atlributio- 

nem   reperiri  in  speciebus  (jusdem  gene- 

ris,  quoe  tamen  sunt  univocse  ;  etprobat  ex 

AristoLele  10,  Metaph.  text.  2.  et  seq.  ubi 

ait  esse  essentialem  ordinem,   seu  attribu- 

tionem  inler  tales  species  ad  primum  illius 

generis,  et  7.   Physic.   text.   24.    ubi  dicit     ^,„„ 

quod  omnis  comparaLio  est  in  simpliciLer,     compa- 
*  ^-  ratio  esf 

vel  aliqualiter  univoco  ,  ut  si  dicas,  hoc  est  in  aiiqua- 

perfectius  illo,   oportet  aliquid  esse  com-     co. 

mune  uLrique ;  unde  homo  non  est  perfec- 

tior  honio,  quam  asinus,  sed  bene  perfec- 

tius  animal. 

Nota  quinto,  et  habeLur  ex  dictis  \.  et    ,  f- 

prxced.  notabili,  inler  univocum,  et  sequi-  quivocum, 
1      .  , .  •      ,     ,  et  univo- 

vocum,   non  dari  medium ,   quia  habere  cum  non 
rationcmi  nominis  communem,  quod  con- ^^""^'''"'" 
venit  univocis,   et  non  habere,  quod  est 
aequivocoruin,  immediate  opponuntur.  Ita 
Scotus  1 .  c^.S.  qusesl.  3.w«m.l4.Analoga  ergo 
si    habent  rationem  nominis  communem, 
ut  in  proposiLo,  de  Deo,  et  creatura  res- 
pectu  entis,  erunt  univoca  ;  si  non  habent, 
ut  de  risu,  et  sano,  erunL  a^quivoca. 
Dices,  ergo  superflue  posuiL  ArisLoLeles  Denomina^ 

tivum,  an 
in  Antepraedic.    denominaLiva.     Negatur,     medium 

.  ,  .,  ,  ,.  ,.     ,     inler  tcni- 

quia  consideravit  modum  prajdicandi  de  vocum,  et 
subjecto,  secuhdum  habitudinem  praedicaLi  cum"'^'^' 
ad  illud,  sive  ista  sit  univoca,  sive  aequi- 
voca  ,  quia  hsec  est  praedicatio  denomina- 
tiva  univoca  :  Ilomo  est  sanus  ;  hsec,  deno- 
minativa  sequivoca :  medicina  est  sana.  Si 
tamen  per  denominativum  intelligas  prse- 
dicaLum,  quod  non  est  de  ratione  subjecti, 
sic  poLestesse  medium  inler  univocum,  et 
sequivocum,  ut  habet  ScoLus  citalus  ,  quia 
tunc  resLringis  univocum,  ut  sit  de  ratione 
subjecLi,  sed  hsec  accepLaLio  falsa  est,  et 
inusilat;i. 

Ultimo  adverle,  cum  videatur  Scotushac        28. 
qusestione  negare  analogiam  inter  Deum,  esse  ana- 
et  creaturas,  quoad  concepLum  entis  ,   id  %"»^  Deo 
intelligendum  esse  de  analogia  excludente  quosensu 
unilalem  conceptus  prsecisi,  quoe  coincidit 
cum  sequivor^o  ;    Scolus  enim    negaL,    ut 
jam  dixi,  dari  medium  inLcr  sequivocum, 


verutn. 


624 


DE  ANIMA 


et  iinivocuin ;  itaque  dum  hic  negal  ana- 
iDgiam,  loquilur  de  ea  quje  univocum  ex- 
cludit.  Quod  patetex  ejus  exemplo,  ratione 
tertia  adducto,  de  sano  respeclu  animalis, 
et  urinse,  quia  sanum  non  habet  unum 
conceplum  univocum  istis.  Quod  vero  hiec 
sit  mens  ejus,  patet  ;  quia  analogiam  attri- 
butionis  compatibilem  cum  univocatione 
admittit  in  enterespectuDei,etcreaturae,  1. 
dst.  8.  qusesl.  3.  ad.  3.  num.  12.  et  eliam 
inter  species  ejusdem  generis,  \.  dist.  3. 
qusest.  3.  niim.  7.  quod  explicui  secundo 
notabili.  Tertia  ratio  Scoti  hicadducta,con- 
tra  hocmilitare  videlur,  sed  postea  expe- 
dietur. 

Probalur  directc  ens  esse  univocum  Deo, 
et  creaturis.  Prima  ratio,  intellectus  certus 
de  uno  conceptu,  et  dubius  dediversiscon- 
ceptibus,  habet  illum  unum  dislinctum  ab 
istis,  quia  idem  conceptus  non  potesl  esse 
simul  certus,  et  dubius  ;  sed  polest  vialor 
certus  esse  de  aliquo,  quod  sit  ens,  dubi- 
tans  an  sit  finitum  vel  infinitum,  creatum 
vel  increatum  ,  ut  quando  quidam  Philoso- 
phorum  ponebant  ignem  esse  primum 
principium,  alii  aquam;  certi  erantomnes, 
tam  ignem  quam  aquam  esse  ens;  dubita- 
bant  tamen,  et  dispulabant,  an  essent  pri- 
mum  principium,  quod  est  infinilum,  vel 
non.  Similiter,  quidam  .ludoeorum  certi 
Christum  esse  ens,  dubilabant  an  esset 
Deus,  vel  crealura  ;  ergo  conceptus  ille 
entis,  de  quo  viator  est  certus,  univocus 
est  Deo,  et  creaturis  ,  quia  neuler  est,  et 
in  ulroque  inclusus  ,  alioquin  intellectus 
non  essel  certus,  hoc,  vel  illud  esse  ens,  si 
ens  nonincluderetur  in  illis. 
29^  llespondet  Cajetan.  lib.    de   Ente,    cap. 

2.  et  Javell.  4.  Metaph.  qnsesl.  1.  ar- 
gumentum  tantum  probare  alietatem  con- 
ceplus  entis,  ab  inferiorum  conceptu,  non 
R^.iidtur.  tamen  univocationem  ejus.  Contra,  quia 
aje  an,  ^^^^^^.^  ^n^as^  ^t  alictas  illius  conceptus  ad 
univocalionem  ;  quandoqnidem  constet  ex 
argumenlo,  quod  includatur  in  inferiori- 
bus,  alias  non  esset  inlellectus  de  quolibet 
certus,quod  esset  ens,  quia  ex  Aristotele 
cit.  1.  notabili  liiUiMm  haec  duo  requirun- 


tur  ad  univocum,  non  autem,  quod  aeque 
perfecte,  vel  aque  primo  descendat  in  sua 
inferiora.  Ilenricus  aliter  respondet,  quod 
cognoscens  de  aliquo,  qaod  est  ens,  dubi- 
tans  an  sit  finitum,  vel  infinitum,  habet 
duos  conceptus  in  suo  intelleclu,qui  prop- 
ter  similitudinem  videntur  unus,  et  sic 
de  eo  estcerlitudo.  Contra  primo,  quia  tunc 
tollitur  omnis  via  indagandi  univocatio- 
nem  ,  quia  sic  dicetur  quod  homo  ad  So- 
cratem,  et  Platonem  habet  duos  conceptus, 
qui  tamen  videntur  unus  per  similitudi- 
nem, 

Secundo,  illi  duo  conceplus,  aut  conci- 
piunlur,  ut  disparati,  et  tunc  non  ut  unus, 
de  quo  possit  intelleclus  esse  certus;  autut 
comparati  secundum  analogiam,  et  simili- 
tudinem,  vel  attributionem ,  el  tunc  simul, 
vel  prius  concipiuntur  distincti ;  ergo  non 
videntur  ut  unus,  de  quo  sit  certitudo  : 
quia  non  possunl  aliqua  inter  secomparari, 
nisi  extrema  concipiantur  ;  qua  ratione 
Pliil.  2.  de  Anima,  text.  46.  dari  probat 
sensum  communem,  quia  cognoscit  difte- 
rcntiam  albi  et  dulcis,  el  ex  cognilione 
hujus  differentise  probat  cognosci  extrema 
ejus.  Prima  impugnatio  est  Scoti  1.  d. 
3.  qusest.  2.  mcm.  7.  et  secunda  similiter 
d.  8.  quaest.  3.  iium.  7. 

Secunda  ratio,  pro  nunc  non  possumus 
habere  uUum  conceptum,  nisi  per  obje<-.tum 
relucens  in  phantasmale,  quod  esl  solum 
accidens  sensibile,  vel  in  specie  inde  deri- 
vata ;  sed  conceplus  non  univocus  alicui 
relucenti  in  phantasmale,  sed  omnino 
alius  ab  eo,  non  polest  per  phantasma,  vel 
speciem  ab  eo  productam  reproesentari  ; 
ergo  si  conceptus  entis  dictus  de  Deo,  non 
est  univocus  ulli  conceptui  relucenli  in 
phantasmate  non  potest  naturaliter  haberi, 
quod  est  falsum,  quia  Philosophi  non  tan- 
tum  ens,  sed  multa  alia  de  Deo  noverunt. 
Minor  probatur,  quia  objectum  relucens  in 
phantasmate,  vel  specie,  simul  cura  intel- 
lectu  operando  secundum  ultimum  virlu- 
tis,  tantum  facil  conceptum  proprium,  et 
conceptum  inclusorum  essentialiter,  vel 
virtualiter  in  eo ;  sed  conceplus  enlis  dic- 


Ihnricus 


Ilejicitur 


;n. 


Spe'  iea 
guas  cttm 
phaiitas  - 
mate  elici- 
mw,   taii- 
tujn  repvd'-. 
sen ta  n  t 
sua  I  ro- 
pria  oO- 
jccla.  et 
univocr 
conlenla 
in  eis. 


QU^STIO  XXI 


6-2i 


tus  de  Deo,  si  est  disparatus,  et  non  univo-  nec  univoce.  Antecedens  patet,  quia  sapien- 

cus,  non  continetur  in  eo  essentialiter,  vel  tia,  et  sic  de  aliis,  non  dicitur  de  Deo  se- 

virtualiter ;  ergo.  Quod   non  esspntialiter,  cundum  illam  ralionem,  secundum   quam 

patet,    quia    alias    includeretur    univoce.  dicitur  de  creatura,   quia   est  qualitas  in 

Quod  non  virtualiter,  etiam  patet,  quia  ob-  creatura.     Respondetur  ,   sapientiam     (et 

jectum  quod  non  continet  aliud  virtualiter  idem  de  aliis  transcendenlibus)  secundum 

secundum  entitatem,  non  continel  illud  se-  eamdem  rationem  sapientiae  ut  sic,  proedi- 


.31. 

fa(/is,  et 
nus  non 
lunt  ra- 
on'in  u- 
')Oci, 


32 


cundum  cognoscibilitalem. 

Respondet  Cajet.  loc.  cil.  objectum  posse 
producere  cognitionem  non  tantum  sui,  et 
suorum  effectuum,  sed  etiam  eorum  quse 
continet  participative ,  et  sic  creatura  po- 
test  producere  conceptum  de  Deo,  quia  est 
participatio  ejus.  Contra  hoc  videturadop- 
positum  :  si  creatura  continet  Deum  parti- 
cipative,  ergo  communicat  in  entitate  cum 
Deo,  et  sicut  habet  ille  entitalem  infinitam, 
ita  illa  finitam,  et  per  consequens,  entitas 
est  unius  rationis,  seu  univoca  in  eis,  etsi 
per  prius  el  perfectius  in  uno,  quam  in 
altero,  sicut  dulcedo  perfectius  est  in  mel- 
le,  quam  in  lacte,  sed  in  utroque  univoce. 
Neque  effectus  participat  causam,  nisi  in 
lioc,  quod  in  aliquo  conceplu  conveniunt  ; 
nam  si  in  omnibus  sint  diversa,  nihil  cst 
quod  participatur  ab  eis.  Confirmatur,  quia 
si  effectus,  qua  talis,  gigneret  cognitionem 
cau.sa3,  lollendo  omnem  conceptum  illis 
communem ,  sequilur  quod  conceptus  muli 
gigneret  speciales  conceptus  equi,  elasinse; 
quo  nihil  absurdius. 

Pruclerea,  conceptus  proprius  Deo,  et  non 
communis  creaturae,  est  longe  perfectior 
quocumque  conceplu  creaturoe  ;  ergo  non 
potesl  causari  aconceptu  creaturae,  alioquin 
causa  oequivoca  erit  imperfeclior  suo  ef- 
feclu.  Vide  alias  tres  rationes  apud  Scotum 
\.  d.Z.  quxsl.  2.  num.  8.  et  9.  a  quarum 
discussioneabstineo  ,  quia  lisec  magis  ad 
Metaphysicam  spectant.  Videndus  est  Doc- 
tor  4.  Melaph.  quaest.  2.  Anlon.  Andr.  16. 
q.  1   et  Anton.  Trombela  qusest.  2. 

Solvuntur  varia  argumenta  contra  univo- 
calionem  entis,  respectu  Dei,  et  creaturx 

Arguilur  primo,  ex  D.  Tliom.  1.  part. 
quisst.  13.  art.b.  Nihil  convenit  secundum 
eamdem  rationem  Deo  et  creaturae  ;  ergo 

Tom.  III. 


cari  de  Deo,  et  creaturis.  Si  autem  addas 
ra'ionem  contractivam,  sic  ratio  non  erit 
communis,  ut  inexempIo,quia  essequalita- 
tem,  vel  accidens,  appropriat  sapientiam 
creaturse,  et  separal  a  Deo.  Si  argumentum 
valeret,probarelanimal  non  esse  univocum 
homini,  et  equo,  quia  includendo  id  quo 
contrahitur  ad  hominem,non  praedicatur  se- 
cundum  eamdem  rationem  de  equo. 

Arguitur  secundo,  ex  eodem,  propler 
dislantiam  aliquarum  creaturarum  inter  se, 
nihil  univoce  dicitur  de  eis ,  sed  Deus  ma- 
gis  distat  ab  eis ;  ergo.  Negalur  antece- 
dens  ,  quia  de  substantia,  et  accidente  ens 
dicitur  univoce,  de  quo  conclusione  se- 
quenti. 

Arguitur  tertio  ibidem  ;  effectus  non 
ada?quans  causam,  nihil  habet  univocum 
cum  ea  ;  sed  nulla  creatura  adaequat  vir- 
lutem  Dei;  ergo.  Major  patet,  quia  talis  ef- 
fectus  non  recipit  similitudinem  causae  se- 
cundum  eamdem  rationem.  Respondetur. 
tantuni  probat,  quod  non  est  univocalio 
secundum  speciem  ultimam,  quae  non  re- 
perilur,  cum  causa  estaequivoca,ut  hic,non 
lainen  toUit  univocationem  in  ratione  su- 
periori.  Si  valeret  argumentum,  ignis, 
vel  minera  genita  a  Sole,non  esset  substan- 
tia  univoce  cum  Sole,  neque  mulus  ab  asi- 
na,  el  equa  genitus  foret  animal  univoce 
cum  ipsis,  quod  manifeste  falsum  est. 

Arguitur  qiiarto  ibi,  et  est  confirmatio, 
et  explicaiio  proecedcntis  argumenti  :  quia 
ratio  entis  in  Deo  includit  e.ssentialiterom- 
nem  perfeclionem,  infinitatem,  et  inde- 
pendentiam,  in  creatura  e  contra  ;  ergo 
nihil  eis  univocum.  Respondetur,  de  ratio- 
ne  entis  contracta  in  Deo,  verum  est,  sed 
de  abstracta,  falsum.  Si  valeret,  probaret 
quod  animal  non  pracdicaretur  de  homine, 
et  equo  univoce,  quia  ratio  animalis  in  ho- 

40 


33. 


623 


DE  ANIMA 


mine  conlracla,esL  ralionalis  ;  in  equo  non. 
Probaret  eliam  non  dari  unum  conceplum 
prsecisum  enlis  Deo,  el  crealuris  commu- 
nem,  eliam  analogice  in  sensu  aliorum, 
quod  esl  contra  ipsum  D.  Tliom.  Prol.  1. 
Sent.  quaest.  1  art.  2.  ad  2.  et  2.  d.  1.  quipst. 
1.  art.  ibi:  Cum  natura  entitatis  sil  ejusdem 
rationis  inomnibus,  elc,  idem  habelg?/a?s/. 

I.  art.  \.  de  ver.  et  qusest.  21.  art.  1.  .ravel. 
4.  Metaph  quiest.  1.  Sol.  in.  Praed.  cap. 
4.  qvxst  1.  de  quo  vide  Suarez  in  Mctaph. 
d'sp.  2.  sect.  2. 

Arguilur  quinlo  specialiter  conlra  pri- 
mam  rationeni,  qua3  videtur  fundamentum 
ScoLi.  Sint  tres  in  uno  loco,  singuli  vocen- 
lurSocrales;  si  aliquis  movetur,  possum 
habere  conceplum  Socratis  certum,  dubi- 
^    .  tans,  quisex  Iribus  Socralibus  moveatur  , 

lialio  sup 

positi  est   eL  tamen  SocraLes  non  est  univocum  illis 
\nfer'iori   Lribus ;  ergo  fundamentum   Scoti  nullum 
^"^-  Respondetur,  haberi  tunc  conceptum  indi. 

vidui,  vel  supposiLi,  quod  a^que,  eL  secun- 
dum  eamdem  raLionem  convenit  eis.  Ad- 
quod  auLem  pra^dicabile  reduci  debeaL 
prsedicaLio  individui,  eL  supposiLi  de  suis. 
inforioribus,  noa  esL  hujus  loci  LracLare. 
Suarez  in  Melaph.  disp.  6.  sect.  8.  num- 
13.  ad  Proprium  eam  reduciL,  nec  improL 
bo.  Quod  vero  ejus  raLio  siL  univoca,  Lene. 
ipse  ibi,  esLque  D.  Thom.  1.  part.  quwst- 
30.  art.  4.  et  ibi  Cajel.  (sibi  Lamen  conLra. 
rius  esL,  quia  opposiLum  liabeL  cap.  de  spe- 
cie)  P.  lIurLado  in  sua  Logica  d.  5.  sect.  7 
et%. 

CajeL.  de  Enle,  cap.  2.  varia  conlra  hanc 
conclusionem  habeL  argumenLa  ,  sed  ex 
diclis  facile  solvunLur,  eL  LeucheL.  L  d.  3. 
qusest.  3.  id  fuse  pra?sLal,  ubi  eLiam  alio- 
rum  solviL  objecLa.  Ipse  ScoLus  I.  d.  quivst. 
3.  a  mim.  14.  solviL  varia  loca  Pliilosophi, 
quye  parli  opposiLce  favere  videnLur,  eL  alia 
argumenLa  expedit  1.  rf.  9«»«^.  3.  a  num. 

II.  quae  onmia  recoIIigiL  Philippus  Faber 
Theorem.  95.  cap.  5.  et  Q>. 

34.  (fi)  Prxterea  ille  conceptus,  cui  alii  attri- 
buuntur,  eLc.  Ilac  LerLia  raLione  videlur 
SooLus  negare  analogiam  enLis  in  ordine 
ad  Deum,  eL  creaLuras  ;  sed  jam  oslendi, 


nolabili  uILimo,  id  inl.elligendum  essc  de 
analogia  excludenLe  univocaLionem.  Quod 
hic  aiL  nullum  concepLum  haberi  pro  nunc 
de  Deo  perfecLiorem  concepLu  creaLurae, 
videLur  conlra  ipsum  1.  d.  3.  quasst.  2.  nmn. 
29.  ubi  doceL  Deum  eLiani  pro  Iioc  sLaLu, 
esse  primum  cogniLum,  primiLaLe  perfec- 
Lionis  simpliciLcr  ,  eL  probaL  ex  Phil.  10. 
Ethic.  quia  hac  raLione  posuil  feliciLaLem 
naLuralem  in  conLemplaLione  subsLanLia- 
rum  separaLarum.  RcspondeLur  primo,  du- 
bium  esse  quid  hicinLendaLScoLus,  quia  Lo- 
Lus  ejus  discursus  Lribus  raLionibus  videLur 
eo  Lendere,  uL  probeL  nuUum  concepLum 
proprium  Dei,  uL  esL  h:rc  essenLia,  causari 
a  concepLu  creaLura?  ,  quia  sic  effecLus 
excedereL  causam  ;  eL  sic  nulki  esL  conLra- 
dicLio  ,  quia  loco  cilaLo  loquiLur  deconcepLu 
Dei  comnmni,  sed  appropriaLo,  cujusmodi 
esL  concepLus  enlis  inliniLi,  et  omnium  per- 
fecLionum  simpIiciLer.  De  quo  vide  ipsum 
ibi  nu7n.  17.  lloc  sensu  sLabiL  analogia, 
quia  creaLurse  aLLribuenLur  ad  illum  con- 
ceplum  ex  communibus  facLum  proprium 
Dej,  qui  perfecLior  esl  conceptibus  earum. 

Quod  vero  haec  sit  mens  ScoLi  hic  suade- 
Lur,  quia  aiL  concepLum  subsLantise  esse 
perfccLiorem  quocuraque  concepLu  acciden- 
Lis,  eL  sic  accidentia  illi  attribui  analogice; 
et  lamen  conceptus  subsLantiie  pro  hoc  sta- 
tu  causatur  ex  concepLu,  vel  p:i  phantas- 
mata  accidenLium  sensibilium,  si3 1  con- 
cepLus  de  Deo,  per  species,  vel  concejrLus 
creaLurarum  ,  ergo  cum  negaL  concepLum 
perfecLiorem  haberi  de  Deo,  quam  de  crea- 
Lura,  non  loquiLur  dc  concepLu  confuso  ap- 
propriaLo  Dei  (alioquin  idem  dicerel  de  con- 
ccpLu  subsLanLiae  respecLu  accidenlium)  sed 
de  proprio  concepLu  Dei,  uLestluec  essen- 
Lia. 

Secundo,  dici  poLesL  (eL  forte  magis  ad 
liLleram,  quia  raLio  DocLoris  huc  LendiL) 
quod  loquiLur  eiiani  de  concepLu  confuso 
Dei,  qui  videLur  imperfecLior  conceplu 
creaLurse ;  Lum  quia  esL  effecLus  sequivo- 
cus  eju-^,  uL  hic  aiL  DucLor  ;  Lum  eLiam, 
quia  conLineLur  in  concepLu  creafurse,  ut 
communis  in  proprio,  el  speciali  ,   el  sic 


An   pi 

hoc  sta 

concepl 

de  Dec 

perfccti 

esse   pos 

omni  cc 

ceptu 

creaturi 


A  lia  e.x 

sitio  Sc 

ti,   fo\ 

prceft 

renda. 


QU.^STIO  XXII 


05-; 


3*1. 
,  ad  al- 
ibntio- 
n  ana- 
'iip  suf- 
.1  ohjec- 
um  ad 
lOr/  fil 
riOutio 
se  per- 
tius,  li- 
'A  ejus 
%crptus 
wn  sit 
•fc  tior 
ncepti- 
s  eorum, 
•B  attri- 
unlur. 


•il. 


censetur  poLenlialis,  et  pars  ejus,  et  conse- 
quenter  imperfeclior  ipso.  Quando  ergo  di- 
cil  loco  cit.  Deum  esse  primum  cognitum 
primilale  perfectionis,  vult  quod  cognitio 
Dei  sit  objective  perfectior  cognitione  crea- 
lurae,  sicut  et  cognitio  cujuscumqueobjecti 
perfectioris,  perfeclior  est  cognitione  mi- 
nus  perfectorum.  Inde  tamen  non  habelur 
cognitionem'esse  intrinsece  perfectiorem, 
nisi  illa  objecta  perfectiora  proportionentur 
potentiis  in  ratione  intelligibilium,  sicut 
imperfectiora.  Quod  in  prsesenti  non  fit, 
quia  sola  sen>ibilia,  el  eorum  quidditas, 
proporlionatur  noslro  inlellectui  pro  lioc 
statu  ;  reliqua  autem  cognoscimus  per 
species  liorum,  ut  Oitendi  ad  quacsl.  17. 

Adde  etiam,  conceptum  entis,  quidicitur 
'  de  Deo,  dici  perfectiorem  permissive  ,  quia 
compatitur  cum  infiiiitate;  et  juxta  lioc 
,  forte  fil  attributio  conceptus  creaturarum 
ad  ip^um  ;  vel  sufficit  ad  altributionem 
analogiae,  quod  objecta  concepta  atlri- 
buanlur  ad  aliquid  ,  etsi  eorum  conceptus 
sint  perfectiores  conceptu  illius ;  et  sic 
creatura3  attribuuntur  Deo,  quia  sufficit 
qualiscumqueattribulioad  Iiancanalogiam, 
quandoquidem  (ut  tenet  Doctor  ex  Phil.) 
etiam  intcr  species  ejusdem  generis  repe- 
riatur. 

Dices,  si  hic  esset  sensus  Doctoris,  idem 
diceret  de  conceplu  substanliae  respectu 
accidentium,  scilicet  quod  esset  imper- 
fectior.  Respondetur,  arguendo  locutus  est 
secundum  sententiam  communem  alio- 
rum,  tenentium  substantiae  dari  proprias 
species;  et  sic  ejus  cognitio  perfectior  erit 
cognitione  accidentium  ,  al  secundum  nul- 
los  datur  propria  species  Dei.  Fateor  ni- 
hil  hic  certum,  ideo  conjecturis  utor,  sed 
non  leviter  fundatis. 

CONCLUSIO    IV 

Ens  esse  nnivocum  siibslantise,  et  accidenti. 

{^)Quodaulem  conceplus  entis  sil  commu- 
nis,  etc.  Probat  trdjus  rationibusclaris  ens 
esse  univocum  substantiae,  et  accidenti ;  et 
ideui  probant  raliones  allatae  pro  conclu- 


sione  prcecedenti  ;  eadem  etiam  difficultas, 

et    argumenta    contra   utramque  conclu- 

sionem  occurrunt,   eodemque  modo    sol 

vuntur,  ideo  hic  non  haereo. 

(t)    Ad  jrimum  principale  dicendum,  etc.  ^ 

Quod  liic  ait  Deum  secundum  se  inlelligi-    Deus  est 

1  M  1    •    ,    ,1      .  .  .      intelligihi 

bilem  esse  ab  mtellectu  nostro,  smespecie,  ussinespe- 
vel  lumine  medio,  sane  intelligendum  est;  J/o^/uiS-" 
non  enim  vult  quod  intellectus  suisviribus  ^'*- 
Deum  in  se  videre  possit,  quia  oppositum 
habet  (?2<a??/.  1.  Prol.  ct  qiiodlib.  14  et  2. 
dist.  3.  quaeat.  9.  et2.dist.\.  quaext.2.tium. 
16.  et  4.  dist.  49.  qusest.  11.  num.  9.  et  defi- 
nitur  in  Concil.  Viennensi  Clem.  Ad  nos- 
tmm,  de  llaeret.  Sed  quod  elevari  possit 
intrinsece,  vel  extrinsece,  ut  eum  in  se  vi- 
dere  possit,  quomodo  Beati  de  facto  eum 
vidont.  llic  fateor  negatluraenintrinsecura 
gloriae  esse  necessarium,  et  idem  tenere 
videtur  w  4.  c?gs<.  43  qusest.  \\.  num.  5. 
quod  probabile  e.st  ,  et  conforme  dictae 
Clem.  ad  nostram,  quia  non  definit  dari  lu- 
men  inha^rens  ;  unde  satis  temere  docet 
CAiQiQ.r\.\.  part.quaest.  \2.  arlic.  5.  hanc 
sententiam  Scoli  non  posse  sustineri,  quia 
oppositum  (inquit)  amplexa  est  Ecclesia. 
Sed  probabilius  est,  ponendum  esse  lumen 
inhaerens  ad  Deum  videndum,  elsi  nihil  id 
convincat,  et  ideo  ponit  illud  Scotus  1. 
dist.  17.  quaest.  3.  fin.  et  3.  dist  14.  qiiaest. 
\.  artic.  3. 


QU.^STIO  XXII 

Ulrum  singulare  sit  ab  intelleclu  nostro 
per  se  intdlirjihile 


Aristot.  \.  Physic.  te.vt.  49.  et  5.  Metcph.  cap. 
9.  ei  3.  de  Amma,cap.  4.  text.  9.  Averr.  comm. 
9.  Themist.  cap.  20.  D.Thom.  1.  p.  qucest.  12. 
art.  4.  el  Si].  art.  1 .  Cajet.  ibid.  Mirandulan. 
de  Evers.  siiigular.  certam.  lib.  23.  sect.  4. 
Alexand.  et  Philop.  3.  de  Anima,  cap.  8.  Au- 
reol.  in  1.  dist.  35.  qucesi.  4.  art.  1.  Richard. 
in  2.  dist.  24.  qucest.  4.  Durand.  dist.  6.  q.  7. 
Gregor.  in  1.  dist.  3.  qucest.  1.  arl.  1.  liurlieus, 
Thienens.  circa  locum  I.  Physic.  supr.  Jsiadan. 
3.  de  Anima,   qucest.  11.  Apolliaaris  qucest.  12. 


628 


DE  ANIMA 


Suarez  Ub.  4.  cap.  3.  Conimbr.  3.  de  Anima, 
cap.  5.  qu(vst.  4.  art.  l.  Ferr.  1.  cont.  Gcnt. 
cap.  65.  Argent.  m  4.  dist.  50.  qua^st.  1.  art. 
"2.  Capreol.  in  1.  dist.  33.  <?■  2.  Aversa  tom.  2. 
quwst.  53.  secf.   4. 

Et  videlur  quod  non  :  quia  quod  quid 
est,  est  proprium  objectum  intellectus 
nostri ;  sed  singulare,  inquantum  sin- 
gulare,  non  habet  quod  quid  est,  vel 
quidditatem ;  ergo,  etc.  Probatio  mino- 
ris,  quia  si  haberet  quidditatem,  esset 
defmibile,  et  per  consequens  de  ipso 
posset  esse  scientia ;  hoc  autem  est  fal- 
sum  ,  quia  scientia  esset  corruptibilis, 
sicut  et  scibile.  Similiter  essent   scien 


distlncte    singulare ,  quia   esset  indis- 
tincta,  et  confusa.  Si  autem  esset  sin- 
gularis  ipsius  primo  ,  et  ex  consequenti 
universalis,  quot  esscnt  species  singuki- 
rium,   tot   essent  universalia  ,  et  multi- 
pUcarentur  species  in  infinitum,  si  de- 
berent  cognosci    omnia    singularia.   Si 
autem  dicas,  quod  non  est  eadem  utris- 
que,  sicut  per  unum  singulare,  genera- 
tur  species  universalis,  sic  per  omnia ; 
et  sic  unius  singularis   essent  species 
infmita3,  vel  eadeni  intenderelur,  cum 
possint  esse  singularia  infmita. 

Contra,    quidquid  est  perfectionis  in  fum!'^^' 


'  al.  arti 
fex. 


ti«   infmita?,  sicut  singularia    possunt     potentia  cognitiva  inferiori,  scilicet  sen- 


multiplicari  in  infmitum. 

Prajterea,  sensus  est  particularium, 
intellectus  universalium,  2.  de  Anima, 
text.  GO.  et  sic  de  multis  auctoritatibus. 
Pra3terea,  diversorum  objectorum  di- 
versee  sunt  potenti»  cognitiv^  ;  sed  uni- 
versale,  et  singulare,  sunt  objecta  di- 
versa  ;  igitur,  etc.   — — 

Prgeterea,  si  singulare  posset  intelligi, 

tunc  habens  perfectam  cognitionem  de 

specie  speciahssima,  nondum  intellige- 

ret  singulare,  sed  esset  in  potentia  ad 

intellectionem   ejus,  quod  est  falsum , 

qnia  agens  artificiale  non  dirigitur  in 

agendo,  nisi  cognoscat  agibile  perfecte, 

•  sed  *  agens  habens  tantum  cognitionem 

domus  in  universali,  potest  facere  do- 

mum  hanc  directe  ;  ergo   ad  cognitio- 

nem  intellectualem   speciei  specialissi- 

mJB,  sequitur  sufficiens  cognitio  singu- 

laris,  imo  in  ea  includitur. 

Praiterea,  aut  per  eamdem  speciem 
intelligitur  cum  universali,  aut  per 
aliam  ;  non  per  eamdem  ,  quia  eadem 
species  non  potest  reprajsentarediversa, 
sub  oppositis  rationibus,  quales  sunt  ra- 
tiones  distincti,  et  indistincti,  qu«  con- 
veniunt  universali,  et  singulari.  Si  au- 
tem  esset  eadem,  et  esset  universalis 
primo  ,  nullo  modo  posset  repraesentare 


sitiva,  est  in  superiori,  sciUcet  intellec- 
tiva,  quc^  superior  est ;  sed  perfectionis 
est  cognoscere  singulare  distincte,  quod 
convenit  sensui ;  igitur,  etc.  Pr^terea, 
intellectus  compositus  prresupponit  sim- 
plicem;  sed  intellectus  componit  uni- 
versale  cum  singulari,  et  cognoscit 
compositum ,  ut  cum  dicitur,  Socrates 
est  homo  ;  ergo  cognoscit  utrumque. 
Preeterea,  proprium  motivum  est  phan- 
tasma,  quod  est  singulare,sed  quod  mo- 
vet  intellectum,  est  objectum  ejus  ;  igi- 
tur,  etc. 

RESOLUTIO 

Sententia  D.  Thomje  ideo  intellectum 
non  intelligere  singulare  materiale, 
quia  materia  est  singularitatis  prin- 
cipium,  et  nonpotest  intelligere,  nisi 
ahstrahendo  a  materia,  rejicitur.  Vide 
Doct.  quodl.  13.  art.  2.  et  3.  d.  14. 
qua3st.  3.  ad  ult.  et  2.  d.  3.  q.  11. 
num.  9.  et  d.  9.  quii^st.  2.  num.  35. 
et4.  d.  45.qu8est.3.  num.  21.  et7. 
Metaph.  qu«st.  15. 


I 


3 

1.  p.  c 

Bl 


(a)     Ad  istam  quii3stionem  dicunt  qui- 

^  '  1.  I 

dam,   scilicet  Thomas,  et  Themistius,  art 

,       .       Thm 
quod   intellectus  noster  pro  statu  vi£e,  mc  lil 

20 

non  potest  cognoscere  singulare,   quia 


QU^STIO  XXII 


629 


secundum  ipsum  materia  est  principium 
singularitalis ;  sed  intellectus  noster 
niiiil  intelligit,  nisi  per  abstractionem  a 
materia,  et  a  conditionibus  materias , 
abstractum  autcm  a  materia  individuali. 


tantum  per  reflexionem.  Praeterea,  in- 
telligere  singulare,  scilicet  per  reflexio- 
nem,  aut  hoc  est  per  speciem  intelligi- 
bilem,  aut  pliantasiabiiem  ;  non  primo 
modo,  quia  illa  est  in  intellectu  reprae 


non  est  singulare ;  ergo  universale  est     sentaliva  quidditatis  absolute  ;  non  se- 


I 


abentur 
arii)  u- 
prwmis- 
Magts- 
'0  Sent. 
ile  c.    7. 


ab  intellectu  nostro  primo  intelligibile. 
Dicunt  tamen  quod  per  reflexionem  po- 
test  intelligere  universaleV  quia  licet 
species  intelligibiles  sint  in  intellectu 
nostro,  tamen  per  eas  non  potest  intelli- 
gere,  nisi  intuendo  objectum  universale 
in  ipso  phantasmate,  quod  est  reprae- 
sentativum  singularis  primo. 

Sed  contra  hoc  procedendum  est  hoc 
modo,  primo  destruendo  suum  princi- 
pium  individuationis  ;  unde  excommu- 
nicatus  est  Parisiis  iste  articulus,  quod 
non  possint  esse  plura  individua  ejus- 
dem  speciei  propter  defectum  materia3. 

Pra3terea,   ipsimet    concedunt    quod 


cundo  modo,  quia  illud  lantum  movet 
phantasiam,  non  intellectum,  cum  ita 
non  sit  in  intellectu  ,  et  per  consequens 
non  potost  esse  principium   intelligendi 


singulare. 


RESOLUTIO 


Singulare  est  a  nobis  intelligibile  secun- 
dum  se.  Secunda,  est  intelligibile  pro 
lioc  statu.  Tertia,  singulare  sub pro- 
pria  ratione  potest  cognosci  pro  hoc 
statu . 

(b)    Dicendum  ergo,  quod  singulare  est  ^    \ 
a  nobis  intelligibile  secundum  se,  qu'a 


Coacl.  1. 


singularitas  secundum  se  non  repugnat     intelligibilitas  sequitur  entitatem  ;  quod 


intellectui,  cum  anima  se  possit  intelli- 
gere,  sed  materia  individualis  non  addit 
aliud  supra  naturam  speciei,  nisi  sin- 
gularitatem  ;  materia  autem  specifica 
est  intelligibilis,  quia  est  de  quidditate 
speciei  malerialis,  quse  primo  est  intel- 
ligibilis  secundum  eum  ;  ergo  materias 
singulari  non  repugnat  intelligibilitas. 
Praeterea,contra  modum  abstrahendi, 
quem  ipsi  ponunt,  arguilur  sic :  abs- 
tractio  universalis  a  singulari,  fit  ab  in- 
tellectu  possil)ili,  non  auteni  ab  agente, 
cujus   est  abstrahere  speciem,  a  phan- 


ergo  secundum  se  non  diminuit  de  ra- 
tlone  entis,  nec  intelligibilitatis ;  sed 
singulare  secundum  se  non  diminuit 
de  ratione  entis,  imo  est  ens  actu  per- 
fectum,  unde  in  Prxdicament .  et  7. 
Metaph.  dicitur,  quod  singulare  subjec- 
tum  est  maxime  substantia  ;  igitur. 
PriBterea,  illud    quod    secundum  se  Smguiare 

posse  nitcl- 

non  est  intelligibile,  a  nullo  intellectu      1^9^- 
potest  inlelligi ;  sed  singulare,  ut  singu- 
lare,  ab  aliquointellectu  potest  intelligi, 
ut  ab  intellectu  divino,  et  Angelico ;  igi- 
tur.  Pra^terea,  sine:ulare  nihil  addit  ul- 


tasmate  tantum  ;  sed  impossibileest  abs-     tra  universale,  nisi  gradum  singularita- 


trahere  universalia  a  singulari,  non  co- 
gnilo  singulari,  aliter  enim  abstraheret 
ignorando  a  quo  abstraheret ;  igitur. 

Pra^terea,  secundum  ipsos  intellectus 
noster  non  potest  intelligere,  nisi  con- 
vertendo  se  ad  phantasmata,  sed  sic  se 
converlendo,  inlelligit  singulare  ;  ergo 
non  potest  intelligere  universale,  nisi 
simul  intelligat  singulare;    non   ergo 


tis,  sed  non  excluditur  ab  intelligente 
ratione  universalitatis  in  eo  contentas, 
nec  etiam  ratione  gradus  singularitatis , 
quia  mulla  singularia,  ut  Angeli,  et  ani- 
mae  separatee,  et  alia  inferiora,  intelli- 
guntur  ab  intellectu  divino  ;  igilur,  etc. 
(c)  Secundo,  dico  quod  singulare  est  a 
nobis  intelligibile  pro  statu  isto.  Proba- 
tio,  sicut  enim  conclusiones  cognosci-. 


Concl.   t. 


630  DE  AiNlMA 

mus  Syllogismo,   ita   principia    Induc-  propria  singularis ,    quia   potentia    co- 

tione,   2,  Prior.  cap.  29.  1.   Top.  c.  10.  gnoscens  aliquod  subjeclum  subpropria 

vide  Tartar.  ibi,  sed  Inductio  est  proces-  ratione,  potest  ipsum  cognoscere,  el  ab 

sus  a  singularibus  ad  universalia,   sic  aliis  distinguere,circ'umscripto  quocum- 

autem  discurrere  pertinet  solum  ad  in-  que  alio  non  habente   istam  rationem  ; 

tellectum  ;   ergo    cognoscit   singularia.  sed  manente  propria  ratione  singulari- 

Nil  voH-  Pragterea,  incogniia  non  possumus  dili-  tatis,  ablatis  aliis,  non  possemus  disiin- 

tiim    011171  ,  T^        1  .  1  .,,-,• 

pnvcogni-  gere,   secundum   B.   August.    sed   per  guere  inter  duo  singularia.  nec  per  sen- 

'""'■  prius  diliginuis  singulare,  quam  univer-  sum,  nec  per  intellectum  ,  igitur.  Pro- ' 

sale  ,  quia  pra?ceptum  est  magis  respectu  batio  minoris,  quia  potentia  cognoscens 

singularis,  quam  universalis,  unde  inl.  objectum  suum,secundum  aliquam  uni- 

Canonica  Joannis :  Qui  non  diligit  frcfi-  tatem,  potest  ipsum  distinguere  ab  omni 

trem  suum,  qiiemvidet,  Denvi  queninon  alio,   quod  non  habet   istam  unitatem  ; 

vldet,  quomodopotest  diligere.  sed   unum   singulare   non  habet  unita- 

5.  Si  dicas,  quod  ad  dilectionem  singu-  tem,  et  individuitatem  essentialem  aite- 

d.  i2.'q  4!  laris,   sufficit  cognitio  universalis  ,  non  rius  ,  et  tamen  nec  sensu,  nec  intellectu 

videtur,  quia  sic  sequeretur,  quod  co-  distinguere  potest  inter  duo  singularia, 

gnitio  universalis  sufficeret  ad  diligen-  circumscripta   distinctione   accidentali, 

dum  tale  singulare,  quod  nunquam  fuit  quge  est   per  locum,   figuram,  tempus, 

cognitum  a  sensu,   quod  videtur  absur-  magnitudinem,  colorem,  et  sic  de  aliis. 

dum.Praeterea,  cognoscens  differentiam  Exemplum,    si  proponantur  visui  duo  pe  quo  2 

extremorum,   cognoscit    extrema  ;    sed  alba,  vel  intellectuiduo  singularia  qufe- ^/4/^' ^ 

intellectus  cognoscit  differentiam   uni-  cumque,  quas  in  rei  veritate  essent  dis- 

versalis  a  singulari ;  igitur,  etc.  tincta  essentialiter,  si  tamen  omnino  ha- 

Pr^terea,nulli  non  intellecto  a  nobis,  berent  consimilia  accidentia,  ut  locum, 

possumus  nomen  imponere,  voces  enim  utpote  duo  corpora  in  eodem  loco,  vel 

notaR  sunt  earum passionum  quxsuntin  duo  radii  in  mcdio  eodem,  et  haberent 

anima  ,  sed  intellectus  noster,  vel  nos,  figuram  omnino  consimilem,  et  magni- 

mediante  intellectu,  imponimus  nomina  tudinem,  et  colorem,  et  sic  de  aliis  con- 

singularibus  ;  igitur.  Prgeterea,  experi-  ditionibus  enumeratis,   nec  intellectus, 

mur  nos  cognoscere  singularia,  vel  co-  nec  sensus  inter  ista  distingueret ,  sed 

gnoscimus  ;  hoc  autem  non  est  per  po-  judicaret  esseunum  ;  ergoneutereorum 

tentiam   sensitivam  ,   quia  non  est  re-  cognoscit   quodlibet    istorum     singula- 

flexiva  super  actuni  suum  ;  ergo  per  in-  rium,  secundum  propriam  rationem  sin- 

tellectum  cognoscimus   nos  cognoscere  gularitatis.  Causa  autem  hujus  est ,  quia 

singulare ;  sed  intellectus  non  potest  co-  idem  est  principium  agendi,  et  assimi- 
gnoscere  se  cognoscere  singulare,  nisi  landi,  quia  agens  intendit  assimilare 
ipsum  singulare  cognoscatur ,  quia  ac-     patiens  sibi ,  et  hoc  specialiter  est  verum  , 

tus  quo  primo  cognoscitur   singulare,     in  cognitione,  quas  fit  per  assimilatio-  d.  "^.  q. 
est  repraesentativum  singularitatis  tan-     nem  ;  sed  principium  assimilandi  non  a.  43.  c 
CoacL':j    quam  ejus  similitudo  vera,  magis  quam     est  singulare,  ut  singulare,  imo  magis 


'^''o^nunc    species  singularis;igilur,  etc.  distinguendi,  (quia  in  singularitate  dif- 

non  potest  /d)     Tcrtio,    dico  quod    nulla  polenlia  ferunt   singularia)    sed   magis    natura 

cognosci     v  /  '  ^  i^  o  /  d 

sub  pro'   nostra,  nec  sensitiva,   nec  intellectiva  communis,   in   qua  conveniunt ;    ergo 

priaratio-  •  ■  ,  .  .      • 

ne «m^u/a- potest  cognoscere  smgulare  sub  ratione  smgulare,  ut  singulare  non  est  princi- 

ris. 


1 


QU.^STIO  XXII 


631 


pium  cognoscendi  nec  in  sensu,  nec  in     ideo  sensus  magis  determinative  cognos- 
inlellectu.  cit  singulare,  quia  cognoscit    per  ejus 

Contra  hoc  posset  argui ;  numerus  est     essentiam  pra^sentem,  et  actualitatem, 
sensibiie  per  se,  cum  sit  sensil)ile  com- 
mune,    secundum   Philosophum    2.  de 
Anima,  cap.  5.6.  sed  numerus  non  est 


non  autem  quidditatem  absolutam. 
RESOLUTIO 


Ad  pri- 

>.Ul)). 

Sensibile 
')n)n)U))e 
1)1  faot 
ro]))'ia  m 
tecicm . 
.  d.  12.  q. 


k 


nisi  pluralitas  unitatum  ;  ergo  qufelibet 
unilas  est  sensibilis.  Pra^terea,  species 
gignitur  ab  objecto  inquanfum  singula- 
re,  quia  actiones  sunt  singularium  ;  sed 
species  repraesentat  id  a  quo  gignitur,et 
sub  eadem  ratione  ,  igitur.  Pra^terea, 
sccundum  prcTdicta,  sequeretur  ({uod 
sensus  non  magit  determinate  cognos- 
ceret  singulare  quam  intellectus,  quod 
est  contra  Philosophum  in  pliiribus  lo- 
cis. 

Atl  primum,  dicendum  quod  sensibi- 
le  commune  non  facit  propriam  speciem 
in  sensu,  per  quam  faciat  ad  substan- 
liam  immutationis,  sicut  sensibile  pro- 
prium,  sed  tantum  facit  ad  differentiam 
immutationis,  et  ideo  non  sentitur  nu- 
merus,  nec  ejus  unilas,  nisi  medianti- 
bus  qualitatibus  sensibilibus  ;  sic  ergo 
nec  sentimus  duo  singularia  ratione  sua3 


Dho  modi  intelligcndi  singularc  ;  alter 
negnndo  speciem  intelUgibilem,  sed 
ponendo  solum  phantasma  ;  alter 
admittendo  spccies  intelligibiles,  de 
quo  supra,  q.  17. 

(e)     Quarto,  dico  quantum  ad  modum  ^     ^* 

.    ,    ...  ,.     .  ,  I^e  quo  su- 

intelligendi  singulare  ,  quod  si  non  po-  P'»  q-  i7. 
namus  speciem  in  intellectu,sed  tantum 
in  phantasmate,  sicut  natura  in  agendo    xatura 
non  intendit  universale,  quia  ffenerato  '"'"'"' '"- 

°  tenchtpro- 

corpore,  quod  est  universalius,quam  ani-  (^^cer-j  na- 

,  ,  ,  liira))i    i)i 

matum,vel  homo,  non  procederet  ad  ge-  supposHo. 
nerationem  animalis,  vel  hominis  ;  nec 
primo  intendit  singulare  signatum,  vel 
expressum,  quia  generato  unico  singula- 
ri,cessaret  actio  naturas,  qua3  ambofalsa 
sunt,  ut  patet  ad  sensum  ;  sed  pri- 
mo  intendit  producere  naturam  in  ali- 
quo  supposito,  et  hoc  est  individuum  va- 


singularitatis,  in  quantum  duo,  sed  ut  gum,  sic  repr^sentandospeciesinphan 
distincta  suntvel  loco,  vel  magnitudine,  tasia,  primo  reprEesentat  singulare  va 
vel  figura,  vel  tempore ,  et  sic  de   aliis     gum,     secundum    quod    primo  fertur 


d  secu)i- 
du))i 

ingulari- 
V  no)i  est 
itio  agen- 
,sed  con- 
dilio. 


msus  cst 
ngula- 
\U7n  in- 
it  ve,  in- 
Hleclus 
iam  ahs- 
^acdve. 


conditionibus  superius  enumeratis,  vel 
aliis  accidentibus. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  singularitas 
bene  est  ratio,  vel  conditio  agentis  ,  sed 
non  est  ratio  agendi,  imo  formalis  ratio 
agendi  est  natura,  qure  est  siniilis  in 
diversis;  et  ha^c  est  ratio  quam  debet  re- 
praesentare  species  genita,  non  autem 
conditio  agentis. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  sensus  co- 
gnoscit  tantum   singulare  intuitive,  et 


cognitio  intellectus.  Et  hoc  patet,  quia 
aliquando  intelligimus  aliquod  singula- 
re,  ignorato  in  qua  specic  sit ;  secundo, 
reprtesentat  naturam  absolute,  quando 
scilicet  intellectus  fertur  in  naturam 
non  considerando  cjus  singularitatem. 
Tertio,  reflectendo  considerationem  na- 

,  ,     .  ....  Quoniodo 

turag  ad  circumstantias  signatas,    et  ip-  cognosci- 
sam  per  ipsasdeterminando,individuum   viduum 
signalum  possumus  intelligere,quia  est  '^"S!"** 
hlc,  et  nunc,  et  in  tali  figura,  et  magni- 


non  abstractive,  sed  intelleclus  utroque  tudine,  etc.  Descriptio  autem  talis,quam 

modo  ,  et  ideo  dicitur  per  appropriatio-  possumus  habere  de  singulari,  vel  con- 

nem,  quod  scnsus  est  singularium,  non  ceptus  proprius  quicumque,  non  repu- 

universalium  cognoscitivus  ,  sicut  intel-  gnat  alteri  contradictorie,  sedconceptus 

lectus  qui  est  utriusque  cognitivus;  et  proprius  sub  propria  singularitate  alte- 


632 


DE  ANIMA 


9. 

Quomodo 
inleUigi- 

tur  si7igu- 
are. 


Ad  Tpri- 
mam. 
Singulare 
quo  sensu 
non  esl  ob- 
lectum  nos 
Iri  intel- 
jecius. 


rius,  repugnat ;  modum  autem  pra^dic- 
tum  intelligendi  singulare  ponit  Arisio- 
teles  i.  Phi/sic.  text.  4.  Dictus  autem 
modus  intelligendi  non  est  simplex,  ut 
dictum  est,  sed  est  composilus  ex  con- 
ceptibus  multarum  circumstantiarum 
universali  conceptui  additis,  et  hoc  pa- 
tet  experimento  ;  sicutenim  resipsas  in- 
telligimus,  sic  significamus  et  exprimi- 
musaliis  ;  sed  conceptum  singularis  si- 
gnati  nullo  alio  modo  exprimimus, 
quam  prcedicto  modo,  nec  alios  aliter 
scimus  docere,  unde  dicimus  :  Socrates 
est  unus  homo  albus,  crispus,  longus, 
etc.  ut  quilibet  experitur  in  seipso.etc. 

Si  vero  ponamus  speciem  in  intellec- 
tu,  dicendum  quod  hujusmodi  species 
duplicem  singularilatem  habet  ;    unam 
a  subjecto,  quia  est  in  intellectu  singu- 
lari,    et  hanc    semper  habet  ;  et  aliam 
ab  objecto,   a  quo    imprimitur  saltem 
primo,  licet  per  operationem   intellec- 
tus  agentis  abstrahatur    a   conditioni- 
bus  individuantibus  :  et  sic  primo   re- 
praesentat  naturam  in  individuo   vago, 
quia  illud  se  primo  offert  intellectui ;  se- 
cundo,naturam  absolute;  tertio,   ipsam 
intellectus  determinat,  addendo  sibi  cir- 
cumstantias    singulares  pr«dictas  ,   et 
sic  intelligit  singulare   signatum,    non 
sub  ratione  propriae    singularitatis,  ut 
dictum  est.  Quod  tali  ordine  fiat  cogni- 
tio   in  intellectu,  patet  per    prasdicta , 
quia  si  ars,  et  cognitiointellectualis  imi- 
tatur  naturam,  ut  dicitur  2.  Physicor. 
text.  comm.  22.  Dictum  est  autem  quod 
natura  primo   intendit  individuum  va- 
gum  ;  secundo,  naturam  in  ipso  ;  tertio, 
individuum  signatum,quia  est  terminus 
generationis;  ergo  talis  eritmodus  intel- 
ligendi,sive  species  ponatur  in  intellec- 
tu,  sive  non. 

Ad  rationes  principales  in  oppositum. 

Ad  primum,   dicendum  quod    verum 
est,  quod  quid  est  objectum  primum  in- 


Ad  u 


tellectus  nostri,  vel  prius  quam  singu- 
lare  signatum,  vel  singulare  sub  ratio- 
ne  propria  singularitatis,  imo  ut  sic, 
non  est  objectum  intellectus  per  se,  et 
ideo  nec  defmitur,  nec  cadit  per  se  sub 
scientia ,  tamen  ahquo  modo  cognosci- 
mus  ipsum  reflectendo,ut  dictum  est. 
Ad  onmes  auctoritates  Philosophi,dicen-  'X^iguia- 
dum  quod  sensus  est  singularium  cump^7/i/r*r 
priecisione,  quia  non  estuniversalium  ; 
intellectus  autem  non,  quia  est  cognos- 
citivus  utriusque,  et  sic  ad  alias. 

Ad  aliud,  dicendum  quod  major  est  De  quo  '. 
vera  de  objectis  omnino  disparatis,  ut  an.'  26. 
color  et  sonus,  non  autem  de  objeclis 
subordinatis,  imo  quod  est  primum  ob- 
jectum  potentiae  inferioris  est  per  se 
objeclum,  licct  non  primo  potentiae  su- 
perioris ,  ut  patet  de  objecto  sensus  par- 
ticularis,  et  sensus  communis ,  sic  au- 
tem  est  in  proposito. 

Ad  aliud  dicendum  :  Artifexprius  in-  ^^^^^^ 
telligit  naturam  domus  in  supposito  va- 
go,  et  ex  consequenti  in  hanc  domum 
et  per  accidens  ,  et  ideo  cognito  univer- 
sali,  per  accidens  intelligitur  singulare. 
Vel  aliter  dicendum,  quod  frtifex  co- 
gnito  universali  per  intellectum,  intel- 
ligit  singulare  signatum,circumstantio- 
nando  universale  pra^dicto  modo. 

Ad  aliud,dicendum  quod  per  eamdem  /J„(.'^" 
speciem,  aliter  tamen  consideratam,  in-  'eMruien 
telligimus  singulare,  et  universale,  quia  "75;,^", 
illa  species  primo  repra3sentat  naturam  ^""^'jj,''*"'' 
in  aliquo  supposito  ;  secundo,   naturam  re. 
absolute  ;  tertio  autem  cum   designatio- 
nibus  particularibus   circumstantionan- 
tibus  naturam,  et  singulare  signatum,  et 
sic  patet  solutio  quajstionis.    Vel   potest \\^^  ^ 
dici,  qtiod  si  intellectus  non  indiget  ni- 
si  specie,  qua3  est  in  phantasmate,   per 
speciem  singularis  intelligitur  univor- 
sale.   Nec  propler  hoc  sequitur,    quod 
quot  sunt  singularia,  tot  sunt  universa- 
lia,  quia  species  omniuui   singularium 


UID 


QU.ESTIO  XXII  633 

sis,  habetur  inter  articulos  ab  illa  damna- 
tos,  prsemissos  variis  editionibus  Magistri 
sentenliarum. 


Materia 
non  tndi- 
viduat. 
2.  d.  3  q. 
5.  et  q.  7. 
ad  1. 


non  reprfpsentantnisi  unum  universale. 
Ad  rationem  Thomas,  dicendum  quod 
materia  non  est  principium  individua- 
tionis,  ut  supponit,  sed  quando  Philoso- 
phus  loquitur  de  ista  materia,  vocat  ma- 
teriam,  designaliones  materiales,  vel 
singulares,  Unde  dicit  7.  Met.  text.  28. 
quod  in  dictis  per  accidens,  non  est  (b)  Dicendum  ergo,  quod  singulare,  etc 
idem  quod  quid  est,  cum  illo  cujus  est,      Probat  hanc  conclusionem  primo ,  quiasin 


CONCLUSIO    II 

Singulare  secundum  se  esse  inte'ligibile  a 
nobis  absolule 


I 


II. 


lyjicilur 
fandamen 

fum  D. 
Thom. 


et  vocat  postea  dicta  per  accidens,  mate- 
rialia. 

Praeterea,  dato  quod  materia  esset 
principiumindividuationis,  tamen  adhuc 
non  sequitur  quod  individuum  sit  igno- 
tum,  sicut  materia.  Si  enim  materia  di- 
citur  ignota,  quia  non  est  hfec  primo 
nota  ,  sicut  forma,  et  cognoscitur,  prius 
cognita  forma,  sic  etiam  singulare  si- 
gnatum  intelligitur,  ut  dictum  est,prius 
cognita  natura^circumstantionando  eam, 
ut  diclum  est  supra. 

ANNOTATIONES 

CONCLUSIO  I 

Falsum  est  singulare  non  esse  intelligibile 

(a)  Adistam  quxstionem,  etc.  D.  Thom.  I. 
part.  q.  8Q.  artic.  1.  tenet  singulare  mate- 
riale  non  csse  inlelligibile.  Quam  senten- 
liam  refulat  Doctor  quinque  ralionibus  cla- 
ris,  el  videri  polesl  locis  in  resolulione  ci- 
tatis,  ubi  easdein  parlim  exprimit.  parlim 
■  indicat.  Adde  conlra  fundamentum  D.Tlio- 
mae  adductum,  et  impugnatum  a  Doctore, 
quod  si  intelligil  maleriam,  quae  esl  pars 
composili,  essenon  intelligibilem,  sequitur 
inde  nullam  rem  naturalem  esse  inlellitji- 


gulare  est  perfectius  ens,  quam  universale; 
ergo  intelligibileperfectius.  Secundo,  sise- 
cundum  se  non  esset  intelligibile,  nec  a 
Deo  inLelligi  posset.  Tertio,  singulare 
nihil  addlt  universali,  nisi  singularita- 
tera,  qusenon  impedit  intellectionem,  alio- 
quin  nec  Angelus,  nec  anima  separata  in- 
telligere  possenl  singulare.  In  hac  conclu- 
sione  nulla  mihi  videtur  esse  controversia, 
si  inlelligatur  de  alio  statu  ab  isto. 

CONCLUSIO    III 

Singu^are  pro  hoc  statu  intelligitur 

(  )  Secunio,  dico  quod  singulare,  etc. 
Hanc  conclusionem  probat  quinque  ratio- 
nibus  pulcherrimis,  quse  etiam  sunt  claris- 
simse,  quibus  adde,  quod  nosler  inlellectus 
discernit  singulare  ab  universali  ;  ergo 
utrumque  novit.  Ilac  ratione  probat  Phil.3. 
de  Anima  text.  145.  dari  sensum  commu- 
nem ,  quia  cognoscit  extrema  sensibilia, 
quia  constat  discrimen  poni  inter  ea.  Item, 
voluntas  compescit  actura  cogitatricis  ; 
ergo  intellectuseura  novit,  sed  is  est  sin- 
gularis.  Prailcrea,  ars,  et  prudentia  perli- 
nent  ad  inlellectum,  et  sunt  circa  singu- 
lare,  ex  Phil.  3,  Elhic.  c.  3. 

Circa  quartam  rationem,  nola,  elsi  non 
possiraus  iraponere  noraen,  nisi  noto,  n3- 
men  tamen  possedislinctiussignificarerera 


12. 


D"  faclo 
cognosci  a 
iiobis  sin- 
gulare. 


bilem,  quia  oninis  talis  compusita  estex  ma-      nominatam  quam  ab  impjsitore  concipitur, 


teria,  etforma.  Sequitur  etiam  universalia 
malerialia  non  esse  inlelligibilia,  qaia  al- 
lera  pars  essenlialis  eorum  est  maleria  ;  si 
vero  iutelligat  de  raateria  sumpt:i  pro  indi- 
vidualitale,  soquilur  .\ngoIum  non  es.se  in- 


alias  non  possemus  pro  hoc  statu  nomen 
iraponere  substanliae,  quo  ipsa  distincte  si- 
gniticareLur.  Quod  f.lsuraest  ,  quia  audito 
noraine  homo,  .\ngelus,  vel  anima  separata 
intelligil  disliiicte,  quod  impjsitor  tant  im 


lelligibilera.  Confutalio,  quam  adducit  ibi      concepit  confuse,  scilicet  ut  subslans   tali- 
Scolus  ex  definitione  universilatis  Parisien-      bus  accidentibus,  Vide  Scotum  1.  d.  22.  q. 


iXomen  po- 
lesl  dis- 
tinctiui  si- 
gnificare, 
quani  im- 
losit  )rrem 
conce^tit. 


634 


DE  ANIMA 


1.  ubi  disputat  an  Deus  possit  nominari,no- 

mine  significante  hanc  essenliam. 

43.  Nota  secundo,  ex  Scoto  2.  dist.  5.  qudest. 

*  l.etW.  rt  9.  Met.  qufest.  15.  scientiam  esse 

duplicem,  abstractivam,  quae  abstraliit    ab 

abllvacH-  existentia  objecli,  et  intuitivara,   quoe  est 

]uUiva!^'  existentis,  qua  tale.  Prima  datur  de  singu- 

lari,  et  universali  (  etsi  communiter  sit  de 

universali)  quia  etiam  singulare  abstrahit 

ab  exislentia. 

Nota  tertio,  ex  Scoto  7.  Met.  qtixst.  15. 
%.de\.  singulare  dupliciter  considerari: 
uno  modo  ut  abstrahit  ab  accidentibus  om- 
nibus,  ut  ab  hic  et  nunc,  quantitate  et 
qualitate,  elc.  Et  sic  includit  tantum  hoec- 
ceitatem,  seu  individualitatem;  alio  modo, 
ut  subest  accidentibus  hic  et  nunc,  etc.  Lo- 
quimur  autem  de  singulari  materiali,quia 
nuUum  spiriLuale  pro  hoc  statu  intelligere 
possumus,  nisi  sub  conceptu  communi  en- 
tis,  vel  substantise,  vel  accidentis,  ut  sse- 
pius  insuperiorihus  ostensum  est.  Conclu- 
sio  intelligitur  de  singulari  secundo  sen- 
su,  in  quo  eam  satis  superque  probant 
rationes  Doctoris,  non  vero  in  primosensu, 
ut  constabit  ex  rationibus  conclusionis  se- 

quentis. 

Quod  vero  singulare  hoc  saltem  sensu 
intelligibile  sit  a  nobis  pro  hoc  statu,  prae- 
ter  Scotum  et  suos,  tenent  Gregor.    1.  diH. 

3.  q.2.art\.  lUchard.  2.   dist.   24.   qucest. 

4.  circa  3.priwc/j9.Durand.  2.d.  3.  ^.l.  Jan- 
dun.  3.  de  Anima,  qiur st.U.Fonscc.  qiuvst. 
13.  Palat.  cap.  4.  qnwst.  5.  quos  sequun- 
tur  Conimbr.  cap  8.  qu.vst.  5.  Suar.  lib. 
4..  de  Anima,  cap.  3.  Tolet.  3.  de  Anima, 
qusest.  r2. vide  Anton.Andr.  l.Met.  quoost. 
13.  ibi  et  Anton.  Tromb.  ibi  qusest.  7.  qui 
fuse  de  hoc  agunt.  Oppositam  sententiam 
luentur  piseter.  D.  Thom.  et  Themist.  cila- 
tus  Averr.comm  ^.Mirandula  lib.23.de ever- 
sionesingularis  certaminisa  sect.i.k\\veo\. 
/.  d.  35.  qusest.  4:  art.  i.  Capr.  ibi.quast.2. 
Cajet.  1.  part.  q.86. .ILgkl  quodlib.i.  qusest. 
0.  argumenta  Imjus  sentenlise  postea  sol- 
ventur. 


CONCLUSIO  IV 

NuHa  nostra  potentii  pro  nunc  inteUirjit 
singulare  qiia  laie  intrinsece,  seu  in- 
trinsecwi    indididxalHatem. 

(d)  Tertio,  dico  quod  nidla  potentia,  etc. 
Hanc  conclusionem  probat  unica  ratione 
efficacissima,quia  inler  duo  singularia  om- 
nino  similia  et  sequalia,  verbi  gralia,  duo 
ova  ejusdem  figuraj  seque  alba,  et  magna, 
vel  duo>  radios  lucis,  nec  sensus,  nec  in- 
tellectus  noster  discernere  polest;  ergo 
non  cognoscunt  rationos  intrinsecas 
singularitatis,  sed  tantum  per  extrin- 
seca,  et  sensibilia  communia,  seu  ac- 
cidentia  extrinseca,  alioquin  discernere- 
mus  duos  radios  se  penetrantes,  quod  fal- 
sum  est  ,  quia  judicaremus  esse  unum. 
Consequentia  patet,  quia  cognoscens  ali- 
quid  cognilione  sibipropria,  discernit  illud 
ab  omni  alio.  Cum  ergo  tantum  distingui- 
mus  unum  singulareab  alio  per  extrinse- 
ca  accidentia  ,  non  cognoscimus  de  eo,  nisi 
ista,  loquendo  de  conceptu  proprio.  Hinc 
habes,  falso  Suarez  superius  adducere  Sco- 
tum  pro  ea  sententia,  quoe  diciL  conceptum 
proprium,  et  distinclum  singularis  pro 
nunc  haberi  ;  tum  quia  hic  Scotus  expresse 
oppositum  tenet ;  tum  etiam  quia  loco  a 
Suar.  citato  4.  dist.  45.  qusest.  3.  idem  do- 
cet,  ac  etiam  2.  d.  3.  qumst.  1.  num.4. 

Solvuntur  argumenla  contra  has  conclu- 
siones 

Arguitur  primo,  3.  de  Anima,   text.    15. 
et  16.  habetur  materiale  non  esse  actu  in- 
telligibile,  sed  tantum  potentia  ;   ergo  sin- 
gulare  materiale  non  est  actu  intelligibile, 
sed  solum  ul  abstrahit  a  materia  ,  et  hoc 
est  ut  consideratur  in  universali.   Respon- 
delur,  probat  de  abstracliva    notilia,   de 
qua  ibi  agitur,  quia  singulare  non  est  actu 
hac  scientia  intelligibile,  nisi  per  abstrac- 
tionem  speciei;esl  [anien  intelligibileintui- 
tive  actupronunc  confuse,pro  alio   statu, 
distincte.Etquando  dicit  ibi  Aristotelesactu 
intelligibileesse  sine  materia,de  abstracti- 


14 


15. 


QU^STIO  XXII 


635 


Omne  sen- 
sibile  est 
intelligibi' 
le,  non  e 
contra. 


Materialia 
ul  sint  ac- 
iu  intfilli- 

gibilia, 

exuiint 
materiam. 
et  qvomo- 
do. 


16. 
\07i  ideo 
neganda 
sp<  cies, 
qiiod  sin- 
gulare    es- 
sel  per  se 
intelliqibi- 
le. 


va  loquiUir,et  per  materiam  intelligilmdi- 
vidualeni  diilerentiam,  alioquinnulla  res 
naturalis  intelligeretur  secundum  eum. 
Cum  etiam  ibidem  dividit  cognoscibilia  in 
sensibilia  et  inlelligibilia,  tantum  voluit 
aliqua  esse  inlelligibilia,  non  ^ensibilia, 
non  e  conlra.  .Similiter  explicandus  est  2. 
de  Ainma,  cap.  5.  ubi  ail  :  sensus  cst  sm- 
gularium,  intelleclus  universalium.  Vide 
Scolum  4.  d.  4.5.  qugest.  3.  ad.  2.  Rcspon- 
delur  ad  argumentum,  dicendo  lanlum 
velle  Aristotelem,  ut  malerialia  intelli- 
ganlur  requiri,  ut  exuant  materiam 
ut  sic  liant  similia  intellectui,  quod  fit 
per  speciem,  qua3  etiam  requiritur  forte 
ad  inluitivam  Iiorum  notitiam  ;  at  imma- 
terialia  secundum  se  similia  sunt  intellec- 
tui  ,  et  si  requiratur  species  ad  eorum  no- 
litiam  (probabile  est  quod  sic,  etiam  ad  in- 
tuitionem)  id  non  evenit  ut  assimilentur 
intellectui.  Quod  vero  hsec  solutio  sit  prsc- 
ferenda,  patet  quia  quantum  ad  abstracti- 
vam,  non  mngis  est  maleriale  polentia  in- 
telligibile,  quam  spiriluale,  et  utrumque 
fit  actu  intelligibile  per  specieni  impres- 
sam  ;  ergo  prima  solutio  non  satisfacit,  di- 
cendo  Philosophum  velle  quod  materiale 
non  sit  actu  inlelligibile,  nisi  ut  abstrahit 
a  materia  individuali,  loquendo  de  scien- 
lia  al)slractiva,  quia  ad  hanc,  idem  est  de 
immateriali. 

Arguitur  secundo,  si  singulare  secun- 
dum  se  est  intelligibile,  non  est  opus  in- 
tellcctu  agente,  qui  ad  l.oc  tantum  ponitur 
ut  abslrahat  species  reprsesentantes  uni- 
versalia  a  phantasmalibus,  qua?  reprsesen- 
lant  singularia.  Uespondetur,  agcnlem  po- 
ni  ut  elicial  spcciem  spirilualem,  qua  abs- 
traclive  cognoscatur  natura  spirituali  modo, 
et  hoc  neccssarium  est,  eslo  cognoscalur 
singulare  secundum  se  inluitive. 

Arguitur  tertio,  si  inlellectus  cognoscit 
singulare,  tunc  cognitio  sensus  de  iisdem 
eril  superflua.  Negatur,  quia  expedit  co- 
gnosci  materiali,  et  spiriluali  cognitione, 
et  si  argumentum  valeret,  cognilio  sensus 
parlicularis,  velcommunis  superfluerel. 

Arguiturquarto,  singulare  materiale  est 


17. 


improportionatum,  ut  agat  in  intelleclum, 
qui  est  spiritualis.  Ilespondelur,  agit  ut 
causa  parlialis,  quod  non  inconTCnit ;  et 
adversarii  lenent  phantasma  sie  agere  in 
eum,  quod  tanien  materiale  est.  Pro  majo- 
ri  hujusquaestionis  notitia,   sit 

DUBIUM 

htrum  denlur  species  jroprice  singularium   in  in- 
tellectu  noslro 

Notandumhic  agi  de  singulari  sensibili, 
quia  nullum  immateriale,  nullaque  sub- 
stantia  pro  nunc  Iiabet  in  intelleclu  nostro 
propriam  speciem,  ex  diclis  ad  qusest.  17.  Dum  An- 

».,    .        ,  ,         .  ,  .  .     qelus  intui 

Notandum  secundo,  smgulare.sivesensi-  live  videt 
bile  sit,sive  non,concurrere  ad  sui  speciem  ('}J/[(^'^- 

'  i^  inte]  ventt 

gignendam,  vel  t(  taliter,  ut  si  sit  spiritua-    species, 

.  .     .  qua;  rema^ 

le  ;  vel  partialiter,  si  sit  corporeum  respec-   net  post 

tu  inlellectus  Angelici,  vel  separati  ,    alio-  '^'^"""- 

quin  Angelus  nequiret  suis  viribus  habe- 

re  notitiam  abstractivam  eorum,   quae  in- 

tuitive  videt,  quod  estfalsum,  ut  bene  os- 

tendit  Scotus  2.   dist.  S.  quxst.  II.   Quaes- 

tio  ergo  non  est  de  specie  singularis  quoad 

intellectum    separatum,    quia  forte  nun- 

quam  intelligit  intuitive,  quin  interveniat 

species  intelligibilis  ,  per  quam   remanen- 

tem  poterit  intelligere  idem  objectum  abs- 

tractive,  de  quo  videri  potest  Scotus  quod- 

lib.  15.  et  1.  dist.  3.  qiisest  6.   num.  21.   el 

2.  disl.  3.  qusesl.  8,  num.    10.  docet  primo 

loco  speciem  intelligibilem  effici  totaliter 

ab  objecto  spirituali.Et  ratio  est  manifesla, 

quia  non  est  minoris  efficacise,quam  objec- 

tum  corporeum  respectu  speciei  sensibilis.   objectum 

Non  potest  ergo  Angelus  intelligere  objec-  spirituaie 

^  o  j  pj-Qiliicit 

tum  immateriale.quin  illud,  cumsit  agens  spea-fm,  ?/t 

,      •    I         •        1  ,  •      •  .  ,     c  i  usa  tota- 

materiale,  simul  agat  in  ipso  speciem.  In  i,s, 
secundo  el  tertio  loco  docere  videtur  An- 
gelum  non  posse  inluitive  videre  sensibile, 
sine  specie  ;  differentia  autem  esse  videtur, 
quia  dum  inluelur  spiriluale  objectum, 
species  producitur  ut  effectus  proevius,non 
ut  causa  inluilionis  ,  quia  objcclum  actu 
intelligibilecum  potentia  sufficiunt  ;  at 
quoad  seiisibilia.produci  videtur  ut  causa, 
cum  objectum  in  seexistens  non  sit  actu 


636 


DE  A.NIMA 


P.  Ange- 
lusa  Mon- 
tepiloso. 


18. 


A  n  species 
singularis 
reprcBsen 
tet  nalu- 
ram  com- 
munem. 


19. 


Non  dan- 

tur  pro 
nunc  spe- 
C/es  quihus 
iivgularia 
iniriiisece 
reprwsen- 
lentur. 


intelligibile.  Ilsec,  fateor,  non  sunt  cer- 
ta,  sed  inler.  Scotistas  controversa,  de 
quo  videri  potest  recens  quidam  Scotista 
lom.  \.  disp.  2\.art.  4.  Scotus  clare  non 
habet  quod  ipse  dicit. 

Notandum  tertio  ex  Scoto  2.  dfst.  3. 
qiixsL  11.  speciem  universalis  natuise  non 
posse  repraesentare  singularia  sub  pro- 
priis  ralionibus,  quia  cum  universale  non 
contincat  entitatem  singularium,  neque 
continebit  eorum  cognoscibilitatem. 

Notandum  quarto,  probabile  esse  spe- 
ciem  singularis  reprsesentare  naturam 
communem.  Colligi  videtur  ex  Scoto  \.dist. 
3.  qnaest.  2.  nnm.  18.  ubi  ait  probabile  au- 
tem  per  speciem  minus  universalis,  co- 
gnosci  majus  universale.  Katio  est,  quia 
majus  universale  contineturinminuscom- 
muni,  et  natura  communis  in  singulari. 
Hanc  tenet  Suar.  ^i^.  4.  de  Anima,  cnp. 
3.  num.  12.  Et  si  objicias  quod  Scotus  ibi 
quaest.  6.  num  5.  docet  eamdem  speciem 
non  posse  esse  singularis,  et  universalis. 
Responderi  potest  cum  Bargio  ibi  %.  quinto 
dico,  verum  esse  formaliter,  tamen  potest 
esse  formaliter  singularis,  et  virtualiter 
universalis.  Secundo,  ibi  tantum  arguit 
contra  Henric.  negantem  species,  nec 
opus  est  singulas  rationes  ejus  esse  effi- 
caces.  Adde  secundum  ipsum  probabilo 
esse,  quod  non  dentur  species,  sed  quod 
sufficiat  phanlasma,  dequofuse  supra  ad 
q.  17.  et  idem  repetithic  n.  10.  His  positis. 

Respondetur  ad  dubium  non  dari  species 
proprias  singularium,  quibus  ipsa  intrin- 
seca  singularitas  prsesentetur,  pro  statu. 
Ita  Scotus  3.  d.  14.  qicxst.  3.  fin.  et  patet 
ex  ratione  quarlie  conclusionis,  alioquin 
pro  nunc  haberemus  propriam  notitiam 
de  lali  singularitate,  cujus  oppositum 
est  ibi  probalum;  danlur  tamen  species 
singularium  de  facto,  quse  ipsa  confuse  re- 
prsesentent.  Quid  autem  sit  confuse,  eldis- 
tincte  reprfcscntare,  lale  dictum  est  ad 
quwsL  16.  Hanc  partem  probani  efficaci- 
ter  rationes  Scoti  adducta3  supra  num.  6. 
pro  2.  conclus.  quia  alioquin  non  cognos- 
ceremus  pro  nunc    singularia.   Probabile 


etiam  est  speciem  hanc  singularis  reprae- 
sentare  universale  ,  et  sic  unam  esse 
utriusque  speciem,ut  supra  dictum  est, 
et  hic  insinuat  Doctor  ad  quartum.  Proba- 
tur  liJBC  pars  primo,  ratione  posita  quarto 
notabili,  Secundo  si  intellectus  agons  abs- 
trahit  duas  species  hominis,  nompe  singu- 
laris,  et  universalis  ,  idemeritde  omnibus 
gradibus  superioribus,  Tertio,  qui  solum 
videret  albedinem,  non  facile  eam  discer- 
neret  a  colore  ;  signum  ergo  est  haec  non 
habere  diversas  species  ,  quia  per  eas  fa 
cile  discernerentur.  Juxta  hunc  modum 
sic  cognoscitur  universale  ;  cum  intellec- 
tus  abstrahit  plures  species  singulare3 
ejusdem  rationis,  a  variis  phantasmatibus, 
illfie  habent  aliquid  sibi  commune,  nempe 
omnia  praedicata  essentialia,  quoe  reprae- 
sentant,  et  alia  quibus  difff^runt,  scilicet 
singularitates,  et  intellectus  polest  consi- 
deraro  id  in  quo  conveniunt  ,  et  sic  uni- 
versale  cognoscit,  vel  ea,  quibus  difTerunt, 
et  sic  tendit  in  singularia. 

Objicitur,  receptumest  in  recipienle  per 
modum  ejus  ;  ergo  singulare  sensibile  non 
potest  esse  in  intellectu,  nec  aliquid  re- 
prsesentans  illud.  Respondetur  speciem  in- 
telligibilem  singularis  esse  entitative  spi- 
ritualem  sicut  inlellectus  in  quo  recipitur, 
sed  reprsesentative  materialis  est. 

Objicitur  secundo,  species  repraesentat 
objectum  secundum  illam  rationem  qua 
gignitur  ab  eo  ;  ergosi  non  gignitur  a  sin- 
gularitale,  non  repraisenlat  eani.  Respon- 
deturex  Scoto  1.  ^^«s^  3.  quaeU.  G,  al.  1. 
prlncip,  num.  16.  Singuliritatemnon  esse 
rationem  agendi,  sed  conditionom  agentis  , 
et  ratio  agendi  est  natura,  quae  est  singu» 
laris ;  reprsesentatur  ergo  per  se  natura, 
et  confuse  ejus  conditio.  Secundo,  dicit 
Doclor,  quando  species  totaliter  gignitur 
ab  objecto,  ut  in  spiritualibus,  tuncreprai- 
sentat  totum  quod  est  in  eo,  et  sic  singula- 
ritatem  ;  qua  ratione  inlellectus  separatus 
potest  per  propriam  speciem  cernere  sin- 
gularitatem  in  se,  hoc  tamen  noncurrit  in 
specie  sensibili,  licet  totaliter  fiat  objecto, 
alioquin  visus  discerneret  inter  duo  alba, 


An  inferio' 
rum  et  su- 
periorum 
graduuni 
si7U  diver- 
sce  species. 

Quomodo 
cognos-;i- 
tur  univer- 

sale,  el 
singulare. 


1(\ 
Singula- 
rilas  non 
esl  ratio 
agendi,sed 
conditio  a- 
gentis. 


I 


QU^STIO  XXII 


037 


Si  species 
singularis 

rcprcescn- 
tiit  uniuer. 

sale,  an 


omnino  similia,  et  sequalia,  quod  falsum 
est,  ex  conclusione  quarla  ;  sed  defeclus, 
ut  videlur,  non  est  ex  parte  speciei,  sed 
potentise,  quic  singularitatem  non  polest 
cognoscere,  nisi  confuse. 

Objicilur  lertio,  quia  si  eadem  species 
reprcTesenlatsingiilare,  et  universale,  frus- 
tra  ponitur  species  alia  reprsesenlans  uni- 
'^'luemkt''  '^'^r^^^G.  Kespondetur  speciem  singularis 
habere  singulare  ut  objectum  primum 
adsequatum,  et  universale  ut  secundarium 
inadaequatum  ,  ideo  non  frustra  ponitur 
species  universalis,  ut  per  se,  et  adfequali 
objecti  ;  et  hoc  fit  quando  intellectus  agens 
abslrahit,  non  solum  a  conditionibus  ma- 
terialibus,  sed  etiam  ab  ipsa  individuali- 
tale.  Adde  forle  nullam  dari  speciem  nisi 
singularis,  quse  etiam  univer.^ale  reprae- 
sental,quianiliil  cogil  ad  ponendumaliam, 
si  species  singalaris  sufficil  ;  probabile  ta- 
men  est  aliam  poni,  ut  inlellectus  prompte 
sine  impedimento  singularitatis  intelligat 
quidditatem,pro  quo  facit  experientia. 

lub:um  aliud 

An  stngulare  cognoscatur  directe,  vel  lantuiu  re- 
flexe 

^'*  Negantes  singulare  esse  per  se  intelligi- 

bile,  quos  citavi  num.  5.  dicunt  illud  co- 
gnosci  tantum  reflexe,  sed  ex  diclis  patel 
direcle  intelligi ;  quidquid  enim  cognos- 
citur  per  propriam  speciem.directe  cogno- 
citur.  Patet  etiam  ex  eo  quod  anima  sep:i- 
rala  retinet  memoriam  singularium,  quae 
gessit  in  hac  vita,  ut  constat  ex  coUoquio 
illo^^divilis  cum  Abrahamo,  de  quo  oplime 
Scotus4.  d.  Ab.qusest.  3.  Qui  vero  tenent 
reflexe  tantum  cognosci,  varie  id  ponunt. 
D.  Thom.  lococital.et  de  ver.  quxst.  2.art. 
6.  ponit  cognosci  quatenus  intellectus  co- 
gnita  natura  universali,reflectitur  ad  plian- 
tasma,  et  per  illud  cognoscit  singulare. 
nefutaiur.  Conlra,  quia  vel  coguoscit  singulare  in 
phantasmate,  ut  in  objecto  cognito,  vel  ut 
in  specie  ;  non  potest  dici  primum,  quia 
sic  ipsum  phantasma  prius  foretcognitum, 
quod  experienlia  constat  esse  falsura ,  quia 


1).   Thom. 


multi  norunt  singularia,qui  nihil  de  Phan- 
tasmate  sciunt. 
Praeterea,  ipsum  phantasma  est  singu-  ^■^  coonl- 

iioixc  HTii-^ 

lare  ;  ergo  si  cognoscitur,   et  in  ipso  res  versaits 
singularis,  directe  cognoscitur  singulare,  noVcYs/n'- 
quod  negant.  gulare. 

Tertio,  si  cognoscilur  in  phanlasmale,  id 
fit  per  speciem  universalis,  quia  est  indif- 
ferens  ad  omnia  singularia  ;  ergo  danda 
est  propria  species  singularis,  qua  directe 
cognoscatur,  vel  nullo  modo  cognoscitur. 
Neque  potest  dici  secundum,  scilicet  quod 
cognoscitur  singulare  per  phantasma,  ut 
per  speciem ,  quia  intellectus  non  utitur 
specie  corporea,  vel  materiali.  Praeterea 
nuUa  potentia  utitur  specie,  nisi  inhaerente 
sibi. 

Scotus  1.  Physicor.  quxst.  2.  art.  2.   te-      22. 
net  intelligi  singulare  per  determinatio- 
nem  ad  phantasma ,  sed  hoc  efficaciter  re- 
jicitur  rationibus  contra  D.  Thom.  adduc- 
tis.   Alii  docenl  intelligi   per  collecLionem 
accidentium  illius  cognitam.Gontra,  quoero 
an  ipsa  accidenlia  cognoscantur  ut  singu-  singulare 
laria?  Si  sic,  habetur  intentum,   scilicet  ^j-o^e,,!  ac- 
quod  direote  ;  si  vero  tantum  in  universali;  f^l^"""'" 

^  '  non  cog- 

ergo  per  ea  non  cognoscunlur  singularia.  nosd. 

Praeterea,  contra  omnes  illos  modos  co- 
gnitionis  reflexse  arguitur  primo ;  quia 
rusticus  novit  singularia,  qui  tamen  non 
novit  facere  istas  reflexiones  ,  neque  enim 
naturam  universalem  novit.  Secundo,  si 
per  speciem  universalis,  verbi  gratia,  ho- 
minis,  cognoscerentur  singularia  hominis, 
producta  una  specie,  occurrentibus  aliis 
hominibus,  intellectus  nullam  aliam  pro- 
duceret,  et  sic  illos  non  cognoscerel,  quia 
nullam  haberet  speciem  ab  eorum  phantas- 
niatibus  desumptam.  Tertio,  nec  creatio, 
nec  experientia  cogit  ut  denegelur  intellec- 
tui  nosLro  direcLa  cognitio  singularium, 
quia  non  potest  esse  ex  perfectione  pjus, 
alias  non  conveniret  Dco,  vel  Angelo  ,  ne- 
que  ex  imperfectione,  alias  non  conveniret 
sensui. 


638 


DE  ANIMA 


23. 


Individu- 
iim  vagum 
primo  cog- 
noici. 


CONCLUSIO  V 

Individunm  vagum  prius  cognosci,  deinde 
naturam,  et  poslea  individuum  detcrmi- 
naliim. 

(«=)    Quarln,  dico  quantum  ad  modum,  elc. 

Hic  rursus  repelil  ul  probabile,   quod  fuse 

tractalum  esl  quxst.  17.   non  dari  species 

intelligibiles,   de  quo  ibi   plura  adduxi  a 

7ium.  IG.Probatur  conclusio  quoad  primam 

parlem ;   primo,   quia  ars,   et   inlellectus 

imitanturnaturam;  sed  hsec  inagendonon     i^^^ni  cognitum  esse  speciem  specialissi- 

intendit  universale,  alioquin  producto  cor-     mam  ;  liic  docet  esse  individuum  vagum  ; 

pore  non  ageret  ulterius  ad  animatum,  vel     ergo  sibi  contradiciL.    Kespondetur,   locis 

brutum  ;  nec  intendit  individuum  designa-      iHis  citalis,  loquitur  de  iis  quoe  secundum 

tum,   alioqiiin  eo  producto  cessaret ;   ergo     suam  propriam  rationem  cogno^cuntur,   et 

dicendum,quod  intendit  primo  individuum      de  contentis  in  eis  essenlialiter,  aut  virtua- 

vagum  ;  ergo  sic  species  repnesentabit  pri-     liter,  inter  quoe  primum  cognitum  est  spe- 

mo  tale  individuum  ;   po^lea  naturam   ip-      cies  specialissima  ;  at  singulare  pro  nunc 


tibus  circumstantiarum,  quasi  genilus, 
quod  exemplo  bene  declarat  Doctor ,  quia 
conceplum  singularis  signati  non  possumus 
aliter  exprimere,  quam  per  varias  illas 
circumslantias.  Ilic  eliam  insinuat  per 
eamdem  speciem  reprsesentari  singulare, 
et  universale,  dum  ait  singulare  signaLum 
inlelligi  per  conceptus  variarum  circum- 
stanLiarum  universalis  concepLui  addilos. 

Sed  hic  occurriL  gravis,  el  molesta  diffi-  Eviiatur 

,,  •     j-     1  i    1 /1  conlradic' 

cullas,  quia  bcotus  supra  quasst.  16.   num.  tio. 

^.  et\.  d.  3.  quxst.  2.  num.  21.  docet  pri- 


24 


sam  in  se,  ratione  supposiLi,  non  conside- 
rato,  sive  fiat  collatio  plurium  individuo- 
rum  inter  se,  juxta  modumjam  dictum 
cognoscendi  universale,  sive  non,  quod 
forte  magis  esl  ad  mentem  Scoti  \.  d.  3.  q. 
6  n.  15.  loquendo  de  universali  Physico. 
Secundo  probatur,quia  experientia  cons- 
tat,  quod  aliquando  intelligimus  singulare 
vagum,  nulla  intellecta  specie  ;  igitur 
prius  cognosci  videtur,  quam  species.  An- 
tecedens  patet,  quando  rem  a  longe  vide- 
mus.  Tertio,  ex  Philos.  1.  Physic.  text.  12. 


non  cognoscitur  secundum  propriam  raLio- 
nem,  ex  conclusione  quarta,alias  possemus 
discernere  hoc  ovum  penetrans  aliud  om- 
nino  simile,  et  sic  tollitur  conlradictio. 

Secundo,  dici  potesl,  quod  illis  locis 
comparat  speciem  infimam  ad  universalia, 
non  vero  ad  sua  singularia,  ex  quibus  ejus 
cognilio  dependet,  quia  ab  eis  abstrahitur. 

Tertia  ratio  Scoti  ibi  pro  hoc  facil,  qua- 
tenus  ait  ideo  speciem  specialissimam  pri- 
mo  cognosci,  quia  causa  naturalis  prius 
facit  cffectum  perfectissimum,  quem  po- 


Quomodo 
cognosci' 
tur  singu 
lare  deler- 
minalum. 


Facit  etiam  quod   ait  1.   Post.  text.  12,   ea  test ;  sed  hoc  non  currit  quoad  ea,  quorum 

quse  sunt  propinquiora  sensui,  esse  notiora  cogniLio  est  quasi  via  ad  cogniLionem  talis 

nobis.  Quoad  secundam  partem,  paLel,quia  speciei.  PrieLerea,  cognitio  singularis  forte 

hoc  modo  cognoscitur  natura  secundumse,  est  perfecLior,  si  fiat  per  eamdem  speciem,  uo  singu' 

quando  circumstanliis  determinantibus  non  qua  cognoscitur  universale  ,  quia  sicuL  plus  ^^'''*w^''o 

consideraLis,  ipsa  repraesentatur,  quod  est  est  in  eo  entitatis,  ita  et  iuLelligibilitatis.  pertectior 

naluram  abstrahi  ab  inferioribus.   Tertia  Dices,  esse  cognitionem  confusam,  et  non  \miccrsa- 

pars  declaralur,  quia  refleclendo  naturam  secundum  propriam  rationem  singularis  ;  ''^" 

sic  concepLam,  ad  circumstantias,  loci,tem-  ergo  imperfectior  cst    cognilione  naturae 

poris,  figuroe,  magnitudinis,  etc.   concipi-  universalis.  Respondetur,  esto  fit  cognilio 

mus  ibi  aliquid  subesse,  quod  repugnat  confusa,  et  non  secundum  propriam  ratio- 

dividi   in  plura  ,   sed  nescimus  ejus  pro-  nem  singularis,  lamen  est  propria  naLuraj, 

priam  ralionem,  alioquin  possemus  illud  a  et  additur  aliqua  modificalio,  qua  dcter- 

quocumque  alio  discernere,  quod  conslat  minatur  ad  nolitiam  individui  vugi,  ut  in- 

experientia  esse  falsum.  Unde  iste  concep-  sinual  Doctor  hic  ad  quarLum. 
tus  non  est  simplex,  sed  ex  variis  concep-         In  re  lam  obscura,  in  qua  fere  conjcctu- 


I 


I 


i 
I 


QUyflSTIO   XXIII 


639 


2o  .      ris  proceditur,  videlur  nnhi  non  dari  spe- 

Singulare      . 

reprcpsen-  ciem,  qufG  pro  l.oc  slalu  repraesenlet  sin- 

^speciem    gulare,   distinctcim  a  specie   universalis; 

univcrsa-  sgj  ipgam  speciem  universalis,   vel  polius 

llS,   modl-  r  r 

ficaiam.  naturoe,  quae  nec  universalis  est,  nec  sin- 
gularis,  nisi  per  accidens,  ex  Scolo  2.  disl. 
3.  quse&t  1.  adjunctis  conceptibus  circum- 
stantiarum,reprsesentare  singulare  confuse, 
sicut  species  creaturarum  pro  nunc  reprae- 
sentant  Deum  confuse,  ut  explicat  Scotus 
1,  d  sl.  3.  quxsl.  2.  num.  18.  ubi  docet 
quomodo  ex  speciebus  boni  summi,  et  aci- 
tus,  f»rmamus  de  Deo  conceptum  bon, 
summi  actualissimi. 

Quod  vero  hoc  sit  secundum  menLem 
eju>,  habetur  ex  ipso  1.  dist.  3.  quoest.  6. 
num.  15.  ubi  docet,  quod  species  pnr  se 
saltem  pro  nunc,  tantum  repnesentat  natu- 
ram,  ex  adjunctis  autem  colligimus  lianc 
naturam  esse  contractam,  licet  ipsam  ra- 
tionem  contralientem  non  videamus  ,  et 
hoc  contingit  dupliciter  :  primo,  quando 
concipio  illam  naturam  in  aliquo  indivisi- 
bili  in  plura,  quod  idem  est  ac  concipere 
eam  in  supposito,  seu  in  individuo  vago. 
Secundo,  quando  concipio  eam  affcctam 
his  conditionibus  loci,  lemporis,  magnitu- 
dinis,  etc.  et  ha}c  est  consideratio  individui 
designati,  ad  quam  multoe  species  concur- 
runt,  ut  habet  Doctor  hic,  n.  10. 


QU.^STIO  XXIII 

Utrum  in  elicitione  actus  inielligendi, 
intellectus  sit  movens  molum  ab  ob- 
jeclo,  vel  an  intellectus,  et  objectum 
relucens  in  specie  concurrant  ad  ac- 
tum  inlelligendij  ut  duo  agentia  par- 
tialia  perfecta  in  suo  ordine,  et  sua 
causalitate,  quorum  causalitas,  ut  u- 
nius  non  dependeat  a  causalitate  al- 
terius,  licet  unum  sit  principalius 
movens  alio. 


Arislot.  2.  de  Anima,  te.vt.  60.  D.  Thom.  ibid. 
lect.  12.  et  1.  p.  qiKvst.  50.  art.  1.  el  quiest.S-j. 
art.  2.    et   de  veritat    art.    6.  et  4.    dist.    49. 


ordinatse. 


qucest.  2.  arf.  i.  in  corp.  Gonzales  1.  part. 
qucest.  12.  art.  2.  disp.  25.  sect.  b.  Henric. ^uod- 
b'b.  4.  qmvst.l.  Tolei.  2  de  Anima,  qnast.\2. 
concl.  4.  Complut.  disp.  18.  de  Anima,  qucBsl,  5" 
g.  1 .  Aversa   tom.  2.  qmvst.  58.  sect.  '6. 

Et  quod  sic  intellectus  non  sit  mo-  i. 
vens  motum,  videtur,  quia  effectus  ma- 
gis  assimilatur  causse  propinquc^B,  quam 
remotse  :  sed  actus  intelligendi  magis 
assimilatur  objecto  quam  intellectui, 
quia  per  actum  attingit  objectum  ;  ergo 
objectum  est  causa  propinquior  respec- 
tu  elicitionis  actus  intelligendi,  quam 
intellectus  ;  sed  causa  propinqua  magis 
est  movensmotum,  quam  causa  remo- 
ta  ;  ergo  intellectus  non  est  movens 
motum,  sed  potius  objectum.  Major  pa- 
tet  in  naturalibus  et  artificialibus  ,  quia 
quando  duas  caus^e  concurrunt  ad  ali- 
quem  effectum  *  sub  ordine,  effectus  •  ai.  sub 
magis  assimilatur  propinquas,  quam  re- 
mot£e  ;  nam  ignis  generatur  ab  igne  et 
a  Sole,  et  magis  assimilatur  igni  quam 
Soli. 

Simiiiter  in  artificialibus,  impressio 
in  cera  magis  assimilatur  sigillo,  quam 
manui,  quge  est  causa  remota  ;  sed  ma- 
nifestum  est,  quod  intellectus,  et  objec- 
tum  concurrunt  ad  actum  intelligendi, 
et  de  intellectu  manifestum  est. 

De  objecto  dicit  B.  Augustinus  9.  de 
Trinitate,  cap.  ult .  A  cognoscente,  et 
cognito  paritur  notitia  ;  et  similiter  di- 
cit,  quod  omnes  congenerant  sui  noti- 
tiam.  Minor  etiam  concedilur  ab  omni- 
bus. 

Prsterea,  si  objectum  spJendens  in 
specie  movet  intellectum  ad  actum  in- 
telligendi  ;  qusero  quid  causat  in  intel- 
leclu  per  istam  actionem,  et  motionem? 
Si  enim  niliil  causetur,  intellectus  non 
esset  movens,  et  motuin  ;  sed  non  cau- 
sat  potenliam  inlellectivam,  quia  ista 
prassupponitur  ;  nec  etiam  speciem  in- 
telligibilem,  quia  posito  quod  ista  spe- 
cies,  quse  imprimitur,   sit  ultimate  re- 


640 


DE  ANIMA 


prasentans  objectum  ;  ergo  ista  non 
movebit  intellectum,  causando  in  illo 
novam  speciem.  Nec  actum  intelligen- 
di,  quia  tunc  intellectus  niliil  faceret  ad 
actum  intelligendi,  sed  tantum  reprae- 
sentat,  cujus  oppositum  pr^esupponit 
qua3stio  ;  ergo  intellectus  non  est  mo- 
vens  motum  ab  objecto. 

RESOLUTIO 

Quod  intdlcctus  sit   movens     motum  , 
quia  ut  inteUigat,  indiget  specie  in  se 
recepta,  etsi  id  non  sit  per  se,  de  quo 
Doctor  1.  dist.  3.  qucest.  7.  num.  20. 
ubi  num.  52.   optiine  explicat  quomo- 
do   intellectus,    et    species   sunt   cau- 
s  e  subordinat^e,  et  quaest.  8.   osten- 
dit    intellectum   esse  principaliorem 
causam  ;  et  ibi  ad  secundum,    decla- 
rat  sensu  pr.efatoesse  movens  motum  ; 
si  tamen  comparentur  ad invicem  hec 
duo  in  utraque   motione,  scilicet  ad 
speciei,   et    actus   productionem,    est 
potius  movens  non  motum,  quia    ad 
ejus  motum  coagit  species ,  non  e  con- 
tra. 

(a)  Dicitur,  quod  intellectus  est  mo- 
vens  motum  ab  objecto,  ad  hoc  quod  e- 
liciat  actum  intelligendi  ,  quia  quando 
aliquid  est  in  potentia  essentiali  ad  ali- 
quem  actum,  non  reducitur  de  potentia 
ad  actum,  nisi  per  aliquid  sibi  impres- 
sum ;  sed  intellectus  antequam  recipiat 
species,  est  in  potentia  essentiali  ad  ac- 
tum  intelligendi  ;  ergo  requiritur,  quod 
sit  motus  ab  alio  per  aliquid  sibi  impres- 
sum.  Major  patet  per  Philosophum  2. 
de  Anima,  text.  55.  quia  in  hoc  dis- 
tinguitur  potentia  essentialis  ab  acci- 
dentali.  Minor  etiam  tenet  per  Philoso- 
phum  3.  de  Anima,  text.  32.  quia  ani- 
ma  est  tanquam  tabula  rasa  ;  igitur  in 
potentia  essentiali. 

(b)  Ad  primum    argumentum,   dicen- 


dum  quod  minor  est  falsa,  imo  magis 
assimilatur  actus  intelligendi  intellec- 
tui,  quam  objecto  ;  et  ideo  intellectus 
denominatur  ab  actu  intelligendi,  et  non 
objectum . 

■^  ,       Quomodo 

Ad   secundum,    dicitur   quod  species  imeiiecius 

movelur 

non  movet  mtellectum  ,  sed  est  sibi  ra-  ab  objecto 
tio  movendi  ;  perficit  enim  intellectum 
in  actu  primo,  et  sic  perfectus  elicit  ac- 
tum  secundum  ;  unde  ista  impressio  non 
est  motio,  sicutnec  impressio  fornife  in 
materia,  ita  quod  forma  moveat  mate- 
riam,  sed  movetur  ab  objecto  in  phan- 
tasmate,  quod  movet  intellectum  pos- 
sibilem,  gignendo  sibi  suam  similitu- 
dinem . 

Gontra  istam  minorem  arguitur  du- 
pliciter  ;  primo  sic,  quia  ex  actibus  ge- 
neratur  habitus,  et  habitus  inclinat  in 
similes  actus,  ex  quibus  generatur  ;  sed 
habitus  magis  assimilatur  objecto  se- 
cundum  actus  in  quos  inclinat,  quam 
intellectui  ,  quia  habitus  declarat  objec- 
tum,  et  principia,  non  autem  intellec- 
tum  ;  ergo  actus  magis  assimilatur  ob- 
jecto,  quam  intellectui. 

Prteterea,  ad  idem,  motus  magis  de- 
nominatur  a  termino  ad  quem,  quam  a 
termino  a  quo  ,  ergo  actus  intelligendi, 
quoattingituripsum  objectum,magisas- 
similatur  termino  ad quem^qwdim.  termi- 
no  a  quo,  et  prtecipue  in  proposito  ab 
objecto,  cum  ipsum  sit  terminus  ad 
quem,  et  a  quo. 

Pr^eterea,  potentia  acliva  non"  requi- 
rit  aliquid  sibi  impressum  ad  hoc  ut  a-  *j^|  ^°°^ 
gat.  Et  hoc  patet  inductive  in  omni  po-  ^-  ^^ 
tentia  activa,  tam  in  potentia  per- 
fecta,  ut  in  potentia  Solis,  qu^e  non 
requirit  nisi  praesentiam  diversorum 
objectorum,  ad  hoc  quod  determi- 
netur  ad  agendum,  quam  etiam  in  po- 
tentia  imperfecta,  ut  in  calore  ;  ergo 
cum  intellectus  eliciat  actum  intelligen- 
di  effective,.sequitur  quod  non  requiritur 


i 


QU^STIO  XXIII 


641 


dist.   3. 
7.  Q.22. 


aliquid  sibi  impressum,  ad  hoc  quod 
intelligat. 

Prajlerea,  sicut  aliquid  se  liabet  ad 
agere,  sic  ad  esse  ;  sicut  ergo  dat  ajerj, 
ita  dabit  esse  ;  si  ergo  species  in  intel- 
lectu  sit  ratio  agendi  ipsi  intellectui  ; 
ergo  est  magis  intellectivum,  et  ma- 
gis  habet  de  esse  intelligibili,  et  per 
consequens  esset  species  beatificabilis, 
magis  quam  intellectus,  cum  sit  magis 
intelligibilc,  quam  intellectus. 

PraHerea,  si  sit  ipsi  intellectui  ratio 
intelligendi,  sicut  calor  ligno  ratio  cale- 
faciendi  et  principium,  tunc  specics  se- 
parata  intelligeret,  sicut  si  calor  esset 
separatus,  calefaceret. 

Pra3terea,  quod  potest  in  plus,  et  in 
minus  :  sed  in  visionem  beatificam  po- 
test  inteliectus   sine  specie,  nec  ibi  re- 


ANNOTATIONES 

(^)  Dicilur,  quol  inlelleclus  est  moveiis 
niolum,  elc.  Explical  clare  quomodo  inlel-  ^- 
lecliis  esl  moven.s  molum  ab  objeclo,  qua- 
tenus  per  speciem  ejus  reducilur  a  poLen- 
lia  essentiali  ad  accidentalem  ;  illa  est, 
quando  causa  habet  incompletam  virtu- 
tem  ;  haec  quando  accipit  quod  defuit  ad 
complelam  virtulemproductivam  effeclus  , 
ul  docet  Phil.  2.  de  Aiiim.  lexl.  25.  ei  55. 
Exemplum  ponens  de  sensu  solo,  et  de  eo 

Polenlia 

simulcum  specie  objecti.  Item,  de  \\q\\\\'  esseniiaVs 
ne  secundum  se  in  ordine  ad  actum  scien-  \aUs!^ 
di,  el  de    eodem    cum   habitu  scientise, 
per  quem    de  polentia  essentiali  reduci- 
tur  ad  accidentalem. 

Ilaec  qusestio  facilis  est,  supposilis  iis, 
quse  probata  sunt  quaesl.  12.  et  ibi  in  anno- 
tationibus,   nempe  intellecLum  esse  acti- 


quiritur   aliquid  informans,   secundum     vum,  et  non  mere  passivum,  speciemitem 


opinionem  Commentatoris  ,  sed  essen- 
lia  divina  est  ipsi  loco  speciei,  quaj  non 
informat  ;  ergo  sequitur,  quod  intellec- 
tus  in  cognitionem  sibi  naturalem  po- 
test  sine  specie.  Ad  confirmationem  au- 
tem  opinionis  pra^dictaj,  adducebantur 
auctoritates  Commentatoris  supra  3. 
comimnio.  Et  dicit,  quod  necesse  est  in- 


aclivam  esse,  et  ex  ambobus  constilui  in- 
tegram  causam  intellectionis  ,  de  quo  vi- 
dendus  est  Doctor  locis  in  resolutione  cita- 
tis,  in  quibus  fuse  hanc  materiam  tractat ; 
sed  habes  substantiam  totius  quaeslionis  in 
resolutiono  a  nobis  posita. 
{y)Ad  primum  argwnentum,  dicendum,  elc. 
Opposltum  hujus  solutionis  habet  Scotus 
I.  dist.  3.  qusesl  7.  num.  39.  Respondendo 


veniri  in  parte   anima?,  istam    partem     ad  argumenta  D.  Thom.  ubi  dicit,  quod  in 

quaedicitur  intellectus,  secundum  quam 

facit   istum  intellectum,  qui  est  in  po- 

tentia  intelligere  omnia  in  actu  ;   causa 

enim  propter  quam  facitintellectum,qui 

est  in  potentia  intelligere  omnia  in  ac- 

tu,  nihil  aliud  est,  nisiquiafit  in  actu. 

IIoc  enim  quod  est  in  actu  est  causa  ut 

intelligat  inactu  omnia.  In  hac    aucto- 

ritate  notatur  primo,   quod  intellectus 

possibilis  fit  in  actu  per  actionem  intel- 

lectus  agentis  imprimentis  speciem  ;  et 

quando  sic  est  in  actu,  tunc   potest  ac- 

tu   intelligere,   et  speciem,  scilicet  ex- 

pressam,-  elicere  ;    movetur   igitur   ab 


specie  ad  actum,  est  similitudo  formalis, 
et  quasi  univoca,  et  in  intellectu  similitu- 
do  virtualis,  el  lequivoca  ;  ergo  sibi  con- 
tradicit.  Respondelur,  hic,  g.  conlra  is- 
tam  minorem,  recedit  ab  hac  solutione, 
duobus  argumentis  probans  actum  assimi- 
lari  magis  objeclo,  quam  intellectui,  per 
quod  tollilur  contradictio. 

Sed  dices,  argumentum  non  solvi  per 
hoc.  Respondetur,  non  urget,  quia  esto 
objeclum,  vel  species,  magis  assimiletur 
aciui,  quam  intellectus,  hic  lamen  est  mo- 
vens  raolum,  quatenus  recipit  in  se  spe- 
ciem,  qua  movetur,  et  cum  specie  se  mo- 


Species 


vet  ad  aclum.  Et  quando  dicitur  in  argu-    «o»  est 


causa  ma- 


.  ■  1*«*  1*1*  1*  •  •  ,vww«  <.**»<** 

objeclo,  et  species  objecti  est  sibi  ratio  mento,  causa  magis  propniqua  est  magis  j^jspro/jm- 

intelligendi,  per  quam  est  in  actu.  movens  motum  ,  supponiUir  falsum,  scili-  InteiiVi^iS 
Tom.  in.  4* 


642 


DE  ANIMA 


cet  speciem  esse  propinquiorem  inlellec- 

tu  respecLu  actus  ;  et  dato  quod  esset  pro- 

pinquior,  cum  moveat  aliud  anlecedcnter 

ad  actum,  illud  aliud  est  magis  movens 

motum,  Sed  comparando  utrumque  ad  ac- 

tus  productionem,   etiam  species  dici   po- 

tesl  movens  motum,   quia  inlellectus   tra- 

liit  secum  illam,  ut  cuusa   principalior,  ul 

docet  Scotus  1.  d.  3.  q.  8. 

(c)     Prse/erea,  potenta  aciiva,  eic.    Arguit 

quadrupliciter  contra  solutionemad  secun- 

jio  .ipendi  dum,  qualenus  dicil  speciem  esse  ratio- 
mldtlectut. 

nem  agendi   intellectui,   sicut,  verbi  gra- 

ila,  calor  est  ratio  calefaciendi  ligno.  Pri- 

mo,  quia  causa  activa  non  peLit  aliquid  si- 

bi  imprimi  ut  agat,  de  quo  \.  d.  3.  qiisest. 

7.   niim.  22.   Secundo,   quia   species  esset 

lunc  beatificabilis,  quia  magis  esset  intel- 

lectiva.  Tertio,  separata  posset  intelligere, 


6. 

Species 
710)1  est  ra 


sicut  et  calor  separatus  calefacere.  Quar- 
to,  sine  specie  inlelligit  intellectus  Deum 
in  patria  ;  ergo  species  non  est  ei  ratio  in- 
telligendi ,  quia  sine  intelligendi  ratione, 
repugnat  aliquid  intelligi. 

Ilesolvendo  igitur  quTesLionem,  explical 
ex  loco  Commentatoris  quoraodo  intellec- 
tu3  possibilis  per  actionem  intellectus 
agentis  speciem  ei  imprimentis,  sit  in  ac- 
tu,  ita  utacLu  elicerc  possit  aliam  speciem, 
sciliceL  expressam  ;  et  sic  (inquit)  movetur 
ab  objecto,  et  species  est  sibi  ralio  intelli- 
gendi,  per  qiiam  esl  in  actu,  quae  ultima 
verba  adjecit,  ne  putes  esse  ei  rationem 
intelligendi,  sicut  est  calor  in  ligno,  quod 
jam  rejecit  ;  sed  quatenus  per  speciem  in- 
tellectus  constituilur  in  aclu,  id  est,  in  po- 
lentia  accidentali,  seu  propinqua,  ut  intel- 
ligatur. 


SUPPLEMENTUM  AD  0U.ESTIONES 

JOANNIS  DUNS  SCOTI 

DOCTORIS  SUBTILIS,  ORDINIS  MINORUM 

]N  LIBROS  DE  ANIMi 

Discutiens  et  ad  mentem  ejiisdem  Doctoris  resolvens  reliquas  qucestiones  et 
difficultates,  ad  materiam  de  Anima  spectantes,  tam  ab  antiquis,  quam  a 
recentioribus  tractari  solitas, 

Per  fratrem  Hlgoxem  Gavellum  Ord.  Min.  Reg.  Obsero.  provincix  Hibernise, 
olim  sacrx  Theologise,  in  Collegio  S.  Antonii  ejusdem  prouincise,  apud 
Lovan'enses   Lectorem  emeritum. 


DISPUTATIO  PRIMA 
p  De  Animse  substantia  et  informatione 

SECTIO  I. 

Ulrum  anima  sil  actus  substantialis 
informans 

1.  Galen.  lib.  3,  de  Locis  affectis,  c.  6.  lenel 

animam  esse  lemperamenlum  qualitalum, 
et  cum  islis  immulari,  Jib.  3.  de  Sijmptom. 
el  lib.  7.  de  Usu  parl.  c.  8.  faletur  se  igno- 
VaricB  opi-  ^are  animae  naturam.  Alii  tenuerunl  ani- 
nones  de  ^[idim  Bsse  liarmoniam  quamdam,  et  pro- 
porlionem  contrariorum  in  corpore^  quam 
opinionem  refutat  Aristoteles  1.  de  Anima, 
lext.  51.  55.  Plato  ct  alii  volunt  animam 
esse  formam  assislcntem,  non  informan- 
tem  ,  ut  Aristoteles  loquitur  de  forma  ccxili 
2.  de  Ccel.  cap.  2.  ct  1:2.  4.  Sed  omissis  va- 
riis  Philosopliorum  de  hac  re  deliriis,  de 
quibus  Aristoleles  1.  de  Anim.  cap.  1.  eli. 
el  per  totum  librum  : 
Dico  primo,  anima  est  subslantia.   Iluec 


videtur  contra  eos,  qui  proeler  materiam 
nuUum  aliud  rerum  naturalium  princi- 
piumagnoscunt.  Qui  sunt  Avicenna  lib.  de 
Anim.  cap.  5.  Albert.  in  sum.  de  Ilom. 
qusesl.  3.  Aver.  2.  de  Anim.  comm.  1.  2. 
ut  referunt  Conimbr.  1.  de  Anim.  rap.  1. 
quasst.  1.  Probatur  primo,  ex  Gregor.  Nys- 
seno  dispul.  de  Anima.  Quia  sicut  ex  con- 
cordia  rerum  variarum  in  universo  colli- 
gitur  adesse  vim  divinam  omnia  regenlem, 
ita  ex  consensu  variarum  qualitatum,  ct 
affeclionum  corporis,  parliumque  ejus 
adesse  animam  ;  neque  enim  ullum  acci- 
dens  csetera  omnia  accidentia  ila  lempe- 
rare,  vel  concordare  valet.  Ilgec  tantum 
suasio  esL,et  ponendo  formamcorporeitalis 
substantialem,  niliil  conficit. 

Secundo,  materia  est  subslanlia  ;  ergo  et 
anima.quia  liaec  est  nobilior.  Tertio,  viv(  ns  "^ellTsTb- 
et  non  vivens  substantialiler  differunt.  *'""''*'«• 
Quarto,  non  est  qualitas  prima,  neque  cx 
qualitatibus  primis  ;  ergonon  esl  accidens. 
Antecedens  patet,  quia  tales  qualitates  non 
possunl  in  multiplices  operationes,  et  mo- 


644 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


lus  vivenlis.  Quod  vero  anima   ralionalis  Angelus  polest  pati  ab  alio,  dc  quo  Scol.  2. 

sit  substanlia,  patet,  quia  alias  non  posset  dist.9.  qitsest.  2. 

extra    inateriam    per    se    stare.    Conclu-  ObjicitursecunJo,ex  Aristol.quia  August. 

sio  est  Arist.  1.  de  Anim.  c.  1.  et  alias  pas-  22.  Civ:t.  11.  docetin  doctrina  Peripatetica 

sn??,  definitur  Clein.  unica  de  sitm.   Trin.  animamesse  quintanisubstanliam,idest,ex 

€t  cap.  finniter,  eodem,   et  in  Laleranens.  maleria,  et  natura  coelesti  conflatam.  Res- 


mb  LeoneX.  sess.^.  loquendo  de  anima  ra- 
tionali. 

Objicitur  primo,  quia  dissoluto  tempera- 
mcnto,  perit  vita,  et  advenit  mors;  ergo 
illud  est  anima.  Negatur  consequentia,quia 


pondelur,  constat  Aristotelem  oppositum 
sensisse  ex  ipsius  disputatione  1.  c?e  An. 
c.  5.  contra  Democritum,  Empedoclem  et 
alios,  Augustinus  ergo  videtur  non  exipso 
Arist.  sed  ex  Cicerone  1.   TuscuL   qusest. 


etiam  in  corporibus  inanimatis,   corruptis     sumpsisse,  quod  posuerit  mentein  quintam 


qualitatibus  quibusdam,  totum  corrumpi- 
tur,  tamen  inde  non  sequitur  non  esse  for- 
mam  substantialem,  pra3ter  qualitates. 

Objicitur  secundo,  anima  est  in  subjecto, 
Gx  Aristot.  2.  de  Anim.  text.  4.  ergo  non 
est  substantia.  llespondetur,  est  in  sub- 
jeclo  informative,  non  inliajsive. 

Dico  secundo,  anima  noneslcorpus,  est 
Arist.  1.  de  An.  text.  72.  Probatur  ex  ipso, 


substanliam  a  qualuor  elementis  dislinc- 
tam,  in  quo  Cicero  falsus  videtur. 

Objicitur  tertio,  quia  2.  de  Gen.  anim.  c. 
3.  ait  anirnam  participarecorpusquoddani, 
elfmientis  divinius.  Respondetur,  vel  loqui- 
tur  in  sententia  Platonis,et  Academicorum, 
qui  posuerunt  animam  ante  ejus  unionem 
ad  corpora  nostra,  corpusculo  illuslri  cir- 
cumfusam  fuisse.Vel  vocat  corpus  nostrum 


primo,  quia  anima  est  simul  cum  qualibet  elementis  divinius,  quia  nuUa  ipsorum  fa- 
parte  corporis,  sed  duo  corpora  simul  esse  cultas  sufficit  ad  excellentes  operationes, 
nequeunl.  Secundo,non  est  corpus  coeleste,     qute  mediante  corpore  nostro  fiunt  per  ani- 

mam.  Idem  est  de  coelestibus  corporibus. 


non^^es^e  quia  lioc  est  inalterabile,  anima  non  ;  ne- 

corpus  de-  „^q  elementare,  quia  Iioc  Iiabet  determina- 

tur.       tos  motus  ad  sursum,  vel  deorsum,  anima 

non  ;  neque  mixtum.quia  tunc  non  cognos- 

cerel  multa  accidentia,  quia  cognoscens  de- 

bet  denudari  a  qualitate  cogniti   2.   de  An. 


si  teneatur  secundum  Philosophum  esse 
animata  ;  vocat  enim  2.  deCcel.  c.  2.  coelos 
animalos,  de  quo  Scotus  2.  d.  14.  q.  1, 

Dico  tertio,  Anima  est  forma,  seu  acliis 
informans,  est  Arist.  2.  de  An.  cap.i.  ubi 


text.  71.  et  121.  et  3.  text.  4.  Et  cxperientia  ponit  duplicem  definitionem  animae,  et  in 

constat,  quod  manus  calida  non  sentitcalo-  utraque  ait  esse  actum.  Definilur  de  fide 

rem  alienum,  et  idem    de  aliis.  Unde  si  quoad  animam  rationalem,  lociscitatiscon- 

anima  essel  corpus  mixtum,  haberet  varia  clusione  prima.  Probatur  primo,   quia  non 

accidentia,  quibus  impedircLur,  asimilium  est  corpus,   ut    ostensum  est  ;  neque   est 

cognilione.  Tertio,  8.  Phtjs.  c.  4.  et  texl.28.  materia,   quia   vivcns  a    non    vivente  in 


3. 


Omne  quod  movetur  a  se,  habet  partem 
motam  non  moventem,  et  partem  moven- 
lera  non  motam  ;  sed  in  animali  anima  mo- 
vel,  el  corpus  movelur  ;  ergo  dislinguun- 
tur. 

Objicitur  primo,anima  patitura  corpore, 
ut  patet  in  phrenesi  et  ebrietate  ,  et  corpus 


hoc  non  distinguitur,  .et  materia  proe- 
supponilur  ,  cum  anima  introducitur  , 
estque  expers  omnis  activitatis,  el  anima 
est  origo  omnium  vitalium  actionum;  ergo. 
Secundo,  vel  in  composito  esL  aliqua  forma 
substantialis,  vel  non?  Si  secundum,  ergo 
materia  manet  sine  form;i,  et  compositum 


ab  anima  utpatet  in  rubore  causato  a  vere-  constat  ex  materia,  et  solis  accidenlibus, 

cundia,  et  pallore  ex  timore  orto  ;  sed  ad  quse  sunl  ab>urda.  Si  primum  ;  ergo  ei  Iri- 

nmtuam  actionem  requiritur  contactus,qui  buuntur  priccipu;e  actiones;  ergovitales  a 

lantum  est  inter  curpora.  Respondetur,  non  forma  substantiali  fiunt;  sed  repugnatfieri 

requiri  taclum  quantitalivum ;  unde  unus  nisi  ab  anima;  ergo,  etc. 


DISPUT.  I.     SECT.  II. 


645 


I 

»5 

I 


1«  colli- 
gilur  e.v 
wtu  ani- 
•lam  esse 
for/na>n 
'iforman- 
em. 


vlos  non 
'Sie  ani- 
atos. 


Objicilur  primo,  quia  ArisL  2.  de  An.  c. 
1.  fui.  ait,  nondum  constare  an  anima  sit 
forma  corporis,  vel  ei  assistat  ut  auriga, 
vel  gubernalor  navis.  Respondelur  illo  c. 
I.  id  non  probavit,  sed  cap.  seq. 

Objicitur  secundo,  anima  est  perse  sub- 
sislens ;  ergo  non  est  forma.  Patet  conse- 
quentia,  quia  forma  in  alio  subsislit,  sicut 
etesl.  Jlespondetur,  quod  subsistit,  ut  na- 
tura  completa,  non  polest  esse  forma,  se- 
cus  si  incomplele  subsistat,  ut  in  casu. 

Objicitur  tertio,  si  animam  esse  formam 
informantem,  colligilur  ex  motu,  sequitur 
coelos  esse  animatos  ;  con^equens  est  fal- 
sum,  et  fidei  parum    conforme,  ut  docent 
Conimbr.  2.  de  Coelo,  c.   1.  Et  si  quidam 
antiqui  Pliilosophi  id  tenuerint  ;  ergo  suf- 
licit  animam  esse  assistentem.  Responde- 
lur.loquendo  de  aliisanimabus  a  rationali, 
si  anima  esset  lantum  assistens,  non  infor- 
mans,  tunc  vel  essel  simplex,  el  sic  non 
essel    anima    corporea,    sed  spiritus ;  vel 
composita  ex  maleria,  et  forma  ,  et  sic  non 
esset  anima  alterius  corporis,  et  de  illa  in- 
terrogabitur  an  sit  vivens  necne?  Si  pri- 
mum,  ejus  forma  erit  informans;  si  secun- 
dum,  forma  respectu  materise  non  erit  ani- 
ma.  Secundo,   forma  assistens  non  causat 
actiones  immanentes,  nec  vilales,  sed  tan- 
tum  transeuntes;  ergo  non  vivificat  illud,cui 
assistit.  Ad  argumentum  ergo  non  ex  solo 
motu  colligituranimam  esse  formam  infor- 
mantem.sedexactionibus  vitalibus,qusefor- 
mae  assistenti  repugnant.   Unde  coeli,  etsi 
moveantur,animati  non  sunl,  quia  non  lia- 
bent  altricemfaculfatem,cum  sint  incorrup- 
tibiles,alioquinexcrescerentetdecrescerent; 
neque  sensitivam  vim  liabent,  quia  liaec  in- 
digetcalore,  cujus  sunt  incapaces ;  neque 
habent    organa    sensuum ,   quia  conlinua 
molione  fatigarentur  ;  neque  potest  dici, 
quod  habenl  aniniam  rationalem,  alioquin 
mereri  atque  demereri,  Deumque  videre 
possent,  quo  nihil  absurdius. 


SEGTIO   II, 


An  anima  mteUecHva  sit  spiriltialis  sub- 
stantia.et  vera  fonna  informans  ? 

Plato  in  Alcibiade  tenuit  animam  int3l-        j 

lectivam  esse  formam  tantum  assislentem 

non  informantem,  sicut  Intelligentia  mo- 

venscoelum,  dicitur  ejus  anima  ;   quidam 

tamen  cum  Bessarione,   lib.  3.   contra  ca- 

lumniatorem  excusavit  Platonem  ab  hoc 

errore,  et  sic  Scotus  sentire  videtur  4.  d. 

43.  q.  2.  n.  26.  Sed  est  Themistii  2.  de  An. 

c.  27.  7isque  al  32.  Averr.  3.  de  Anim.  com. 

3.  ponit  esse  assistentem,  ut  unamomnium 

hominum.  iMiranduIanus  tenuit  (ut  referl 

Tolet.  2.  de  An>m.   quxst   2.  )  unam  esse 

omnium  hominum   animam  et  informan- 

tem  lib.  32.  de  eversione  singularis  certa- 

minis  sect.  l.etlib.  33.   sect.  2.   idcm   ait 

Achillinus  lib.   de  Intelligentiis  quodl.  3. 

c?i^6.2.  Sed  aiunt  hi   duo  aliud  secundum 

fidem  dicendum,  licet  hoc  secundum  PJii- 

losophiam  et  Aristotelem  tenendurn  esset. 

Pro  explicatione,  nota  quod  forma  infor- 

mans  facitcum  materia  per  se  unum  ;  for- 

ma  assistens  non,  sed  solum  unitur  secun- 

dum  operationem  quamdam,  ut  natura  na- 

vi ;  et  hoc  secundo  modo  inlelligunt  illi 

Philosophianimam  inlellectivam  esse  for- 

mam  corporis. 

Dico  primo,  anima  intellectiva  est  forma 

informans  hominis.  Est  de  Fide  ex   locis 

citatis  sect.  prseced.  con.  3.   Patres,   et  Ex- 

positore=;  in  id  Genes.    1.   Formavit  ioitur  "^""^^^"^ 

^  esse  for- 

Deus  hominem  de  limo  terras,   et  inspiravit  mam. 

in  faciem  ejus  spiraculum  vitcv,  id   docent 

cxpresse,  vel  supponunt.  Probatur  ratione, 

primo  ex  Divo  Thoma  \.  part.   q.    76.   in- 

telligere  est  propriaoperatiohominis;  ergo 

est  a  propria  forma  hominis,  sed  est  ab  in- 

tellectiva;  ergo. 

Conlraex  Scoto  4.  d.  43.  q.  2.  n.   6.  quia 

secundum  Divum  Thomam    intelleclus  se 

habct  tautum  passive;  de  quo  idem  Scotus 

1.  d.  3.  q.  7.  num.  14.  et  supra  q.  12.   ubi 

annol.  1.  plura  Divi  Thomae  loca  ad  hoc 

adduxit;  ergo  operatio  non  est  ab  eo,  et 


646 


DE  ANIM/E  SUBSTANTIA.  ETC. 


sic  non  arguil  animain  intelleclivam  esse 
propriam  formam.  Ul  ergo  ralio  valeat, 
lenendum  esl  inlelleclum  esse  aclivum. 
Anlecedens,  scilicet  inlelligere  esse  pro- 
priam,  et  formalem  liominis  operationem, 
habelur  ex  Philosoplio  3.  de  An.  lext.  1.  et 
5.  2.  de  An.  text.  24.  25.  et  1.  Elhic.  c.  9. 
10.  et  operatio  distinguitur  contra  actio- 
nem,  etfactionem  quod  inest  operanti,  et 
non  ab  ipso  in  altero  ;  unde  10.  Elhic.  in 
intelUgere  ponit  felicilatem  hominis ,  et 
certum  est,  quod  haec  inest  ei  formaliter. 

Probatur  eliam  idem  antecedens  ratione, 
quia  cognoscit  humo  differentiam  sensi- 
bilium  ab  insensibilibus  ;  ergo  habet  no- 
litiam  non  ofganicam,  nec  sensibilem.  Hac 
ratione  2.  de  Anima,  lexl.  49.  et  circiter, 
probat  Philosophus  dari  sensum  commu- 
nem,  quia  cognoscimus  differentias  sen- 
sibilium  propriorum  inter  se.  Prfeterea, 
experimur  quod  cognoscimus  universale, 
relationes  rationis,  secundas  inlentiones,et 
actus,  quibus  ha?c  cognoscimus;  sed  ha^c 
sensilivce  cognitioni  repugnant,  Qui  pro- 
terve  negaret  hos  actus  inesse  homini,  non 
esset  (inquit  Doctor)  cum  eo  disputandum, 
sicut  nec  cum  eo,  qui  diceret  se  non  videre 
colorem  prse.-enlem,  oculis  non  impeditis, 
sed  dicendum  csset  ei,  quod  carelsensu. 
<j  Vide  Doctorem  loc.  cit.  probantem  nul- 

lum  horum  actuum  convenire  sensui  ,  et 
unica  ratione  suadetur  facile,  quia  nullum 
horum  est  sensibile.    Consequentia  prima, 

Experi'  ^  ^  ' 

mur  acius  nempe  principium  intelligendi  esse  for- 
^dfnolis'  mam  intrinsecam  nostram,  probat  Doclor  ; 
t7iesse.  q^i^  ^^  intelligere, seu  actui  non  sensitivo, 
nec  organico  oportet  assignare  intrinsecum 
in  nobis  receptivum ;  et  hoc  non  potest  esse 
extensum,  cum  ille  actus  sit  inexlensus, 
seu  spiritualis  ;  ergo  erit  nostra  forma,  quia 
nihil  aliud  est  inextensum  in  nobis.  Ante- 
cedens  patet,  quia  si  intrinsece  in  nobis 
non  reciperentur  illi  actus,  non  magis  ex- 
periremur  eos  haberi,  quam  quando  An- 
gelus  intime  nobispraesens,  similes  actus 
habet.  Aliam  rationem  Divi  Thoina3  rejicit 
Scotus  ibi  n.  9.  quia  videUir  in  uno  sensu 
pelitio  ;  in  alio  non  urget. 


Secundo,   probatur  conclusio,   et    dicta  Voiunta- 

, .         TA      .  •  tsm  esse 

consequenlia  a  Doctore,  quia  possumus  nos  nobis  in- 
determinare  ad  volendum  quodcumque  '""*^^«»'- 
objectum,  vel  ejus  oppositum  ,  de  quo  2. 
d.  25.  q.  1.  Scd  hcc  nequitfieri  per  appe- 
titum,  quia  est  ad  determinata  possibilia  ; 
nec  potest  ea  non  appctere,  vel  actum  sus- 
pendere  ;  ergo  voluntas  est  forma  spiri- 
tualis  atqueejus  principium  nobis  intrin- 
sccum,  alioquin  non  cxperiremur  lalem 
potestateni  nobisinesse  ad  appelendum,  et 
non  appelendum  objectum,  quod  falsum 
est. 

Tertio,  ratiocinatio  seu  discursus,  et 
alii  actus  relati,  qui  a  potentia  organica 
elici  nequeunt,  dependent  abactibusphan- 
lasia",  ut  patet  in  pueris,  et  amentibus ; 
ergo  sunt  nobis  inlrinseci ;  ergo  et  eorum 
principium  saltem  receptivum,inlrinsecum 
est,  et  inextensum.  Consequentia  patet, 
quia  si  essent  a  forma  extrinseca,vel  assis- 
tente,  et  innobisnon  rccepli,  nihil  dcpen- 
derent  a  phanlasia  nostra,  sicut  nec  actus 
Angelorum  nobis  assistentium. 

Quarto,  homo  substantialiter  differt  a  4. 
brutis,  alioquin  brutum  esset ;  ergo  habet 
aliquam  formam  intrinsecam,  non  irra- 
tionalem.  Dices  (et  videtur  Averrois)  cogi- 
tativam  hominis  aliquo  modo  discurrere, 
et  per  huc  esse  capacem  conjunctionis  ad 
principium  intelligendi  extrinsecum,  in 
quo  differt  a  brutis. 

Conlra,etiamsecundum  Averr. cogilativa  yirtus  in- 
est  materialis,  quia  facit    eam    corrupti- 1^'''.'7^««'» 

•*  ^         nrqueitnt 

bilem  ;  ergo  non  elicitomnes  actus  cognos-    fieri  a 
cendi,  vel  discurrendi  circa  sensibilia,   et  vdro(;ital 
spiritualia,  universalia,  et  particularia,  re-  ^^"^' 
lationes  ralionis,  et  secundas  intentiones , 
alioquin  esset  inlellectus ,   quia   efficerel, 
et  reciperet  omnes  actus,    qui  competunt 
intellectui ;  ergo  omnes  isti  actus  ab  alio 
fiunt,  et  si  illud   est  extrinsecum,  homo 
non  discurrit,  nec  ratiocinatur,  sed  aliquid 
aliud  ei  assistens,  et  per  conscquens,  non 
erit    rationalis,    sed    brutum    ab    intrin- 
seco. 

Quinto,  ex  Arist.  2.  de  An.  text  6.  ubi 
dcfinit  animam  csse   aclum    cor/,oris  or- 


DISPUT.  I.  SECT.  11.  647 

limam    ga7iici,  elc.  El    inlelligit    de   aclu    primo         Obiicitur  secundo,  forma  naturaliler  in- ^«'w«na- 

iindion  ^  ir  o  turaliter 

•ist.es-  substanliali,  quia    prsemiltit    divisionem  clinatur  ad  materiam,  sed  anima  rationalis    appeiit 

w«5e-"^  subslantiae  in  materiamet  formam,  et  com-  non  sic  ad  corpus  ,  quia  per  illud  impo- ^'"''"^' 

"*  po.situm,  et  inde  concludit  animam  esse  ditur  a  sua  operalioneperfectissima,  qualis 

substantiam,  et  non  composilum,  nec   ma-  est  contemplatio.    Respondetur,    etsi   per 

teriam.  Quod  ibi   comprehendat  animam  corpus  impediatur  a  perfectiori   modo  in- 

rationalem,  patet ;  quia  ^exf,  7.  et  8.  docet  telligendi,    tamen    medianle    eo,    exercet 

illara  definitionem    esse    maxime  univer-  mullas  operationes  materiales  sensitivK,  et 

salera.  Et  idem]est  3.^rfe  An.  text.  1.   ibi,  veg-etativte ,  quod  sufficit,    ul  naturaliter 

de parte  autem  animse,  qua  et  cognoscit.  appetat  corpus. 

ubi'ponit  animam  intellectivam  ut  partem         Contra,  objicitur  tertiOj  vel  appetit  illud 

subjectivam  animoe   ul  sic,   cujus  defini-  separabiliter,  etsic  ulerquestatus  unionis, 

tionem  dedit  lib.  2.  c.  1.  et  2.   Item,  2.   de  et    separationis  esset    ei   naturalis,  quod 

/4««//?..  <ea:/.  12.  et  13.  docet  intelligere  esse  repugnat,    cum    sint    oppositi  ;   vel  inse- 

proprium  animae,  reliquas  operationes,   ut  parabiliter,  et  sic   separalio  esset  ei    vio- 

sentirCf  movere,  communes  ipsi  cura   cor-  lenta,  et  cum  nuilum  violentum  sit  perpe- 

pore;  ergo  posuit  unum  principium  harum  tuum,2.  de  Ccclo,  et  Mundo.   text.    17.    se- 

communium,    et  illius  propria3  actionis ;  quitur    resurrectionem    naturaliter    sciri 

ergo  et  inlrinsecum  essevoluit,quia  opera-  posse  futuram.  Respondetur,   animam  \n  j^rdmapa 

tiones  communes  ab  inLrinseco,sunt  etiam  separatione  pati  aliqualemviolentiara,  quia  '*'",'  "^^' 

secundum  Averr.  et  alius,qui  id  negant  de  nataraliter  petit  uniri  corpori ,  et  hinc  po-  violentiam 

intelligere ;  et  ibid.  texl.   90.   reprehendit  test  fieri  conjeclura  pro  resurrectione  fu-  tione. 

Plalonem  dicentem  inteUigere,  senlire,  elc.  tura,  sistendo  in  solo  lumine  n  iturali,  sed 

in  homine,  esse  a  diversis  animabus.  Item,  noncogit  ad  illud  nuUum  vioienlum  etc. 

2.  de  An.  text.  74.   lext.  31.  dicit  animara  Respondetur  ex  Scoto  4.  d.  43.  q.  2.  n.    15,   Nuiium 

esse  principiumformale,  sieut  sanitas,  qua  quando  inclinalio  naturalis  est  actum  pri-  '^'oientum 

dicimur  sani ;  ergo  vult  animam  esse  in-  mum,    et    imperfecti    ad  perfectum,    se-  luu.n,  ex- 

trinsecam  formam.  Et  iterura  ait  intellec-  cundumPhilosophum,  oppositumhujusest 

tivam  continere  sensitivam,    sicut    tetra-  violentum,  et  non  perpetuum ,   quia,   se- 

gonura,  trigonura ;  sed  hoe  non  sunt  dis-  cundum  ipsum,  nulla  imperfectio  est  per- 

tinclse  figuroe,  sed  una  in  substantia,   quia  pelua  ;  et  ideo  ponit  in  universo  causas 

tantum  est  formaliter  tetragonus,   in  quo  ablativas    oranis    iraperfectionis.   Quando 

virtualiter  est  trigonus.  autera  inclinalio  esl  ad  actum  secundum, 

Vide  alia  multa  loca   Philosophi  ad  hoc  et    perfecti    ad    perfectionem    communi- 

'^truio-  collecla  a  Tolcto  2.  de   Anima,   qusest.   2.  candam,  violentum  tunc  oppositum  potest 

squo-   ui)i  etiam  idera  probat  ex  varii]  principiis  secundura  eura  esse  perpetuura,  quia  non 

mt.       ejus.  est  proprie  violentum ;  et  hoc  secundo  modo 

Objicilur  primo,   nulla   alia   spiritualis  inclinatur  anima  adcorpus,nempeadcom- 

.  substanlia    potest    infurmare  materiam  ;  municandani  ei  perrecLionera.  Ita  ad  illam 

infor-  ergo  nec  aninia.  Antecedens  patet  de  In-  maximara  juxta  mentem  Aristotelis  bene 

Isnon.  lelligenliis  ,    negatur  consequentia,   quia  respondetur.  


Angelica  substantia  est  completa,   et  ideo         Considerando  rem  ipsam,   quando  vio-       6. 

nequit  informare  corpus,  ut   bene  docent  lentum  esL  solura  per  privationeraaIicujus^p^'co/"ra 

Divus  Tliomas  1.  por^    qusest.    51.  artic.  perfectionis    naturaliter  debitoe,    ut    esse '•'^'" '?"<^- 

Itlalem, 

1.  Scotus  (j^tw///^.  9.  licet  Aureolus2.   dis-  ciecum,nihil  prohibet  lale  esse perpetuum ;     non  est 

tincl.%.  quwsl.    unic.   art.    2.   oppositum  si  aulem  violenlia  inducal  contrariaraqua- ''^''"^  """* 

leneat ;  aninia  vero  est  incompleta,  et  ideo  litalem,  ut  calorem  in  aquam,  tollit  perpe- 

uniri  potest  matenae.  tuilatem,  quia  inter  contraria  fit  pugna,  et 


648 


DE  ANlMiE  SUBSTANTIA,  ETC. 


Landem  vicloria,  de  hocargumentovidendi 
D.Thom.l.p.q.Sd.arL  1.  eL  ibi  CaJeL. 
Henr.  gicodl.  7.  rj.  13.  Conimb.  tra  t.  de 
Anima  separ.  d.  2.  2.  art.  2.  qui  Lenent 
slaLum  separaLionis  non  esse  naLuraleni, 
neque  violenLum  simpliciLer,de  quo  posLea 
diiip.  2.  sect.  1.  resolulive  loquar. 

ObjiciLur  ulLimo  ex  ArisLoLele  deAnima, 
text.  32.  qui  ail  inLellecLumesse  secundum 
naturam,  divinum,  et  antiquissimum,  et2. 
de  Anima.  text.  11.  aiL  non  esse  acLum  cor- 
poris,  el  lib.  3.  text.  5.  aiL  esse  immixlum, 
et  separaLum,  el  2.  de  gen.  animal.  de  foris 
venire.  Ad  primum,  loquiLur  in  senLenLia 
Empedoclis,  qui   posuil  inLelleclum  esse 
Deum.  Ad  alia  duoloca,  LanLumvuK,  quod 
poLest  per  se  sine  corpore  subsisLere.  Ad 
quarlum  locum,    tanLuni    vulL  quod  non 
educiLur  de  polenlia  maLerise,  eL  sic  venit 
de  foris. 
Animam        Dico  socundo,  auima  rationalisest  forma 
essefor-  ^  spiritualis.  lla^c  satis  probataestrationibus 

mam  spjri-    ^ 

tualem.  adducLis  pro  conclusione  prima,quia  ex  ac- 
tibus  spiriLualibus  osLensum  esl  in  nobis 
esse  formam  inLrinsecam,  a  qua  profluunt, 
quse  maLerialis  esse  nequiL,  est  contra  de- 
liria  multorum  Philosopliorum.  Zeno  po- 
suit  esse  ignem,  Anaxagoras,  et  Anaxi- 
mander  aerem  (quos  secuLus  videLur  Varro, 
Leste  LacLanLio  tib.  de  Opificio  Dei)  Empe- 
docles  sanguinem.  Apollinaris  etiam  Ale- 
xandrinus,  Tertullianus,  et  alii  posuerunt 
animam  esse  corpoream,  quos  supra  citavi 
«0?  5.  15.  ?«.  20.  Probatur  ex  Scriptura  1. 
Corinth.  2.  Quis  enim  scit  quse  sunt  ho- 
minis,nisi  spiritus  homi7iis?  etc.  5.  Judi- 
cavi  tradere  hujusmodi  hominem  Satanse 
in  interitum  carnis,  ut  spiritus  salvus  fiat ; 
et  Eccl.  12.  Revsrtalur  pulvis  in  terram 
suam,  et  spiritus  redeat  ai Deum.  CowcXw^io 
bene  stat,  esLo  lenealur  animam  habere 
materiam,  quia  hsec  non  eriL  corporea  de 
quo  fuse  dixi  al  q.  15. 

Objicitur,  quod  in  aliquo  recipitur,  per 
modum  recipientis  recipitur;  ergo  niliil 
spiriLualerecipiLurincorpore.  RespondeLur, 
inLcUigiLur  maxime,  quando  recipiens  cau- 
sat  receptum  ,  aliLer  non  est  necessarium 


modum  essendi  esse  eumdem  in  recipiente, 

et  recepto,  quantum  ad  exLensionem  ;  cur- 

rit  tamen  de  recepto  inhaerenLe. 

Dico  lerLio,  anima  raLionalisnon  esL  pars  i„.-^l„, 

divinfe  mentis.    Est  conLra  CarpocraLem,  non  e^se 

partem  rft- 
LesLe  Irenoeo  1.  co?i/m  Hseres.  c.  24    Q,ev- vince  men- 

donem,lesle  Theodoreto  dedivinisd^cratis, '"' 

et  Manichoeos,  ac  PriscillianisLas,  ex  Au- 

gustino,  de  Ilaores.  c.  46.  70.  qui   dixerunt 

animam  hominis  esse  Dei  substantiam  pro- 

gnatam;  definitur  in  Braccar.  1.  c.  5.  eL  a 

Leone  epist.  91.  c.  5.  AugusLin.  lib.de  orig. 

anim.  c.  2.  Cujus  raLio  probaLur,  quia  se- 

quereLur  Deum  esse  muLabilem,  vel  ani- 

mam  immuLabilem,  et  sic  non  deficeret, 

nec  proficerel,  nec  aliquid  hnbereinciperet, 

vel  desineret.   Probatur  etiam   rationibus 

prima?  conclusionis ,   quia  repugnat  cui- 

cumque  entilati  divinae  essse  formam.Vide 

Divum  Thomam  \.  p.  q.  90.  art.  l.et  Chry- 

sostom.  Ilom.  13.  in  cap.  2.  Geji. 

SECTIO  III 

An  repugnet  unam  esse  animam  informan- 
tem  omnium hominum'* 

Averroes  posuiL  unam  omnium  hominum  1 . 
animam,  sed  assistenLem,  non  informan- 
tem.  Mirandulanus,  et  Archillinus  idem 
dixerunt  Lenendum  esse  secundum  Philo- 
sophum  de  informanLi,  quos  citavi  sect. 
prxced.  in  initio. 

Dicendum,  secundum  veram  Philoso- 
phiam,  ct  Aristotelem,  consLaL  unam  ani- 
mam  non  posse  esse  formam  informanLem, 
omnium  hominum.  Prol)atur  prima  pars 
primo,  quia  tunc  eadeni  esse  omnium  lio- 
minum  voluntas,  et  idem  inlelleclus,  eL 
consequenLer  esedem  operaLiones.  Secundo 
istse  esedem  poLentiae  haberent  simul  ha- 
biLus,  eL  acLus  virLuLum,  et  vitiorum  oppo- 
sitos,  essetque  eadem  animasimulsapiens, 
et  stulta,  misera,  et  beata.  Terlio,  eadem  ir^^am  nc 
res  esset  in  locis  fere  infinitis  simul.  Quar-  ^osse  es: 

omnnnn 

to,  eadem  maLeria  non  potest  esse  simul  homiinim 

,,  ,.  ,    .  animam. 

multarum  lormarum  completaruni  ;  ergo 
idem  de  forma  ,  alioquin  eril  infinitie  ca- 
pacitatis,  quia  haberet  inclinationem  ad 


DISPUT.  I.SECT.  IV 


649 


Arist.  tion 
posiiit  u- 
nam  om' 
nntm  ant- 
mam. 


Quid  Aris- 
tol.  per 
malcr  am 
intelUyit. 


Quando 
invs  dore- 
ur  abalio. 


pliires  materias  omni  niimero  delerminaLo. 
Ex  quo  sequitur,  quod  semper  csset  vio- 
lentala.  Quinlo,  eadem  liberlate  posset  di- 
cere  unam  numero  animam  esse  in  omni- 
bus  equis,  et  idem  de  omni  alia  specie  ani- 
matorum. 

Secunda  pars  probatur,  2.  Phys.  dicitur 
quod  eadem  esl  ratio  materiffi,  et  formae, 
quia  sunt  correlativa  ,  et  2.  de  An.  text.  16. 
quod  unusquisque  actusest  inpropria  ma- 
teria,  et  non  in  multis,  et  ibidem,  et  7. 
Melaphysic.  text.  7.  24.  et  49.  quod  unitas, 
etdistinctio,  et  esse  rei  sumitur  a  forma. 
Ex  quibus  expresse  constat  secundum 
Arist.  non  esse  unam  omnium  hominum 
animam.  Quod  vero  plures  sint  animse  se- 
cundum  fidem,  Labetur  definitum  in  La- 
teran.  sub  Leone  X.  sess.8.  et  c.firmiter,de 
sum.  Trin.  ex  Lateran.  sub  Innoc.  III.  et 
Clem.  un.  desum.  Trin.  Etcontra  hunc  er- 
rorem  videri  possunt,  Nyss.  lih.  2.  Phil.  c. 
7.  et  8.  Epiph.  iib.  2.  cont.  hasres.  et  D, 
Thom.  2.  cont.  Gent.  c.  73. 

Objicitur  primo,  multitudo  secundum 
numerum,  non  convenit  nisi  formis  pen- 
dentibus  a  materia,  ex  12.  31et.  text.  49. 
sed  anima  rationalis  independens  est  a  ma- 
teria  ;  ergo  est  tantum  una.  Respondetur, 
negando  antecedens  :  et  Arist.  forte  per 
mnleriam,  sine  qua  non  multiplicantur  in- 
dividua.inlelligit  differenlias  individuales, 
de  quo  vide  Scot  2.  d.  3.  q.  7.  ad  prinntm.  Si 
vero  leneatur  Aristoleles  ila  sensisse,  in  eo 
erravit,  ut  ibi  docct  Scotus ;  sed  aliter,  et 
aliter  exponitur,  ne  id  sensisse    videatur. 

Objicilur  secundo,  si  eadem  non  estom- 
nium  anima,  unus  non  potest  alium  doce- 
re  scientiam,  quia  una  scientia  non  gene- 
rat  aliam  ;  ergo  eadem  est  magistri,  et  dis- 
cipuli  scientia  ,  et  consequenter  idem 
intellectus.  Respondetur,  diversam  esse 
discipuli  scientiam  ;  docetur  autem,  quando 
proponuntur  ei  aliqua  signa  ipsi  nota,  circa 
qu:n;  atlente  occupatur,  vel  quando  princi- 
pia  ipsi  nola  ad  particulares  conclusiones  a 
magistro  applicantur,  et  sic  ad  ignotas  ve- 
rilates,  quasimanuducitur  ,  dequo  Scot.  2. 
d.  11.  n.o.   ubi  explicat  differentiam  inter 


scientise  acquisitionem  per  doclrinam,  et 
propriam  adinventionem.  Si  argumentum 
valeret,  probaret  eamdem  esse  psitaci,  et 
hominis  phanlasiam,  quia  avis  illa  ab  ho- 
mine  doctrinatur. 

Objicitur  terlio,  ex  Arist.  2.  de  Gen.  ani- 
mal.  c.  3.  ait  intellectum  de  foris  venire; 
ergo  nonest  quod  multiplicetur.  Itom,  quia 
in  ejus  sententia  mundus  est  seternus  ;  ergo 
si  multiplicarentur  animae,  secundum  ip- 
sum,  essent  infinitse,  et  lamen  ipse  negat 
infinitum  dabile  esse3.  PAys^c.  c.  8  Res- 
pondetur  ad  primura  sect.  prstced.  ad  itlt. 
Ad  secundum  in  hac  re  Arist.  est  valde  obs- 
curus.  Quidam  putant  eum  non  negasse 
infinitatem  rerum  materia  carenlium.  Alii 
niliil  certum  protulisse  deimmortaliteani- 
mte,  de  quo  Scot.  4,  d.  43.  g.  3.  et  D.  Thom. 
2.  contra  Gent.  c.  81. 

Sectio   IV 

Definitio  animse  exponitnr,   el  forma 
coriioreitntis  asseritur, 

Aristoteles  2.  de  Anima,  cap.  I.  c/  2.  po-         i. 
nil  duas  animse  definitiones.   Una  :  Anima 
est  actus  primus  corporis  organici  polentia 
vilam  habentis.  Altera  :  Anima  est  id  quo 
vivimus,  sentfmus,  loco  movemur,  et  intel- 
ligimus.  Quoad  primam  definitionem  osten- 
sum  est  sect.  1.  de  Anima,  ut  sic,  quod    sit  fur^defini- 
actus,  seu  forma  ;  et  idem  ostensum  est  de  ""  a"»'"» 
anima  rationali,  sect.  2.  Pro  majori  expli- 
catione,  notandum  primo,   actum  primum 
hic  sumi  pro  eo,  quo  nullus  datur  prior, 
forma  enim,  polentia,  et  habitus  suntactus 
primi,  quibuscorrespondentactus  secundi. 
Sed  forma  prior  est  caateris,  estque  eorum 
radix,et  origo.  Nota  secundo,in  Iwc  differre 
viventia  a  non  viventibus,  quod  illa  per  se  yi^gniia- 
non  se  movent,  vel  saltem  in  se  non  operan-  «<  "»»  vi- 

,  ,  .  ,  ...  ventia  quo 

tur  ad  acquirendam    suam  pertectionem  ;  mododif- 
hiec  vcro  sic,  ut  constat  in  plantis,  animali-  Z''^''""'- 
bus,  et  hominibus  ;  actus  ergo  primus,  qui 
dat  hanc  perfectionem,  anima  est,  seu  sub- 
slantia  vitalis. 

Controversia  autem  est,  quid  pcr  corpus 
intelligaturin  Iiac  definitione,  an  sola  ma- 


m 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


2. 


Corpus  ha- 
bere  for- 
mam  ante 
animani. 


teria  prima,  vel  substantia  composita  ex 
ipsa,  el  forma  sabslantiali.  D.  Tliom.  2.  de 
An.  t^xt.  4.  et  1.  p.q.  7G.  art.  4.  ad  1.  ubi 
Cajct.  et  alii.  Suar.  in  Met.  d.  13.  sect,  3. 
niim.  A.  et  dispAo.  sect.  10,  n.  8.  et  Tlio- 
mistsecommuniter  tencnt,  per  corpusinlel- 
ligi  materiam  primatn  ,  quia  negant  plu- 
res  formas  substantiales  in  eodem  compo- 
silo,  de  quo  Bannes  deGener.  c.  4.  q.  8.  art. 

2.  Alii  tenentsumi  pro  composito  ex  m.ale- 
ria,  etforma  danle  e.§secorporeumpra?cise, 
nonquod  lalis  sit  distincta  ab  ipsa  anima  ; 
ita  fuse  Suar.  3.  p.  3.  tom.  d.  51.  sect.  4. 
Capr..  2,  d.  15.  q.  1.  art.  3.  sumilur  ex  D. 
Tliom.  \.  p.q.  76.  arl.  6.  Cajetanus  ibl  art. 
4.  et  in  1.  sentent.  disput.  25.  qusest.  1.  art. 
1.  ad2. 

Dicendum,  per  corpus  liic  intelligi  com- 
positum  ex  materia  prima,  et  forma  sub- 
stantiali  corporeitatis.  Ita  Scot.  4.  c?.  11.   q. 

3.  n.  29.  ubi  agit  de  termino  conversionis 
panis  in  consecratione.  Idcm  lenent  Ilenr. 
quodl.  2.  q.  2.  Rich.  2.  d.  17.  art.  1.  q.  5. 
Argent.  4.  d.  Vi.art.  1.  dicens  esseomnium 
Angiorum.  Bacon.  3.  d.  19.  q.  unic.  Avicen. 
1.  Suffic.  c.  2.  Bassol.  2.  d.  17.  q.  I.  arl.  2. 
Major.  2.  d.  16.  q.  unic.  Anton.  Andr.  7. 
Metaph.  q.  17.  et  omnes  ScolisLse.  llenr. 
quodl.  3.  q.  6  8.  et  15.  admittit  in  liomine 
plures  formas,  non  in  famenaliis  animatis. 

Probatur  prima  conclusio.  Primo,  quia 
Aristoteles  2.  de  An.  text.  4.  ail  corpus  po-i- 
tum  in  liac  definitione  esse  subjectum  ani- 
ma3 ;  sed  nec  compositum  ex  materia  prima, 
etanima,  ut  dante  esse  corporeum  ;   nec      pracedenle  animam. 


reali,  ad  quam  priecisiones  ralionisimper- 
tinentes  sunt.  Peto  an  delur  aliqua  mutatio 
subslantialis  circa  materiam,  antequam 
anima  eam  informet,  vel  non  ?  Si  secun- 
dum,  immediatc  informnt  materiam  nu- 
dam,quietamennonestcorpus.  Si  primum, 
alia  forma  substantialis  prajcedit  animam, 
qua^  constituit  corpus. 

Secundo,  alia  est  mutatio  subslantialis 
ad  corpus,  el  alia  ad  animam  ,  quia  illa 
est  a  generante,  vel  semen  effundente  ;  hsec 
a  Deo,  vel  ab  universali  agente  secundum 
Pliil.  dequo  postea  ;  ergo  corpus  liabet  for- 
mam  substantialem  aliam  ab  anima.  Ter- 
tio,  esse  corporeum  non  dat  anima  inteUec- 
tiva,  quia  inextensa  ;  neque  vegetaiiva, 
vel  sensitiva  in  liomine  ,  quia  modo  inex- 
tenso  continentur  in  inlellectiva  ,  neque 
distinguunlur  ab  ea  ;  ergo  ab  alia  forma 
datur,  Uespondet  Javell.  7.  Met.  q.  19.  Pri- 
mo  corpus  esse  quanlum  a  materia,  quae 
est  ratio,  receptiva  dimensionum,  etsi  non 
sil  earum  subjeetum.  Secundo,  intellecti- 
vam  dare  esse  quantum,  quia  sequipollet 
formie  exlensoe.  Desumpsit  ex  Cajet.  1.  p. 
q.  76,  art.  4.  et  2.  de  Anima  cap.   1. 

Contra  primam  solutionem,  limitatio 
quantitatisnon  est  a  materia,  sed  a  forma, 
quia  hsec  est,  quse  determinal,  et  requirit 
tanlam,  vel  lanlam  materiam,  non  enim 
forma  bovis  polest  informare  corpus  formi- 
cse,  neque  forma  hujus  corpus  illius  ;  ergo 
cum  limitatio  quantilatis  prserequiratur  ad 
aninuim,  et  non   fiat  a  materia,  fit  a  forma 


\ 


Limitatio 
quanlilatis 
aforma.     y, 

i 
1 


Animnm 
non  infor- 
mare  im- 
mediale 
materiam . 


materia  prima  solitarie  sumpta,  est  subjec- 
tumanimfe  ;  ergo.  Respondet  Suarez  ^-i?^.  1. 
rfe  yl  n.c.  2,  licet  corpus  includat  gradum 
corporeilatis  ab  anima,  quse  forma  est, 
comparari  tamen  ad  animam,  utanimaest, 
lanquam  potentia,  el  subjectum,  non  inhse- 
sionis,  sed  composilionis.  Con'ra,  nuUum 
esse  dat  anima  corpori,  antequam  informet 
illud,sed  tunc  quam  primum  animal;  ergo 
non  prius  facit  coipus,  quam  vivens, 

Si  dicas  prius  ralione  constiluore  mate- 
riam  in  es§fj  corporis  ,  hoc   niliil   facit  ad 


Contra  secundam  solutionem,  nulla  for- 
ma  dat  virlualiter  effectum  sibi  repugnan- 
tfiui,  alioquin  posset  ignis  dare  frigus  ; 
sed  extendi  repugnat  intellectivoe  ;  ergo. 
Ilem,  forma  dans  esse  per  informalionem, 
dat  illud  esse  quod  in  se  habel  secundum 
substantiam  ;  ergo  sicut  corporalis  semper 
dat  esse  corporale,ita  spiritualis  spirituale. 

Quarto,  corpus  morluum  habet  formam 
subslanlialem  ;  ergo  et  vivuni,  quia  est 
idem  corpus.  Uespondent,  in  morle  produci 
formam  cadaveris.  Contra,  non  potest  idem 


Aninia  ra- 
ti'  nalis  ne- 
f/uit  dare 
ess?  e.vlen- 
sum. 


fn  radav- 
re  non  rst 
nova  for- 
ma. 


rem,  quia  agilur  de  compositione  Physica     eftectus  produci  a  quantumcumque  diyer- 


DISPUT.  I.     SECT.  IV. 


651 


sis  agenlibus  ;  sed  sive  igne,  sive  gladio, 
sive  aqua,  sive  fulmine,  elc.  iniereat  ani- 
malum,  manet  idem  corpus,  vel  cadaver  ; 
ergo  non  esl  ibi  aliquaforma  de  novo  pro- 
ducla. 

Respondent  Javell.  el  Cajet,  negando  an- 
tecedens,  quando  tenditur  ad  definilionem, 
et  ad  effectum  yilem.  Addit  Cajetanus  du- 
bium  esse,  an  cadaversitejusdem  ralionis, 
necne,  et  utrumque  dici  posse.  Conlra 
primo,  sequerelur  quod  musca,  vel  culex, 
vel  alia  vilia  possent  a  variis  specie  causis 
gigni.  Secundo,  allerationes  interimentium 
sunt  diversae,  ut  morbi,  ignis,  nivis,  gladii, 
etc.  licet  oppositum  falso  dicat  Cajetanus  ; 
ergo  si  producunt  aliquam  formam  sub- 
stantialem,  illa  non  erit  una,  sed  diversae. 

Tertio,  si  generatur  forma  cadaveris,  falso 
dicunt,  quod  lenditur  ad  desitionem,  quia 
materia  in  generando  non  intendit  corrup- 
tionem,  nec  a  perfecto  ad  imperfectum  pro- 
ccdit.  Qu  rlo,  ad  omnem  generationem  sub- 
stantialem  requiritur  disposilio  prsevia,  et 
successiva  ;  ergo  ictu  gladii,  vel  fulminis 
nulla  forma  talis  gignitur. 

Si  dicas  cadavera  hominis  esse  specie  di- 
versa  cum  Cajetano,  id  chimaericum  est ; 
cum  experientia  discerni  nequeat  inter 
moi  tuos,  quis  hoc,  vel  illo  instrumento,  vel 
morbo  feriit. 

Quinto,  enecato  animali  manent  caro, 
venae,  nervi,  ossa,  elc.  omniaeadem  ;  ergo 
el  eadem  form.a  corporis,  quae  forte  non 
distinguitur  ab  ipsis.  Dicere  aulem,  qucd 
ista  habeant  novas  fornias,  chimaericum 
esl ,  quia  per  concoctiones,  et  alteraliones 
multas  fiunt  hujusmodi  formac  ;  crgo  uno 
iclu  interimentis  fieri  nequeunt. 

Dices  cum  Cajet,  supra,  et  Bannes  lib.  1. 
de  Gencr.  q.  6.  art.  2.  formam  cadaverisse- 
qui  naturara  elemenli  praedominantis  tem- 
pore  ir.teritus  ;  unde  si  intereat  animal  per 
ignem,  vel  choleram,  cadaver  erit  alterius 
rationis  ab  inlereunte  per  phlegma,  vel 
aquam  ;  nec  refert  an  gladio,  vel  laqueo 
pereal ,  quia  ista  lantum  sunt  condiliones 
sine  quibus  non,  et  dominium  elementi,  seu 
huraor  prsedominans  causa  per  se  formae 


cadaverisL  Sic  defendunt  cadavera  esse  spe- 
cie  diversa,  quoJ,  inquit  Bannes,  probabi- 
lius  est. 

Contra  primo,  forma  carnis,  ossis,  etc. 
ut  dictum  est,  non  fiunt  sine  coctione,  et 
mullis  alterationibus  ,  quae  in  subitaneis 
molibus  gladii,  vel  fulminis  intervenire  ne- 
queunt  ;  ergo  manent  antiquae  formae.  Se- 
cundo,  humor  praedominans,  non  aliter  gi- 
gnere  potest  formam  cad  iveris,  quam  pug- 
nando,  et  agendo  in  alios  humores,  et 
reducendo  eos  ad  certam  qualitatum  tem- 
periem,  quam  sequatur  talis  forma  ;  sed  ad 
hoc  requiritur  spatiuni  temporis,  (quiasin- 
guli  humores  pro  virili  se  defenderent,  et 
in  se  mutuo  agerent )  quod  non  intervenit, 
dum  animal  globo,  vel  fulmine  perit.  An- 
tecedens  patet  ,  quia  sic  fieret  cadaver  ex 
humoribus,  sicut  mixtum  ex  elementis.  Sed 
secundum  Pliilos.  i.  de  Ge  ler.  c.  8.  text. 
93.  Mixtio  <  sl  mixtibilium  alleralorum 
unio  ,  ad  quam  requiritur  conventio  ele- 
menlorum  in  unum  locum,  et  mutua  eo- 
rumdem  in  se  aclio,  qua  alterentur,  ut  fiat 
temperies  primarum  qualitatum,  quam  se- 
quetur  forma  aliqua  mixti  (vide  Scot.  2.  d. 
]5.  ad  \.  ubi  explicat  mixtionis  definitio- 
nem)  sed  in  iis,  qui  subito  intereunt,  non 
potest  talis  alteralio,  velqualitatum  ad  lcm- 
periem  reductio,  fieri  ;  ergo,  etc. 

Praeterea,  illi  humores  compatiebantur 
in  uno  anle  mortem  ;  ergo  et  post.  Si  dicas 
per  mortem  aliquem  eorum  augeri,  id  in 
illis  subitaneis  motibus  est  manifeste  fal- 
sum  ;  ergo.  Sed  detur  gratis,  non  polerit 
tamen  agere  nisi  per  motum,  maxime  se- 
cundum  eos,  qui  negant  s-ubstanliam  esse 
immediate  activam  ;  ergo  in  uno  instanti 
separationis  animae  non  polerit  materiam 
disponere  ad  formam  cadaveris,  el  ipsam 
producere ;  nam  in  hac  sententia,  quam  ira- 
pugnaraus,  primum  non  esse  animae  est  pri- 
raum  esse  cadaveris. 

Tertio  contra  eamdem  solutionem,  humo- 
res  ipsi  sunt  corpora  mixta.  Peto  ergo 
utrum  separata  aniraa,  servent  suasfornias 
necne  ?  Si  priraum,  est  contra  eos,  qui  ne- 
ganl  plures  forraas  substantiales,    etiam 


Hiimor 
•pnFdomi- 
nans  non 

gignit 

formam 

cadaverii' 


Quidmix' 
iio. 


6. 


Ilumores 
an  anima 
informan- 
tur. 


652 


DE  ANIMiE  SUBSTANTIA,  ETG.     . 


parliales  in  eodem  composilo.  D.  Thom.  1. 
p.  q.  75.  arl.  5.  ad  3.  et  2.  contra  Gent.  c. 
64.  qui  art.  5.  docel  qualuor  humores  in- 
formari  anima  ;  el  probalex  D.  Thom,  Ca- 
jet.  et  Sylv.  el  proelerea  consequcnler  idem 
debent  admitlere  de  carne,  et  nervo,  etc. 
et  non  erunt  tingendffi  formce  cadaverum. 
Si  secundum  ;  ergo  non  possunt  concurrcre 
ad  formam  cadavcris,  cum  ipsi  fprma  ca- 
reant. 
In  mortuo     Scxto   probatur    conclusio  :   in   onimali 

manentea- 

dem  acci-  mortuo  manent  cadem  accidentia,  ut  longi- 
entta.  [y^^f^^^^  latitudo,color,  etc.  ergo  et  idem  sul)- 
jectum  ,  quia  accidentia  non  migrant  de 
uno  subjecto  in  aliud  ;  sed  subjectum  est 
compositum  non  sola  materia,  quia  prius 
est  composilum  substantiale,  quam  acciden- 
tale  ;  ergo  manet  subjectum  accidentium, 
nempe  compositum  ex  materia,  et  forma 
corporeitatis. 
7^  Confirmatur,   quia  si  omnia    accidentia 

pereant  mortuo  animali,  et  sola  maneat 
materia,  non  est  ratio,  quare  hoec  forma 
plusquam  illa  introducatur  ,  quia  materia 
indifferenter  omnes  respicit  ;  ergo  dicen- 
dum,  manere  accidentia,  et  compositum 
substantiale,  in  quo  subjectantur  ante,  et 
post  mortem. 

Respondetur  cum  Bannes  supra  art.  2, 
accidentia  viventis  non  manere  in  mortuo, 
sed  in  corruptione  fieri  resolutionem  in  ma- 
leriam  primam,  quod  videtur  D.  Tliom.  di- 
cere  4.  d.  \\.  q.  \.  art.  2.  et  tract.  de  /or- 
mis,  q.  7.  ct  1.  de  Gener.  c.  4.  lect.  9.  Ad 
Animam  confirmationem  propter  dispositiones,  qua3 

non  ui/or-  r      l  i 

mare  ma-  pryeerant  in  maleria,  vel  composito,   eam 

teriani       ,  .         .      ,  i  r  ■• 

7iudam.  determmari  ad  hanc  formam  potius,  quam 
ad  illam,  esto  forma  immediale  materiam 
nudam  informet. 

Conlra,  in  cadavere  ad  oculum  manet 
idem  color,  eadem  figura,  eadem  linea- 
menla.  et  dispositio  partium,  quse  fuerunt 
in  vivo.  Item,  ramus  abscissus  habet  eam- 
dem  viriditatem,  quam  antea,  et  pomum 
ab  arbore  decerptum,  eumdem  saporem. 
Dicere  autem  quod  omnia  istasunt  denovo 
producta,  paradoxum,  el  incredibile  vide- 
tur,  cum  sit  contra  sensum  ,  neque  assig- 


nari   possit,    a   quo  producatur   de  novo. 

Respondet  Bannes  q.  10.  a^t.  I.  ad  3. 
quod  sensushic  fallitur,  quodque  acciden- 
tia  sunt  eadem  tantum  secundum  apparen- 
tiam,  in  re  autem  nova  sunt,  et  producun- 
lur  consecutive  ad  productionem  formae 
cadaveris,  et  materia  est  ita  di.sposita  per 
dispositiones  prsecedentes,  quod  non  polest 
carere  accidentibus  similibus  iis,  quse  ha- 
buit.  Sed  ha3c  tam  incredibilia  videntur,  ut 
si  inter  credeilda  fide  divina  ponerentur, 
inter  difficiliora  creditu  lOcum  haberent  ; 
paradoxum  certe  videtur,  quod  coram  ocu- 
lis  meis  elephas,  verbi  gratia,  fulmine  per- 
cussus  intereat,  ita  quod  omnia  sensibilia, 
quoe  antea  in  eo  fuerunt,  vere  evanescant, 
et  in  ictu  oculi,  imo  in  instanti  similia  sen- 
sibilia  per  omnia,  ita  ut  a  nullo  sensu,  hfec 
ab  illis  discerni  possint,  producantur.  Di- 
cendum  ergo  est,  seclusis  his  figmentis, 
eadem  accidentia  vere  manere  in  mortuo, 
quoe  fuerunt  in  vivo,  et  consequenter  eam- 
dem  substantialem  formam  corporeitatis 
manere,qua  constituitur  compositum,  quo 
ista  subjectantur,  ut  habet  Scotus  2.  dis- 
tinct.  3.  quaest.  4.  num.  17. 

Si  dicas,  hsec  etiam  contra  Scotum  ob- 
jiciposse,  quia  4.  dist.  12.  q.  %.  ad  2.  dico, 
mim.^i^.  et  seq.  docet  gradus  qualitatum 
incompatibiles  cum  forma  corrumpenda  ef- 
fici  a  forma  genita,  et  gradus  oppositos  ad 
eadem  corrumpi,  et  ^.  4.  n.  21.  ideo  ait 
quantitatem  in  Eucharistia  non  posse  a 
creatura  corrumpi,  quia  ibi  non  habet  sub- 
jcctum,  cujus  corruptione  desineret  esse  , 
ubi  supponit  ejus  subjectum  esse  composi- 
tum,  et  non  maleriam  ,  quia  haec  est  in 
corruptibilis  ,  ergo  secundum  ipsum,  dum 
subito  fit  ignis  ex  aqua,  vel  e  conlra,  om- 
nia  antiqua  accidentia  pereunt,  et  succe- 
dunt  nova.  Respoiidetur,  ita  est  dicendum, 
quando  non  remanet  aliqua  forma  substan- 
tialis,  sed  tunc  ad  sensum  palet  e  -.se  acci- 
dentia  nova,  quia  specie  diversa,  ut  in 
exemplo  ,  at  in  proposito  sunt  omnia  acci- 
dentia  secundum  sensum  eadem. 

Ad  id  quod  ait,  accidentia  omnia  similia 
accidontibus  viventis  consequi  ad  formam 


y. 


In  genera 
lione  non 
viventivm, 
accidentia 
corrupli 
non   )iia- 
nent   inye- 
nilo. 


i 


Formon 
diversce 
specienun- 


DISPUT.  I,     SECT.  IV. 


653 


uam  ha- 
ent  acci- 
\entia  om- 
ia  simi- 
'a. 


% 


10. 


k 


Lid  cor- 
is  orga- 
cum. 


gainza' 
>  alia 
idenla- 
.  alia 
"nlanlia- 


cadaveris,  quia  habent  istae  formre  af- 
.  finilalem,  quia  una  sequilur  ad  aliam, 
falsum  est.  Ad  comprobationem  falsi,  quia 
formae  diversa^  specie  nunquam  liabent  ac- 
cidentia  per  »minia  similia,  ut  patet  induc- 
live  ;  neque  forma  cadaveris,  si  dare'.ur, 
esset  aftinis  form?c  viventis,  cum  inter  se 
maxime  repugnent  ;  neque  sufficit  ad  hanc 
affinitalem,  vel  similia  accidentia  habenda, 
quod  una  sequatur  ad  aliam,  alioquin  ace- 
tum  haberet  eadem  accidentia  cum  vino  ; 
quia  se  habet  ad  illud  sicut  mortuum  ad  vi- 
vum  ;  et  eodem  modo  ex  illo  fit  sicut  mor- 
tuum  ex  vivo,  ut  docet  Aristot.  8.  Metaph. 
text.  14.  vide  Scot.  4,  d.  43.  q.  3. 

Quod  dicitur,  materiam  exigere  acciden- 
lia  similia  iis,  quae  praecesserunt,  propter 
dispositiones  prsecedentes,  non  minus  fal- 
sum  est ,  quia  expraeteritisdispositionibus 
nihil  in  ea  remanet,  nisi  respectus  quidam 
rationis,  per  quem  non  potest  determinari 
ad  aliquid  reale.  Sed  hoc  parum  valet,  quia 
etiam  .'acit  contra  novitatem  accidentium  in 
genito,  ubi  corruplum  habet  tantura  unam 
formam.  Vide  Scotum  2.  dist.  3.   qiufst.  4. 

Ultimo,  probalur  ex  Arist.  in  allata  defi- 
nitione  ,  cum  enim  dicit,  quod  anima  est 
actus  corporis  organici ;  ergo  supponitcor- 
pus  esse  organicum,  alioquin  non  esset  ac- 
tus  formalis,  sed  efliciens  organici.  Pro  quo 
nota  corpus  organicum  dici  illud,  quod  ha- 
bet  partes  dissimilares  ,  ex  Arist.  2.  de 
Part.  an.  c.  1.  cujusmodi  sunt  oculi,  ma- 
nus,  nares,etc.  anima  ergo  talisnaturaeest, 
ut  non  informet  nisi  corpus  tales  partes  ha- 
bens.  Per  particulam  f  A?/;9iCi,positam  in  de- 
finitione,  discernitur  a  corpore  Mathema- 
tico,  quod  est  accidens,  et  ab  artificiali  ; 
vel  forte  melius  dicitur  quod  anima,  qua 
forma  respicit  corpus  Physicum,  qua  talis 
forma  vivens  organicum. 

Nota  secundo,  quod  organizatio  alia  est 
accidentalis,  ut  quod  hoc  membrum  sit  du- 
rum,  illud  molle  ;  hoc  frigidum,  illud  ca- 
lidum  ;  hoc  hujns  figura?,  illud  alterius  ; 
alia  vero  est  substanlialis  consistens  in  va- 
riis  formis  substantialibus  partium  corpo- 
poris  organici.  Et  de  hac  intelligitur  dictio 


tl. 

Vita  alia 


la 


organici,  in  definitione  animoe,  ut  ex  dictis 
abunde  probatum  est.  Pro  explicationc  al- 
terius  parliculae, /« joo/(?><^;a  vilam  haben- 
iis,  in  definitione  positse. 

Nota  tertio,  quod  vita  est  duplex  ;  alia 
est  substantialis,  et  est  ipsum  informari  cor-  /J^*f^//^ 
poris  ab  anima,  quod  esl  effectus  formalis  ^**'.  «'«« 

^      .       accidenla- 

anunae,  et  non  ipsa  anima  ;  unde  m  bcrip-  us. 
tura  \ocaliir  spiraculum  vita3,Gen.  2.  In  in- 
telligentiis  nonvideturdistingui  abip.sana- 
tura,  ut  se  agit,  et  movet,  quia  non  estpars 
quoe  dat  vitam,  distincta  ab  ea  cui  datur, 
ut  in  homine.  Alia  est  accidentalis,  quieest 
propria  operatio  viventis,  quo  sensu  Arist. 
7.  Polil.  c.  2.  dividit  vitam  in  activam,  et 
conlemplativam,  et  1.  l-Jlhic.  ad  Eudem.  in 
civilem,  Philosophicam,  et  voIupLuariam. 
Unde  et  l^eatitudo,  quae  consistit  in  opera- 
tione,  dicitur  vita  oeterna,juxLa  id  Join. 17. 
Hxc  est  vita  selerna,  ut  cognoscant  ie,  etc. 
Ilaque  parlicula  illa  po^e/iYia  vitam  haben- 
tis,  potest  accipi  utroque  modo  ,  quia  cor- 
pus  est  in  potentia  ad  vitam  utramque ;  sed 
quoad  vitam  primo  modo  sumpLam,  idem 
est  esse  organicum,  et  vitam  in  potentia  ha- 
bere  ,  et  differentia  est  tantum  in  nomine. 
Quoad  vitam  secundo  modo  sumpLam,  non 
esL  idem,  quia  hsec  est  effectus  animae  et 
efiicientis.  Vel  dic:  quod  ista  particula,  su- 
pra  corpus  organicum  addit  dispositiones 
accidentales,  per  quas  est  in  proxima  po- 
tentia  ad  receptionem  animoe,et  sic  nonerit 
superfluitas  in  definitione. 

Probalur  Theologice,  corpus  organicum  ha- 
bere  aliam  formam  disiinciam  ab  anima. 

Scot.  4.  rf.   11.^.3.  num.   29.  fuse  rem       12, 
hanc  tractat,  ex  quo  potiora  sumemus,qui-  EuckaHs^ 
bus  addemus  nostra.  Probatur,  quia  sine  ''«  ^«''' 
lorma  corporeitatis    non  salvatur  veritas  mam  cor' 
Eucharistiffi  :  primo,  quia  corpus  in  quod  P'"''"''*''*- 
fit  conversio,  vel  est  Mathematicum,  vel  na- 
turale  ,  quia  Aristoteles  non  ponitalia  ;  sed 
Mathematicum  non  est,  quia  hoc  est  acci- 
dens,  neque  naturale  per  te,  quiahoc  for- 
ma  constat  ;  ergo  sine  forma  non  vere  di- 
citur,  IIoc  est  corpus  meum,  etc.   Secundo, 
quando  dicitur,  Uic  est  sanguis,  non  potesl 


654 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


Christi 
m  et 


13. 
Ih  triduo 
consecra- 
tio  Itaberet 
eumdem 
terminum 
quem  mo- 
do. 


Anima  sub 

speciebus 

non   poni- 

tur  sub 
speciebus. 


fingi  ibi  lanlum  esse  materiam  solam  san-      ter,  materialiter,  et  quoad  esse  existentise  f^lP'^l'^l 
euinis  vel  materiam  cum  modoquanliLati-      aclualis,  non  autemformaliler.  Suar,  supra  uer,  non 
vo  ;  ergo  idem  liic  dicendum.  TerLio,  cum     dist.  lo.  sect.  10.  fin.  responaet  esse  idem     ^0,.^^^« 
dicitur  :  Hoc  est  corpus  meum,  non  ponitur      sen^ibiliLer  propter  idenLitaLem  maLeriae,  et  J^j^^ 
disLrahens  a  veritate  carnis,  ossis,  etc,  ergo 
sicuL  fictio  esset,  per  carnem,velosintelligi 
materiam,ilaet  liic.Dicetur  forlecum.Suar. 
inilio  ciLaLo,  et  ex  D.  Thom.  \.  p.  q.  76.ari. 
6.  et  q.  un.  de  Anim.  art.  9.  corp.  et  ad  5. 
lerminum  conversionis  esse  corpus,  id  est, 
ipsam  maleriam,  quaLenus  accipit  essecor- 
poreum  ab  anima. 

Contra,  osLensum  esl  esse  impossibile, 
quod  forma  inexLensa  det  esse  exLensum 
formaliLer.  Praelerea,  si  consecraLio  fiereL 
iii  triduo  mortis,  poneretur  idem  terminus, 
qui  modo  per  formam  corporis  ,  sed  tunc 
non  ponereLur  anima,  quia  separala  eraL  ; 
neque  uUum  esse  dareL  materiae  :  ergo  ne- 
que  nunc  ponitur,  neque  aliquod  esse  ab 
ea  datum.  Minor  probaLur,  quia  ex  vi  ver- 
borum,  ut  docet  Trid.  sess.  13.  c.  3.  non 
ponitur  anima  sub  specie  panis,  vel  vini  ex 
vi  verborum,  sed  tantum  ex  vi  naturalis 
connexionis  cum  corpore,et  sanguine ;  ergo 
quandosoluta  esset  naturalisconnexio,nul- 
lo  modo  ponereLur  anima  sub  isLis  specie- 


quanlilaLis,  oL  sensibilium  accidenLium,vel  mortuum. 
supposilaliLer  propLer  idem  supposiLum,  el 
addit  propter  locuLiones  Theologicas,  quae 
commodum  sensum  habenL,   non  esse  fin- 
gendas  novas  formns  in  homine. 

Contra  Cajetanum,  non  dicunt  Sancti  idem 
suppositum,  nec  eamdem  materiam,  sed 
idem  corpus  manere  ;  aL  non  est  idem  cor- 
pus  manens,  si  muLalum  est  in  aliam  for- 
mam  substanLialem  alioquin,  dicasmanere 
eumdem  ignem  poslquam  conversus  esl  in 
aerem,  eL  eumdem  panem  poslquam  con- 
versus  esL  in  naLuram  aliti.  Quod  vero  ma- 
neat  eadem  materia  eidem  supposito  unita, 
nihil  facit  ad  permanenLiam  corporis,  alio- 
quin  si  sola  manus  sic  permansisset  unita, 
(qiiod  non  repugnat,)  diceres  idem  corpus 
humanum  permanere  unitum.  Quoddicitur 
eamdem  exisLentiam  actualem  permanere, 
falsum  omnino  est  ;  quia  cum  sit  novum 
compositum  substantiale,  et  corrumpaLur 
anLiquum,  peril  anLiqua  exisLenLia,  el  suc- 
cedit  nova.  Non  me  latet  secundum  CajeLan. 


bus  ;  nequealiquod  esse  ab  ea  daLum,  quia     3.  part.  qiiaest.  17.  art.  2.  humaniLatem  as- 


nullum  daL  non  conjuncla;  ergo  ex  vi  ver- 
borum  nunc,  sicut  et  tunc  ponitur  verum 
corpus  sub  speciebus  panis,  et  per  conse- 
quens  vera  forma  corporeitatis  ab  anima 
distincta. 


sumptam  exisLere  existentia  Verbi ;  sed  id 
falsum  est,  uLbene  probaL  ScoLus  cumcom- 
muni,  3.  d.  6.  qusest.  1. 
ConLra  Suarem  eoedem   raLiones  valenL  , 


15. 

Raiione 

ejusdcm 


quia  identitas  suppositi  nihil  facit  ad  rem 
QuarLo,  sequeretur  quod  corpus  Christi     neque  est  verum  manere  idem  corpus;  quod  '""'.'^'•^^g 
non  esset  idem,  vivum  el  mortuum  ;  conse-     expresse  aiunL  SancLi,  si  non  est  idem  com-     manet 

idem  coii 

quens  est  contra   Sanctos.  Scquela  paLet,      positum  substantiale,  esto  maneatmateria,  ^joi,a<m. 
quia  haberet  aliam  formam  specie,  vel  ge-     et  aliquoLaccidenLiaeadem,  quiasecundum 
nere  disLinctam  post  morlem.  Falsitas  con-      ipsum  Suar.  disp.  14.  sect.  3.  n.   37.  omnia 


sequentis  paLel  ex  Ambr.  et  habetur  dccon- 
secr.  d.  2.  c.  omnia  :  Idem  esl  de  virgine 
sumptum,  et  quod  esl passum,  sepultum,Qic. 
Leo  serm.  de  Ascens.  ait  eamdem  naLuram 
consedere  in  Patris  throno,  quoe  jacuit  in 
sepulchro.  Idem  dicunL  Greg.  Aug.  Damasc. 
Ilieronym,  quorum  verba  vide  apud  Scot. 
supra. 


accidentia  corrupLi  manent  in  genito,  si  non 
repugnanl  ejus  fortnoe,et  lamen  falsumesse 
corruplum  esse  genitum,  licet  ambo  ha- 
beant  eamdem  materiam,  et  mulla,  licet 
non  omnia  accidenlia  eadem  ;  ergo  glossa 
illa  omnino  rejicienda  tanquam  aperle  con- 
tra  SancLos.  Prseterea,  ipse  dicil  ibi  n.  21. 
ideo  manere  eadem  accidentia.maxime  qua- 


14. 


Re.spondet  Cajet.   supra,  corpus  Christi     litates  in  genito,  qujE  fuerunt  in  corrupto  , 
vivum  et  morluum  esse   idem  supposilali-     quia  non  habenl  causam,  a  qua  fiant  nova, 


i 


DISPUT.  I.     SECT.  II. 


655 


[ccidentia 
ada  veris 
\on  sunt 
ova. 


16. 


.ocuttones 
<a»cto- 
um  co- 
gunt  ad 
asseren- 
am  for- 
tam    cor- 
orcila:is. 


quia  non  fiunt  a  forma  cadaveris,  cum  non 
sint  ei  connaluralia,  nam  si  essent,  non  ita 
cilo  evanescerent.  Neque  fiunt  ab  extrinse- 
co,  quia  soepe  nullum  adest  a  quo  talis  ca- 
lor,  vel  temperamentum  protluci  posset, 
qualia  in  cadavere,  maxime  quando  mors 
contigit  per  jugulationem,suftbcationem,vel 
ictum  apparent  ;  neque  fiunt  a  spiritibus 
vitalibus,  vel  humoribus,  quia  forte  lii  om- 
nes  anima  informantur,et  sic  cuni  ipsa  pe- 
reunt ;  et  esto  alias  formas  habeant,  non 
po.ssunt  causare  illas  qualitates,  quii  citis- 
sime  corrumpuntur,  et  qualitates  illae  diu- 
tius  durant. 

Totus  ille  discursus  aeque  bene  probat 
manere  eamdem  formam  corporis,  et  nul- 
lam  substantialem  de  novo  in  interitu  ani- 
malis  produci  ,  quia  non  est  assignare  cau- 
sani  ejus  ;  et  cum  maneant  eadem  acciden- 
lia,  secundum  eum,  et  bene,  quia  nihil  est 
quod  cogit  in  hoc,corrigere  sensum  ,  tenen- 
dum  est  manere  eamdem  subst&ntiam,  qua 
ralione,  quia  eadem  accidentia  in  hoslia 
consccrata  manent,  quae  fuerunt  in  non  con- 
secrata,  tenenmus  certo  substantiam  panis 
manere,  si  fides  non  cogeretad  oppositum. 
Quod  subjungit  Suarez  contra  Scotum  prop- 
ter  locutiones  Theologicas,  quJE  congruuni 
habere  possunt  sensum,  non  esse  fingendas 
novasformas,  minus  recte  dictum  est  ;  tum 
quia  ipse  fingit  Scotum  fingere  novas  for- 
mas,  cum  tamen  eas  neget  Scotus,  asserens 
antiquas  formas  manere  ;  tum  etiam,  quia 
congruum  sensum  non  assignatdictis  Sanc- 
lorum  dicentium  absolute  manere  idem 
Christi  corpus  mortuum,  quod  fuit  vivum, 
qui  absolute  negal  idem  corpus  manere, 
esto  asserat  eamdemmateriam,etaliquotac- 
cidentia  perseverare.  Non  fingit  ergo  Scotus 
propter  locutiones  Sanclorum  novas  formas, 
sedex  eis  infert  expresse  nianereantiquam 
corporis  formam.  Suarez  autem  propler  lo- 
cutiones  Philosophicas,  et  maxime  propter 
i\\u.d,Generatio  unius  est  cotTuplio  allerius, 
et  e  contra  ;  quae  maxirae  congruum  pos- 
sunt  habere  sensum,  ut  postea  palebit,  fin- 
git  novas  cadaverum  formas,  ut  videtur, 
contra  Sanctorum  locutiones. 


Solountur  argumenta  contra  formam  cor- 
poreitatis 

Arguitur  primo  contra  resolutionem  hu-  ^"^- 
jus  qutrstionis,  ex  D.  Tliom.  diclo  art.  4. 
unius  entis  e.-^t  unicum  esse  ;  ergo  unica 
forma  ,  quia  forma  dat  esse  ;  ergo  in  eo- 
dem  composito  non  sunt  pluresformoe.Res- 
pondetur  ex  Scot.  4.  d.  11.  q.  3.  n.  46.  non  piuralitas 
obstare  unitati  enlis,  pluralitatem  forma-  formorum 

no)i  ooslat 

rum,  modo  una  sit  uUima,  et  completa,  ad  uniiati 
quam  cseteroe  ordinentur  ;  quia  composi-  '^°"^P°^^"- 
tum  integrale  est  unum,  el  tamen  singulse 
ejus  partes  habent  suas  partiales  formas  in 
veriore  opinione  ,  quidquid  teneatur  de 
forma  corporeitatis,  qua3  sit  ab  his  distinc- 
ta.  Hsec  solutio  est  ad  mentem  Phil.  4.  Mel. 
in  fine.  ubi  dicit  solam  ultimam  formam 
es5e  absoluln  formam,  et  actum  ;  interme- 
dias  autem  esse  etiam  materias.  Contra  ex 
7.  Met.  c.  de  unitate  deftnitionis,  ibi :  In 
substantiis  no7i  est  ordo  ;  ergo  una  forma 
substantialis  non  ordinatur  ad  aliam.  Iles- 
pondetur,  ibi  ait,  si  estnugatio  addereprio- 
rem  differentiam  posteriori,  idem  erit  si  e 
converso  fiat ,  quia  quantum  ad  hoc,  non 
est  ordo  in  substantiis  harum  differentia- 
rum  ,  quod  nihil  est  ad  rem.  Alia  ex  eo- 
dom  capite  adducuntur  contra  pluralitatem 
formarum,  quoeScotus  optime  explicat  loco 
citato,  ubi  etiam  se  remittit  ad  explicatio- 
nem,  quam  fecit  in  Metaphysica. 

Cajet.(/<c/o  a.  4.  pro  suamodestia  replicat  18. 
contra  hanc,  quod  Scotus,  et  alii  ca3citate 
tenentur  ,  quia  sequitur  hinc,quod  una  res 
absolute,  et  simpliciter  est,  et  fit ;  est  per 
primam  formam,  et  fit  per  advenienlem, 
Quod  (inquit)  quantas  sit  stullitix  eis  relin- 
quo  judicandum.  Respondetur,  est  incom- 
plete  per  fornias  pryecedentes,  et  fit  per 
ullimam  complete,et  si  per  absolute,etsim- 
pliciter,intelligit  ultimamesse.falsum  sub- 
sumit.  Si  sufficit  ad  hoc,  quodcumque  esse 
formale  substantiale  ,  verificatur  de  eodem 
simul,  quod  absolute  est,  et  fit,  sensu  jam 
explicato  ;  et  ex  tam  futili  argumento  re- 
darguere  Doctorem  Subtilem  caecitatis  et 


I 


656 


DE-ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


19. 


slullitia3,  minus  prudenlem,   et  humilem 
sapit  spiritum. 

Sed  contra,  quia  abutitur  Scotus  termi- 
nis,  sumens  eos,non  sicut  Pliilosophi,apud 
quos  simpliciter  significatsine  addito;unde 
quod  simpliciter  est,  habet  suum  coniple- 
mentum  substanliale.  llespondelurex  Scuto 
^pLter  s^^P^'^  '^-  43  e/  50.  apud  PhiL  1.  de  jener. 
sumiiur.  igj;f  n  sumi  ens  siiiipliciter,  pro  omnien- 
lilate,  cujus  oppositum,  scilicet  non  esse 
simpliciter,  est  purumnihil.  Sumituretiam 
prout  opponitur  enti  secundum  quid  ,  et 
sic  omnis  forma  substantialis  est  ens  sim- 
pliciter,  et  idem  est  de  niateria,  et  hoc  sen- 
su  plura  esse  sinipliciter  sunt  in  eodem 
composilo,  sed  non  plura  coinpleta. 

Arguitur  secundo,  ex  eodem  sequeretur 

quod  sccunda  forma  substantialis  daret  esse 

accidenlale  ,  quia  adveniret  enti  in  actu,  et 

sic  non  distingueretur  a  forma  accidentali. 

Respondetur  ex  Scoto  supra,  quod  advenit 

enti  inactu  completo  per  utimam  formam, 

est  accidentale,  non  aliter.   Contra  ex  5. 

Phys.  texl.S.  quod  movetur  est /luod  genera- 

Quod  mo-  tur  non  est.  Sed  adduclio  ultimae  formse  est 

^^el^quod    generaiio  ;  ergo  id  ex  quo  deducitur,  non 

geueraiur  est  simnliciter,alioquin  liaberet  esse,sicut  et 

71071  6St  63C~  ■*■ 

ponitur.  illud  quod  movetur,  vel  alteratur.  Respon- 
detur  ex  Doctore  n.  50.  sensus  est,  quod 
subjectum  generationis  caret  esse  simplici- 
ter,  esto  habeat  aiiud  esse  simpliciter,  scd 
incompletum.  Quod  autem  movetur,  vel  al- 
ter;itur,  non  petit  carenliam  esse  simplici- 
ter,  sed  potest  nuUo  esse  simpliciter  ca- 
rere. 

Tertio,  arguitur  ex  eodem  a.  3.  prsedi- 
catio  sumpta  a  diversis  formis  non  subor- 
dinatis,  est  accidentalis,  ut  album  est 
dulce ;  si  a  subordinatis,  est  in  secundo 
modo  per  se,  ut  superficiatum  est  colora- 
tum ;  ergo  si  ponamus  plures  formas  in 
homine,  genus  sumptum  ab  una  forma, 
non  proedicabitur  primo  modo  de  specie 
sumpta  ab  alia  ,  et  sic,  huec  non  erit  per  se 
primo  modo,  homo  est  animal,  quod  est 
falsum. 
20  Ilespondetur,  tantum  probat  pra^dicatum 

sumptum  a  forma  posteriori,  non  proedi- 


cari  per  se  de  prsedicato  sumpto  a  forma 

priori,  ut  hic.  animal  esl  homo,  quia  una  Pra^dicata 

^  sunrpia  a 

harum  non  includit  aliam  ,   negatur  ;  ergo     forinis 
etsi  prffidicata  sumantur  a  formis  subordi-  ^"s.°«;/rfe 
natis,  ideo  pra3dicationem  eorum  de  se  in-  *^  dican>- 

'  '  tur  secun- 

vicem  esse  per  se  secundo  modo ;  sed  erit  ■  o  mo,/o 

per  se. 

polius  per  accidens,  ut  haec,  homo  est  al-  oenus  mn 
bus,  animal  cst  rationale.  Intelligede  V^^-^tlTpe^^le 
dicalis,  quando  sumuntur  a  priori,  et  pos-  dtffreiuia 

iucecoH' 

teriori  forma,  et  ponendo  genus  sunu  a  ira. 
priori,  et  ditferenliam  a  posteriori ,  nec 
praedicatur  hoc  de  illo  per  se,  nec  e  contra. 
Sed  non  sequitur  hinc,  quod  genus  non 
prjedicetur  de  specie,  quia  hsecetsi  impor- 
tet  prffidicatum  sumplum  a  posteriori  for- 
ma,  scilicet  differentiam,  non  tamen  prae- 
cise  illud,  sed  etiam  genus  includit,  per 
quod  evanescit  quoedam  objectio  Cajetani 
dicto  art.  3.  quod  sequitur  ex  solutione 
Scoti,  hanc  non  esse  per  se,  homo  est  ani- 
mal.  Vide  Scot.  2.  Poster.  quasst.  18,  ubi 
disputat  an  haec  sit  per  se,  animal  est 
homo. 

Contra  hanc  solutionemobjicit  Cajetanus 
primo,  quia  islse  sunt  per  se,  Ten^a  est 
gravis,  ignis  est  caiidus,  tamen  extrema 
sumunlur  a  diversisformis.Respondet  Pliil. 
Fab.  Iheorem.  73.  c.  3.  quod  terra  et  gra- 
vitas  non  sunt  duse  formse  distinctoe,  cons- 
tituentes  eamdera  rem,  sed  gravitas  est 
propria  passio  terroe,  cui  ut  sul)jecto  inest. 
Hoec  solutio  non  esl  rejicienda,  quia  hic 
tantum  agitur  de  variis  formis  constituen- 
tibus  unum  per  se  ;  et  dicitur  non  inde  se- 
qui,  extrema  proedicationis  sumpta  ab  his 
formis,  de  se  invicem  dici  per  se  ;  sed  non 
puto  illud  praedicatum  esse  per  se,  nisi 
tantum  reductive  ad  secundum  modum, 
quia  est  quarti  modi,  quo  pmedicatur  ef- 
fectus  de  necessaria  causa  ;  et  iste  modus 
non  proprie  dicendus  est  per  se,  quod  puto 
secundum  Scolum  dicendutn,  qui  \.  post. 
q.  IG.  cuin  Linconiensi,  videtur  tantum  po- 
nere  duos  modos  pnijdicandi  per  se,  nempe 
primum  et  secundum. 

Arguitur  quarto,   quia  generatio  unius  ^^^^  ^^^ 
est  corruptio  alterius,  et  e  contra,  1.  dew(edica 


>i. 


Gen.  text.  17.  et  20.  et  3.  Phi/s.  text.  73.  et 


di  pev  * 


enerauo 
nius  est 
orruptio 
Itertus, 
vponitur. 


DE  ANIMyE  SUBSTANTIA,  ETG 
27.  ergo  cum  corrumpitur  animal,   gene-     completam  prsecedit  aliam. 


657 


ratur  cadaver,  et  per  consequens  non  da- 
tur  forma  corporis,  alioquin  hsec  esset  si- 
mul  cum  forma  cadaveris.  Kespondelur, 
ulrobique  adducit  Aristoteles  hanc  maxi- 
mam,  ad  probandum  aeternitatem  genera- 
tionum  sine  infinita  materia,  ad  cujus 
intentum  sufficit,  quod  ad  quamcumque 
corruptionem  substantialem  sequitur  me- 
diate  generatio;  et  hoc  habetur,  etiamsi 
non  generetur  cadaver,  quia  statim  corpus 
mortuum  tendit  ad  aliam  formam,  et  sic 
non  cessabit  generatio,  quod  solum  inten- 
dit  Philosophus ;  eatenus  autem  generans 
unum  compositum,  corrumpit  aliud,  qua- 


Arguitur  sexto,  quia  generatio  est  mu-  Quid  est 
tatio  totius  in  totum,  nullo  sensibili  ma-  aeneratio. 
nente,  in  quo  differt  ab  alteratione,  exl. 
de  Gen.  lext.  14.  ergo  cum  generatur  ani- 
matum,  nuUum  sensibile,  quod  prsefuit, 
manel ,  et  idem  est  quando  corrumpitur. 
Respondetur  cum  Tartareto,  ibi  loqui  de 
sensibili  completo.  Vel  dico  loqui  de  gene- 
ralione  inanimatorum,  quia  ibi  exempla 
ex  his  adducit ,  ut  quando  aqua  converti- 
tur  in  ignem,  vel  liicinaerem.Tertio,  dici  Generatio 

estmuta'to 

potest,  quod  loquitur  de  generatione  com-  totiusin 
positi  animati,  sed  totali,  ut  comprehendit  ^l^smsibiU 


lam  ultimam  formam,  quam  praecedenlem  "*«"«"/« 
.  '  -1  I-  ejcpomtur. 

tenus  lorma  unius  est  incompatibilis  cum  formam  corporeitatis,  quia  utriusque  educ- 

forma  alterius ;   et  quando  plures  formae  tio  ad    generationem  animali    requiritur, 

sunt  in  eodem,  bene  stat  quoad  unam  ipsa-  neque  esset  adciequate  generans,  qui  solam 

rum  corrumpi  compositum^  sine  ulla  ge-  ultimam  inlroduceret. 


-22. 

nn  po- 
itia  ad 
ures  for- 


neratione  alterius  compositi,  de  quo  vide 
Scot.  2. 0?.  1 .  q.  3.  ad  3,  princ.  et  d.  2.  q.  1.  et  d. 
12.  q.  1.  n.  4.  el  5.  Quod  vero  illud  axioma 
non  sit  universaliler  verum,  patet  in  acci- 
denlibus  multis,  quorum  generationem 
nulla  comitatur  corruplio,  cujusmodi  sunt 
lumen  in  aere,  species  in  medio,  scienlia 
quando  non  praecedit  error  positive  oppo- 
situs,  et  alia. 

Arguitur  quinto,  aut  plures  formae  edu- 


Arguitur  septimo,   quia  sequitur  quod       23. 

caro  viva,  et  mortua  essent  univoca  ,  quod  ^,^''^  ""'''' 

^  el  niortua 

est  absurdum.  Proeterea,  caro  haberet  duas    univoce 
formas  ullimas,  quia   ultra  propriam  ha- 
berct  animam.  llespondelur  quoad  formam 
carnis,  ibi  est  univocatio,  quatenus  altera 
caret  anima,   non  est.  Ad  secundam  par- 
tem,  forma  carnis  quatenus  ordinatur  ad 
animam,  non  est  ullima. 
Arguitur  octavo,  si  anima    immediale 
cuntur  de  una  potentia  materise,   aut  de      cum  quanlitale  uniretur  maleriae,  (quod 
pluribus;   non  primum,   quia  secundum      secundum  Scotum  probabile  est,  quia  po- 
Comment.   12.  Mel.  numerus  potentiarum     nit  materiam  po>se  esse  sine  forma,  2»  d. 
est  secundum  numerum  specierum,  et  sic      12.  g.  2.)  esset  animal,  sed  repugnat  ani- 
illae  formse  essent  unius  speciei,  quod  est     mal  esse  sine  corpore  ;  ergo  per  ipsam  ani- 
falsum  ;  neque  secundum,  quia,  cum  ilhE      mam  tunc  fieret  corpus.  Respondetur  ca- ^?u»!a  ne- 
polentiae    inessent    materiae    sine  ordine,      sum  esse  impossibilem,  quia  anima  ne-  9"«'  »«/"<>'■- 


mare   ma- 

quit  per  ullam  polentiam  informare  quod  teriam  im- 

mediate. 

corpus  non  est,  cum  ipsa  essentialiter  sit 
actus  corporis  ;  et  si  per  impossibile  infor- 
maret  materiam  nulla  proecedente  forma 


formne  eis  correspondenles  sic  inessent,  et 

per  consequens  non  facerent  unum  per  se. 

Respondetur  cum  Scol,  supra  n.  41.  id  est, 

esse   unam    potentiam.   Ad  auctoritatem, 

non  procedit  de  potentia  receptiva,  sed  de     corporis,   animal  non  esset,    quia  nullam 

polentia  et  actu,  ut  sunt  differentiae  entis. 

Quod  patet  in    exemplo  ibi  adducto,  de 

posse  sanari,   et  sanare ;   quomodo  etiam 

inlelligitur  quod  dicitur  3.  I*hys.  potentias 

dislingui  sicut  actus.  Secundo,  dando  esse 


animalem  functionem  exercere  posset,quia 
careret  organis. 

Arguitur  nono,   potest  forma  prior  esse  Ccri.us 
sine   posleriori,  et  per  Scotum  sic  semper  ffrmitur 


plures  polentias,  negatur  non  esse  intcr  se 
ordmatas ,  quia  potentia  ad  formam  in- 


est  forma  corporis,  quando  interit  animal ;  "'^  ""'wi'» 

'  non  poni- 

ergo  manet  genus  sine  ulla  specie,  quia  'w  Uireae 
corpus  est  genus.   Respondetur  hoc  nihil  "umJmo!' 


Tcia  (II. 


658 


DISPDT.  I.     SECT.  V. 


esse,  nam  licet  corpus  possel  manere  sine 
ulla  anima,  non  ideo  esset  genus,  sed  in- 
dividuum  ,  quia   genus  per  abstractionem, 
vel  collationem  fit;  et  si  aljslrahalur,  cor- 
pusnonpotest  contrahi  sine  speciebus  cor- 
poris ,  bene  tamen  sine  speciebus  animato- 
rum,  quse  corpori  auperveniunt.  Unde  cor- 
pus  ut  hic  sumitur,  pro  altera  parte  com- 
positi  animati,  non  est  illud  quod  in  serie 
Prsedicamentali  substantice  dicitur  corpus, 
quia  hoc  pra^dicatur  de  animali,  a  quo  et 
abstrahitur;  illiid  autem  non,   quia  pars 
Physica  animalis  non  dicitur  de  toto. 

SECTIO  V 

De  secunda  animce  definitione 

Qiiod  sit  principhim  vegetandi,  sentiendi, 

inlelligendi,  et  loco  movendi. 

1.  Phil.  2.  de  An.  c.  3.  adjungit  hanc  se- 

cundam  definitionem  primoe,   quam  sect. 

prxced.  examinavimus,  et  habetur  cai^.  1. 

ejusdem  libri.  Pro  explicatione,  nota  per 
InSt^lie- principiuni  intelligi  inlrinsecum,et  cons- 
^^liiatur'  titutivum,  per  quod  excluditur  Deus,  (li- 

cet  sit  intime  proesens   cunclis,)  ab  hac 


definitione.  Secundo,  nota  quatuor  parli 

culas  in  definitione  positas  non  sumi  con- 

junctim,  nec  distinctive,  quoad  singulas, 

sed  ita  ut  disjunctio  fiat  cum  conjunctione 

ad  particulas  prsecedentes  ,   sic  Anma  esl 

id  quo  vivinms,  aut  etiam  sentimus,    aut 

eliam   loco  movemur,  aut  etiam  inlelligi- 

mus.  Unde  fallitur  Simplicius  Themislius, 

qui  asserit  hic  solamintellectivamdefiniri, 

quia  Philosophus  ait  ibidem  corpora  ob  so- 

lam    vegetandi    rationem,  esse  viventia , 

alia  ob  senliendi   talia  esse;   ilaque  non 

tantum  de  intellectiva  agit,  sed  voluit  ubi- 

cumque  reperitur  aliqua  harum  operalio, 

ibi  ejus  principium,  animam  inesse. 

Nota  tertio,  hanc  secundam  definitionem 
differre  in  hoc  a  prima  ;  quod  prima  datur 
in  ordine  ad  corpus,  quod  cst  subjectum 
animae,  et  ad  compositum,  quod  per  ani- 
mam  constituitur  formaliter ,  ha3c  vero 
datur  in  ordine  ad  operationes  animae.  Ex 


his  salis  patel  secundam  definitionem  bene 
traditam  esse,  et  objectiones  contra  eam, 
per  ha^c  notata  facile  evertuntur.  Sed  quo- 
modo  una  harum  definitionumperalteram 
manifesletur  varie  sentiunL  DD.  omissis 
multis,  quoe  ad  hoc  afferuntur.  ^. 

Dico  primo,  posterior  definitio  conside-  Secunda 

f  '    r-  definitio 

rata,  ut  traditur  per  principium  operatio-  animce  per 

num  aniuKe,  potest  per  priorem  demons-  ^fie^nonsira- 

trari   propter  quid.   Ratio  est,   quia  prius  '"''• 

est  animam  esse  actum  corporis,  et  compo- 

situm  constituere,  quam  principium  esse 

harum  operationum,  et  illud  est  causa  hu- 

jus.  Et  si  dicas,  quod  aniivia  separata  est 

principium  intellectionis,  id  verum  est,  ut 

quod,  sed  ut  principium  quo  supponit  com- 

positum,  quod  constituit. 

Dico  secundo,  eadem  poslerior  definitio,  { 

ut   traditur    per   operationes,  demonstrat 

priorem  a  posteriori.   Ratio,  quia  hujus- 

modi  operaliones  sunt  proprii  elfectus  il- 

lius,  quod  actuat  corpus,  et  consLituitcom- 

positum  animatum.  Prseterea,  Aristoteles 

inilio  cap.  2.  dicit  enitendum  esse  priorem 

per  posteriorem  oslendere,  sicutsolelquod 

secundum  se  notius  est,  sed  nobis  obscu- 

rius,  per  nobis  noLiora  demonstrari ;  sed 

progrediendo  a  notioribus  nobis,ad  notiora 

secundum  se,  est  progredi  ab  effectibus 

nobis  notis,  ad  causas  latenLes.  Ex  quibus  p,,^-,,;^  ^ 

sequitur  primam  definitionem  esse  essen-  "^'^'^^^^^/ 

tialem,  quia  datur  per  genus  proprium,  ejseniiali 


sciliceL  formam  substanLialem,  et  per  dif- 
ferentiam,  qua  nuUa  propinquior  ad  tale 
genus  contrahendum,  scilicet  formam  talis 
corporis  Physici  organici.  Nec  obstat  quod 
esse   formam  taliscorporisdicat  respectum 
qui  non  potest  esse  de  essentia  absoluti, 
cujusmodi  est  anima ;  quia  etiam  raLionale 
dicit  respectum  principii  ad  actum,  et  la- 
men  per  illud  essenlialiter  definimus  ho- 
minem,    quia  nihil  aliud  magis  propin- 
quum  reperitur  ad  animal  conlrahendum 
ad  hominem,  et  essentise  rerum  in  se,  sunt 
nobis  pro  hoc  stalu  incognitae. 

Sequilur  etiam  secundam  definitionem  Secund6 
non  esse  essentialem,  quia  supponit  ani-  jf^^,'^" 
mam  in  sua  essentia  ;  operatio  enim  sup-  esseniit 


3.' 


i 


DE  ANIMA^  SUBSTANTIA,  ETC. 


G59 


ponit  suas  causas,  non  enim  anima  ideo 
est  anima,  quia  est  principium  operandi, 
sed  e  converso.  Probatur  cx  Arist.  dicto  c. 
2.  ubi  sumit  pro  fundamento  suae  demons- 
Iralionis,  animatum  ab  inanimato  vita  (id 


viventi   distinguitur ,   quia  in  non  viventi  Ftuens  a 
nulla   est  operatio  ab  intrinseco,  ut  dixi  '^f/o»3« 
sect.  1.  n.  2.  sed  inler  viventia  ipsa  sunt  disiingui- 
tres  modi  elevatge  operationis.  Primus  est  Tres  vHa' 
operandi  per  organa,  et  qualilates  corpo-  ^''"^"*- 


est,  operalione  vilse)  sejungi,  scilicet  a  pos-     reas,  el  quidem  primas;  et  hic  est  vegeta- 


leriori,  et  quoad  nos. 

Objicies,  unumquo  Ique  est  gralia  suse 
operationis,  2.  de  Coel.  c.  3.  text.  17.  ergo 
definilio  animae  in  ordine  ad  suas  opera- 
tiones,  est  a  priori,  quia  per  causam  fina- 


tivae,  cujus  operaLiones  sunt  ab  intrinseco, 
et  exercentur  per  calorem  naturalem,  re- 
cipiunturque  in  conjuncto.  Secundus  est, 
quando  operatio  non  est  a  qualilate  prima, 
sed  ab  ipsa  potentia  corporea,  media  ali- 


lem.   Kespondetur,  operationes  esse  finem  qua  qualitale  aliqualiter  incorporea,  cu- 

aniniae,  quantum  ad  ejus  exislentiam,  et  jusmodi  sunt  species,et  recipitur  in  suo 

intenlionem  agentis,  non  quoad  ejus  quid-  principio,  et  hic  est  sensitivse.  Tertius  est, 

ditatem,  et  essenliam  ,  quia  non  ideo  habet  quando  operatio  nuUo  modoest  ab  oro-ano, 

anima  talem  essentiam,quiaest  principium  nec  recipitur  in  aliquo  corporeo  ,  el  hic  est 

talium  aclionum,  sed  contra  ;  et  eo  modo  animoe  intelleclivae  proprius,  facitque  o"e- 

quo  finis  sunt,  polest  definilio  secunda  ad-  nus  distinctum  a  sensitiva,  quia  est  altio- 

mitti   ut  a  priori  ,  quia   per  eas   reddilur  ris  elevationis  ;  at  cselerorum  animalium 

causa,  quare  ex  intenlione  agenlis,  anima  anima)  tantum  faciunt  diversasspecies,non 

ut  forma  tali   corpori   organico   adjuncta  autem  distincta  genera,  quia  habent  eam- 

est;ethocest  dicere,   quod  re-;pecLus  ad  dem  elevationem  supra  non  viventia,  in 

tales  operationes  habet  se  ut  causa  motiva  qua  conveniunt. 


ad  produclionem  animoe ,  cum  quo  stat, 
quod  sinipliciLer  sil  definitio  a  posleriori , 
quia  profluunt  operationes  ab  anima,  et  sic 
supponunt  eam. 


Ex  quibus  sequiturvarias  Philosophorum 
senlentias  de  animabus  falsas  esse,  de  quo 
auctor  librorum  de  Plantis,  qui  Aristuteli 
tribuitur,^i6.  l.c.I.Plutarc.  c.  2G.  lib.  5.de 
Piacitis,  Glem.  Alex.  lib.  8.  Strojn.  Galen. 
lib.  de  natural.  facult.  Stoici  ponebant 
plantas  non  vivere,  quia  cupidilate  carent. 
Plato  in  Timaeo  post  Empedoclera  et  Ana- 
xag.  posuit  eas  vivere,  et  sentire  non  ita 
acule  sicut  bruta.  Sed  contra  Stoicos  est, 
quod  ad  vivere  sufficit  motio  ab  inlerno 
et  communis  Philosophorum,  Aug.  lib.  de  quam  videmus  plantis  convenire.  Contra 
quant.  Anim.  c.  33.  ubi  licet  septemgradus  Platonem  (quod  plantae  la3soe  significarent 
vita3  ponat,tres  tamen  primi  tantumaddis- 


SECTIO  VI 

Quot  sunt  animarum  genera,  et  qualis 
animse  in  illa  divisio? 

Dico  primo,  tres  tantum  esse  animarum 
gradus,  seu  genera,  ita  Arist.  2.  de  An.c.2. 


dolorem,  si  sentirent,  et  quia  ubi  est  sen-  tas  scntire 


tinctionem  animarum,  et  ad  Physicam  per- 
tinent,  reliqui  ad  moralem,  et  supernalu- 
ralem  statum.  D.  Thom.  1.  j^.  ^.  78.  a.  I. 
Primus  gradus  est  vegetativae,  conveniens 
omnibus  plantis.  Secundus  sensitiva),  ani- 
malibus.  Tertius  intellectivjie,  soli  homini 
conveniens.  Colligitur  ex  elevatiori  ope- 
randi  modo,  quo  viventia  operantur  ;  ele- 
vantur  enim  in  hoc  quod  ab  interno  prin- 
cipio  in  se  agunt,  et  ad  suam  perfectionem 
acquirendam ,    et   in   hoc   vivens  a  non 


sus,  ibi  est  vigilia,  et  somnus)  August. 
supra,  hanc  opinionem  rusticanamimpie- 
tatem  vocat,  propter  dogma  Manichyeorum, 
qui  (ex  eodem  kxres.  46.)  animam  ratio- 
nalem  plantis  Iribuebant,  et  folium  fruc- 
tumque  excerpere,  homicidium  putabant. 

Sequitur  etiam  falsam  esse  aliam  opinio- 
nem  ejusdem  Platonis  ibidnn,  qua3  ponit 
animam  dividi  in  irascibilem,concupiscibi- 
lem,  et  rationalem,  tum  quia  relinquit  ve- 
getativam,  tum  etiam  quia  eadem  est  ele- 


dixerunt. 


660 


DISPUT.  I.     SECT.  VI. 


valio  irascibilis,  et  concupiscibllis,  quae 
sunt  facultates  animse  sensitivse ;  ibidem 
etiam  ponit  tres  animas  in  homine,  de  quo 
poslca. 

Objicitur  primo  ,  contra  conclusionem , 
quia  si  sunt  tres  animse,  vel  sunt  tria  ge- 
nera,  vel  tres  species  animarum;  non  pri- 
mum,  quia  anima  rationalis  est  unius  spe- 
ciei ;  nec  secundum,  quia  animse  sensitivse 
specie  differunt.  Uespondetur,  ila  est  in 
re  ;  dicuntur  tamen  tria  animarumgenera, 
quia  sensitiva  liabet  genus  elevationis  su- 
pra  vegetativam,  et  inteliectiva  supra 
utramque, 
•3,  Objicitur   secundo  plantse  habent  sen- 

Cucxmcr    g^jj^ .   gj,gQ  vegetativa   non  bene  ponitur 

um.  seorsim  a  sensitiva.  Antecedens  patet,   cu- 

cumer  ad  terrse  humorem  reptans,  oleum, 
quo  emoritur,fugit,  ita  ul  si  ei  supponatur, 
recurvetur.ltem,  vilis  lauri  vicinitatem  fu- 
git,  quia  suo  calore  ejus  incremento  officit. 
Item,  in  arboribus  datur  sexus  masculus, 
et  foemineus,  et  quoedam  ut  foecundenlur, 
pelunt  aliarum  vicinitatem,  de  quo  Plin. 
lib.  3.  cap.  4.  el  lib.  16.  cap.  26.  Respon- 
borihus     detur,  sufficere  ad  ista,  vim  altricem  sine 

detumexus  ^y^^  sensuum  operalione;  unde  prosecutio, 
aut  fuga  circa  proficua,  vel  noxia,  a  nati- 
vis  plantarum  viribus,  et  occulta  anlipa- 
thia,  vel  sympathia  oriuntur.  Sexus  autem 
eis  melaphorice  lanlum  tribui  potest. 
Gradus         Objicilur  tertio,  quse  ordinalim  in  aliqua 

^quomS'  serie  ponuntur,  non  faciunt  plura  membra, 

subordina-  ^^  yivens,  auimal,  homo ;  sed  sic  sunt  ve- 
getativa,  sensitiva,  intellectiva ,  quia  pri- 
madiciturin  recta  serie  de  secunda,  et 
hsec  de  tertia.  Ilespondetur  membra  hujus 
divisionis  sic  intcUigenda  sunt,  ut  primum 
sit  vegetativa  tantum,non  aulem  vegetaliva, 
quae  est  quasi  genus  vegetativoe,  sensitivae, 
et  inlellectivse ;  secundum  sensitiva  tantum, 
non  ut  est  superius  ad  se,  et  ad  inlellecti- 
vam.  Tertium  intellectiva  tantum,  et  hoc 
sensu  non  ordinantur  in  recta  linea,  vel  se- 
rie.  Adverte  tamen  vegetativam  virtualiter 
contineri  in  sensitiva,  quia  hsec  non  tan- 
lum  sensuum  funcliones,  quse  sunt  pro- 
prise,  sed  etiam  vegetativae,  exercet,  elea- 


dem  ratione  utraque  virtute  continentur  in 

intellectiva. 

4. 
Dico  secundo,  sunt  quinque  genera  po- 

tentiarum  animse,  scilicet  vegelativa,  sen- 

sitiva,  loco  motiva,  appetitiva,  et  intellec- 

tiva,  ita  Phil.  2.  de  Anima,  text.  27.  (^um  genera-po- 

communi.  Dices,  ergo  erunt  quinque  ani-  '^" 'JS'" 

mse,  quia  potenlise  immediate  fluunt   ab  '*''«  nume- 

rus. 
anima,  et  ideo  penes  numerum  earum,  po- 

nendus  est  animarum  numerus.  Responde- 

tur,  in  eadem  anima  plures  esse  potentias, 

el  multiplicari  ssepeposteriora,  non  multi- 

plicalo  priori;  numerus  autem  harum  po- 

tentiarum  sumilur  ex  diverso  modo  ten- 

dendi  in  objectum,  ut  explicat  D.  Thora.  1. 

p.  q.  78.  art.  1.  de  quo  dixi  supra  ad  q.  1. 

num.  5.  6. 

Objicies,    quia    sicut    ponitur    potentia  Appetiius 

sensitiva,   et   appetitiva    respectu    anima-  naiuraiis, 

lium,    ita    ponenda    esset  appetitiva  res-  scnsitivus, 

raltonahs. 

pectu  plantse,  et  sic  essent  sex  polentise. 

Pro  solutione,  noLa  quod  appetitus  est  tri-  1 

plex  ;  primus,   est  naturalis,  sic  dictus, 

quia  immediale  sequitur  ad  formam,  qua 

rei  natura  constituitur,  el  hic  tantum  con- 

venit  elementis,  mixLis,  et  plantis.   Conve- 

nit  eliam  cuicumque  rei,  quia  nihil  aliud 

estquani  inclinatio  naturae  ad  sibi  commo- 

da,  ut  levis  ad  sursum,  gravisad  deorsura. 

Secundus  est  sensitivus,   sic  dictus,  quia 

sequilur  non  immediate  naturam,  sed  ap- 

prehensionem  sensus,  proponentis  aliquod 

commodum  in  quod  ferturappetitus.   Ter- 

tius  est  rationalis,  qui  sequitur  propositio- 

nem  inlellectus,  et  is  est  voluntas.  Respon- 

detur  ergo,  ideo  appetitum  plantoe,  licelab  ^„^^g  „„. 

anima  proveniat,  non  compulari  ab  Aristo-    petitus 

plantamon 
tele    distinclam  potentiam ,    quia  eodem  est  poten 

plane  modo  sequitur  formam  a  natura  da- 

tam,  sicut  appetitus  inanimatorum  ,  secus 

est  de  appetitu  cognitionem  sequente. 

Dico  tertio,  quatuor  sunt  genera,  seu  gra-       g. 

dus  viventium,ita  ArisLoleles  2.  de  Anima, 

lext.  13.  D.Tliom.  sup.  etcommunis.  Expli- 

catur  :  Quaedam  tantum   vegetantur,   alia 

eliom  sentiunt,  alia  ultra  loco  moventur  ; 

qusedani  vero  ultra  ista,intelligunt.Adverte 

hic  non  agi  de  veris  generibus,  sed  diver-  : 


\ 


\ 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETG. 


661 


vum. 


sis  gradibiis  vivenlium,  quorum  priores 
sine  posterioribus  seorsim  reperiuntur,  sed 
non  e  contra.  Ex  quo  patet,  quareappetitus 
non  facit  gradum  vitie,  ab  aliisdistinclum; 
est  enim  inseparabilis  a  sensitiva,  et  intel- 
lectiva.  Eadem  ratione  generativa  non  facit 
gradum  distinctuni  a  vegetativa,  quia  vel 
indistincta.vel  sallem  inseparabilis  ab  ipsa, 
Objicies  primo,  sequitur  liinc  esseplures 
animas  Iribus,  quia  sicut  vegetativa  sepa- 
rari  potest  a  sensitiva,  non  e  contra,  etsen- 
sitiva  a  loco  motiva,  non  e  contra,  ita  loco 
motiva  separabilis  est  ab  intellectiva  ;  ergo 
ponenda  est  anima  loco  motiva,  et  sic  erunt 
quatuor  animse.  Confirmatur,  quia  eadem 
est  ratio  de  concreto  et  abstracto  ,  sed  Aris- 
toleles  ponit  quatuor  genera  animatorum  ; 
Omne  sen-  ergo  et  totidem  animas.  Respondetur  primo, 

Sit iVXJLTTt  €St 

loco  motf-non  sufficere  illam  separabililatem,  quse 
consurgit  ex  majori,  vel  minori  potentia- 
rum  numero,  ul  si  una  habet  aliquam  fa- 
cultatem,  qua  aliJB  carent  (quae  differentia 
potest  provenire  ex  majore,  vel  minore 
perfeclione  specifica  intraeumdem  gradum 
animfe)  modoomnes  illae  facultates  habeant 
eamdem  in  operationibus  elevationem,  ut 
explicatum  est  cor.clusione  prima ,  quia 
numerus  animarum  sumitur  ex  diversis 
modis  elevationis  operationis  supra  non  vi- 
ventia.  Respondelur  secundo,  nullum  esse 
sensitivura,  quod  non  sit  aliquo  modo  loco 
motivum  ,  quia  elsi  imperfecta  sensitiva, 
scilicet  quce  tantum  habent  tactum,  non 
moveant  se  ab  uno  loco  integro  in  alium, 
tamen  se  stringunt  vel  dilatant,  idque  ex- 
perientia  constat,  cum  punguntur  ;  qua 
ratione  contra  Platonem  probatur  plantas 
non  sentire,  quia  omne  vivensexterius  sen- 
tiens,  Iiabet  pliantasiam  et  appelitum,  et 
consequenter  dolorem,  et  yoluptalem,  at- 
que  per  motum  aliquem  harum  affectio- 
num  signa  dat,  alioquin  non  haberetur  pro 
sensitivo.  Sicut  ergo  sensitiva  non  multi- 
plicalur,  ex  eo  quod  una  sit  perfectior  alia, 
ita  de  loco  motiva  dicendum  est. 

Objicitur  secundo,  2.  de  Anima,  c.  3. 
text.  32.  dicitur,  viventibus  mortalibus, 
quibus    convenit    ratio,    et  cseteros  gra- 


dus  eisdem  convenire  ;  ergo  supponit 
esse  aliqua  viventia  rationalia,  quibus 
non  competunt,  et  per  consequens  male 
dictum  est,  priores  gradus  separari  a  pos- 
terioribus,  non  e  contra.  Respondetur,  Phi- 
loponus  hic  interpretatur  Philosophum,  ut 
velit  corpora  coelestia  esse  rationalia,  sed 
non  sensitiva,  de  quo  in  libris  de  Coelo  agi- 
tur.  Vide  Scotum  2.  d.  14.  q.  1.  et  quos  ibi 
citavi  schol.  ad  n.  5.  verius  videtur  Aristo- 
telem  illa  verba  protulisse  in  favorem  Pla- 
tonicorum,  qui  ponebant  d.nemones  corpo- 
reos,  rationales,  non  sensitivos. 

Sectio  VII 
Quomodotrespraediclseanimaedistinguuniurf 

Nola  primo,  quaestionem  posse  intelligi  i. 
de  his  animabus  prout  respiciunt  idem 
compositum,  vel  diversa  ;  et  in  secundo 
sensu,  quoestio  clara  est,  nempe  dislingui 
realiler,  quandoquidem  constituant  viven- 
tia  realiter  distincta,  quibus  conferunt  ef- 
fectus  formales  distinctos.  Sed  difficultas 
est,  quando  sensatio,  et  vegetalio  reperian- 
tur  in  eodem,  et  cum  his  intellectio  ut  in 
homine,  utrum  tunc  principia  harum  func- 
tionum  sint  realiter  distincta  ? 

Nota  secundo,  certum  esse  in  quibusdam  ^"  planiis 
viventibus  sola  vita  plantarum  esse  ani-  ferunt  es- 
mas  essentialitcr  diversas,  quia  constatar-  %"!ando'^'' 
bores,aliasque  plantas  sic  distingui,  quod  a  £l^i"J^^,  , 
formis  habent  ultimis,   in  aliis  quoe  sunt  ^f  specie, 

■>  •    •  . .    , . .  ,  idem  de 

ejusdem  speciei  non  essentialiter,  sed  n\i- sensuivis 
merice  differunt,  et  idem  dicendum  de  ve- 
getativis  in  animalibus.  Ra!io  est,  quia  in 
his  animae  vegetativse  subordinantur  sensi- 
tivac,  et  sic  differunt  inter  se,  sicut  ipsa3  ; 
sensitivae  autem  in  diversis  specie  animali- 
bus  essentialiter,  in  iisdem  specie  nume- 
rice  realiter  differunt. 

Nota  tertio,  certum  esse  et  commune,ani 
mam  non  mulliplicari  secundum  praedicala 
essentialia  in  vegetabilibus,  ita  ut  anima 
yivificans  hanc  plantam,  verbigratia,  myr- 
rham,  sit  distincta  reoliter  ab  anima  plan- 
tae,  vel  arboris,  ut  sic  ,  est  contra  Jandun. 
1.  de  Anima,  q.  8.  el  2.  Met.   q.  10.  docen- 


G62 


DISPUT.  I.     SECT.  VII. 


tem  tot  esse  formas subslantiales,  quotprfie- 

dicata  quiddilaliva. 

Nola  quarto,  certum  esse  non  dari  in  eo- 

dem  duas  animas  ejusdem  rationis,  ut  duas 

sensilivas,  et  de  rationali  definilur  in  Con- 

cilio  VIII.  generaliConslanlinopolitanocan. 

11.  acl.  10. 

2.           Quidam  Philosoplii  posuerunt  unam  ani- 
Errores  de  ■  ■        t  

numero  mam  omnium,  quae  respectu  diversarum 
'""''""''"'"•  disposilionum  corporum,  varia  operatur. 
quem  errorem  rejici  supra  sect.  3.  Aliipo- 
nunt  in  homine  Lres  realiter  dislinctas  ani- 
mas.Philopon.l.  de  Anmajext. 91.  Zubarel- 
la.  lib.  de  Facultate  animse,  cap,  8.  Gandav. 
7.  Physc.  q.8.  Jandun.  lib.  1.  q.  12.  Paulus 
Venetus  sum,  deAnima,cap.  5.  ponit  in  ho- 
mine  duas  animas  tolalesredistinctas,  sen- 
sibilem,  quse  est  corruplibilis,  et  raLiona- 
lem  immortalem  ;  et  ultra  has,  multas  ve- 
gelaLivas  specie  distinctas,ut  unam  in  osse, 
aliam  in  carne,  etc, 

Dico  primo,  in  homine  tanlum  est  una 

anima,  quoe  est  formaliter  rationalis,  vege- 

tativam,eL  sensitivam  virtualitercontinens. 

Est  Aristotelis  2.  de  Anima,  texl.  31,  ubi  ait 

vegetalivum  esse  in  sensitivo,  et  hoc  in  in- 

tellectivo,sicut  figura  superior  in  inferiori, 

verbi  gralia,  trigonus  in  tetragono,  el  lib. 

1.  texl.9\.  reprehendit  Platonem,ponenlem 

plures  animas  in  uno.  Est  etiam  AugusLini 

lib.  de  Eccles.  dog.  cap.  15.  et  alias  ssepe. 

D.  Thomse  1.  jo,  q.   7Q.  art.  4.   Avicen.   6. 

Natural.  part.  ],  cap.  3.  Scoti  d.  44.  q.    1. 

num.  4.  et  communis. 

Probatur  primo,  quia  alioquin  homo  non 

h>  homine  esset  unum  per  se,  sed  per  accidens  ,  quia 

unam  tan-  ^^^-^^^^^^^^^^  ex  corpore  organico,  et  vege- 

tativo  facil  unum  per  se  ,  et  idem  do  sensi- 

tiva ;  ergo  adveniensintelleclivafacitunum 

per  accidens.  Neque  hinc  sequiLur,  admil- 

tendo  formam  corporeitatis,  animam  adve- 

nire  per  accidens  ,  quia  forma  corporeita- 

tis  est  natura  sua  forma  incompleta,  dispo- 

nens  maleriam  animse ,  et  ideo  sLatim  perit 

ablata  anima  ;  at  vegetativa  in  sua  ratione 

est  forma  completa  persislens  sine  sensiliva, 

et  inlellectiva. 

Probatur  secundo,  quia  si  ralionalis  non 


liDn  esse 
animam 


esset  idem  cum  sensitiva,  non  possel  esse 
forma,  quia  esseL  pure  intellecLiva,  sicut 
Angelus.  PropLer  hoc  Tolel  lib.2.  de  Anima, 
q.  7.  putat  sententiam  Philoponi,  et  P.iuli 
Veneti,  damnari  in  Clem.  Unic.  de  summ. 
Trin.  ubi  definitur  formam  hominis  esse 
animam  rationalem.  Sed  facile  responde- 
rent  intellectivum  pure,  quod  est  entitas 
compleLa,  non  posse  esse  formam  ,  secus 
esse  de  intellecLivo  pure  incompleto. 

Probatur  tertio,  ex  Avicenna,  quiasensa- 
tio,  et  nutrilioimpediunlconLemplationem, 
et  e  conLra  ;  ergo  sunt  abeademanima.IIac 
unica  ratione  contentus  est  Avicenna  ,  nec 
vull  ponere  aliam.  Sed  posset  responderi, 
inLellecLionem  impediriper  phantasitE  ope- 
raliones,  quia  pro  hoc  staLu,  ex  peccalo, 
dependet  nostrum  inlelligere  a  sensibus. 
Functiones  etiam  vegelativse  a  sensationi- 
bus  impediri  possunt,  quia  attrahunt  ad  se 
spirilus  vitales  ;  eslo  dicamus  has  esse  di- 
versas  animas,quiainformant  idem  corpus, 
in  quo  sunt  varii  spirilus,etaccidenLia,qui- 
bus  uLunLur  ad  suas  operationes, 

Dices,  at  phantasialio  non  po.sseL  impe- 
diri  per  conLemplationem  ,  cujus  oppositum 
experimur.  RespondeLur,  si  phantasialioesL 
circa  diversum  ab  eo  quod  intelligitur,  im- 
peditur  ,  quia  inLellectus  inclinat  ad  aliud 
intelligendum,  et  propter  subordmationem 
animarum,  retardat  actiones  sensitiva^  ;  sic 
habilus  vitii  re  distinctus  a  volunLaLe,  re- 
tardat  eara,  el  impedit  ab  actibus  virLuLis 
oppositoe  ,  quia  suo  pondere  inclinat  in  op- 
positum.  Si  vero  pbantasia  operetur  circa 
idem  objecLum,  quod  inLelligiLur,  non  im- 
poditur,  sed  potius  firmatur  perintellectio- 
nem,  ul  tenet  Scotus  2.  dist.  42.  quaBSt.  4. 
quia  diversoe  poLenLiaecircaidem  operantes, 
se  muLuo  forLificanL,  et  juvant,  inlensius 
enim  inLelligitur,  quod  fervenLius  amaLur, 
llaLio  tamcn  Avicennae  bona  est,  elsi  non 
convincat. 

Quar.o,  si  sensitiva  hominis  re  dislingue- 
retur  ab  inleIIectiva,posset  manere,sepa!a- 
la  intellectiva,  et  functiones  suas  exercere, 
el  idem  esset  de  vegetativa,  corrupla  sensi- 
tiva  ,  consequens  aulem  esl  impossibile. 


< 


4. 
Quomodo 
plutnlasu 
tio  imped 
comtempla 
tionem.  ve 
e  conira. 


m 


Diversfp 
polenliiK 
circa  ide> 
opcrantes 
se  fortift- 
canl. 


i 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


663 


An  priu^ 
haheat  ho- 
mo  vegeta- 
iivam  el 
sentitivam 
quam   in- 
tellecHvam 


An  faHus 
humaiius 
sii  priina 
planta. 


Quinto,  tunc  genus  sumeretur  a  sensi- 
tiva,  et  species  a  rationali,  et  sic  hoec  esset 
falsa  ;  homo  est  animal.  Plures  rationes  ad 
hoc  congerunt  auctores  ,  sed  nullas  vidi 
convincentes  ,  longe  tamen  probabiliores 
sunt  adductis  pro  opposita  sententia.  Sed 
tenenda  est  nrmiter  conclusio  propLer  defi- 
nitionem  Concilii  IV.  Constantinopolitani 
supra  citatam,et  auctoritatem  D.  Augustini 
stip.  et  lib.  de  Spir.  et  Lit.  cap.  9.  et  Da- 
masc.  lib.  2.  cap.  12.  et  aliorum  Palrum  ; 
sed  Concilium  loquiturde  pluribus  anima- 
bus  rationalibus  non  admittendis  in  uno. 

Adducuntii?'    et  solvuntur  argumenta    in 
contrarium 

Arguitur  primo,  homo  prius  vivit  vita 
plantae,  post  animalis,  tandem  hominis,  2. 
de  Gen.  anim.  c.  8.  ergo  habet  tres  animas. 
Quod  vero  loquatur  de  prioritate  temporis, 
patet  in  text.  D.  Thom.  \.  p.  q.  118.  «W.  2. 
a  /  2.  et  q.  76.  art.  3.  ad  3.  cum  suis 
admittunt  hanc  successionem  animarum 
cum  prioritate  lemporis.  Si  inferas,  ergo 
semen  fit  primo  planta,  et  post  brutum, 
negandum  erit,  quia  istse  sunt  formae  im- 
perfectse,  nonpermanentes,  seddisponentes 
ad  perfectiores  formas ,  et  sic  non  faciunt 
proprie  plantam,  nec  animal,  sed  embryo- 
nes  utriusque.  Contra,  quia  vivens  sensi- 
bile  est  aniinal;  sed  foetus  informatus  ani- 
ma  sensitiva  est  talis,  etidem  estdeviven- 
ti  vegetabili ;  ergo.  Sed  dici  potest,  hoc 
non  sufficere,  nisi  forma  sit  permanens  et 
completa. 

Secundo,  respondetur  cum  Alensi.  2. 
part.  q.  87.  memb.  2.  art.  8.  nullam  ani- 
mam  ante  rationalem  introduci,  sed  motus 
embryonis  fieri,  vel  ab  anima  matris,  vel 
a  lorraa  seminis  ;  anima  autem  inlroducta 
non  slatim  exercet  omnes  suas  operationes, 
sed  primo  vegetativse,  dcindc  sensitivfe, 
tandem  proprias  olicit ,  et  ila  Philoponus 
et  Themesius  Arislotelem  interpretantur. 

Alii  dicunt,  prius  lempore  hepar  anima- 
ri  vegetativa,  postea  cor  sensitiva,  et  pos- 
tea  introduci  perfeclam  sensitivam,  qua  in- 
formatur    corpus  organizatum  ex  proeci- 


6. 


puis  membris,  ut  hepate,  corde,  cerebro. 
Ita  Suar.  2.  de  Anima,  c.  3.  sine  ulla  pro- 
batione.  Scotus  1.  d.  29.  q.  3.  n.  11.  ponit 
corpus  formari,  secutus  Aristotelem  5.  Met. 
c.  1.  et-2.  deGm.  animal.  cap.  4. 

Arguilur  seeundo ,  ab  eadem  forma  non 
procedunteffectusoppositisimul,  nisi  con- 
causge  trahant  eam  ad  illam  diversitatem. 
Quod  addo  propter  SoIem,qui  simul  ex  di- 
versitate  dispositionum  subjectorum,  in 
quae  agit,  mollificat  ceram,  etindurat  lu- 
tum;  sed  quod  vult  sensus,  renuit  inlellec- 
tus,etquod  vult  appetitus  sensitivus,renuit 
rationalis ;  ergo  non  sunt  una  forma  reali- 
ler,  nec  ab  eadem  anima.  Respondetur,  te-  Eifectus 

.  L      L-       ■    i  1     u        •  ,.    oppositian 

nentes  potentias  mter  se  et  ab  anima  reali-  simui  esse 
ter  distingui,   facile  solverent  hoc  ^v^n-laaemant 
mentum  ,  quia  effectus  illi  sunt  a  princi- '"^- 
piis  realiter  distinctis  secundum  eos  ,   sed 
tenendo  non  ita  distingui,  de  quo  postea. 

Ilcspondetur  illos  effectus  etsi  aliquali- 
ler  oppositi  posse  emanare  ab  eadem  for- 
ma,  aliter  et  aliter  disposita,  et  affecta  ; 
appetitanima  affectione  commodi  bonum 
delectabile  ,  sed  ut  affecta  affectione  justi- 
tine,  renuil  illud ,  neque  isti  actus  sunt  sim- 
pliciter  oppositi,  quia  sunt  a  diversis  moli- 
vis.  Adde  ipsum  appetitum  sensitivum, 
verbi  gratia,  in  cane,  appetere  carnem.qua 
delectabilem,  et  refugere  quatenus  videt 
conjunctam  virgam  vindicativam.  Quo 
exe:nplo  utitur  Scotus  3.  d.  34.  n.  10.  et 
tamen  nemo  dicit  in  cane  esse  duas  aniinas 
sensitivas.   Adde  etiam  unam  potentiam,  ^    . 

^  '  Canis  ap- 

scilicet   voluntatem,  habere  saepius  sclus  peut  et  re- 
oppositos,  ut  velle,  et  nolle  respectu  ejus-  nem!  vf-  ' 
dem  ,  et  intellectus  habet  assensum,  et  dis-  ^''"^  ""^" 
sensum  de  eodem,   etsi  non  simul.  Sed  vo-  virgam. 
lunlas  forte  simul  habet  volitionem  effica- 
cem,  et  nolitionem  inefficacem  ,  ut  quando 
vult  ex  metu.  IIoc  argumentum  est  Philo- 
poni  et  Manichoeorum. 

Arguitur  terlio,  in  homine  sunttria  esse,  '. 
hominis,  animalis,  viventis  ;  ergo  et  tres 
animae,  quia  una  anima  dat  tantum  unum 
esse.  Respondetur,  illa  Iria  esse  tanlum 
unum  realiter.  Argumentum  tantum  pro- 
bat  esse  tria  esse  formaliter  distincta. 


664 


DISPUT.  I.     SECT.  VIII, 


Arguitur  quarlo,  quia  sequitur  animal 
conslitui  per  formam  hominis.leonis,  equi, 
elc.  quod  est  absurdum.  Respondelur,  id 
verum  esse,  intelligendo  per  animal,  gra- 
dum  communem  irabibitum  in  inferiori- 
bus ,  at  inconveniens  esset  loquendo  de  ani- 
mali  singulari. 

Arguitur  quinto,  ubi  est  operatio  pro- 
pria  formoe,  ibi  ex  ipsa  ,  sed  in  homine  est 
vegetatio  et  sensatio  ;  ergo  et  anima  vege- 
tativa  et  sensiliva.  Respondetur,  sufficit 
esse  in  eo  animam,  quae  virtualiter  et  emi- 
nenter  islas  contineat. 

Arffuilur    sexto,  corruptibile   et  incor- 

Corrupti-  ° 

biie  et  in-  ruptibile  differunt  genere  10.  Met.  c.  3. 
le^^di/feruni  text.  16.  ergo  intellectiva  incorruptibilis 
porUtw^'  non  est  idem  sensitivte  et  vegetativae,  quse 
sunt  corruptibiles.  Respondetur,  argumen- 
tum  supponit  animam  sensilivam  esse  in 
homine,  et  in  ipso  morlalera  esse,  quod  fal- 
sura  est.  Dices,  ergo  homo  non  est  univoce 
animal  cura  brutis,  quia  ejus  sensitiva  est 
incorruptibilis.  Negatur,  quia  sufficit  id 
quod  ponitur  in  genere,  esse  corruptibile, 
et  hoc  est  horao,  non  aniraa.  Adde  etiam, 
si  homo  incorruplibilis  esset,  adhuc  esset 
univoce  animal ,  quia  coelura  est  univoce 
corpus  cum  sublunaribus,  de  quo  dixi  su- 
pra  ai.  q.  15.  annot.  1.  n.  9.  Vide  quse  ad- 
duxi  adq.  21.  n.  11.  12.  anima  intelligitur 
de  genere  Physico,  non  Logico,  quse  enira 
sunt  in  genere  Physico,  sunt  transrautabilia, 
VideScotura4.d.  6.  q.  10.  7i.  13.  etinUliim 
texium. 
8.  Pelesan  censuranda  sit  sententia  ponens 

plures  animas  in  homines,  eliarasi  non 
ponat  plures  ralionales  ?  Hervseus  tract.  de 
Unitale  formarum,  q.  28.  vocat  eara  erro- 
neam.  Idera  ait  Tolet.  supra  ex  Clement. 
un.  deSum.  Trin.  Conimbr.  1.  de  Gen.  c. 
4.  g.  21.  art.  2.  docent  non  esse  tutam  , 
quia  multa  loca  Patrum  asserunt  esse 
unara  in  horaine  animam.  Faciunt  loca 
Scripturse,  ut  illud  Matth.  10.  Nolilc  ti- 
mere  eos,  qui  occiduyit  co7'pus,animam  au- 
tem  nonpossunt  occidere.  Sed  priraa  censura 
facile  rejicilur,  quia  Clem.  et  VIII.  Stjnol. 
loquuntur  de  pluralitale  animarura  ratio- 


nalium  contra  Manichneos.  Secunda  etiam 
male  fundalur  ,  quia  Patres  loquuntur 
de  unitate  animae  rationalis,  nec  de  aliis 
animabus  tractant.  Et  per  idera  patet  ad 
loca  Scriplurae ,  nec  facile  condemnanda  est 
sententia,  quam  graves  Doctores  tenent,  et 
pra3ter  supracitatos,  ponunt  plures  animas 
in  homine  Occham  i.quaest.  7.  et  quodlib.  2. 
q.  10.  Mayron.  2.  d.  17.  quoest.  un.  Miran- 
dul.  lib.  33.  evers.  singul.  cerlam.  sect.  2. 
Thoraas  Garbius  lib.  1.  tract.  5.  q.  49. 

Objicies  cura  Gonirabric.  si  sensitiva  es- 
sel  cura  anima  Christi,  viveret  corpus  ejus 
in  sepulchro  ,  vel  si  periret,  reproducere- 
tur  in  resurrectione.  Respondetur,  hoc,  et  \\ 
alia  argumenta  facere  hanc  parLem  longe 
yeriorem,  sed  dicens  quod  sic  reproducere- 
tur,  non  video  quare  censura  dignus  esset; 
perire  illara  aniraara  diceret,  quia  ab  eis- 
dera  dispositionibus  dependeret,  a  quibus 
anima  rationalis,  et  ideo  sicut  cum  hac  si- 
mul  incipit,  etiam  desinit. 

Dico  secundo,  in  bruto  non  est  aniraa 
vegetativa  dislincla  a  sensitiva,  sed  hsec  so- 
la  virtualiter  continens  illam.  Probalur  iis- 
dem  rationibus,  quibus  prsecedens  conclu- 
sio,  eanique  tenent  oranes  tenentes   illam. 

Sectio  VIII 
Utrum  omnes  animassint  indivisibiles  ? 

Nolandum  ex  D.  Thom.  l.  p.  q.  7Q.  art. 
8.  divisibile,  quantum  ad  prsesens  spectaL, 
sumi  posse  tripliciter.  Prirao,  in  partes  es- 
sentiales  Physicas,  vel  MeLaphysicas.  Secun- 
do,  in  poLentias,  Tertio,  in  partes  integra- 
les,  etextensas,  sive  sint  exlensoe  per  se, 
sive  per  adjuncLura.  De  animae  divisibili- 
Late  in  partes  Physicas  non  agitur  hic  ,  sup- 
poniLur  enim  quod  eas  non  habeat,  eLsi 
opposiLum  improbabile  non  siL,  de  quo  di- 
xi  fuse  ad  q.  15,  SupponiLur  eiiara  divisi- 
bilera  esse  ingenusac  differenLiara,(sed  re- 
ducLive  ,  quia  non  est  corapletura,)  atque 
in  varias  potentias.  Quaeritur  ergo  terlio 
sensu,  an  anima  sit  divisibilis  in  parles  in- 
tegranles,   et  exlensas    ratione   adjunctae 


DE  ANIMi^  SUBSTANTIA,  ETC. 


665 


quantilatis,  quia  divisibilitas  in  partes,  per 
se  primo  competit  soli  quanlitati. 
ivisibiie      Nola   secundo,   aliquid  posse  dividi   in 
tegran-  parles  inlegrantes  tripliciter.  Uno  modo  per 
unpUct'  ^^  primo,  id  est,  ratione  sui,  non  alterius, 
ct  hoc  convenit  soli  quantitati.   Alio  modo 
per  se  secundo,  ut  quando  aliquid  dividi- 
tur  ratione  adjuncti,  quod  est  in  ipso   pri- 
mo,  sic  subjectuiii  quantitatis.  Tertium  per 
accidens,  ut  quando  aliquid  est  simul  cum 
eo,  quod  est  divisibile   primo,  vel  secundo 
modo,  sic  albedo  dicitur  divisibilis  ;ethoc 
sensu  quaeritur  de  anima,   quia  non  est 
quantitas,  nec  primum  subjeclum  quanlita- 
lis. 
2'  Quidam  tenent  omnes  animas  insectibi- 

les  esse,ita  PIato,ut  multi  volunt  apud  G. 
Nyssen.  Ub,  2.  de  Anhna,  cap.  1,  quod  te- 
net  Simplic.  \.  de  Anima,  lext.  47.  et  lib. 
2.  text.  20.  et  Thienien.  ibid. 

Alii  tenent  econverso,  omnesanimas  esse 
divisibiles,  etiam  ralionalem.  Jandun.  3. 
de  Anima,  q.  5.  accedit  ad  hanc,  ait  enim, 
quod  sola  fide  tenet  rationalem  esse  indivi- 
sibilem,  et  lib.  2.  q.  7.  ait  onmem  formam 
in  materia  esse  divisibilem.  Pompon  lib.  1 . 
de  Nutrit.  c.  11.  idem  ait  tenendum  secun- 
j^  dum  Philosophum.  Auctores  hujus  senten- 

tiae  raemorat  Sixtus  Senen.  lib.  1.  Bibl.  an- 
noi.  8.  et  pro  eadem  refert  Argent.  2.  d.  8. 
q.  2.  art.  1.  quemdam  Gerardum. 
itiodo-      Dico  primo,  ambae   hae  sententise  falsae 

aiitmam 

Hojiaiem  sunt.  De  prima  patet,  quia  ramus  abscissus 
ubiiom.  virescit  et  frondescit,  el  ropLanlia  animal- 
cula  divisa  moventur,  quod  tieri  non  pos. 
set,  si  anima  in  his  non  esset  divisibilis  ; 
residet  ergo  in  parlibus  divisis,  et  ita  le- 
net  Aristoteles2.  de  Anima,  cap.  2.  text.  20. 
lib.  de  Senect.  c.  1.  Idem  habet  August.  ^e6. 
de  qxianl.  animse,  c.  31.  Secunda  pars  pro- 
batur,  quia  sequeretur  animam  rationalem 
non  esse  spiritualem,  cujusopposilum  pro- 
batum  est  secl.  2.  neque  immortalem,  de 
quo  postea.  Keprehendendus  ergo  Jandun. 
quia  ex  ralionibus  bene  probatur  rationa- 
lem  esse  spiritualem,  de  quo  dixi  dicta  sect. 
2.  vide  Scotum  4.  d.  43.  quaest.  2. 
'■^'  Objicttur  primo,  pro  secunda  sententia  , 


quod  recipitur  in  divisibili,  divisibile  est  ;  Quod  re- 

civilur, 

sed  omnis  anima  sic  recipitur,ergo.Antece-  permodum 
dens  pa!et,  quia  quodrecipitur,  ad  modum  ^recipuur! 
recipientis  recipitur.  Respondetur,  negan- 
do  antecedens,  alioquin  Deus  et  Angelus, 
cum  assistant  corporibus,divisibiles  essent. 
Ad  probationes,  anima  rationalisest  virtua- 
liler  divisibilis,  quia  ita  adest  corpori  om- 
nibusque  ejus  partibu^;,  ac  si  vere  divisibi- 
lisesset,  et  sic  per  modum  recipientis  reci- 
pitur. 

Arguitur  secundo,  substantia  composita, 
scilicet  homo,  est  subjectum  quantitatis  ; 
sed  homo  non  est  aliud  quam  materia  et 
forma,  ergo  utraque  erit  divisibilis.  Res- 
pondelur,  urget  negantes  formam  corpo- 
reitatis  ,  qua  admissa  dicitur  subjectum 
quantitatis  esse  compositum  ex  ipsa,  etma- 
teria,  quod  habet  Scotus  2.  d.  3.  quaest.  4. 
de  quo  fuse  dictum  est  sect.  4 

Arguitur  tertio,  sensitiva  in  homine  est 
divisibilis  ;  ergo  et  inlellectiva,  quae  est 
eadem  ipsi.  Respondetur,  supponitur  sen- 
sitivam  esse  in  homine  distinclam  a  ratio- 
nali,  cujus  oppositum  ostendi  sect. praeced. 
assumptum  ergo  est  de  subjecto  non  sup- 
ponente,  quia  sensitiva  esl  tantum  virtua- 
liter  in  homine. 

Arguitur  quarto,  pars  hominis  abscissa       *" 
vitaliter  movetur,-  ergo  in  ea  est  anima  ; 
ergo  est  divisibilis,  quia  etiammanet  in  re- 
liquo  corpore.  Respondetur  cum    Alberto  A  guo  fit 
Mag.  Summ.  de  homineq.  2.  art.  3.  motum  usTnima- 
illum  tribuendum  impetui  spirituset  calo-  ''*  abscis- 
ris,  instar  impetus  in  prqjectis ,  et  sic  ani- 
mam  non  esse  in  parte  abscissa.   Si  dicas 
idem  dici  posse  de  imperfectis  animalibus, 
negatur,  quia  in  eis  multum  durat  motus, 
et  vita  ;  testatur  Auguslinus  supra,  oblon- 
gum,  et  mullipedem  vermiculum  divisum 
aeque  expedite  secundum  utramque  partem 
currere  et  moveri ,  et  de  quibusdam  plan- 
lis,  ut  de  salice  constat,  quod  partes  earura 
scis.sae  crescant. 

Arguitur  oclavo  pro  prima  sententia  ;  Quomodo 

«..™  «i         .    •.•  fit  uulritio 

cum  ht  nutrilio,  quaero  an  nova  pars  ani- 
mse  inducatur  in  raateriara  nutrimenti , 
vel  non,  sed  quae  fuit  in  maleria  propinqua, 


666 


DISPUT.  I.     SEGT.  VI. 


etiam  informal  maleriam  advenienlem  ? 
Si  primum,  non  erit  proprie  nutritio,  quia 
sic  ignis  augetur  per  additionem.  Si  se- 
cundum,  erit  anima  indivisibilis,  quia  sola 
indivisibilis  potest  materiam,  quam  habet, 
et  aliam  supervenientem  informare. 

Respondetur,  in  aliis  proeter  hominem, 
novam  parlem  animoe  produci  in  nutritione, 
et  nihilominus  differt  hic  auctio  ab  aug- 
mentatione  inanimatorum,  quia  fit  per  in- 
tus  susceplionem,  et  .secundum  omnes  par- 
tes.  Vide  Scotum  4.  dist.  44.  q.  1.  n.  7.  et 
seq.  ubi  ostendit  in  nutritione  novam  for- 
mam  substantialem  induci  in  materiam  ali- 
menti. 

Tertia  sententia  est,  animas  perfectorum 
animalium  indivisibiles  esse,  sed  imperfec- 
lorum  divisibiles.  D.  Thom.  l.  p.  q,  76. 
art.  8.  ubi  Cajet.  et  contra.  Gent.  c.  72.  et4.'le 
Anima,  art.  10.  Albert.  1.  de  Amma,c.  ull* 
Alexand.  2.  de  Anima,  c.  10.  D.  Bonav.  1" 
d.  3.  2.  part.  q.  3.  Alex.  7.  Met.  adtext.  56. 

Ultima  sententia  solam  animam  rationa- 
lem  esse  indivisibilem. 

Dico  secundo,  hsec  ullima  sentenlia  proe. 
feronda  est.  Ita  Alens.  etsi  non  expresse 
l.p.q.  62.  mem&r. l.Rich.  2.  d.  15.  2.  jormc. 
q.  2.  Comm.  8.  physic.  Commenl.  78.  Dur. 
1.  d.  8.  q.  3.  2.  p.  dist.  ^gidius  ibi  q.  ult. 
Argentin.  q.  2.  Suar.  in  Met.  d.  15.  sect.  10. 
n.  32.  elsi  oppositum  habeat  de  formis 
perfectorum  1.  de  Anima,  c.  13.  sed  in  Me- 
taphysica,  quam  posterius  scripsit,  se  re- 
traxit,  ut  ibi  habetur  in  adjuncta  annota- 
tione.  Capr.  2.  d.  15.  q.  1.  ad  ult.  contra 
ult.con.Uars.  2.  q.  \\.  art.  1.  Jandun.  2. 
de  Anima,  q.  6.  Est  etiam  Scoti,  etsi  ex 
professo  eam  non  tractet  A.  d.  1.  q.  5.  n.  8. 
ubi  habel  solam  rationalem  esse  totam  in 
toto,  et  in  qualibel  parte,  el  d.  43.  q.  2.  n. 
7.  et  seq.  probal  solam  illam  esse  immate- 
Tialem,  etd.  44.  q.  l.  num  11.  ubi  dicit, 
quod  sola  intellectiva  informat  novas  par- 
les  materiae,  sine  eo  quod  ipsaaccipiatpar- 
tes  novas.  Quoad  plantas,  et  imperfecta  ani- 
malia,habet  AristoteIes2.  de Anima,text.  20. 

Probatur  primo,  qua^Iibet  forma  depen- 
dens  a  maleria   habet    coextensionem  ad 


matemar. 


eam,  nec  est  tota  in  qualibet  ejus  parte. 
Secundo,    animoe  aliorum  animalium  ab   Omnem 

,         .  ,  ,  -  .  .      animam 

homme,   educuntur  de  potentia    materige  pra-ter  r 
quantae;  ergo  sunt  per  accidens  quantse   ,  esSlu! 
alioquin  educerentur  totse  de  qualibet  par-  bilem. 
te  materise,  quod  falsum  est.  Tertio,   actio 
generativa  animalium  prneter    hominem, 
est  divisibilis  et  extensa  ,  quia  in  exlenso 
recepta  ;  ergo  talis  est  ejus   terminus  for- 
malis,  scilicet  sensitiva.  Quarto,  vix  intel- 
ligibile  est,  quomodo  anima  sit  indivisibi- 
lis,  et  non  spiritualis. 

Forma 

Objicitur  primo  ex  D.  Thom.  sed  prae-  iripiiciit 
mitto  ex  Cajel.  loco  cit.  formas  tripliciter  ^^^p^'^"'-' 
respicere  materiam  ;  qusedam  indifferen- 
ter,  et  seque  primo  respiciunt  materiam,  et 
singulas  ejus  partes,  et  sunt  formae  inani- 
matorum.  Aliae  ita  respiciunt  materiam, 
quod  non  respiciant  ejus  partes,  quia  in 
eis  non  inveniunl  diversitatemorganorum, 
aliasque  dispositiones,  quas  exigunt,  et 
.  ideo  nuUam  parlem  seorsim  a  toto  infor- 
mant  ,  et  hujusmodi  sunt  formoe  perfecto- 
rum  animalium.  Alise  vero  medio  modo  se 
habentes,  sic  respiciunt  materiam,  ut  non 
seque  primo  respiciant  partes  ;  respiciunt 
tamen  secundario,et  in  eis  seorsim  manent, 
et  hujusmodi  sunt  formse  plantarum,  et 
imperfectorum  animalium.  Supposita  hac 
divisione,  quse  colligitur  ex  D.  Thom.  ar- 
guitur,  quiasoloeformse,  quae  seque  respi- 
ciunt  totum,  et  partes  abscissas,  sunt  divi- 
sibiles,  sedooloe  formse  inanimatorum,  et 
Jmperfectorum  animalium  sunt  hujusmo- 
di  ;  ergo.  Respondetur  :  Major  est  falsa  , 
neque  enim  sequitur,  non  manet  forma  in  tnneiiisi 
partibus  abscissis  ;  ergo  neque  in  eisdem  secuudu. 

longitm 

unitis  estextensa.Ideo  enim  manerenequit  nem,sr,is 
millis  partibuSj  quia  non  habet  m  eis  di- 
versitalem  organorum,  el  dispositionum, 
quas  exigit.  Si  argumentum  valeret,  pro- 
baret  formam  in  minimo  naturali  esse  inex- 
tensam,  quia  nequit  manere  in  parte  illius, 
defectu  quantilatis.  de  quo  vide  Scotum  2. 
d.q.^.an.  16.  et  experientia  constat,  si 
imperfectum  animalculum  secelur  in  par- 
tes  valde  parvas,  vel  secundum  longitudi- 
ncm,  singulas  non   vivere  ,  et  per  conse- 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETG. 


667 


quens,  si  illa  ratio  valel,  eliam   conlra  ar-      mx,  alioquin  quo  majora  essent,  eo  forlio. 
guentem,  anima  istorum   animalium  non     ra,  quod   tamen  est  falsum  ,  quia  quo  ma- 


erit  divisibilis. 

Objicitur  secundo,  Arisloteles  1.  de  Gen. 
c.  3.  text.  35.  loquens  de  animalibus  per- 
fectis  ait,  in  augmentalione,  quod  pars  se- 
cundum  formam  manel,  non  autem  secun- 
dum  materiam  ;  ergo  forma  indivisibilis 


jora  sunt,  eo  minores  vires  habent.  Respon- 
detur,  militat  contra  ipsum  quoad  animas 
planlarum,  quia  arbores  nimium  cres- 
centes  minus  fructificant.  lllud  ergo  non 
provenit  ex  indivisibililate  animae,  sed  vel 
ex  magniludine  organorum,  quoe  non  facile 


alioquin  secimdum  partes  augeretur  et  appUcantur  ad  opus  ;  vel  ex  defeclu  ali- 
minueretur.  Respondetur,  performam  in-  menti ;  vel  ex  imperfectione  ipsius  animse; 
telligi  speciem,quia  res  aucta  manet  quoad     vel  mala  dispositione  corporis  ,  licet  enim 


speciem,  et  fluit  ejus  materia.  Ita  D.  Tliom. 

\.p.  qusesl.  W^d.art.  1.  adl.  quia  solulioad 

mcntem  Aristotelis  non  est,  quia  ibi   agil 

de  nutritione,  nec  limilat  eam  ad    perfecta 

animanlia ;  et  si    limitasset  secundum  D. 

Thom.  potius  dicendum  esset,  manere  par- 

tes  secundum  formam  ,  quia    hsec  indivi- 

augmen-  sibiUs  est,  nec  accipit  novas  partes.  Locu-<, 

taiione     fjjieor,  esl  difficilis  valde,    de   ejus  sensu 

>m  for-    controversia  esl  non  parva.  Dicendum  vide- 

e^  non    tur  secundum  Scolum  4.  d.  44.  q.  1.  n.  11. 

uem  se-  g^g^f.  partes  secundum  formam  dici  illas, 

atermm  Quge  ccrtam  habent  magniludinem,  atque 
exponi'  ... 

virtutem,  ut  possinl  habere  propriam  actio 
nem  in  toto  ;  partes  vero  secundum  mate- 
h  riam,  quae  his  opponuntur,  et  hoec  non  nu- 

I  triuntur,    sed  fluunt.  De  hoc  loco,    vide 

Scolum  ibi  a  n.  8.  et  2.  d.  2.  q.  9.  a  n.  16. 
Quomodo  autem  nutritio  fiat,  late  tradit 
primo  loco.el  videri  polest  Faber  Theorem. 
40.  qui  ad  menlem  Docloris,  de  eodem 
agit. 

Objicilur  lerlio  ex  D.  Thoma,  sicut  in 
homine,  parte  abscissa,  ipsa  stalim  mori- 
tur,  et  si  est  principalis,  moritur  totum  , 
ita  et  in  omni  animali  perfecto  ;  ergo  in 
his  sicut  etin  homine,  anima  est  indivisi- 
bilis  .  alioquin  pars  ejus  parlem  abscissam 
informaret.  Respondelur,  partem  animse 
dependere  ab  unione  cum  aliis  partibus, 
ut  informet  ,  et  argumenlum  contra  ipsum 


8. 


anima  ralionalis  aeque  perfecta  sit  in  par- 
vulo,  el  adulto,  ob  indisposiUonem  mem- 
brorura,  non  habet  sequales  vires  corporeas 
in  utroque. 

Si  autem  ponas  caetera  paria,  falsum  est 
assumplum  Cajelani,  quo  major  est  forma, 
majusque  corpus  informat,  eo  minores  esse 
corporis  vires  ;  conslat  enim  equos,  mulos, 
canes  communiter,  quo  majores  corpore,  eo 
viribus  esse  fortiores  ,  et  quando  opposi- 
tum  conUngit,  in  causas  relalas  referen- 
dum  eril.  Suar.  supra  citat.  August.  6. 
Trin.  6.  asserentem  animas  perfectorum 
animalium  esse  indivisibiles  ,  sed  ibi  tan- 
tum  loquilur  de  anima  rationali,  quam  dicit 
mole  non  occupare  spatium 

Segtio  IX 

Utrum  anima  sit  tota  in  toto  corpore,  et  tota 
in  qualibet  parte 

Nota  primo,ex  Aristotele  l.Hisl.c.  1.  alias 
essepartes  similares,  quae  sciUcet  habent 
eamdem  denominalionem  cum  suis  parti- 
culis,  ut  os,  caro,  etc.  et  alias  dissimilares, 
quie  ex  his  componunlur,  et  non  liabent 
eamdem  denominationemcumsuis  parUcu- 
lis,  ut  caput,  pes,  oculus,  etc.  et  hie  vocan- 
lur  membra  iib.  2.  Hist.  cap.  1, 

Nota  secundOjSimilares  aliasessesolidas, 
probaret  animas  imperfectorum  animalium      ad  consistenliam  aliarum  parlium  speclan- 

tes  ;  alias  fluidas,  quie  ad  lemporicm,  nu- 
tritioncm,  et  vitae  conservalionem  faciunt  , 
hujusmodi  sunt  humores,  et  spiritus  vita- 
les,  per  quos  vita  conservatur,  et  operatio- 
nes  vitales  fiunl,  et  species  deferuntur  ad 


1. 

Partes  si- 

miliires  et 

dissi>Hila- 

res. 


indivisibiles  es.se ,  quia  pars   minima  ho- 

rum  seorsum  non  vivit  ,   neque  pars  ma- 

gna,  si  secundum  longitudinem  secetur. 

limaia        Objicitur  quarto,  ex  Cajet.  quiaanimalia 

,  an^eo  pcrfecta  non  augentur  per  additionem  for- 
rtiora. 


668 


DISPUT.  f.     SECT.  IX. 


Toinm  tri 
ple.v.  iiile 


organa  intern.T,  sicut  per  aerem  ad  ex- 
terna  ;  alia  vero  sunt,  quae  non  censentur 
partes,  sed  ad  ornatum  speclant,  ut  ungues, 
capilli,  barba. 
Nota  tertio  ex  D.  Thom.  \.p.  q.  78.  art. 
graie,  po-  g.  totum  esse  triplex.  Unum  est  inlegi-ale, 

tentinle,  et  .,'.,.,  ,      .■    i  j 

esseniiale.  seu  quantum.  Aliudlolumpotentiale,quod, 
scilicet  plures  potenlias,  seu  virlutes  conti- 
nel,  quse  ab  Aristotele  parles  vocantur.Ter- 
tium  tolum  essenLiale,quod  partibus  essen- 
tialibus  Physicis  vel  Metaphysicis  constat. 
2.  Circa  hoc  sunt  varise  sententice  :  prima 

veterum,  ut  referunt  Gregorius  Nyssenus 
lib.  de  homhiis  opificio  c.  12.  Tertull.  lib. 
?«f™»A.  de  Anima,  Cicero  lib.  1.  Tusc.  qusesl.  Qui- 
jectum.  (jam  posuerunt  animam  in  capite,  ex  qui- 
bus  alii  in  cerebro,  alii  in  vertice,  alii 
m  concavo  cerebri.  Plato,  ut  refert  Ga- 
lon.  5.  et  6.  de  IHacitis,  ponebat  animam 
nostram  coalescere  ex  pluribus  animali- 
bus,  atque  animam  concupiscibilem  coUo- 
cabat  in  hepate,  irascibilem  incorde,  ralio- 
nalem  in  capite.  Hieron.  lib.  2.  in  Math.  c. 
14.  ponit  animam  rationalem  in  corde,  re- 
prehendens  Platonem,  quod  eam  posuerit 
in  cerebro  ,  et  adducens  ad  hoc  probandum 
illud  MalLh.  23.  De  corde  exeunt  cogitatio- 
nespravfv.  Idem  ait  TertuU.  lib.  de  Anima, 
cap.  de  principali  gradu  animce.  Albert. 
de  Anima,  tract.  1.  cap.  7.  sensitivam  ponit 
in  corde  vel  aequivalenti,  ut  in  spina,  in 
imperfectis  animalibus,  vel  in  anulis,  quoad 
anulosa,  ut  sunl  vespse,  apes  ,  et  ob  hsec 
ait,  cum  scinduntur  hsec  secundum  longi- 
tudinem,  partes  eorum  non  vivere,  quia 
scinduntur  spina,  vel  anulus. 

Dico  primo,  anima  tam  divisibilis,  quam 
mdivisibilis  informat  omnes  partes  consis- 
tentes  corporis.  Est  communis  D.  Thom.  2. 
contr.  Gent.  cap.  72.  et  qusest.  de  Anima, 
art.  10.  Scoli4.  dist.  1.  quaest.  5.  num.  8. 
(ubi  tantum  de  rationali  agil)  Aristotelis  2. 
de  Anima,  text.  20.  Probalur  primo,  quia 
omnes  istae  vivunt,  vegetanturenim,  etsen- 
tiunt  ,  nec  potest  aliquid  vivere  nisi  anima 
informante.  Secundo,  in  qualibetpartesunt 
potenlisc,  et  operationes  animce  ;  ergo  et 
ipsa.  Antecedens  patet  experientia.  Con^c- 


quentia  patet,  quia  potentia  et  operationes, 
non  separantur  a  suis  principiis.  Tertio, 
anima  est  actus  primus  dans  esse  toti  cor- 
pori,  ex  ejus  definilione2.  de  Anima,  cap. 
1.  ergo  informat  singulas  ejus  partes.  Hinc 
sequitur  animam  subslanliam,  esse  in  qua- 
libet  parte,  quia  non  informat  nisi  id  in 
quo  est. 

Dico  secundo,  anima  divisibilis,  ul  est 
toLum  integrale,  non  esl  in  qualibet  parte 
corporis.  Ratio  est,  quia  coextenditur  per 
quantitatem  materiae,  et  sic  partes  ejus  co- 
extenduntur  partibus  materioe  ;  qusenam 
autem  animae  sint  divisibiles,  dictum  est 
sectione  prsecedenti. 

Dico  tertio,  anima  ut  lolum  potentiale, 
sive  sit  divisibilis,  sive  non,  non  est  in  sin- 
gulis  partibus,  excipio  intelleclum  et  vo- 
luntMtem.  Ratio.quia  vires  organicoe  praeter 
paucas,  ut  sunt  nutritiva  et  tactiva,  sunt 
subjectis  distincLae  ;  anima  ergo  est  secun- 
dum  visum  in  oculis,  auditum  in  auribus, 
etc. 

Dico  quarto,  anima  rationalis,  ut  toLum 
essentiale,  estpositive  in  qualibetparte,at- 
que  etiam  ut  lotum  integrale  negative.  Ra- 
tio  primae  partis,quia  cuni  quamlibet  partem 
informet,  ex  prima  conclusione,  in  qualibet 
habet  toLam  suamessentiam.  Ralio  secundae 
partis,  quia  nullain  partein  habet  integran- 
tem  extra  quamcumque  parLem,quam  infor- 
mat  ,  et  sic  LoLaliter  inlegraliter  negative 
est  in  qualibet  parte. 

Dico  quinto,  anima  non  animat  sangui- 
nem,  nec  reliquos  humores.  Ita  Galen.  2. 
de  Elem.  et  lib.  4.  de  Usu  partium.  D. 
Thom.  1.  p.  qusest.  ull.  art.  l.  ad  3.  Alens. 
\.  p.  q.  29.  Scotus  3.  d.  3.  q.  2.  et  4.  d. 
10.  q.  4.  n.  3.  et  in  Report.  2.  d.  33.  Du- 
rand.  d.  10.  q.  1.  Capreol.  d.  44.  ubi  Sco- 
tus  art.  3.  Suar.  2.  de  Anima,  c.  3.  coUigi- 
tur  ex  Aristot.  2.  de  Part.  c.  3.  et  lib.  3.  c. 
5.  ubi  vocat  sanguinem  maleriam  corporis, 
el  potentiam  membra,  comparatque  aquae. 
Secundo,  sanguis  est  aliineniuin  corporis  ; 
ergo  non  adhuc  transmutatum  in  ipsum. 
Tertio,  ex  eo  fit  lac,  et  semen,  et  ita  non 
sunt  animata  ;  ergo.  Quarlo,  nuUa  operatio 


Anima  d\\ 
visibilis^ 
non  est  U\ 
ta  in  quoi 
libet  parii 


Anima  X 
totum  pi 
lentiale 
non  est 
in  smguli 
partibus. 

I 
\ 


Rational 
aniitta  t> 
qualibet, 
parte. 


Ani?uanC 
info'mal 
humorfs. 


DE  ANIMiE  SUBSTANTIA,  ETG. 


669 


vitae,  est  in  sanguine,  vel  aliis  humoribus, 
quia  non  senliunt,  neque  continuantur  cum 
parte  sentiente,  quia  ex  Aristotele  3.  de 
Hist.  c.  19.  sanguis  est  in  venis,  sicut  in 
vase,  (el  idem  de  aliis)  neque  nutriuntur, 
sed  per  additionem,  sicut  aqua,  augentur. 
Quinto,  absurdum  est,  quod  animal  suis 
partibus  nutriretur.  Confirmatur,  si  san- 
guis  animalus  nutrit,  ergo  amittit  formam 
substantialem,aIioquin  enutritio  esset  alte- 
ratio  ;  consequens  est  falsum,quia  manenle 
forma  substantiali  ultima,non  perit  prgevia , 
neque  ipsam  ultimam  amittere  potest,  si 
eam  habet. 
4.  Advertendum  tamen,  sanguinem  esse  ne- 

'^n^an-   cessarium  ad  organizalionem,  et  integrila- 
i  esi  a-  tem  corporis  humani,  et  non  tanlum  deser- 

entum 

etiam   vire  ut  alimentum  ,  quia  etiam   in  Beatis 

'aniza-  ^^^^-  I^-Gm,  fuisse  unitum  hypostatice  Verbo 

nem.      q^  Ephesino  ConciliOyCan.  5.  Chalcedonen. 

act.  1.  et  V.  Synod.  act.  6. 

Objicitur,  el  primo  contra  ultimam  con- 

clusionem,  cujus  opposiLum  tenet  Cajet.  3. 

p.  q.  5.  arl.  1.  et  1.  p.  q.  119.  arl.    1.  Con- 

rad.  1.  2.  5".  54.  quos  sequitur  P.   Hurtad. 

disp.  1,   de  Anima,  sect.  6.  n.  33.  sanguis, 

et  alii  humores  sunt  partes,  el  speclant  ad 

integritatem  naturse  animalis  ;  ergo  ani- 

mantur,  et  se  habent  ad  illud,  sicut  qua- 

tuor  elementa  ad  universa.  Uespondetur, 

non  esse  partes  essenliales,  nec  integrales, 

sed  requisitas  ad  conservationem  vit8e,quas 

non  est  necesse  informari  anima. 

nguis  a     Objicitur  secuudo,  sanguis  versus  om- 
10«  mo-  ,  .  ]  1        .         i  • 

ur.  nem  partem  se  movet,  pudore  ad  extra,  li- 
more  ad  intra  currit ,  laelitia  spargitur,  ita 
fervcscit ;  sed  moveri  ad  omnem  partem 
provenit  ab  anima  informante.  Kesponde- 
tur,  a  se  non  moveri ,  quia  tale  sensitivum 
est,  ex  Aribtotele  3.  Hist.  c.  19.  et  2.  de 
Parl.  c.  10.  loco;  moLivum  enim  abintrin- 
seco  est  inferius  ad  sensitivum,  ut  dictum 
est  sect.  5.  con.  3.  movetur  ergo  ab  anima, 
sicul  et  cibus  ab  eadem  dejicitur  in  stoma- 
chum,  et  inde  aliquando  evomitur. 
Objicitur  tertio,  Verbum  assumpsit  san- 

•bM»7j      guinem  ;  ergo  esl  animalus,  vel  assumplse 
''unZm  -unt  duce  naturae,  una  animata,  altera  ina- 


nimata.  Respondetur,  etsi  sanguis  in   sua  „ 

^  °  Sanguis 

specie  completus  sit,  esse  tamon  aliquid  guo  senm ' 

.  ,        .  ,  .  ]  animatus. 

spectans  ad  naluram  humanam ,  ideo  unam 
tantum  naluram  assumpsit  Verbum. 

ObjiciLur  quarto,  conLra  eamdem  2.  de 
Parl.  c.  42.  dicitur  sanguinem  esse  partem 
animalis,  et  3  Hist.  19.  animari  dicitur, 
dum  animal  vivit 

Respondetur,  primo  loco  late  sumit  par- 
tem  ;  secundo  loco  dic  quod  2.  de  Part.  c. 
7.  et  sect.  17.  problem.  q.  10.  vocat  calo- 
rem,  qu^isi  animantem,  et  eo  sensu  vult 
sanguinem  animari  ;  vel  vult  quod  infieri 
est  animatus,  quia  convertitur  in  carnem 
animandam. 

Objicitur  quinLo,contraconclusionem  pri-   j^yfj^^Q 
mam  et  quarLam,  in  capile  excubant  om-  cerebro, 

turbaiur 

nes  sensus,  et  continet  tolius  corporis  regi-  inteiieciio, 
men,  ejusque  laeso  cerebro,  perditur  raLio-  '  '^""'^* 
cinandi  potestas  ;  ergo  ibi  est  anima.  Res- 
pondelur,  probat  tertiam  conclusionem,  ni- 
liil  aliud.  Quod  vero  laesocerebroimpedia- 
tur  ratiocinatio,  id  contingit,  quia  pro  hoc 
statu  non  possumus  inlelligere  sine  coope- 
peratione  phantasiae,  qua  turbala,  turbalur 
intelleclus. 

Objicilur  sexto,  contra  easdem,  quia  cor        g, 
est  fons  a  quo  omnis  vitae  actioadmmistra- 
tur,  et  calor  per  omnes  partes  diffunditur  , 
ergo  in  eo  tantum  est  anima  ,  pro  quo  facit 
locus  adductus  per  Hieronymum  supra. 
Respondetur,  ibi  esse  ut  in  fonte  caloris,  el 
spiriLuum,   el juxta  hoc  inLellige  Aristote-  animaTs^t 
lem  lib.  de  Juvent.  cap.  2.    et  3.  de  Part.  ii^  corde. 
cap.  4.  dum  ait  :  principium   sensus  esse 
in  corde. 

Objicitur  septimo  contra  conclusionem 
quartam,  quia  si  anima  esseL  LoLa  in  qua- 
libet  parie  ;  ergo  quiescente  manu,  eL  pede 
moLo,  tota  simul  movereLur,  eL  quiesceret. 
Confirmalur,  quando  aliquid  est  totum  in 
alio,  nihil  iUius  est  extra  illud.  Respondel 
Gajet.  {.  p.  q.  70.  n.  8.  animam,mota  parle 
non  moveri,  etiam  per  accidens  ,  quia  spi- 
riluale  nuUo  modu  movetur,  nisi  molo  eo 
in  quo  est  definilive,et  nonest  sic  in  parte. 
Ideni  ait  D.  Thom.  1.  d.  37.  q.  1.  art.  'i.ad 
4.  Contra,  mota  manu,  etiamsi   reliquum 


670 


DISPUT.  1.     SECT.  X. 


Anima  si- 
mul  movc- 
tur  tota  in 
tina  parle. 
el  quiescit 
in  alia. 


7. 


Qitare 
■pars  ani- 
malis  ini- 
perfecti, 
non  autem 
perfecti, 
abscissd 
vivit. 


corpiis  quiescal,  anima  perdit  unam  proe- 
senliam,  el  acquirit  aliam,  estque  vere,  et 
realiter  indistans  alicui  per  hunc  molum, 
cui  antea  fuit  distans  ;  ergo.  Proeterea,  si 
Angelus  poneretur  in  duobus  locis,  utrobi- 
que  moveri  posset  per  accidens,  verbi  gra- 
tia,in  corpore  assumpLo,  et  tamen  in  neutro 
esset  definitive.  Confirmatur,  corpus  posi- 
tuni  in  duobus  locis  posset  in  uno  moveri, 
licet  quiesceret  in  altero  ;  ergo  idem  de 
spiritu. 

Confirmatur  secundo,  corpus  Cliristi  mo- 
do  spirituali  est  in  hostia,  et  per  accidens 
movetur  in  una,  licet  non  moveretur  in  al- 
tera,  de  quovide  Scotum4    d.  10.  guspst.Q. 

Respondelur,  ergo  non  esse  inconveniens 
animam  in  una  parte  moveri  et  in  altera 
quiescere ,  neque  hic  timenda  est  contra- 
dictio,  quia  non  sunt  secundum  idem  ;  et 
exemplum  est  de  facto  in  Eucharistia,  in 
qua  corpus  Chrisli  movetur,  licet  in  coelo 
quiescit.  Uanc  solutionem  tenet  D.  Tliom. 
qiiaest.  un.  de  spirUualibus,  art.  4,  ad  7. 
ci^d.  de  Anima,  art.  \0.  ad  12.  .Egid.  1. 
d.  8.  2.  paiH.  disl.princip.e^iqvxetovdovmi» 
Scoto  4.  d.  10.  qusest.  2.  ad  4.  ubi  sic  res- 
pondet  ad  simile  argumentum  de  corpore 
replicato,  quod  simul  moveretur,  et  quies- 
ceret. 

Objicitur  octavo  contra  eamdera,  si  ani- 
ma  esset  in  qualibet  parte  tota,  abscissa 
illa  parte,  viveret,  quia  anima  non  perit, 
nisi  praeviis  dispositionibus  Kespondetur, 
ab  adoequato  materiali  non  separatur,  nisi 
praeviis  dispositionibus,  secus  est  de  par- 
tibus,  quae  non  sunt  principales.  Contra, 
quia  partesimperfectoruni  absciss^E  vivunt; 
ergo,  etc.  llespondetur,  hoc  ideo  est  quia 
membrum  prsecipuum  est  humor  aqueus 
homogeneus,  per  animal  vel  planlam  dif- 

fusus. 

OlDJiciturultimo,  quia  sequitur  quam- 
libet  partem  hominis,  esse  animal,  et  ma- 
num  intelligere,  quia  liabet  intellectum. 
Respondetur,  ad  rationem  animalis  requiri 
corpus  tolum  organicum,  per  idem  ad  il- 
lud  de  manu,  etsi  in  ea  sit  intellectus,  ta- 
men  solum  denominat  totum  ;  sic,   manus 


hyposLatice  unita  est  Verbo,    tamen  Ver- 
bum  non  est  manus,  sed  liomo. 

SECTIO  X 

Vtnim  animse  rationales    sint  perfectione 
pares  f 

Negant  Joan.  Major  2.  dist.  32.  qusest.  2. 
conl.  (j.  Richard.  quasst.  1.  circa  4.  prin- 
cipale.  Albert.  ibid.  art.  6.  ^gid.  qusest.  3. 
Cajetan.  \.  part.  qusest.  85.  art.  7.  dicens 
c:ecos  esse  qui  in  hoc  dubitant  de  menle 
D.  Thomse.  Abul.  incap.  14.  Metajyh  qusest. 
656.  articulus  Parisiens.  habeturinter  prae- 
missos  editioni  MagisLri. 

Affirmant  Dur.  2.  dist.  32.  Argenl.  ibid. 
quxst.  1.  art.  2.  Soncin.  8.  Melaph.  qusest. 
26.  SoLus  cap.  de  Substantia,  qusest.  2. 
'Yolei.^.  de  Anima,  qusest.  \1.  Quid  circa 
hoc  teneat  Scolus,  expresse  traditum  non 
reperio.  Solum  ait  3.  c?.  15. /<?«?i.  18.  ani- 
mam  Christi  fuisse  omnium  perfectis- 
simam,  neque  explicat  de  qua  perfecLione 
loquatur. 

Suppono  cerLum  esse  quasdam  animas 
raLionales  esse  aliis  perfecLiores  acciden- 
taliLer  ;  constat  enim  alios  esse  aliis  inge- 
niosiores  et  perspicaciores,  quod  prove- 
nire  potest  ex  meliori  dispositione  orga- 
norum.  Unde  refert  Plin.  lib.  35.  cap.  5. 
Carneadem  se  lielleboro  albo  purgasse,  ut 
subtillius  posset  Stoicorum  <logmaLa  im- 
pugnare  ;  quaestio  ergo  est  de  tequalitate 
subsLanLiali. 

Dico  primo,  probabilius  videtur  animas 
rationales^oequales  esse  substantiali  per- 
feclione,ita  auctores  secunda?  sententioe. 
ProbaLur  primo,  ex  Aristotele  3.  Mctaph. 
text.  11.  ubi  dicit,  quod  in  genere  est  prius, 
et  posterius,  non  in  specie,  el  7.  Phijsic. 
cap.4.  text.  13.  el  10.  Melaph.  cap.  13. 
text.  23.  ait  ingenere  esse  analogiam ,  quia 
perfectiusest  in  una  specie,  quam  in  aliis. 
Uem,  ex  eodeni,  subsLantia  non  suscipit 
magis  et  minus,  cap.  de  Subf^lantia.  Se- 
cundo,  ratione,  quia  in  aliis  formis  sub- 
stantialibus,  non  datur  substantialis  inoe- 


DE  ANIM.^  SUBSTANTIA,  ETG. 


671 


mmtera- 
ionales 
mnes  sub 
antiali- 
roequales 


•i. 

)xfferen- 
lcE  indivi- 
uales,  an 
^quales. 


\n  anima 
'hristi 
uil  per- 
ectiorani 
la  judce. 


qualitas.  Tertio,  si  ex  perfecliori  operatione 
inferretur  perfectio  major  substantialis, 
animae  simplicium  devotorum  forent  in 
gloria  subslantialiter  perfectiores,  iis  qui- 
bus  in  via  fuerunt  imperfectiores.  Quarlo 
una  forma  ignis  nonestsubstantialiler  per- 
fectior  alia  ejusdem  speciei.  Quinto,  non 
est  ponenda  substantialis  inoequalitas  sine 
necessitate,  sed  liic  nuUa  est,  quia  qui- 
cumque  excessus  reperilur  quoad  ope- 
rationes  animae  inter  diversoshomines,  re- 
perilur  eliam  in  eodem  homine,  secundum 
diversa  tempora ;  et  cerlum  estquod  ani- 
ma  ejusdem  hominis  non  esl  nunc  perfec- 
tior,  nunc  imperfectior  seipsa  substantia- 
liter.  Minor  patet,  quia  contingit  eumdem 
hominem,  nunc  csse  rudem,  nunc  inge- 
nios>um  et  subtilem,  ex  morbo  vel  diversa 
affectione  organorum. 

Objicitur  primo  ex  Arislotele  2.  de  Gen. 
animal.  cap.  3.  ubi  ait,  sicut  anima  est 
perfecla  magis  vel  minus,  ita  corpus  prse- 
parat.  Respondetur,  loqui  de  diversis  spe- 
cie  animabus ;  vel  si  de  eisdem  specie,  in- 
telligi  debet  de  majori  perfeclione  i.cci- 
dentali,  sed  prima  solutio  melior  vide- 
tur. 

Objicitur  secundo,  sicut  genera  contra- 
huntur  per  differentias  specificas  inoequa- 
les,  ila  species  per  numericas.  Negalur  si- 
miliLudo,  quia  uUimacontractio  debetesse, 
quanlum  fieri  potest  rainime  diversa,quod 
fiet  si  differenliae  fuerint  aequales,  quan- 
doquidem  idem  esse  nequeanl.  Ilatio  est, 
quia  quanto  nalura  communis  ad  ima  des- 
cendit,  tanto  per  minus  diversa  con- 
Irahilur. 

Objicitur  tertio,  sequeretur  quod  duae 
animoe  separata^  nihil  haberent,  quo  dis- 
tinguerentur,  quia  per  omnia  essent  si- 
miles.  Kespondetur,  suis  haecceitatibus  dis- 
tinguunlur,  et  non  per  respectus  ad  cor- 
pora  diversa,  ut  bene  probat  Doctor  supra 
qucc.it.  17. 

Objicitur  quarto,   absurdum  est  dicere 

animani  ChrisLi  non  fuisse  perfectiorem  ani- 

'  ma  Judae.  Respondetur  fuisse  accidentaliter, 

et  donis  graliae,  non  substantialilcr,  quia 


repugnat.  Ad  articulum  Parisien.  oportet 


eum  negare. 


Dico  secundo,  satis  probabile  est  animas  Animasra 

,  1    .      .•   ,-,         •  1        tionaleses- 

ralionales  esse  substantialiLer  insequales.  se  ina^qua- 
Pro  hac  facit  dictus  arliculus,  et  secunda  ^'Vc^iJ^^g' 
ralio  allata  urget,  cui  non  adeo  plene  sa-  subsiantia 

U,  probabi 
tisfit.  iLcm,  quia  maequalilas   magis  ornat  le. 

universum.  De  mente  Docloris,  ut  dixi,  ni- 

hil  mihi  constat,  lantumait  animamChristi 

esse  perfectissimam,  quod  potest  pro  hac, 

vel  illa  senlenlia  intelligi  ;  si  enim  de  sub- 

stantiali  perfectione  intelligatur,  pro  se- 

cunda  sententia  est,  si  de  accidentali,  pro 

prima.  Antonius  Andrcas  11.  Metaph.  quaest. 

un.  inaiquales  esse  animas  docet,  et  probaL 

quatuor  argumentis,  quse  facile  solvuntur. 

Loca  Philos.  6.  Physic.text.  2.  el  32.  urget, 

ubi  ait,  quod  moveturpartimestin  terinino 

a^Mo,  et  partim  in   lermino  ai  quem  ;   et 

CommenLalor  ait,  locum  habere  in  quaLuor 

generibus  ,  et  per  consequens  in  subslantia, 

ssdnon  potest  sic  esse,  nisi  sint  gradus  in 

forma.  Respondclur,    tantum  loquitur  de 

moLione.  Vide  Scot.  2.  d.  2.  qusest.  9.  ad  3. 

priiic. 

•    SEGTIO  XI 

Utrum  anima  rationalis   sit    immortalis 
ab  intritisecof 

Variae  fuerunt  Philosophorura  circa  hoc  1. 
senLentiae.  Plato  constanter  asseruit  animoe 
imraorlalitatem,  et  post  morlcm,  poenam, 
iLa  in  Tima^o,  Pha^done,  Philebo,  et  libris 
de  Republica.  Refert  Augusl.  1.  de  Cimtat. 
22.  Cleombrotum,  lecto  Platonis  Phsedone, 
praecipitem  de  muro  se  dedisse,  et  sic  tran- 
siisse  ad  illam  vitam,  quam  putavit  me- 
liorem.  Flinius  mortalem  posuit  7.  Histor. 
cap.  55.Galenus  dubius,  quia  lib.quol  ani- 
mi  mores  sequuntur  temperaluram  cor- 
poris,  impugnat  dictam  Platonis  senLen- 
liam.  et  lib.  de  Tremore,  et  liigore,  oppo- 
situm  tenet ;  sed  et  dubius  fuit  de  ipsa 
animae  natura,  de  quo  supra  sect.  1.  et  2. 
Arabici,  Leste  August.  Ilseres.  83.  tenue- 
runl  animam  simul  cum  corpore  extingui. 


672 


DISPUT.  I.     SECT.  XI. 


2. 

Anima 
non    perit 
cum  corpo- 
re. 


sed   in  fine  soeculi  reproduci.   Euseb.   6. 

Histor.  cap.  27.  ail  auclores  Imjus  erroris 

ab  Origene  in  magno  Concilio,  hac  de  causa 

congregalo,  fuisse  convictos.  Alii  dixerunt 

pro  aliquo  tempore  post  separationem  per- 

severaturam,  ut  refert  Euseb.  lib.  15.  de 

ani!^,!il^'im-  Praepaiat.  cap.  19.  quem  errorem  tribuit 

'latT^'^"'  Zenoni.  Isidor.  lib.  1.  deDoctrinis,  et  Dog- 

mat.  (Ide,  cap.  15.  Epicurus  absolute  ani- 

mam  mortalem    asseruit,   teste  Plutarch. 

lib.  4.  de  Plantis,  cap.  7.  et  Tertullian.  lib. 

deAnima.  cap.  3.   Luther.    arl.   17.   iiiter 

damnatos  a  Leone  X .  idem  ait. 

immoriaie     NoLandum,  immortale  hic  sumi,  non  pro 

duplicitir  , . 

sumitur.  eo  quod  repugnat  desinere  ,  quo  sensu  soli 
Deo  competit,  juxla  id  ad  Timoth.  6.  Regi 
sseculorum  immortali,  etc.  sed  pro  eo  quod 
juxta  naturam  suam  non  est  capax  desitio- 
nis,  nisi  Deus  deneget  conservalionem. 

Dico  primo,  de  tide  est  animam  non  ex- 
tingui  cum  corpore.  Suadelur  ex  vet.  Tes- 
tamenlo,  Sap.  3.  justorum  animas  in  manu 
Deisunt,  et  non  tanget  illos  tormentum 
mortis.  Etex  apparitioneanimse  Samuelis 
1.  Ileg.  28.  et  de  Onia,  et  Jeremia2.  Mach. 
ult.  et  ex  Testam.  novo  Matth.  10.  Noliteti- 
mere  eos,  qui  occidunt  corpus,  animam 
aulem  non  possunt  occidere,el  ex  descensu 
Christi  ad  inferos  ubi  praedicavit  1.  Pet.  3. 
el  ex  historia  Lazari,  et  epulonis,  Lucse.  16. 

An'7n%hu-      pjgQ  secundo,   nuUo   tempore  desinunt 

mana  nun- 

quamdesi.  auimse  humanse,  Sap.5.  Justi  autem  inper- 

'"'■  petuum  vivent.  Joan.  i2.  Qici  odit  animam 

suam  in  hoc  mundo  in  vitam  selernam.  etc. 

Malth.  25.  Ite  matedicti  in  ignemaelernum. 

Eccles.  II.   Ubi  ceciderit  lignum,  ibi 'erit. 

Gen.  37.  Descendam  ad  fdium   meum   lu- 

gens,  in  infernum. 

Anima  ra-      Dico  tertio,  anima  rationalis  natura  sua 

um  tr  immorlalis  est,   sicut  et  Angeli.   Faciunt 

immoriaits  ^^^^  allata,et  definitur  in  Concil.Lateranen. 

sub  Leone  X.   sess.   8,   Ubi  damnantur  ii, 

qui  ausi  sunt  dicere,  de  natura  animae  ra- 

tionalis  esse,  quod  mortalis  sit,  et  Clement. 

un.  de  summ.   Trinit.  %  porro.   Ita  Patres 

apud  Coccium  2.  part.  lib.  l.art.  2.  Iren. 

lib.  5.  cap.  7.  Hoc  enim  (mori)  \nec  animx 

evenit ;  status  enim  est  vitse,  nec  s  iritui, 


est. 


incompositus  est  enim,  et  simplex  spirilus. 
Nazianz.  lib.  de  Anima,  quod  est  simplex, 
el  immortale.  Nyssen.  Orat.  Catech.  cap.  8. 
Quomodo  enim  dissolvi  pofest,  quod  non 
est  compositum  ?  Cyprian.  de  Cardinal. 
Christi  oper.  Serm.  de  Resurrect.  Domini, 
Cujus  naiura  dissolutionis  non  admittit  in- 
jiiriam.  Gregor.  4.  Dial.  cap.  45.  Naturae 
suae  vitam  perdere  non  valet.  Probatur  ra- 
tione,  quia  mulli  Philosoplii  hanc  verita- 
tem  docuerunt,  et  non  aliunde  indagare 
poLuerunt,  quam  ex  nalura  ipsius  animae. 
Ita  Plato,  Pythagoras,  Empedocles,  Stoici, 
ut  habel  TertuUian.  lib.  de  Anima,  cap.  1. 
Vide  Eugubin.  lib.  9.  de  Perenni  Philoso- 
phia,  cap.  3.  et  Nicolaum  Sabantinum  lib. 
1.  de  immortalitate  animse,  cap.  U. 

Objicitur  Ecclesiastes  3.  Unus  est  interi- 
tus  ho7ninum,  el  jumentorum,  et  mox  , 
xqua  est  utrisque  conditio.  Respondelur 
cum  Hieronymo  ibi,  verum  esse  quoad 
conditionem  corporis.  Secundo,  cum  ScoLo 
4.  dist.  43.  quaest.  2.  loquitur  ibi  Salomon 
in  persona  stulti,  non  secundum  rei  veri- 
tatem,  de  quo  Gregor.  4.  dial.  cap.  4. 

Objicitur  secundo,  Sophron.  in  VI.  Syn. 
act.  11.  et  approbatur  ac/.  13.  a  Concilio, 
ait  animam  immortalem  esse,  non  per  na- 
turam,  sed  per  gratiam.  Respondetur,  lo- 
qui  de  gratia  largius,  el  sic  comprehendit 
beneficium  creationis,  et  conservalionis. 

Objicitur  lertio,  anima  natura  sua  est 
forma  corporis  corrupLibilis  ;  ergo  talis 
est  ipsa  ,  alioquin  non  esset  proportio.Con- 
firmatur,  si  tali  corpori  violenter  unitur, 
inconveniens  est,  et  si  naturaliter,  eritvio- 
lentata  post  separaLionem  in  perpetuum, 
secundum  naturalis  rationis  judicium.Res- 
pondeLur,  non  repugnare  formam  incor- 
ruptibilem,  convenire  subjecto  corrupti- 
bili,  sicut  forma  spiritualis  convenit  sub- 
jecto  corporali.  Ad  confij;mationem,  natu-^ 
raliter  unilur,  et  aliqualiter  violentatur, 
dum  est  separata ,  quia  naturali  appetitu 
appetit  esse  totius,  etoperationessensuum. 
Ex  alia  parte  melius  congruit  ei  separatio 
quoad  operationes  proprias,  quas  sine  de- 
pendentia  a  phanlasia  operatur,   et  sic  ab- 


3. 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


673 


solute  non  est  ei  violenta  separatio,  et  quia 
unita  est  corpori  separabiliter,  et  satiatus 
ejus  appelitus  unica  unione.  Vide  Scotum 
4.  d.  43.  a  qiisest.  2.  §.  de  tertio  de  quo 
postea. 

SECTIO  XII 

Quid  Aristoteles  senserit  de  animas 
immortalilate. 

1.  Euseb.  lib.  1.  de  praeparat.  Evangel.cap. 

jlxcL  .A.Tist 

,  animcv'  ^-  ^O.  11 .  refert  Atticum,  Plotinum,  et  Por- 

mortaiu  phvrium  dicentes  Aristotelem  in  Platonis 
te  sensit.  .".,.,. 

mvidiam  docuisse  animam  esse  mortalem. 

Quod  sic  senserit,  tenent  Justin.  in  orat.ad 

Gentes  prope  initmm.  Gregor.  Nyssen.  lib. 

2.  Philos.  ca/?.4.6.  Nazianz.  contra  Eunom. 
Galen.  in  Jlistor.  Philosophorum.  Cajet.  3. 
de  Anima,  cap.  2.  text.  V2. 

Suadetur  ex  eo,  quia  1.  de  Anima,  et  lib. 
3.cap.5.<<?a-^.39.tenet  eamsine  phantasmate 
neminem  posse  Intelligere ;  ergo  judicavit 
animam  non  posse  separari,  quia  nihil  se- 
parata  efficere  posset.  Item,  cum  ponat 
mundum  ab  aeterno,  daretur  infinitas  ani- 
marum,  si  essent  immorlales,  ipse  tamen 
infinitum  negat  esse  possibile  3.  Physicor. 
text.  16.  Item,  1.  de  Coel.  12.  ait  omne  fac- 
tum  esse  corrupti  bile,  et  12.   Metaph.  cap. 

3.  ponit  animam  sumpsisse  initium.  Item, 
immorlalia  non  possunt  incipere,  nisi  crea- 
lione,  quam  ne.scivit  Aristoteles,  quia  si 
sciret,  poneret  omnes  animas  ab  aelerno 
creatas,  quia  tenet  Deum  ex  necessitate 
operari,  et  ex  loco  jam  citato,  ponit  ani- 
mam  in  tempore  factam. 

Communior  sententia  est  Aristotelem 
agnovisse  animoe  immortalitatem.  Ita  fere 
omnes  ejus  interpretes,  Theophrastus,  Phi- 
lop.  Simplic.  Comment.  arca  text.  12.  et 
13.  Prooemii  de  Anima,  et  lib.  3.  text.  30. 
D.  Thom.  ibi,  et  12.  Metaph.  lect.  3.  et  2. 
contra  Gent.  cap.  79.  Mirandula  lib.  4.  de 
Exam .  vanitatis,  cap.  9.  Albert.  tract.  2. 
de  Anima.  20.  JEgid.  lib.  3.  de  Anima,  ad 
cap.  4.  Dur.  2.  18.  qu^est.  3.  Eugubin. 
de  Perenni  Philos.  a  cap.  18.  Suadetur 
qma  \ .  de  Anima,  vocat  intellectum  nos- 

Tom.III 


trum  divinum,  interitus  expertem,  et  lib. 
2.  text.  11.  e^  21.  ait  parles  animse  esse  se- 
parabiles.  et  iterum,  intelleclum  esse  ge- 
nere  distinctum  a  sensitiva,  et  vegetativa, 
et  perpetuum.  Praelerea,  ponit  intellectum 
immaterialem /^6.  3.  de  Anima,  cap.  \.text. 
4.  et  Q>.  et  1.  de  Partib.  animal.  et  cap.  1. 
et  2.  de  Gent.  cap.  3.  docet  mentem  extrin- 
secus  venire.  Vide  alia  loca  in  Scot.  4.  d. 
43.  quaest.  2.  num.  1.  quia  haec  sententia 
communiorest.  Solvenda  sunt  in  contra- 
riumadducta. 

Ad  primum,  loquitur  de  anima  unita. 
Ad  secundum,  rejicit  ab  anima  separata 
illam  felicitatem  opum  vel  volupiatum 
de  qua  Philosophi  disputabant.  Ad  tertium, 
secundum  D.  Thom.  2.  contra  Gent.  cap. 
81.  admitteret  Philosophus  infinitum  in 
immaterialibus,  sed  non  recte.  Vel  dic, 
quod  pugnantia  dixerit,  cum  seternilatem 
generationum  posuerit,  e»  infinitatem  ne- 
gaverit,  quod  admittunt  Conimbr.  3.  Phy- 
sic.  cap.  8.  quaest.  1.  art.  5.  addentes  eum 
suam  sententiam  de  animge  immortalitate 
disputationum  ambage  implicuisse,et  obs- 
curitalis  obvoluisse  pallio.  Adde,  etsi 
homo  ab  seterno  creatus  fuisset,  quod  non 
generasset  ab  seierno,  et  sic  non  darelur 
animarum  infinitas,  de  quo  Doclor  2.  d.  1. 
quxst.  3.  Ad  quarlum,  loquitur  de  iis,quoe 
incipiunt  per  motum,  vel  generalionem. 
Ad  quintum,  novit  creationem  animarum, 
et  non  posuit  oeternam,  quia  necessilatem 
seternam  tantum  tribuit  iis,  quse  Deus  sine 
ulla  dependentia  a  causa  secunda  facit.  Ad 
animoe  autem  infusionem  requirilur  orga- 
nizatio  et  dispositio  accidentium,  quas  fa- 
ciunt  causse  secundae.  Vel  dic,  cum  Scoto 
supra,  fuisse  dubium  de  animse  creatione  , 
et  forte  diceret  eam  comproduci  ad  produc- 
tionem  compositi. 

Alii  judicant,  et  verius,  Aristotelem 
fuisse  in  hac  parte  dubium,  et  nunc  huic, 
nunc  illi  parti  favisse,  pro  commoditate 
materise,  de  qua  agebat.  Scot.  4.  d.  43. 
quaest.  2.  num.  13.  llervaeus  \.  d.\.  quaest. 
1 .  et  quodl.  1 .  quxst.  1 1 .  Nyphus  Opusc.  de 
immort.  anim.  cap.  1.  Conimbr.  tract.  de 

43 


2. 


Circa  infi- 
niti  possi- 
bilitatem 
Aristnt. 
sibi  contra 
rius. 


Sihomoab 
ceterno 
creatus 
fuisset, 

ab  ceterno 
non  ge- 

nuisset. 

Nihil  cer- 
to  novit 
Arist .  de 
animcc  pro 
ductione. 


674 


DISPUT.  I.     SECT.  XIII 


Anima  separala  d.  \.  art.  2.  adducil  Sco- 
tus  mulla  loca  Philosophi  pro  immorlali- 
tate,  et  ea  solvil.  Vide  prolixam  disputa- 
tionem  apud  Suarez  lib.  1.  de  Ani-ma,  cap. 
11.  sed  vide  ne  fatigeris,  si  tolam  legeris. 
Ralio  hujus  est,  quia  nisi  ila  dubius  in  hac 
rc  fuisset,  non  haberel  Lot  loca  sibi  invlcem 
(ut  videtur)  circa  hoc  opposila ,  sunt  enim 
plura  prseter  allata. 

SECTIO   XIII 

Ulrum  animce  rationalis  immortalitas  de- 
monstretur  ralione  natiirali"^ 

1.  Communior  sentenlia  affirmat.  Probatur 
primo  ex  D.  Thom.  1.  part.  I.  quxst.  75. 
art.  6.  et  50.  art.  5.  anima  ralionalis  est 
per  se  subsistons  ;  ergo  incorruptibilis.  Pa- 
tet  consequenlia,  quia  non  polest  talis  res 
corrumpi  per  accidens  ad  corruplionem 
alterius,  alioquin  non  esseL  per  se  subsis- 
tens,  nec  per  se,  quia  non  esL  compositum  ; 
obscurius  ponilur  probaLio  haec  a  D.  Thom. 

Secundo,  ex  eodem  ibi  art.  2.  d.  19. 
qiisest.  1.  quia  homo  innaLo  eL  eliciLo  ap- 
peLitu  immorLaliLaLem  desiderat,  quia  ap- 
prehendit  e>se,  non  LanLum  pro  nunc,  uL 
cseLera  animalia,  sed  pro  omni  tempore ; 
ergo  cum  hoc  desiderium  non  debeat  esse 
inane,  anima  ejus  est  immortalis. 

TerLio,  ex  aiiis,  nuUa  forma  substanLia- 
lis  corrumpi  potesL,  nisi  alia  forma  sub- 
sLanLialis  genereLur;  sed  anima  raLionalis 
est  talis,  et  nulla  forma  generaLur,  quando 
ipsa  separatur  a  corpore  ;  ergo. 

2.  QuarLo  exLasim  contingere  perfectam,  id 
est,  aLLentionem  partis  rationalis  ad  subli- 
mia,  sine  ullo  concursu  sensuum,  aLque  id 
naturaliler  evenire  muUi  tenent,  de  quo 
supra  egi  a.dqu3est.  18.  ergo  anima  ratio- 
nalis  naLuraliter  sine  corpore  esse  potest, 
quia  non  minus  dependet  ab  eo  in  operari, 
quam  in  esse. 

Quinto,  habemus  naturale  desiderium 
beaLitudinis,  et  haecesL  seLerna  ;  ergo  altera 
pars  noslri  ajterna  est,  vel  hoc  desiderium 
erit  inane,  ut  supra  taclum  est. 

Sexto,  ad  juslitiam  Dei  spectat  ne  mala 


maneant  impuniLa,  neque  bona  irremune- 
rala,  sed  in  hac  vita  contingit  opLimos  af- 
fligi,  et  perversos  in  deliciis  esse;  ergo 
anima  natura  sua  immortalitaLis  esL,  ul 
puniatur,  vel  prsemietur  in  alia  viLa. 

SepLimo,  in  nobis  esL  operaLio  excedens 
omnem  operaLionem  sensibilem,  uL  oslen- 
diL  Scot.  4.  d.  43.  qusest.  2.  num.  10.  et 
quodl.  9.  art.  2.  infert  ex  immaterialitate 
actionis,  recipi  in  animam,  et  animam  se- 
parari  posse  a  materia ;  ergo  in  via  Scoti 
hsec  veritas  demonstrabilis  esl.  Ilem,  Aris- 
toteles  passim  hoc  docet. 

His  non  obstantibus,  Scotus  citatus  in  4. 
videtur  tenere  immortalitatem  animse  ra- 
tionalis  non  demonstrari,  loquendo  de  de- 
monstratione  in  rigore ,  quem  sequuntur 
omnes  ScoListae,  et  Gajetan.  in  cap.  9.  ep. 
ad  Rom.  et  in  cap.  3.  Eccles.  Scaliger 
Exercit.  907.  num.  33.  ait  eam  persuasij- 
nibus  lantam  probari.  Coniinbric.  tract.  de 
Anima  separata  d.  1.  art.  3.  fatentur,  quod 
slricLe  et  evidenter  non  probatur,  quasi 
Mathematice  ;  sed  juxta  materiam,  pro  quo 
est  locus  Aristotelis  1.  Elhic.   cap.  3.  Est  ^'^'^°^'"^^ 

tatem  ani 

enim  eruditi,  exadum  ^psum  m  unoquoque  mc^  in  rM 
genere  efjlagitare,  quatenus  fert  ipsius  rei  dZmnsira 
natura  ;  simile  namque  videtur  esse  [id  esl,  ''*• 
ineptum)  Mathematicum  suadentem  pro- 
bare,  et  ab  oratore  d:mo7istrationes  exi- 
gere  ;  contingit  enim  ut  de  materia,  de  qua 
agitur,  a  nullo  intellectu  exactior  probalio 
offerri  possit. 

Ex  quibus  verbis  patet  hos  auctores  fa- 
teri,  hic  non  dari  demonslrationem  in  ri- 
gore,  et  Lamen  asserunLhacaetato  LenenLem 
immortalitatem  animse  rationalis,non  posse 
demonstrari,  temerarium  censeri,quod  mi- 
nus  consequenLer  dicLum  est,  minusque 
vere. 

Suarez  lib.  1.  de  Aniyna,  cap.  10.  num. 
35.  ubi  fuse  hanc  rem  Lraclat,  fateturhic 
tanLum  esse  unam  demonsirationem  specu- 
lativam,  nempe  illam,  qua3  expropria  ope- 
ratione  dcmonsLrat  animam  esse  immate- 
rialem,  et  consequenler  immortalem ;  el 
alLeram  moralem  ex  reLribulione  bonorum 
eL  malorum  :  Reliquse  ralioues  (inquit)  si- 


3 1 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


675 


leiniiS. 


mul  collectae  mullum  persuadent  rem,  et 

juvant  illas  rationes.  Ubi  eliam  fatetur  non 

esse    deraonstrationes     Mathematicas    vel 

Metapliysicas,  sed  Physicas,  quse  mentem 

bene  institutam  lersuadere  debent,  et  hoc 

modo  dicimus  veritatem  hanc  esse  demons- 

trabilem.  Ubi  expresse  faletur  non  esse  in 

rigore  hic  demonstrationem.  Pro  solutione: 
emonsira-      ° 

0  dtipii-       Nola,  quod  demonstratio  dupliciter  su- 

,r.  mitur :  uno  modo  large,  pro  omnidiscursu 

sufficienti  ad  rem  aliquam  persuadendam, 

sine    formidine   de    opposito,    cuicumque 

bene  disposito  ,  et  hujusmodi  demonstratio 

"^fif?''     passim  in  moralibus  occurrit.  Alio  modo 

naitiones  ^ 

presse,  pro  causa  scientise  propriae  dictse 
(demonstratio  est  syllogismus  faciens  scire, 
1.  Poster.  text.  7.)  quse  quatuor  habet  con- 
ditiones ;  quarum  prima  est,  quod  sit 
certa.  Secunda,  quod  nccessaria.  Tertia, 
quod  causa  sit  evidens.  Quarla,  quod  per 
discursum  syllogisticum  applicetur  ad 
conclusionem,  de  quibus  Scot.  3.  d.  24.  ex 
Philo^.  lib.  1.  Poster.  text.5.  ihi:  Scire  arbi- 
trimur  unumquodgice  simpliciter,  cum  cau- 
sam  arbitramur  cognosc.re  propter  quam 
est,  et  quia  ejus  est  causa,  etc. 

In  primo  sensu,  certum  est  immortalita- 
lem  animae  demonstrari ;  in  secundo  autera 
verius  videtur  cum  Scoto  et  aliis  citatis 
demonstrari  non  pos.se ;  et  Conimbric.  Sua- 
rez  et  nonnuUi  alii,  qui  videntur  in  verbis 
oppositura  tenere,  in  re  cum  Scoto  conve- 
niunt,  ut  ostensum  est.  Non  oportet  hoc 
probare,  sed  responderc  argumentis  in 
oppositum  adductis.  Praeiniltimus  tamen, 
si  liaec  verilas  esset  in  rigore  dcmonstrala, 
quod  tot  lantique  Pliilosophi  circaeam  non 
errarent,  neque  Aristoteles  fuisset  in  ea  ita 
dubius  et  lubricus,  ul  in  multis  locis  op- 
posilum  asseruerit,  ulsect.prasced.osiendi, 
de  quo  Scol.  loc.  cit. 
uciPhi-  Adde  S.  August.  13.  Trinit.  8.  asserere 
u?i  «MTjJ  difficile  esse  adstruere  viribus  naturalibus 
iiiam     animsB  iramortalilalem,  el  quod  pnuci  ex 

norlaU-  ^  ^ 

'»  ani-   Philosophis  illud  assecuti  sint ;  hoc  autem 

non  dixisset,  si  tenuisset  eam  demonstrari 

posse  rigorosa  demonstratione.  Juxta  hoc 

argumenta  allata  probant  ita  sufficienter, 


5. 


vel  demonstrative  moraliter  intentum,  ut 
nullus  non  protervus  non  assentiatur ,  sed 
non  sunt  rigorosoe  demonstrationes,  fa- 
cientes  scire,  ut  suraitur  1.  Poster.  cap.  1. 
Ad  priraura,  si  vult  quod  anima  sit  per 
se  subsistens,  id  est,  natura  sua  indepen- 
denter  a  corpore  manens,  assurait  proban- 
dura,  hoc  enira  est,  quod  controvertitur, 
de  quo  vide  Scot.  d.  4.  2. 

Contra,  replicat  Cajetanus  in  Corament. 
illius  art.  6.  quia  id  probatum  est  ex  ope- 
ratione  quae  est  intelligere  ,  quia  cum  ani- 
ma  sit  cogno.scitiva  omnium,  nullam  habet 
rationem  corporis,  qui;i  si  uteretur  or- 
gano,  ejus  operatio  non  posset  esse  ila  uni- 
versalis,  ut  patet  in  sensibus.  Respondetur, 
dici  poLest  hoc  tantum  probare,quod  anima 
non  operaCur  proprias  acliones  per  orga- 
num ;  et  hoc  sensu  est  separabilis  a  cor- 
pore,  non  quod  desinat  ipsum  informare, 
vel  possit  esse  sine  eo,  quia  nalura  sua  est 
forraa  ejus,  petitque  inforraare  illud.  Fa- 
teor  tamen  ralionem  esse  valde  urgentera, 
sed  non  demonstrationera  rigorosam. 

Ad  secundum,  etiam  brula  appelunt 
suura  esse  conservari, 

Dices,  non  pro  terapore  fuluro  ,  quia 
sensus  tantum  cognoscit  hic  et  nunc.  Res- 
pondetur,  neque  horao  demonstralive  no- 
vit  iraraorlalitatem,  ac  ideo  non  necessario 
appetil  eam  appetitu  elicito ;  et  si  appetit, 
non  demonstratur,  id  non  fieri  per  ratio- 
nem  erroneam  ;  neque  appetitu  innato, 
quia  hic,  cum  sit  inclinatio  naturae  ad  ali- 
quid,  non  potest  ostendi,  an  adsit  donec 
prius  ostendatur  possibilitas  illius  ad  quod 
psse  dicitur. 

Dices,  constat  nos  habere  appetitum  eli- 
cilum  ad  iraraortalitatera,  statira  ac  appre- 
henditur;  sed  haec  pronitas  arguit  inclina- 
tioneni  naturalera;  ergo.  Respondetur  id 
verum  esse,  quando  constat  appetitum 
illum  elicitum,  esse  secundum  rationem 
reclam,  et  non  erroneam ;  et  hic,  licet  sit 
secundum  ralionem  rectam,  tamen  de  hoc 
deraonstrative  non  conslat.  Vide  Scotum 
supra  ad  \. 
Ad  tertium,  late  ostendi  supra  sect.  4 


An  intel- 
lectio  de- 
monstrat 
aniiiie  im- 
rnortalita- 
tem. 


IncUnatio 
nnturalis 
non  est  ad 
impossibile 


In  corrup- 
tione  hcmi 


676 


DISPUT.  I.     SECT.  XII. 


nis  nuila    nullam  fomam  substanlialem  generari  in 
neratuA'   corruptione  hominis,  sed  formam  corporei- 

tatis  ejus  perseverare.  et  formam  cadaveris 

esse  merum  figmentum, 
Extasis  an     ^^  quartum,  dixi  ad  quaest.  18.   extasim 
habet  aii-  naturalem  semper  habere  comitantes  ali- 

quas  ope-  _  .  .•     •    r     • 

rationes  quas  operaliones  impertectas  partis  mierio- 
^ferioUlZ-  ris ;  et  esto  hocnegetur,  inde  tantum  habe- 
mitantes.  ^^j.  animam  necessario  indigere  organo 
corporeo  ad  suas  operationes  ,  ex  quo  ta. 
men  non  demonstratur  quod  a  natura  sua 
sit  immortalis,  esto  argumentum  non  pa- 
rum  urgeat.  Calor  in  aqua  sine  ullo  aquse 
concursu  calefacit,  et  tamen  non  inde  se- 
quitur  quod  esse  possit  sine  aqua,  vel  alio 
subjecto, 

Ad  quintum,  patet  ex  solutione  secundi, 

Vide  Scot.  supra  ad  2,  el  dist.  49.  qusest. 

10.  et  3.  d.  13.  quxst.  2.  ad  2.  ubi  agit  de 

appetitu  beatitudinis. 

^  .j  Ad  sextum,  evidens  non  est  lumine  na- 

Evidens 

non  esi  a-  turse,  an  sit  aliqua  futura  retributio,  ne- 

iiauam  es-  „  ,  ,  .  •  i  i 

sefuturam  que  Deum  ad  hanc  teneri,  vel  nunc,  vel 

nem!^"  '"'  postea  ;  sed  detur  quod  hoc  esset  evidens, 

bona  opera   trahunt  secum  consolationcm 

suam,  et  mala  suum  vermem,  juxta  id 

August.  1.  Confess.  12,  Jussisti  Domine,  et 

ita  esi,  ut  poena  sibi  sil  omnis  animus  iyior- 

dinatus. 

g  Dices,  ex  Suarez  supra ,   nuUa  fuit  natio 

Peccatum   tam  barbara,  quse  non  cognosceretretribu- 
pcena  pe  -  ,  .  ... 

canti.  tionem  post  hanc  vitam ;  ergo  agnovit  et 
immortalitatem  animse.  Respondetur,  ali- 
quas  id  non  novisse,  et  licet,  ut  plurimum 
id  noverint,  hoc  potuit  ex  traditione  or- 
tum  habuisse,  vel  ex  rationibus  satis  ur- 
gentibus  non  demonstrativis.  Vide  Scot.  d. 
quaest.  2.  cujus  rationes  contemnit  Canus 
12.  de  Locis,  cap.  ult.  prope  finem,  con- 
temnendus  sed  ipse. 

Ad  septimum,  patet  ex  solutione  primi , 
tantum  haberi  potest  ex  Scoto,  animam 
habere  operationem  non  organicam  seu 
dependentem  ab  organo,  alias  excellens 
objectum  corrumperet  ipsum,  sicut  excel- 
lens  sensibile  sensum,  3.  de  Anima,  text. 
7,  tamen  hinc  non  sequitur  (inquit  Scot.  d. 
quiest.  2,  num.  18,)  non  dependere  a  toto 


corpore  in  essendo.  Quod  ait,  Qnodlib.  9. 
art.  2.  actionem  animoe,  quia  spiritualis 
est,  recipi  in  ipsam,  et  hinc  concludi  vo- 
lunt  separabilitatem  ejus  a  materia,  non 
sibi  contradicit,  in  quo  fallitur  Cajetanus 
supra  ,  neque  enim  idem  est  animam  esse 
immortaIem,et  hoc  demonstrari.  Secundum 
hoc  ei  imponunt  Conimbric.  cilati,  nisi 
velint  omnem  conclusionem  esse  rigorosam 
demonstrationem,  quo  nihil  absurdius. 
Quod  addunt  hac  a^tate  temerarium  cen- 
sendum  esse,  qui  iinmortalitatem  animoe 
demonstrari  negaret ;  insinuat  eos  reperisse 
novas  demonstrationes  antea  non  inventas, 
sed  nobis  tales  non  videntur,  demus  tamen 
esse  demonstrationes  morales,  ut  ipsi  velle 
videntur,  quia  fatentur  non  dari  demons- 
trationem  rigorosam  in  hac  re. 

Ad  octavum,  dictum  est  sect.  praeced.  de  9. 
mente  Arislotelis,  et  Doctor  d.  qu.sest.  2. 
adducit  varia  loca  ipsius,  quibus  videtur 
negare  animse  immortalitatem,  solvitque 
septem  loca,  quibus  eamdem  adstruere  vi- 
detur ,  itaque  nihil  certi  est  de  menteejus. 
Secundo,  esto,  id  asseruisset,  non  probavit 
demonstralive,  quia  plura  tenuit  opinative 
quam  demonstrative  ;  unde  2.  de  Coel.  text 
60.  tractans  duas  difficiles  qusestiones,  ap-  ''^"/'«  ^^ 

■^  '     ^    nuit  Arti 

probat  stando  pro  Philosophia,  parvas  sut-  loieiesopi 

naiive  tai 
ficientias  duigere,  de  quibus  maximas  ha-  tum. 

bemus  d^ibitationes ,  et  ibidem  ait,  quod  ab 

i^gyptiis,  et  Babyloniis,  multas  credulita- 

tes  habemus  de  unoquoqice  astrorum.  Addo 

etiam,  quod  ipse  1.  de  Anima,  text.  4.  ait 

animam  ita  obscuram  nobis  esse,  ut  diffi- 

cillimum  sit  fidem  aliquam  de  ipsa  tandem 

accipere. 

Omilto  multa  Patrum  loca,  quia  nullus  eo- 

rum  loquitur  de  rigorosa  demonstratione 

hujus  veritatis.  Unde  quando   dicunt  eam 

esse  patentem,  vel  naturaliter  sciri,  aut  lu- 

mine  naturae  cognosci,  non  intendunt  esse 

demonstrabilem,  sed  menti  bene  dispositae 

optime    persuasibilem.    Citanl   Conimbric. 

supra  Ghrysotom.  Ilomil.  4.  de  promdentia, 

dicentem  :  Qui  dubitat  de  animai  immortali- 

tale,  etiam  dubitare  posse,  an  in  meridie 

dies  sit.  Sed  si  id  haberet,  hyperbolice  con- 


DE  ANIM.t:  SUBSTANTIA,  ETC.  677 

cionis  fervore  (sicut  et  alias  saepe  loquitur)  Tertull.  lib.  de  Anima.  Damnatur  opposi- 

dictumvidetur.  Velfortemelius.quodsup-  tum  in  Braccarensi  I,  cap.  6.   et  a  Leone 

posita  fide,  ad  fideles  sermonem  dirigit ;  X.  epist.  91.  ad  Turibium,  a  Damasc.  2.  de 

hoc  certum,  de  demonstratione  rigida  se-  ftde  cap.  12. 

cundum   conditiones  Aristolelicas,   ipsum  Probatur  primo,  prius  est,  quod    est  se- 

mmime  fuisse  locutum.  Verum  neque  illa  cundum  naturam,  eo  quod  est  pr^ter  na- 

verba  habet  illa  Homilia  IV.  quae  habetur  turam  ;  sed  animam  uniri  corpori,  est   se- 

lib.  3.  de  Piopaganda  fide,  lom.  5.  sed  tan-  cundum  naluram,  ergo.  Confirmatur,quia 


tum  urget  colligi  immortalitatem  ex  fu- 
tura  retribulione,  quod  fusius  tractat  con- 
cione  4.de  Lazaro,  tom.  2.  Frustra  quidam 
objiciunt  Clem.  un.  de  summ.  Trinil.  quia 
tantum  definit  animam  esse   immortalem, 


Deus  primo  fecit  res  secundum  stalum  na- 
turalem  earum.  Secundo,  actus  in  eodem, 
est  posterior  polentia,  ex  9.  Metaph. 
text.  13.  Tertio,  alioquin  intrarent  cum 
scienlia  in  corpora,  cujus   oppositum    do- 


et  formam  intrinsecam  corporis,  quod  ma-     cet  experientia.  Nec  valet  cum    Academi- 
gis  oppositum  est,  arguit  enim  polius  non     cis,  et  Plalone  lib.  10  de  Republica,  el  m 


demonstrari. 

Objiciunt  etiam  Concil.  Lateranen.  sub 
LeoneX.  sess.  8.  sed  ibi  tantum  damnan- 
tur  asserentes,  animam  esse  mortalem, 
vel  unam  in  omnil:us  ,  quod  nihil  est  ad 
rcm. 

Segtio  XIV 

Utrum  animse  rationales  immediate  a 
Deo  producantur 

Circa  hoc  varii  fuerunt  errores,  ut  vi- 
dere  est  in  Hieronymo  epislola  ad  Marcel- 
lin.  et  in  August.  lib,  de  Orig.  an.  et  lib. 
3.  de  Libero  arbitrio,  cap.  21.  Primus, 
fuisse  creatas  extra  corpora,  et  propter 
peccata  in  corpora  missas.  Ita  Origen.  lib. 


Phaedro,  dicere,  quod  per  ingressum  cor- 
poris  obliviscuntur  omnium,  quiapersta- 
tum  naturalem,  non  possent  ita  pejorari, 
alioquin  non  appeterent  unionem  cum  cor- 
pore  ,  quia  sic  appeterent  malum,  quod 
repugnat. 

Quarto,  ex  5.  ad  Rom.  ubi  dicitur  :  Per 
unum  hominem  peccatum  intraml  in  mun-  Animas 
dum,  et  cap.  9.  de  Jacob  el  Esau  dicilur  :  Tnie  ^"^cor- 
antequam  nati  essent,  nihil  boni,  vel  mali  'P°^"'- 
egisse  ;  ergo  eorum  animse  antea  non  fue- 
runt,  quia  non  poterant  esset  otiosse.  et  si- 
ne  propria  operatione,  ex   10.   Elhic.  cap. 
8.  text.  14.  Quinlo,  quod  hoc  sit  secundum 
Aristotelem  palet,   quia   \.  Poster.  cap.l. 
et  3.  de  an.  cap.4.  contra  Plalonem  in  Phx- 
dro,   ponentem  notiones  omnium  in  ani- 
ma  ante  unionem  ,  docel  intellectum  de  se 


1.  Periarchon,  cap.  7.  expresse,  et  Plato  in     esse  labulam  rasam,  et  12.  Metaph.  cap.  3. 
Timaeo.  Secundus,  fuisse  ab  jEterno,  et  in-     text.lQ.i]ocel  causam  efficientem  pra^cedere 


trasse  corpora  nunc  haec,  nunc  illa.  Ita 
Pythagoras  ex  ^gyptiis,ut  refert  Herodo- 
lus  lib.  1.  Terlius,  creari  in  tempore  ab 
Angelis,  ita  Avicenna,  Seleucius  et  Her- 
mas  lib.  7.  tripart.  cap.  11.  Quartus,  pro- 
pagari  ex  semine,  ita  TertuU.  et  Apolli- 
naris  ex  August.  de  hseres.  cap.  86. 
Pico  primo,    animae  non    fuerunt    ante 

^rrores  de  j     •        i  -i 

rigine  a-  corpora  ,  sed  simul  cum  corporibus    cre- 
antur.  Ita  Epiphan.  epist.  adJoan.  Hiero- 


suum  efteclum,  formaiem  non  ,  et  secun- 
dum  ipsum,  anima  est  causa  formalis. 

Objicies  primo,quia  2.  de  Gen.anim.  cap. 
3.  dicitur,  quod  mens  de  foris  venit.  Iles- 
pondetur,  hoc  est  creari,  non  educi  de  po- 
tentia  materiae,  vel  non  dependere  ab  or- 
gano,  sicut  caeterae  animae,  de  quibus  ibi 
Philosophus. 

Objicitur  secundo,  quia  August 
Gen.  ad.  lit.   24.  et  12.   Civit 


7     de 

'•    "^"  Anima  de 

23.    AuctOr.  /"O' «  venit. 
explicalur. 


solym.  Hieronym.  epist.  ad  Pammachium,      scholast.  Ilistor.  in  Genes.  Hugo  de  S.  Vic 
Cyrill.  Alexand.  lib.  1.    in  Joan.   cap.   9.      tore  sum.  sent.  Iract.  3.  cap.  2.  fin.  Magis- 
August.  optime  lib.  12.  Civit.  cap.  ult.  et     ler  2.  d.  17.  tenent  animam  Adae  fuisse  an- 


678 


DISPUT.  I.     SEGT.  XIII. 


te  corpus  creatam,  quod  asserit  Philastrius 

lib.  de  Hseres.  Calal.  Haeres.  quae  exlilerunt 

post    Apostolos.    Respondelur,   doctrinam 

dalam  esse  universaliler  veram  ,  et  Au- 

gust.   tanlum  dubitat  de  anima  Adse,  an 

ante  corpus  creata  fuerit,  et  semper  du- 

bius  fuit  de  origine  animae  ;  tamen  in  hanc 

partem  magis  inclinat  12.  Civit.  23.  vide 

Gregor.  Nyssen.  lib.   de  Hom.   cap.  29.  30. 

Damasc.  Hieron.  et  Leo  citati  etiam  de  ani- 

ma  Adse  in  particulari  agunt. 

3,  Dico  secundo,  anima  ralionalis  non  lit  ex 

ntiTt^ex  virtuLe  seminali.   Probalur   primo ,    quia 

virtute  se-  agens  naturale  non  potest  agere  supra  ma- 

minali.  .         , . 

teriam;  el  amma  rationalis  est  supra  eam, 
ut  constat  ex  operatione,  quam  habet  inde- 
pendenter  ab  ea,  de  quo  dixi  sect.  prabced. 
Secundo,  quod  generatur  corrumpitur. 
Tertio,  forma  quse  cum  composito  Physico 
producitur,  non  producitur  per  se,  sed  in 
composilo  ;  ergo  non  habet  esse  per  se  ex- 
tra  composilum,  et  sic  anima  rationalis 
non  posset  separari.  Gonclusio  est  commu- 
nis  Gatliolicorum,  cujus  oppositum  damnat 
August.  hoer.  86.  el  hseresim  vocat  D. 
Thora.  1.  part.  quaest.  118.  art.  2.  et  2.  con- 
tra  Gent.  cap.  86.1iabeLur32.  quxst.i.  cap. 
Moyses.  Vide  Scot.  4.  d.  43.  qusest.  2.  in 
2.  propositione,  et  2.  d.  18.  ubi  negai  se- 
memullam  animam  attingere  posse. 

Objicitur,  in  materia  est  naturalis  in  po- 
tentia,  ad  recipiendam  animam  ;  ergo  dalur 
naturalis  polenlia  activa  ipsius,  quia  passi- 
vae  correspondct  activa  ejusdem  generis,ex 
5.  Melaph.  cap.  12.  text.  17.  et  lib.  9.  cap. 
2.  text.'!.  Respondetur,  cum  Scoto  quxst.  1. 
Prol.  el\.  d.  5.  quaest.  2.  ad  3.  pro  2.  opin. 
et  4.  d.  43.  quaest.  S.  ad  l.  intelligendo  per 
causam  naturalem,  causam  creatam,  non 
omni  passivae  correspondere  activam  natu- 
ralem,  alioquin  posset  csecus  naturaliter 
fieri  vidcns,  et  Deus  naluraliter  videri. 

Potenlice  ' 

pa^sivx'    Aristotcles  locis  cit.  tanlum  dixit  polentioe 

dci  uciiva  passivuo  correspondere  activam  ,  etsi  aliud 

exjdic.uur  ^^-^^^^q^^  gjjji  contradiceret,  2.  de  Gen.   ani- 

mat.  cap.  3.  ubi  tenet  menlem  extrinsecus 

venire,  quod  negat  de  aliis  formis,   et  hoc 

esl  creari,  vel  saltem  non  a  causa  naturali 


produci.  Qui  citant  dicta   loca,   non   bene 
ea  ponderant. 

4. 

Objicitur  secundo,   caelera  animalia  ex  Quomodo 

,  ,      ...       ■      .,•  homo  qene 

VI   semmis   producunt  sibi  similia  ;  ergo  ^at  homi- 
et  homo  perfectissimum  animal.  Respon- "^™*  *''' 
deLur,  negandoantecedens,  de  (in.osect.seq.  non  pro- 

ducit. 

Secundo,  negando  consequentiam,  quia  ex 
dignitate  animse  rationalis  est,quod  acrea-  i 

tura  fieri  nequeat ;  homo  tamen  generat 
hominem,  quia  dat  materiam,  et  disposi- 
tiones  prsevias,  ut  docel  D.  Thom.  1.  part. 
quaest.  118.  art.  2.  ad.  3.  sed  prima  solutio 
melior  est. 

Objicitur  tertio,  attingens  ultimam  dis- 
positionem,  formam  producit  ;  sed  homo 
omnes  qualitaLes  disponenLes  ad  animam 
efiicit,  eL  vi  forniatrici,  organa  delineat  et 
effigiat ;  ergo.  Major  probaLur  ,  potens  in 
media,  potest  in  finem,  7.  Metaph.  cap.  9. 
text.  30.  et  forma  est  finis  generationis,  2. 
Physicor.  cap.  7.  Respondetur  primo,  an- 
tecedens  verum  esse,  quando  forma  est 
ejusdem  ordinis  cum  dispositionibus,  sed 
hic  non  est  ,  quia  spiritualis  est.  Ilespon-  P-ffi<=^«^^ 
detur  secundj  melius,    negando    antece-  d/sposHio 

tlOil  Cl7l   cf^ 

dens,  quia  calor  separatus  induceret  ulti-  fidat  for- 
mam  dispositionem  ad  ignem,  non  tamen  "'""'• 
ignem,  uL  habeL  DocLor  4.  d.  12.   qucest.  3. 
wi^m.  7.  e/ 22.  Neque  Aristoteles  dixit  po- 
tenlem  in  media,  posse  eliam  in  finem,  sed 
saepissimeei  imponilur. 

Dico  tertio,  anima  rationalis  creatur  a  5 
Deo,  non  ab  Angelis.  Ita  Patres,  Ilieron. 
episl.  17.  et  in  apolog.  ad  Pammachium, 
Ambros.  lib.  de  Noe  et  arca,  Chrysost.  Ho- 
mil.  23.  in  varia  loca  Matt.'i.  Gregor. 
Nyssen.  de  Anima,  cap.  6.  Bernard.  serm. 
17.  in  Cant.  Quod  vero  creatur,  patel, 
quia  non  generatur  per  se,  quia  non  est 
co!npositum;neque  per  accidens,adgenera- 
tionem  compositi.quia  non  fit*ex  vi  seminis. 
Ita  \).'V\\om.2.conti'a  Gent.  cap.  87.  Adden- 
dum  esl,  esse  improportionatam  maleriae.ut 
educatur  ex  ea,  quia  spiritus  est;quod  non 
creatur  ab  Angelis  docet  communis  Theo- 
logorum  2.  d.  1.  de  quo  late  Scot.  4.  d.  1. 
quaest.  1.  ubi  rejectis  rationibus  D.  Thom. 
ad  hoc,  adducit  proprias.   Idem  docet  Au- 


DE  ANIMiE  SUBSTANTIA,   ETG, 


679 


6. 
In   anima 


gust.  3.  de  Trinit.  S.el  lib.  9.  in  Genes,  ad 

lit.  c.  15.  Damasc.  2.  fid.  cap.  3.  Cyrill.  lib. 

2.  in  Jul.  Alhan.   serm.   3.   contra  Arian. 

Basil.  lib.  4.  contra  FAinom.  Prosp.^j6.  5e;if. 

August.  ser/n.  146. Ex  quibus  sequitur  ani- 

mam  rationalem  a  Deo  creari,quia  non  ge- 

neratur  nec  ab  alio  creari  potest. 

Si  pelas  quid  de  Iioc  sentit  Aristoteles, 

ecundum  Scotus  4.  d.  43.  qusest.  2  an.  num.  19  tenet 

reatur  a   dubium  esse,quid  de  origine  animoe  volue- 

^^'^'  rit,  tamen  verius  videtur,  quod   posuerit 

eam  immediate  a  Deo  fieri  ;  sed  hoc  non 

vocaret  creationem,  quia  secundum  eum 

omnis  efTectus  novus  proecise  dependens  a 

causa    effectiva,   reduceretur  in    aliquam 

variationem  ipsius  causae;  sed  quando  de- 

pendet  etiam  a  receplivo,  potest  ejus  novi- 

tas  reduci  in  ilIud,ot  sic  est  in  productione 

animL^  secundum  eum  ,  quia  Deus  natura- 

liter,  et  necessario  transmutat  corpus  fac- 

tum  organicum  ad   animalionem,  de  quo 

vide  Scolum  1.  (^.8.  quresl.  5. 

•'««rt^/v'"'      OUJicitur  primo,  operatio  omnibus  ma- 

<ihstaniia  ximc  naturalis,ex  2.  de  Anima  cap.  4.iext. 

xi.  -34.  est  generare  sibi  simile  ;  ergo  convenit 

substantiis  spiritualibus.  Respondetur  ibi 

loqui  de  corporeis;  subslantia  autem  spiri- 

tualis  adeo  perfecta  est,   ut  a  solo    Deo 

produci  possit. 

Objicitur  secundo,  inferiora  corpora  se- 
cundum  Dionys.  cap.  4.  de  Div.  Nomin. 
adminislrantur  per  superiora ;  ergo  idem 
de  spiritibus  ?  Respondetur,  inferiora 
transmutari,  et  aliquando  fieri  a  superio- 
ribus,  sed  ex  subjecto  antecedente  ;  spi- 
ritus  autem  ex  nullo  subjecto  fieri  pos- 
sunt. 

Sectio     XV 

Utrum  alise  aniynse  a  rationali  ex  vi  semi- 
nis  fiant,  ita  ut  semen  atlingat  earum 
productionem. 

Pro  resolutione,  nota  ex  Scoto  2.  d.  18. 
quod  aliqua  producant  sibi  dissimilia  in 
genere  et  in  forma,  ut  Sol  ranam  ;  alia 
vero  producunt  sibi  similia,    et    hoc    vel 


imraediate,  ut  ignis  ignem  ,  vel  mediante 
propagatione,  ut  equus  equum.  In  primo, 
et  secundo  modo  productionis,  non  requi- 
ritur  ratioseminalis,  quia  hsec  agit  absen- 
te  generante,  estque  medium  inter  ipsum 
et  genitum  ,  sed  in  lertio  intervenit  se- 
men. 

Secunda  nota,  semen  nihil  aliud  esse 
quam  corpus  quoddam,  cujus  forma  inlen- 
ta  est,  ul  ex  illo  fiat  aliud  perfectius  si- 
mile  generanti.  Ralio  autem  seminalis 
seu  seminis,  est  forma  ipsius  vel  qualilas 
eam  consequens. 

Nota  terlio,  si  semen  est  unigeneum,  et 
uniforme,  quod  non  agit  alterando  seip- 
sum ,  quia  nihil  uniforaie  agit  in  se,  et 
activum  difforraitatis  supponit  passivum 
ejusdem,  ideo  multi  ponunt  divcrsitatem 
parlium  in  semine  ;  et  Cajetanus  1.  part. 
qusest.  118.  art.  1.  ideo  vocat  illud  hetcro- 
geneura.Idem  tenet  Ferrar.  2.  contra  Gent. 
c.  57.  Et  yideturD.  Tliom.  ibi  cap.  89.  et 
de  potenlia  quasst.S.  art.  9.  Scotus  loco  Cit. 
dubius  de  hoc  mansit,sed  3.  d.  4.  num.  13. 
docet  semen  esse  activum  in  alteratione 
pra3via  ad  introductionem  formae,etconse- 
qucnler  admiltit  in  eo  diversas,  et  diffor- 
mes  partes,  alioquin  non  se  alteraret. 
.  Communior  sententia  tenet  semen  sal- 
tem  secundum  parles  sublilioies  attinge- 
re  productionem  animse.  Ita  Suarez  2.  de 
Anima,  cap.  ult.  Cajet.  citatus,  Germanus 
in  Epitome  librorum  de  Anima.  Conimbr. 
lib.  1.  de  Gen.  c.  4.  qusesl.  26.  et  27.  Javel. 
7.  Metaph.  qusest.  14. 

Verius  videtur  oppositum.  Scotus  loc.  ci- 
tatis,  Philipon.  Simplic.  /Egid.  Albert.  in 
2.  de  Anima,  text.  10.  et  expresse  D. 
Thom.  1 .  p.  qusest.  118.  art.  2.  alZ.  el  4. 
et  de  polentia,  qusest.  3.  art.  9.  ad  9.  Pro- 
batur  ex  Scoto  :  Primo,quia  semen  in  ins- 
tanti  generalionis  non  est  ;  ergo  non  agit  , 
quia  agere  supponit  esse.  Antecedens  pa- 
tet,  quia  tunc  desinit  esse  forma  serainis. 
Secundo,  si  dicas  pro  nunc  manere  semen, 
non  potest  producere  perfectius  se,  qualis 
cst  proles. 

Dices,  in   virtute   generanlis  producere 


Generatio 
duplex. 


Quid  se- 
men,  el  ra- 
tio  semina- 
lis. 


Semen  an 
sit  hetero- 
geneum. 


t. 


Semen  non 
attingit 


680 


DISPUT.  I.     SECT.  XIV. 


animam  se  perfeclius.  Gontra,  in  virtule  non  enlis 
niliil  polest  effici  ,  sed  per  accidens  est, 
quod  decidens  semen  exislat,  quando  pro- 
ducitur  fornia  genili.  Et  conlra  hoc  pro- 
cedunt  omnia  argumenta,  quibus  Doctor 
4.  d.  12.  q.  3.  et  d.  13.  quaest.  1.  ostendit 
accidens  in  virluts  substantise  non  posse 
attingere  ad  productionem  substantise. 
Tertio,  semen  est  non    vivens  ;  ergo   non 

Text.  10     potest  producere   vivum.    Respondet   qui- 

dam  cum  Platone,  in  Timseo,  semen  vive- 

re,  Valles.  2.  Controv.  c.  9.   Zimara  2.  de 

A  n.  ad  text.  43. 

3  Verius  tamen  est  oppositum,quod  tenet 

*'«»?«« ''«»  Aristoleles  2.  rfe^/jma,  cap.  1.  et  2.  de 
Gen.  anim.  cap.  1.  et  c.  8,  D.  Thom.  2. 
con/r.  Ge^i.  c.  89.  Scot  4.  d.  44.  q.  I.  et 
communis  :  et  suadetur,  quia  non  habet 
eamdem  animam  cum  generante,cum  non 
sit  ei  continuum,  nec  diversum,  quia  es- 
set  aliud  animal,  vel  planla.  Item,  non 
nutritur,  nec  crescit,  ut  constat  de  semi- 
nibus  stirpium  et  herbarum,  quse  multo 
tempore  servantur  sine  alimento  ;  et  eslo 
viveret  semen  anima  vegetativa ,  ergo  sal- 
tem  non  attingeret  animam  sensitivam, 
qualis  est  anima  animalium. 

Objicies  primo ,  ergo  viventia  non  pro- 
ducunt  sibi  similia.  Kespondetur  cum  D. 
Thom.  supra  ad  3.  hominem  generare  ho- 
minem,  quia  ministrat  materiam,  et  dispo- 
nit  eam  ad  receptionem  novse  formse,  non 
quod  ipsam  formam  attingat ;  et  idem  est 
de  aliis  animalibus.  Secundo,  dici  potest 
cum  Scoto  3.  d.  4.  num.  13.  matres  imme- 

uirumma-  ^YS,{e  attingere  formas  foetus  generabiles; 

^^gatfor^'  iioc  enim  longe  facilius  est,  quam  ponere 

mam /a;rus  jpg^^  semen  eas  altingere  ;  et  juxta  hoc 
matres  longe  perfectius  generant,  quam 
patres ,  quidquid  dicat  D.  Thom.  cum  suis 
3.  p.  qusest.  32.  art.  4.  Si  hoc  non  placet, 
recurrendum  est  cum  eodem  Scoto  2.  d. 
18.  ad  causam  superiorem,  ad  quam  ne- 
cesse  est  currere,  quoad  plantas,  quarum 
semen  seorsum  a  generante  generat.  Ne- 
que  sufficit  recursus  ad  corpora  coelestia, 
quia  viva  non  sunt,  et  nemo  dat,  quod  non 
habet ,  el  ideo  forle  Galenus  citatus  a  Doct. 


virtutes  seminum  vocat  divinas ;  unde  Doc- 
tor  2.  d.  14.  q.  3.  num.  6.  tenet  influentiam 
astrorum  in  inanimata  agere  generando, 
sed  in  animata  tantum  alterando ;  et  Au- 
gust.  lib.  de  duabus  Animabus,  cap,  4.  do- 
cet  muscam  esse  nobiliorem  coelo ,  quia 
animata  est,  et  per  consequens  non  potest 
a  coelo  produci. 
Objicitur  secundo  2.  deGen.  animal.  cap.        •*. 

„,...,  .  ,      .  Sola  ratio- 

3.  dicit  Aristotelesomnemanimamproduci  naiisde 
virtute  seminis,  prseter  intellectivam  quoe  ' '"'"  "^'"'" 
de  foris  venit.  Respondetur,  nihil  lale  ha- 
bet,sed  omnem  animampraeterrationalem, 
ibi  ostendil'  educi  de  potentia  seminis,  et 
solam  rationalem  extrinsecus  venire  ,  quia 
spiritualis  est,  et  inorganica. 

Objicitur  tertio,  2.  Physic.  text.  26.  Sol  et 
liomo  generant  hominem.  Respondetur,  de 
homine  jam  dixi ;  de  Sole  eatenus  generat, 
quatenus  congruis  qualilalibus  fovet  se- 
men,  atque  disponit  ad  formam  ultimani, 
de  quo  Aristoteles  loco  cit.  de  Gen.  ani- 
mal. 

Objicitur  quarto,   quia  sequitur  animas  Quomodc 
omnes  creari.  Negatur,  quia  prseter  ratio-  •^'"'.96«* 
nalem  omnes  educuntur  ex  potentia  mate-  «em. 
rise ;  alioquin   dicendum  esset  Deum  nihil 
posse  generare,  quod  falsum  est ,  quia  po- 
test  admittere,  vel  non  admittere  concur- 
sum  materiae,  qualiscumque  ille  sit. 

SEGTIO  XV  T. 

Utrum  anima  sit  composita,  ex  materia   et 
forma  ? 


Dixi  de  hac  re  satis  fuse  ad  qusest.  15. 
ubi  tenui  cum  Doctore  et  aliis,  non  esse 
improbabile,  talem  compositionem  in  anima 
admittere.  Kt  prseterquam,  quod  id  habeat 
Doctor  expresse  dict.  quasst.  5.  insinuat 
idem  Quodlib.  9.  art.  2.  §.  3.  intellectus, 
ibi,  proximum  receptivum  {intellectionis) 
non  includit  materiam  saltem  corporalem. 
Quibus  verbis  indirecte  insinuat  animam 
habere  materiam,  non  corporalem,  quia 
asserens  receplivum  inlellectionis  nostrae, 
id  est,  animam,  carere  materia  saltera  cor- 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETG. 


681 


porea,  incorpoream  habere  innuil,  juxla 
regulam ;  quod  de  uno  negatur,  de  alLero 
affirmatur,  cap.  nonne,  de  prsesumpt. 

SECTIO   XVII. 

Utrum  animx  immediate  informant 
materiam  ? 

2.  Hsec  quaeslio  ab  aliis  fuse  traditur,  sed 

nos  ab  ejus  tractatione  abstinebimus,  quia 
supra  sect.  4.  late  ostendimus  formam  cor- 
poreilatis  prsecedere,  et  sequi  animam  ; 
obiter  tamen  resolvimus  lioc  quoad  formam 
substantialem,  ut  sic,  an  immediate  afficiat 
materiam. 

Dico  primo,  qualitales  corrupti  non  ma- 
nent  in  genito.  Est  contra  multos,  quos  ci- 
tat  Suarez  in  Metapli.  d.  14.  sect.  3.  sed 
eam  tenet  Scot.  4.  d.  12.  q.  3.  n.  21.  25.  26. 
ubi  bene  docet  qualitatem  corrumpentis, 
nunquam  producere  qualilatem  incompos- 
sibilem  formae  corrumpendoe :  sed  quando 
venitur  ad  ultimum  gradum  quantitatis 
compossibilis  cum  ea,  tunc  generans  intro- 
)ualUas    ducendo  suam  formam,    corrumpit  aliam, 

ncompns  ^  ' 

ib i tis  for  cujxis  corruptione  perit  qualitas  eam  se- 

umpe/frfa  quens,  quoe  eousque  mansit  in  gradu  ne-     subjecto    in  subjectum;   quia,  ut  ait  Aris 

quo  pro-  ^.gssario  ad  conservationem  illius  formse. 
ucitur. 


manenle ;  si  autem  permanerent  eadem  ac- 

cidentia,  id  non   essel  verum ,  quia  liaec 

sola  sunt  sensibilia  per  se.  Item,  5.  Physic. 

text.  28.  qiiod  movetur  est,  quod  generalur 

non  est,  de  quibus  locis  vide  Scot.  2.  d.  12. 

q.  1.   per  esse  intelligit  Philosophus  esse 

compositi,   seu  formale ;   et  hoc  denegat 

subjecto  generationis,  concedens  illud  sub- 

jecto  mutationis,   non  autem  esse  entitati- 

vura ,  quia  hoc  competit  materiae,  ut  ibi 

convincit  Scotus. 

Secundo  materia  prima  non  est  subjec-  Maieria 

lum  accidentium,   ut  docet   D.  Thom.  de  ^elt^subjec 

ente,  cap.  l.etX.  part.  qugest.  76.  art.  6.  et  t^m    acci 

dentium. 

qusest.  77.  art.  6.  tum  quia  totum  per  ac- 
cidens  supponit  totum  per  se ;  tum  etiam, 
quia  secundum  Aristotelem  cap.  de  Subst. 
prima  substantia,  primo  substat  accidenli- 
bus,  et  ea  corrupla,  nihil  remanet.  Tum 
tertio,  quia  materia  prius  respicit  actum 
sui  generis  quatn  alterius  ,  et  alioquin 
substantia  non  esset  prior  accidente,  contra 
Aristotelem  7.  Melaph.  text.  4.  ergo  com- 
posilum  substantiale  est  subjectum  acci- 
dentium  ,  et  per  consequens,  eo  corrupto, 
illa  corrumpuntur  ,  quia  non  migrant  de 


3. 

'■neral  o 
id. 


Unde,  ut  ibi  habet  Doctor  num.  9.  si  calor 
ignis  separaretur  ab  eo,  et  guttula  aquse 
in  medio  ejus  collocaretur ,  nunquam  in- 
troduceret  calorem  incompossibilem  formae 
illius  guttulae,  neque  expellerel  ab  ea  gra- 
dus  humiditatis  et  frigiditatis  ad  ejus  con- 
servari  requisitos ;  quia  sicut  accidentia 
non  possunt  producere  substantiam,  ut  ibi 
solide  ostendit  Doctor,  ita  neque  corrum- 
pere;  corrumperent  autem  si  qualilates  ei 
incompossibiles  in  eam  inducerent.  Vide 
eum  2.  d.  3.  quaest.  4.  Eamdem  sententiam 
lenel  D.  Thom.  de  formis  q.  7.  et  4.  d.  11. 
q.l.  art.  1.  quaest.  3.  et  lib.l.deGen.  cap.  4. 
lect.  9.  et  ejus  discipuli  communiter  cum 
60  docent  in  generatione  fieri  resolutionem 
usque  ad  materiam  primam. 

Probatur  primo,  ex  Aristotele  1.  de  Gen. 
c.  4.  ubi  docet,  quod  generatio  est  mutatio 
hujus  totius  in  hoc  totum,   nullo  sensibili 


toteles  cap.  de  Subslantia,  et  5.  Metaph. 
text.  15.  destructis  primis  substantii^  im- 
possibile  est  aliquid  remanere.  Sed  de  hoc 
ex  professo  agitur  1.  de  Gen.  cap.  4. 

Objicitur  primo,  sequilur  quod  ignis  des- 
trueret  calorem,  quem  ipse  introduxit  in 
corrumpendum,  quia  cum  suam  formam 
inlroducit,  pereunt  omnia  accidentia,  quae 
praecesserunt 


jkccidsYis 

Respondelur  id  verum  esse.  quadrupH- 


Pro  quo  nota  quod  accidens  quadrupliciter  ^ZpHur. 

corrumpitur.   Primo,   per  contrarium,  ut  ^'  genera- 
r.  .  ,  ,  ratur. 

irigus  per  calorem.  Secundo,per  absentiam 

causae,  ut  lumen  amoto  luminoso.  Tertio, 

per  corruptionem  subjecti,  ut  hic.  Quarto. 

per  corruptionem  termini  in  respectivis , 

ut  ablato  albo,  tollitur  simililudo;  et  qua- 

luor  modis  oppositis  generantur  acciden- 

tia.  An   pere- 

Oi?jicitur  secundo,  in  mixtionibus  medi-  "ImpiiculZ 

cinalibus    pereunt    formae    herbarum ,   et "'  /"««^"'o- 

aliorumsimphcium,tamen  manent  virtutes  dicinali- 

bus. 


682 


DISPUT.  I.     SECT.  XIV. 


eorum,  per  quas  prosunl  infirmis.  Respon- 
delur,  vel  manere  formas  simplicium,  vel 
si  pereunt,  generari  novas  qualitales  con- 
sequentes  formam  compositi,  quse  magis 
proficiunt  infirmis,  quam  virtutes  simpli- 
cium. 

Objicitur  tertio,  sequitur  maleriam  in 

instanti  generalionis  esse  indifferentem  ad 

omnem  formara ,   quia  sine  accidentibus 

non  plus  determinatur  ad  hanc,  quam  ad 

illam.  Respondetur,  sufficere  prsecessisse 

dispositiones,    et    determinationes    imme- 

diate  ante  instans  generationis.  Dices  tunc 

nihil  est,  nisi  respectus  rationis  ad  illas 

dispositiones.  Respondetur  tamen  esse  sub- 

An  requi-  ordinationem  inter  formam substantialem, 

ITsiZ^lT  el  tales  dispositiones,  quod  non  introduce- 

coexisien-  ^       ^^^-   prgeviis  iUis  ,  et  sic  pra^cessisse 

tes  iritrodu  "      '  ^^ 

cdoni  for-  sufficit,  eslo  pro  nunc  tantum  sit  actu  res- 

moe  nene-  .      .        ,  •       .■  v, 

randw.       pectus  rationis  ad  eas  ;  sic   torma  embryo- 

nis  prserequirit  formam  seminis,  non  tamen 

coexislentem  ,   et  in  multorum    opinione 

sensitiva    proerequirit   vegetativam,    sed 

expellendam,  et  ralionalis  eodem  modo  ve- 

getativara   el  sensitivam.   Quod  tenere  ex- 

presse  videtur  D.  Thora.  X.part.qusest.  118. 

art.  2.  ad^.  de  quo  dixi  supra  sect.  7.  conc. 

\.  ad\.  ei  multi  tenent,  etsi  species,quoad 

ficri  dependeant  a  pbantasmate,  non  tamen 

quoad  usum,  de  quo  supra  ad  quaest.  17. 

Vel  dic  non  requiri  disposiliones,  nisi  per 

accidens  ad  expellenda  opposita  accidentia. 

Unde  si  generans  reperiret  materiam  nu- 

■dam,  generaret.  CoUigitur  ex  Scot.  2.  d.  3. 

quxst.  4.  num.  17.  ubi  bene  explicat,  quo- 

modo  in  generatione  fit  ex  non  corpore  cor- 

pus,  quando  scilicet  denudatur  corrumpen- 

dura  ab  omnibus  accidentibus,  ut  introdu- 

catur  in  ejus  maleriam  forma  nova.  Tlio- 

mistse  quidam  tenent  disposilioneseffective 

.  causatas  a  forma  geniti   prsecedere  ipsam 

natura  in  materia ,  quod  perinde  est,  ac  si 

dicerent    filiam    proecedere    raatrera,    vel 

fructum  arborem. 

Objicitur  quarto,  1.  de  Gen.  cap.  4.  dici- 

^'        tur,  quando  ex  aere  fit  aqua,   permanet 

eadem  diaphaneitas.   Respondetur,  manet 

eadem  specie,  non  numero. 


Dico  secundo,  neque  quantitas  corrupti  Quamitas 

corrupii 
manet  in  genito.  Hsec  difficilior  est,  quam  non  manet 

prsecedens  ,  quia  Averr.  1.  Physi:.  text.  61.  '"  ^  '"  ^' 

et  cap.  1.  de  Substantia  orbis,  tenet  dimen- 

siones  interminatas  in  raateria  priraa  sub- 

jectari,  et  nunquam  ab  ea  separari.   Quod 

etiam  raulti  cura  eo  araplexantur,  quos  ci- 

tat  Suarez  in  Metaph.  d.  14.  sect.  num.  10, 

11.  sed  conclusio  est  Scoli  2.  d.  3.  quxst.  4. 

7ium.  17.  el  4.  d.  W.q.  1.  Bannes.l.  de  Gen. 

cap.  4.  9.  1.  art.  1.  D.  Thom.  loc.  cit.  concl. 

prxcel.  et  eisdem  rationibus  suadelur. 

Objicitur  primo,  quia  ut  habet  Phil.  6. 
Physic,  lext.  2,  quantum  non  potest  fieri  ex 
non  quanto ;  sed  si  non  supponitur  quanti- 
-tas  in  materia,  ita  fieret  et  corpus  ex  non 
corpore.  Respondetur,additione  verum  est, 
generatione.falsum.  Vel  dic  raateriara  es-e 
virlualiter  quantam,  quod  sufficit,  ex  Scoto 
d.  quasst.  4.  nuin.  17. 

Objicitur  secundo  ,  quantitas  est  ingene-  Quantit  is 
rabilis  ,  quia  non  generatur  a  forma,  cum  ^^''^Iolo'/; 
hsec  non  sit  quanta ;  nec  quantitate,  quia 
hsecnonestactiva ;  necoequalitale,quia  hsec 
est  posterior  ;  ergo  non  producilur  de  novo; 
ergo  antiqua  raanet  in  genito.Respondelur, 
per  se  non  generari,  nec  corrurapi,  sed  ad 
generationera,  vel  corruptionera  subjecti 
fit,  vel  desinit ,  sicut  et  alia  accidentia, 
raaxime  quse  contrarium  non  habent. 

Objicitur  terlio,  adoculum  patet,quando        ~- 
ex  aqua  fit  aer,  quantitatera  manere,  et  au- 
geri.   Respondetur  in  sensu  minime  cons- 
tare,  et  ratio  docet  falsura  esse. 

Obiicitur  quarto,  forma  non  dal  materise  Matcria 

"^  .  .  ,  habet  ra> 

esse  subjectura,  imo  suppomt  idAe  esse  ;  tes entHat 
sed  fit  subjectum  aplum  per  quanlilatem,  '''''*■ 
sine  qua  non  habet  partes  distinctas  ;  ergo. 
Respondetur,  secundum  se  habet  partes  en- 
litativas,  non  quantitativas  ,  quod  sufficit ; 
neque  enim  ablata  quantitate,  confluerent 
partes  substantise  in  punctum,  ut  quidam 
Thoraistse  fingunt. 

Objicilur  quinto ,  sequitur  animam  ra- 
lionalem  esse  subjectum  quantitatis,  quia 
ipsa  cum  raateria  facit  totuni  cui  inhoiret. 
Respondetur,  quantitatem  inhaerere  toti  ex 
materia,  et  forma  corporeitatis ;  unde  ma- 


1 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETG. 


683 


net  eadem  quantitas  in  mortuo,quae  fuit  in     quo  modo  fluunt  ab  anima  ;  ergo  non  sunt 

vivo.  formaliter  ipsa.  Secundo,  anima  rationalis 

Argumentum  urget  Thomistas,  negantes     non  est  formaliter  libera,  sicut  voluntas  est, 

plures  formas  subslantiales  in  eodem  sub-     nec  formaliter  necessaria,  ut  est  intellectus. 

jecto,  et  tolum  distingui  a  partibus  simul     Terlio  probatur,  per  has  potentias  determi- 

natur  anima  ad  varias  operationes,  adquas 
secundum  se  indifferens  est.  Quarto,  quae- 
cumque  habent  aliquam  distinctionem  rea- 
lem,  ubi  sunt  separatse,   eamdem  habent 


sumplis, 

SCETIO    XVIII. 
Ut7'um  anima  sil  eadem  suis  potentiis. 


Non  est  quaestio  dc  polentiis  sensitivis 
comparatis  ad  animam  ,  quia  dicunt  orga- 
nuTn  cum  potentia,  vel  virtute  animae  in 
eis  exislente,  ut  docet  Scot.  1.  c?.  3.  quxst. 
9.  num.  8.  certum  est  talesab  ea  distingui, 
quia  conslat  existere  sine  eis,  verbi  gratia, 
sine  visu,  auditu,  etc.  Quaestlo  ergo  est  de 
potentiis  spiritualibus,  intellectu  el  vo- 
luntate,  nihil  corporeum  includentibus, 
comparatis  ad  animam  ralionalem,aceUam 
de  aiiis  potenliis  collatis  ad  animas  corpo- 
reas. 

Prima  sententia  esl,nullo  modo  distingui 
■etiam  formaliter.  Ita  Greg.  II.  d.  16.  quaest. 
3.  Occham  quaest.  24.  (?i26.  Gabr.  q.  \.  Mar- 
sil.  1.  q.  7.  arl.  3.  Marcell.  lib.  3.de  Anima, 
cap.  75.  et  omnes  Nominales. 

Secunda  sententia  ait  realiter  distingui 
D.  Thom.  3.  parl.  quaest.  77  art.  \.  et  q» 
54.  art.  3.  ubi  ait,  nullam  potentiam  ope- 
ralivam  subslantiae  esse  idem  cum  ea,  et  in 
disp.  9.  q.  de  Spir,  creat.  art.  II.  et  qusest. 
un.  de  Aninia,  arl.  12.  ait  impossibile  esse 
animam  immediate  concurrere  ad  actus 
vitales,  sequuntur  Thomistae.  Cajetan.  dict. 
lo:.  Capreol.  \.d.  3.  quaesl.  4.  Soto  cap.  de 
Proprio.  Conimbr.  2.  de  Anima,  cap.  3. 
qusest.  4.  qui  plures  pro  hoc  citant  Suarez 
2.  de  Anima.  cap.  2.  et  d.  18.  Melaph. 
sect.  3. 

Tertia  senlenti  i  Scoti  2.  d.  16.  quam  ex- 
plico  sequentibus  conclusionibus. 

Dico  primo,  potenliae  animae  formaliter 
ab  ea  distinguunlur.  Ilanc,  praeter  Scotum 
citatum,  tenent  auclores  secundae  senten- 
tiae. 

Probatur  primo,  quia  potenliae  omnes  ali- 


formaliter  ubi  sunt  unitive  contenta.  Qua 
ratione,  si  unum  essel  prius  vero,  si  esset 
separata,  etiam  eritprius  co  in  ente,  in  quo 
unitive  ambo  continentur  ;  ergo  intellectus 
et  voluntas  cum  unitive  contineantur  in 
anima,  (non  ut  priora,  quia  hujusmodi  sunt 
tantum  praedicata  essentialia)  servabunt 
eumdem  ordinem,  el  distinctionem  .secun- 
dum  formalitatem,  quam  realiler  servarent 
si  essent  separata,  de  quo  Scot.  d.  IQ.num. 
18.  5.  Quinlo,  (el  forle  efficacius)  quia  sine 
hac  sallem  dislinctione,  multae  auc^oritates 
in  oppositum  vix  solvi  possunt.  Dicunlenim 
potenlias  egredi  ab  anima  ,  esse  medias  in- 
ter  substanliales  et  accidentales  formas  , 
et  a  nonnullis  vocantur  partes.   Dicit  enim  .,  .     . 

.  Potenttce 

Anselm.  citatusa  Scoto  supra  lib.  de  Con-  dicuntur 
cord.  gratia>,  et  Liberi  arbitrii,  cap.  19.  C""""'" 
quod  potentiae  sunl  in  anima,  sicut  mem- 
bra  in  corpore.  Item,  Augusl.  6.  de  rrinit. 
cap.&.  dicit  animam  deficereasimplicitate 
divina,  propter  multitudinem  operationum, 
et  virtulum  ;  ergo  istae  aliquo  modo  dis- 
tinguuntur  ab  illa,  et  lib.  1.5.  cap.  7.  ait 
mentem  distingui  ab  anima,et  Anselm.  lib. 
de  Cas.  diaboli,  dicit,  etsi  potenliae  non 
sint  substantiae,  non  tamen  esse  nihil. 

Adverte  tamen,  etiam  in  divinis,  cum 
simplicilate  stare  formalem  dislinclionera 
quodamuiodo,  sicut  in  creatis  ;  sed  opera- 
tionesin  creatis  distinguuntur  realiter  a 
suis  potentiis,  in  divinis  non,  de  quo  vide 
Scot.  1.  d.  2.  q.  1.  n.  41.  et  d.  8.  q.  4. 

Sexlo,  quia  definitio  animae  est  alia  a  de- 
finitione  potentiarum  suarum  ;  eigo  forma- 
liter  abeis  differt.  Consequenlia  est  clara  , 
et  antecedens  patet,  quia,  ut  lenet  Scol.  d. 
d.  16.  num,.  5.  anima  essentialiter  ordina- 
tur  ad  dandum  vivere,  quod  nihil  aliud 


3. 


684 


DISPUT.  I.    SEGT.  XV. 


est,  quam  talis  formse  informatio  ,  estque 
actus  corporis  Physici  organici,  elc.  dequo 
secL  4.  el  potentiain  ordineadoperalionem 
definitur  ;  ergo  hiiec  formaliter  differt  ab 
„.   .    ..     illa.  De  distinctione  formali  videndus  est 

Dtsw^ctio 

formalis     Scot.  d.  2.  quxst.  7.  num.  41.  etd.8.  qusest. 

da  in  divi-  4.  d.  13.  num,  23.  et  d.  26.  r.ontra  solut.  se- 

""•        cundi  princip.  quibus  locis,  et  alias  sa^pe 

admittit  eam  in  divinis. 

Dico  secundo,  potentioe  inter  se  dislin- 

guuntur  formaliter  ;  hanc  probant  oranes 

rationes  allatse  con.  prsecei.  alioquin  intel- 

lectus  formaliter  amaret,  et  voluntas  for- 

maliter  inlelligeret. 

4.  Dico  tertio,  potentiae  non  distinguuntur 

inter  se,  nec  ab  anima  realiter.  Ita  Scot.   2. 

d.  16.  num.  15.  et  4.  d.  44.   q.   2.  num.  5. 

sequuntur  omnes  Scotistae,  et  a    fortiori 

eamdem  tenent  Doctores  primse  senlentiae. 

D.  Bonav.  1.  c^.  3.    qusest.   3.   ait  potentias, 

idem  esse  cum  anima,  non  tamen  omnino 

idera  per  essentiara.   Durand.  ait  vira  ve- 

g3tandi,   augendi,    generandi,   esse  idem 

cum  anima,  non  lamen  alias  facultates,   ut 

sentiendi,   intelligendi,   sed  2.  d.  3.  q.  5. 

de  Angelis,  cum  Scoto  convenit  expresse 

August.  10.  Trinit.  11.  etlib.  9.  cap.  5.  ubi 

ait  potentias  esse  animae  substanLiam.  Idera 

habet  lib.  deSpr.  et  An.  c.  2.  8.  et  in  ter- 

wi?ms,  c.  4.  Bern.   Serm.    11.   in  Cant.  In 

anima  tria  inticeor,  rationem,   memoriam 

et  voluntatem  ,    et  hsec  tria  esse  eamdem 

animam. 

Probatur  primo,  ex  Scoto,  quod   melius 

est,  si  possibile  sit,  poni  debet,  2.  de  Gen. 

text.  50.  et  1.  Comment.  56.   et  8.   Phijsic. 

text.  35.  41.50.  sed  paucitas  est  raelior  si 

sil  possibilis,  quia  entia  non  sunt  mullipli- 

canda  sine  necessitate,  [.Physic.  ergo  cum 

hic  paucitas  si  possibilis,  ut  patebit  in  so- 

lutione  argumentorum,  tenendum  est,  po- 

lentias  esse  unum,   et  idem  realiter  cura 

anima. 
Secundo,  alias  anima,  quaepostAngelum 
animam"'  est  perfectissima  creatura,  nuUara  habet 
per  se  non    „„  gg  onerationera,  vel  actioneni  quod  est 

esse  acti-     ^  *  .  j.     .•      •  .    • 

vam.  valde  absurdum  ,  quia  perfectioms  est  m 

accidente  esse  activum  ;  ergo  id  non  est  de- 


negandum    substantise     tam     perfectae. 

Nec  sufficit  dicere,  quoJ  agit  mediante 
accidente,quia  perfectionis  est  in  accidente 
separato  agere  ;  ergo  id  non  est  denegan- 
dum  substantiae  secundum  se  consideratae. 
Respondet  Cajetan.  1.  parf.  quaest.  54.  art. 
3.  animam  esse  principium  primum,  etper 
se  agendi,  tamen  agere  mediate,  scilicet 
mediis  potentiis  ;  sed  est  implicatio,  quod 
sil  per  se  agens,  si  potentia  per  quara  agit 
est  realiter  ab  ea  distincta;  necestprimum 
agendi  principium,  vel  operandi,  si  tan- 
tum  sustinet  potentias  sic  dislinctas,  sicut 
lignum  calorem. 

Confirmatur,  si  potentiae  sunt  re  distinc-  Anima  si 
tae  ab  anima,  possunt  ab  ea  separai'i  per  omni  acc 
Dei  potentiam  ,  quia  ambae  sunt  absolutae,  f//*'j>jj^/°/ 
quod  tenet  Ferrar.  2.  cont.  Gent.  cap.  65.  et  Qfj^^y  « 
Soto  cap.  de  Proprio,  et  4.  d.  9.  ^.2.  art.  3* 
sed  tunc  anima  posset  velle  et  intelligere, 
vel  osset  instar  trunci  mortui,  quod  est  ab- 
surdum.  Cajetanus  negat  separari  posse  , 
sed  raale,  quia  etsi  distinctio  realis  in  rela- 
lis  non  inferat  separabililatem,  infert  in 
absolutis  ;  nam  ideo  ens  absolutum  dici- 
tur,  quod  a  nulla  re  distincta  dependeat, 
de  quo  Scot.  optime  2.  c?.  1.  q.  4.  num.  21. 
et  si  contra  hocnon  leve  argumentum  fieri 
possit,  si  teneatur  secundura  eura  3.  d.  2. 
q.  2.  compositum  re  distingui  a  partibus 
unitis,  quod  mihi  dubium  est.  Confirmatur 
secundo,  ordinatum  ad  finem  nobilius  est, 
si  iramediate  per  se  attingat  illum,  quam 
si  per  aliquid  a  se  distinctum. 

Tertio,  accidens  non  generat    substan- 


velle. 


6. 
Accidens 
non  gent 
ral  sub- 
slanliam 


tiam,  ut  fuse  probat  Doctor  4.  dislinct.  13. 
quoestion.  3.  et  dislinct.  13.  quaestion.  1. 
quia  causa  totalis  necessario  est  perfeclior 
effectu,  vel  ei  oeque  perfecta  ;  sed  potentia 
vegetativa  est  principium  alendi  et  gene- 
randi,  ex  2.  de  An.  text.  34.  42.  48.  ergo 
ista  esL  substanlia,  quia  per  generationem, 
et  nu'ritionem  fit  nova  subsLantia  ;  ergo 
idemest  de  aliis  anirase  potentiis,  quia  ea- 
deui  est  ralio  ,  non  enira  intellecliva  po- 
tentia  iraperfectior  est  vegetativa. 
Si  quii3ras,  quoenara  est  illa  substantia,  <?2^  cm 

, .  .  ,  ,        sa  activt 

quae  mimediate  nulnt,  vel  gencrat  ?  dixi  generiM 

nis       " 


l 


DE  ANIM^  SUBSTANTIA,  ETC. 


685 


ffectus  • 
oriHc.lis 
separa- 
lis  a  for- 
a  in  sub- 
cto,effec- 
}US  stc. 


sect.  15.  esse  formamsubslanlialemalentis 
seu  aliti,  et  generantis  ;  si  tamen  hsec  non 
adsit,  ut  quando  semen  est  omnino  separa- 
lum  a  decidenle,  recurrendum  erit  ad  cau- 
sam  suporiorem.  Vide  alias  rationes  in  Sco- 
to  supra. 

Objicitur  primo,  ex  D.  Thom.  I.  piiH.  q. 
ll.arl.  I.  aclus  et  polentia  sunt  ejusdem 
generis  ;  sed  actus  intelligendi  et  vo- 
lendi  sunt  accidentia  ;  ergo  et  potentiae. 
Respondetur,  ex  Scot.  d.  15.  num.  5.  Po- 
tentia  uno  modo  sumitur  pro  principio  ope- 
randi,  et  sic  dividitur  in  acLivam  et  pas- 
sivam,  ex  5.  Melaph.  text.  17.  et  9.  lext.  2. 
3.  IIoc  modo  est  principium  transmutandi 
aliud,  ut  aliud  ;  vel  ab  alio,  ut  ab  alio;  et 
non  est  ejusdem  generis  cum  actu,  quia 
accidens  recipilur  in  substantia,  etefficitur 
ab  ea,  etiam  in  opinione  D.  Thomse,  lo- 
quendo  de  ipsis  potentiis,  si  admittanlur 
esse  accidentia.  Prselerea,  Thomistse  cla- 
mant  per  accidens  produci  subslantiam, 
quae  tamen  non  esl  ejusdem  generis  cum 
eo.  Alio  modo,  accipitur  potenlia,  ut  poni- 
tur  acLui,  et  sic  non  tanLum  sunL  ejusdem 
generis,  sed  eliam  ejusdem  numeri,  ut  di- 
citur  9.  Melaph.  lext.  13.  quia  quod  nunc 
est  in  aclu,  idipsum  fuit  in  potenLia. 

ObjiciLur  secundo  ex  eodem,  si  anima 
immediaLe  agcrel ;  ergo  homo  semper  in- 
telligeret,  sicuL  necessario  scmper  vivit, 
dum  habetanimam.  Negatur  consequentia, 
quia  causa  efticiens  potest  carere  suo  actu; 
formalis  non,  si  applicetur  ,-  unde,  quia  vi- 
vere  esl  effecLus  formalis  animae,  non  po- 
test  eo  carere,  si  informat  bene  tamen 
operatione,  quam  efficit.  Etsiargumentum 
valet,  probat,  quod  intellectus,  dato  quod 
sit  re  disLincLus  ab  anima,  sit  semper  in 
operatione,  et  quod  ad  hoc  responderet  D. 
Thomas,  suo  argumento  satisfaciet.  Res- 
pondet  Cajetan.  1 .  par^  qusest.ll.  art.  1. 
D.  Thomam  sumere  potenLiam  pro  ea  quse 
essentialiter  ordinatur  ad  actum.  Contra, 
quia  si  non  sumil  pro  potenLia  effecliva,  ar- 
gumenLum  nullo  modo  est  ad  propositum  , 
si  sic  sumit,  impugnaLio  est  efficacissima. 


quando  D.  Thom.  dicit  poLenliam,  eL  ac- 
tum  esse  ejusdem  generis,  eum  loqui  de 
potentia  pro  primo  principio  activo  vel 
passivo  ;  et  anima  prinio  producitesse  sub- 
^^tantiale,  constiluendo  animatum,  ut  sic 
actus  est  ejusdem  generis  ;  secundario  au- 
temproducit  polenLias,  quoe  sunt  acciden- 
tia,  et  non  ejusdem  generis. 

Contra  primo,  anima  in  subjecLo  nullam 
subsLnnLiam  efficit,  nisi  nutriendo  alitum, 
vel  augendo,  et  hoc  per  poLenLiam  vegetaLi- 
vam,  quae  non  distinguilur  ab  ipsa.  Secun- 
do,  implicatio  est,  animam  prius  producere 
esse  subsLantiale,  quam  habeat  potentias. 
Tertio,  dat  anima  esse  animatum  non  per 
produclionem,  sed  per  informationem,  alio- 
quin  posset  esse  in  materia  per  informatio- 
nem  et  non  animare  illam,  quod  absur- 
dum  est.  Dicendum  ergo,  quod  dat  esse 
vivuui  in  re  per  potentiam  vegetandi,  et 
esse  animal  per  sensitivam,  et  esse  ratio- 
nale  per  intellecLivam. 

Objicitur  tertio,  idem  non  movet  seip- 
sum  ,  quia  inter  agenseLpaLiensdebeLesse 
distinctio,  sed  potentia  cogniliva  movet  ap- 
petitum  :  ergo  non  sunt  idem.  Responde- 
tur,  non  esse  idem  formaliter,  et  hoc  suffi- 
cit,  ut  secundum  unam  rationem  animam 
moveat,  et  secundum  aliam  moveatur.Vide 
Scot.  2.  d.  2.  quaesl.  10.  ad  1.  ubidocet  An- 
gelum  se  movere,  et  dist.  3.  qusesl.  8.  ubi 
oslendit  Angelum  cognoscere  se  per  suam 
essentiam,  et  d.  25.  ad.  2.  ubi  docet  volun- 
tatem  agere  in  se,  et  \.d.  3.  quaest.  7.  num. 
17.  quod  intellectus  agit  in  se,  quia  hoc 
bene  convenit  agenti  aequivoco,  etsi  non 
univoco  ,  neque  hsec  negabunt  adversarii. 

Objicitur  quarto,  accidens  variabile  non 
potest  inesse,  nisi  mediante  invariabili ; 
sed  intelligere  et  velle  sunt  accidentia  va- 
riabilia  ;  ergo.  Respondetur,  substantiara 
animae  esse  magis  invariabiiem  quam  ul- 
lum  accidens  ,  et  sic  sustentare  posse  im- 
mediate  accidentia  illa. 

Obj  icitur  quinto,  unum  el  idem  indistinc- 
tum  non  polest  esse  principium  receptivum, 
vel  activum  multarum  formarum,  nisi  me- 


8. 
Potenlia, 
et  actus 
sunt  ejus- 
dem  genc' 
ris,    expli' 
catur. 


Idem  agit 
in  se. 


\ 


9. 


Wespondei  idwell.  2.  de  Anima,  quasst.   12.     diis  variis  dispositionibus,  alioquin  quod- 


686 


DISPUT.  I.  SECT.  XVi. 


Unum,  et 
idempotest 
esse  prin- 
cipiuiH  ac- 
tivum,   et 
receplitum 
variarum 
formarum 


iO. 
Dlliges  Do- 

miniim 
Deum  tu- 
um  ex  tolo 
corde,  etc. 
exponitur. 


libel  in  quolibet  recipi  possel,  contra  Plii- 
los.  l.Phi/sic.  lext.37.  42.  Respondetur, 
et'am  secundum  eos,  anima  esl  immedia- 
tum  susceplivum,  etactivum  potentiarum , 
et  nos  sic  dicimus  esse  operativum.  Quod 
dicitur,  materiam  non  posse  recipere  va- 
rias  formas,  nisi  variis  dispositionibus  me- 
diis,  verum  est  de  formis  substanlialibus, 
quse  non  introducuntur  sine  prsevia  actione 
suorum  accidentium  in  accidentia  corrum- 
pendi  ,  sed  non  ita  de  formis  accidimlali- 
bus,  per  se  loquendo,  alioquin  daretur  pro- 
cessus.  Vide  Scotum  supra  ad  3.  num.   8. 

Objicitur  sexto,  ex  Suarez  cit.  hubitus 
perficientesanimam,  sunt  inter  se  dislincti: 
ergo  et  eorum  subjecta.  Confirmatur,  actu'^ 
inlellectus  el  voluntatis,  ut  fidei  et  charila- 
tis,  et  earum  habitus,  sunt  distincti  ;  ergo 
consonum  fidei  est,  eorum  subjecta  esse 
distincta.  Respondetur,  consequentia  est 
nulla  ,  et  si  valeret,  illse  potentiit^,  quas 
ipsi  ponunt  accidentia,  deberent  habere 
subjecla  distincta.  Per  idem  ad  confirma- 
tionem,  et  si  valeret,  speset  charitashabe- 
rent  voluntates  re  distinctas,  quibus  sub- 
jectarentur  ;  et  lumen  glorise,  scienlia,  fi- 
des,  opinio,  haberent  quatuor  intellectus  re 
distinctos,  quos  perficerent. 

Objicitur  seplimo,  ex  eodem.  Luc.  10. 
Diliijes  Deuni  tuum  ex  lola  anima  tua,  et 
ex  omnibus  viribiis  tuis,  ubi  per  vires  in- 
telligit  polenlias,  quas  ponit  distinctas  ab 
anima.  Item,  ex  illo  Psalm.  Benedicanima 
mea  Domino,  et  omnia  qiise  i7itra  mesnnt. 
Respondetur,  esse  ad  oppositum,  quia  ipse 
negat  animam,  ut  distinctam  a  polentiis  di- 
ligere  posse,  quod  tamen  hic  dicitur.  Sed 
primo  loco  intenditur,  Deum  diligendum 
esse  super  omnia,  neque  id  fieri  polest  per 
diversas  vires,  sed  per  unam  ;  jubetur  au- 
tem  totis  viribus  diligi  illius  polestatis,  ut 
significetur  Deum  super  omnia  diligen- 
dum,  sive  intensive,  sive  appretiative,  de 
quo  non  esl  hujus  loci  agere.  VideScot.  3. 
d.  27.  et  D.  Thom.  2.  2.  q.  23.  art.  3.  et  4. 
Lyran.  in  id.  Deut.  6.  Diliges  Dominum 
Deum  tuum  ex  loto  corde,  etc.  Per  cor  in- 
lelligit  volunlatem,  per  animam  intellec- 


11. 


tum,  per  fortiludinem  externa  opera  ;  el 
eodem  modo  exponi  potest  locus  isle.Glossa 
ordinaria  ait,  amoris  scissionem,  vel  divi- 
sionem,  ibi  prohiberi. 

Objicitur  octavo,  ex  Conimbric.  supra, 
quia  Philos.  lib.  de  Sens.  aip.  2.  ait  ignem, 
terram,  cseteraque  elemenla  non  esse  apta 
agere,  nisi  ut  habent  contrarietatom,  ut  ca- 
lorem,  frigus,  etc.  Respondetur,  nihil  tale 
esse  in  toto  illo  capite,  et  si  alicubi  habetur, 
sensus  est,  ista  eleraenta  (et  idem  est  de 
aliis)  non  producere  substantiam,nisipr8e- 
via  actione  accidentali, 

Objicitur  nono,  ex  eisdem,  gravitas  et 
levitas  sunt  potentiae  distinctse  a  subiectis:  Gravitas 

an   distin-' 

ergo  idem  de  polenliis  animse.   Responde- ^ut7urar«j 
tur  ,  antecedens  verum  esse  de  separabili  ^*'"^'- 
levitate  et  gravitate,  non  autem  de  inse- 
parabili.  Ratio  est,  quia  neganda  est   dis- 
tinctio  realis,  ubi  impossibilis   inseparabi-  ^ 
litas  in  absolutis(maxime  si  unum  non  in- 
cludit  alterum  essentialiter,  sicut   totum 
partes,)  et  entia  non  sunt  multiplicanda 
sine  necessitate. 

Objicitur  ultimo,  potentise  sunt  in  secun- 
da  specie  Qualitatis  ;  ergo  non  sunt  animae 
substantia.  Respondetur,  Aristotelem  cap. 
de  Qualitate,  non  dicere  omnem  polentiam 
naturalem  esse  qualitatem,  sed  potentiam 
facile  faciendi  vel  patiendi,  et  sic  de  acci- 
dentalibus  potentiis  tantum  loquitur.  Ita 
Scotus  2.  d.  16.  flne  ubi  id  probat  exem- 
plis  Philosophi,  de  pugillatore  et  cursore. 
Hsec  sunt  prsecipuo,  quoe  contra  Scotum  in 
hac  eententia  adducuntur,  alia  minorismo- 
menti  omilto. 

Quod  vero  nostra  sententia  sit  Aristotelis  12. 
patet ,  quia  2.  de  Anima,  text.  13.  dividit 
gradus  animse  in  quaiuor  species,  vege- 
tandi,  sentiendi,  intelligendi,  locomovendi, 
et  ibid.  lext.  19.  ait  esse  partes  animoe,  et 
texl.  27.  vocat  illosgradus,  potentias.  Quod 
autem  sit  Augustini  lib.  de  Spir.  et  An, 
tom.  3.  c.  4.  patet  ex  his  verbis  :  Dicitur 
namque  sensus  imaginatio,  ratio,  intellec- 
tus,  intelligentia  ;  et  hivc  omnia  in  anima 
nihil  aliud  sunt,  quam  ipsa  ;  mox,  secun- 
duni  essentiam  vero,  unum  sunt  in  animi, 


DE  ANIM^  SUBSTANTfA,  ETC. 


687 


ilentias 
•undum 
hilos. 
II  distin- 
i  re  ab 
ima   vel 
'cr  se. 


ipressts- 
le  pro 
bis  est 
igust. 


1. 


>te))iia 
manens, 
'  tra7i- 
»?s,  quo- 
do  diffe- 
nt. 

oteniia 
ssiva 
plex. 


et  idem  ciim  ipsa.  et  cap.  13.  Dicilur  nam- 
que  talis  anima,  dum  vegelat  ;  spiritus^ 
dum  contemplatur,  sensus  dumsenlit;  ani- 
mus,  dum  sapit,  istse  tamen  non  differunt 
in  substantia,  quoniam  oynnia  ista  una  ani- 
ma  est.  Ilerum,  loquens  de  potenliis : /ia&e^ 
(anima)  naturalia,  et  ipsa  anima  est,  po- 
tentix  namque,  et  vires  ejus,  idem  sunt, 
quod  ipsa  habet,  etaccidentalia,  et  ipsa  non 
est,  non  enim  est  sua  temperantia. 

SEGTIO    XIX 

Utrum  potentiae    distinguunlur  per  actus, 
vel  objecta. 

Pro  explicatione,  nola  quod  potentia  est 
duplex,  activa  et  passiva  ;  illa  est  ad  agen- 
dum  ;  et  hoc,  vel  immanenter  agendo 
in  se,  ut  quando  intellectus  in  se  producit 
intelleclionem  ;  vel  transeunter,  producen- 
do  terminum  in  alio,  ut  quando  calor  li- 
gnum  calefacit.  Utraque  agit  circa  aliud, 
sed  ditTerenter  ,  quia  prima  respicit  aliud 
ut  objectum,  quod  cognoscit,  vel  amat  ne- 
que  semper  respicit  aliud  a  se  distinctum. 
Secunda  respicit  ut  subjectum.  Item,  hcec 
operatur  suum  objectum,  quod  non  est 
filiud  a  suo  effectu  ,  illa  non,  sed  supponit 
illud.  Vide  Scot  \.  d.  2.  quxst.  7.  art.  3.  et 
Quodl.  13.  aiH.  3.  Passiva  potentia  e.->l,  qutie 
ad  recipiendum  ordinatur,  et  aliquando 
recipit  formam  Pliysic'im  per  alterationem, 
et  cum  resistentia ,  et  tunc  correspondet 
activae  transeunti,  ut  in  exemplo;  aiiquan- 
do  solam  formam  perfectivam,  non  exigen- 
tem  dispositionem  praeviam,  ut  cum  reci- 
pitur  species  in  sensu,  vel  intellectu  ;  et 
hsec  est  admixta  activae  immanenti,  quia, 
verbi  gratia,  potentia  mediante  tali  forma, 
elicit  in  se  actum.  Quaistio  intelligitur  de 
utraque  potenlia: 

D.  Thom.l.  part.  qusesl.  77.  arl.  3.  Cajet. 
ib.  Ferrar.  4.  contra  Gent.  cap.  24.  et  alii 
tenent  potentias  distingui  intrinsece,  et  es- 
scntialiler  per  actus,  vel  ordinem  ad  eos  , 
quo.s  sequitur  Suarez  2.  de  Anima,  c.  2. 
Pro  resolutione. 

Nota  ex  Scoto  Quodl.  13.  art.  3.  fin.  quod 


poLentiam  distingui  per  actus,  vel  objec- 
ta,  vel  actus  per  objecta,  potest  dupliciter 
intelligi  ;  primo,  e3sentialiler,intrinsece,et 
a  priori ;  secundo,  a  posteriori  seu  extrin- 
sece. 

Dicendum,  potentias  intrinsece  non  dis- 
tingui  per  actus,  et  objecta.  Ita  Scot.  cit.  et 
1.  (/.  6.  num.  34.  e/2.  d.  16.  ad.  2.  Probatur 
primo,  ex  dictis  secl.  praeced,  quia  proba- 
tum  est  potentia  esse  idem  animae  ;  ergo 
non  constituuntur,  vel  distinguuntur  per 
aliquid  ipsis  extrinsecum,  sicutnec  anima. 
Secundo,  potentia  est  prior  actu  ;  ergo  ab 
eo  non  distinguitur,  nec  constituitur  in  suo 
esse.  Et  eadem  ratio  potest  esse  de  objecto, 
quia  quandoque  non  existit,  potentia  exis- 
tente  ,  et  si  existit,  per  accidens  est,  licet 
quoad  aliquos  actus  potentise  cognilivce  re- 
quiralur  ejus  exislentia,  scilicel  quoad  in- 
tentionem.  Tertio,  ex  Scot.  2.  d.  1.  quxst. 
6.  ubi  contra  D.  Thomam  tenentem  Ange- 
lum,  et  animam  distingui  speciei  ,  quia 
Iiaec  cum  discursu  intelligit ;  ostenditquod 
aml3o  prius  constituantur,  etdistinguantur 
in  se,  quam  in  ordine  ad  actum  secun- 
dum.  Et  ratio  es',  quia  omne  ens,  quod  est 
principium  alicujus  operationis,  ideo  est 
tale  principium,  quia  est  in  se  tale  ens  in 
se.  Unde  si  quaeras  primam  distinctionem 
Solis  a  planla,  non  est  quia  Sol  generat 
multa,  et  diversa  mixta,  planta  non  ,  sed 
quia  Sul  in  se  habet  talem  formam,  a  qua- 
lam  varioe  generationes  proveniunt  ,  alio- 
quin  potentiae  essent  relationes,  quia  ta- 
les  tantum  definiuntur  per  habitudinem  ad 
aliud.  Cajetanus  dicit  ista  extrin.seca  inclu- 
di  in  definitione  potentiae  ,  sicut  correlati- 
vum  in  definitione  relativi  ,  quod  tamen 
contra  ipsos  est,quia  dicunt  esse  qualitates 
de  secunda  specie. 

Respondet  Cajetanus,  quod  absolutum  a 
termino.et  proprieabsolulum,  ut  substan- 
tia,  qualitas,  etc.  Absolutum  vero  ab  actu, 
ac  objecto,  est  quod  non  respicit  ista  ,el  re- 
lativum  huic  oppositum  non  est  de  genere 
Uelationis.  Sic  salvateliam  respectum  cons- 
lituentem  animam  intellectivam,  et  indivi- 
duantem  accidentia. 


2. 
Potenlia: 
non  dislin- 
guuntur 
per   acius, 
velobjecta. 


Primadis- 
tinctio  ab- 
soluli  non 
esl  per  res- 
pectum. 


688 


DISPUT.  II.     SECT.  I 


Conlra   primo,   quia   haec  dislinctio  est 

Ficta    dts-  ^ 

tinctio  ab-  efficta.  Secundo,  non  sunt  isla  relativa  se- 

termino,  et  cundum  dici,  quia  eliam  partes  substantioe 

o6Vcfo'^^  sunt  hujusmodi,  ergo  secundum  esse,  quia 

eorum  esse  est  ad  aliud  se  habere,  quia  eo- 

rum  definitio  includit  illa  extrinseca;  nara 

secundum  Cajetanum  in  definitlone   inclu- 

ditur  habitudo  ad  objectum,  et  hujus  habi- 

tudinis  lerminus  est  objectum  ;  quia  omnis 

habiludo  habet  terminum,   et  absolutum 

sibi  sufficiens,  et  in  se  manens,  nuUum  ha- 

bet  terminum  ;  ergo  nec  habitudinem.  Ese- 

dem  rationes  procedunt  conlra   Suarez  di- 

centem  ordinem  ad  objecta  esse  potentiis 

intrinsecum. 

Objicitur  primo,  2.  de  Aji.  text,  33.   dici- 

Poieniice  {m.  quod  polentiae  distinguuntur  per  ac- 

distingu- 

untui  per  tus,  et  hi  per  objecta.  Kespondetur  cum 
fjnituf.'^'  Scot.  loc.  cit.  maxinie  Quodl.  13.  loqui 
Aristotelem  de  distinctione  a  posteriori 
seu  per  manifestationem,  non  autem  de 
distinctione  a  priori  seu  intrinseca.  Vel 
loquitur  de  distinctione  per  principia  ex- 
trinseca,  quse  sunt  finis  el  efficiens,  quia 
actus  sunt  finis  potentise,  et  objecta  concau- 
sae  necessario  requisitae,  ut  simul  cum  po- 
tentiis  eliciant  aclum  effeclive. 

Dices,  absoluta  non  distinguuntur  per 
extrinseca,  sedper  inlrinseca.  Respondetur, 
non  dislinguuntur  per  extrinseca  tanquam 
per  formalia  distinctiva,  sed  per  intrinseca; 
neque  distinguuntur  per  extrinseca,  tan- 
quam  per  correlativa,  vel  terminum  rela- 
tionis,  sed  sensu  explicalo,  manifestative. 
Objicitur  secundo,  ex  Cajetan.  d.  art.  3. 
quia  distinctio  a  fine  est  a  priori,  quia  a 
causa  ;  ergo  male  negatur,  quod  admittitur. 
Respondetur  finem  non  esse  causam  realem, 
sed  metaphoricam ,  et  ideo  a  priori  non 
distinguit,  quia  realiter  non  dat  esse,  sed 
tantum  movet  agens,  ut  det  illud  ;  tantum 
ergo  distinguit  in  ratione  posterioris,  et 
termini. 

Objicitur  terlio,  actusdiversi  sunt  ab  ea- 
dem  potentia,  ul  amor,  et  odium  a  volun- 
tate,  visio  et  creditio  ab  intellectu  ;  et  in  di- 
versa  objecta  tendit  eadem  potentia,  ut  in- 
tellectus  in  sensibile  et  intelligibile,    et 


4. 


Finis  non 
disdngui- 
tur  a  prio- 
ri,  quia 
non  est 
causa  rea- 
lis. 


idem  objectum  a  diversis  potentiis  cognos- 
citur,  ut  visibile  a  visu,  sen^ucommuni  et 
intellectu;  ergo  neque  a  posteriori  poten- 
tiae  distinguuntur  per  actus,  vel  objecta. 
Respondetur  ex  Scot.  1.  dist.  6.  nitm.  4. 
potentias  distingui  per  actus  adaequatos,sic 
intellectus  per  intelligere,  nonper  hoc,  vel 
illud  inlelligere,  voluntas  per  velle  ut  sic, 
sensus  per  sentire,  etc.  Quando  enim  cons- 
tat  aliquem  videntemnon  perciperesonum, 
palet  aliara  esse  polentiam,  qua  sonus  per- 
cipitur,  distinctam  a  visiva,  et  sic  dealiis. 
Quoad  objecta,  quomodo  arguant  diver- 
sas  potentias,  notandum  ex  Scot.  1.  qusest. 
3.  num.  22.  potcntias  esse  aut  omnino  dis- 
paratas,  et  tunc  habent  objecta  diversa,  ut 
visus,  auditus  ;  aut  subordinatas  in  eodem 
genere,  utcognitiva  inferioret  intellectus, 
et  tunc  objecta  prima  sunt  diversa,  quia  ob- 
jectura  inferioris  est  pars  objecti  superio- 
ris  polentiae  ,  ut  sensibile  pars  objecti  intel- 
lectus  ,  aut  subordinatas  in  diverso  gene- 
re,  ut  cognitiva  cura  sua  appetitiva  ,  et 
tunc  (inquit  Doctor)  si  voluntas,  verbi  gra- 
lia,  habere  polest  actum  circa  omne  id, 
quod  intelligitur,  idem  erit  utriusque  ob- 
jectum  ;  si  vero  tantum  tendere  possit  in 
finem  et  extra  finem,  objectaeruntdislinc- 
ta,  juxta  hoc,  non  seraper  potentiae  distin- 
guuntur  per  objecla  ,  sed  tunc,  quando  ac- 
tus  unius  non  potest  tendere  in  objectum 
alterius. 


DISPUTATIO  II 
De  potentiis  corporeis  animae. 

SECTIO    I 

Utrum  sensussit  activus  speciei,    et  sensa- 
tionis 

CoMMENTATOR,  ut  ei  tHbuunt  Javell. 
qusest.  51.  art.  I.  ad.  1.  et  alii.negavitspe- 
cies  sensibiles  produci  ab  objecto,  sed  ab 
Intelligentia  aliqua.  Idem  ait  Nyphus  2.  de 


Polentice 
distingu- 
untur  per 
actus  adce- 
quatos. 


Quomodo 

ex  objectis 

colligijur 

distinctioX 

potentia- 

rum. 


DISPUT.  H.     SECT.  I. 


689 


Anima,  tr.  60.  Alii  Iribuunt  earum  produc- 
ies  Uonem  coolo.Cajelan.  2.  de  Anima,  ca} .  12. 
^""  ^   ail  objeclum  ex  senon  esse  speciei  aclivum, 


CllS. 


oecies 


scd  beiie  ut  parlicipat  naturam  sub-tantia- 
rum  immalerialium.  Sed  haec  pariicipatio 
chimaerica  videtur,  quia  si  est  participatio 
alicujus  intrinseci  objecto,  jam  objectum 
ex  se  eril  activum;  siextrinsecisuperaddi 
ti,  tribuetur  In'elligentioe  vel  virtali  cce- 
lesti,  quia  nihil  aliud  assignari  potest 
quod  extrinsece  afficiens  objectum,  posset 
species  producere. 

Dico  primo,   species  sensibiles  externa? 

producuntur  ab  objectis  sine  concursusen- 

suum.Ila  Aristoteles  2.  de  Anima,  texl.  121. 

ubi  ail  sensum  pati  a  sensibili,  Angust.  10 

ds  Trinit.  2.  D.  Tliom.   1.  part.  qusest.    11 

art.A.Sdoi.Quodl.    15.   expresse   1.   d.    3. 

qusest.  6.  ad.  1.  Aristoleles  aiL,   quod   sen- 

sus  palitur  a  sensibili  ;    et  August.   quod 

objectum  ad  extra  movet  sensum.   llatio 

7sTper-  est,  quia  cum  objectum  sit  sufficiens  cau- 

°'    °  '  sa  specierum  sensibilium,   non  est  assi- 

gnanda  alia.   Nec  valet  quod  species  sit 

perfectior  objecto  ,   quia  e  contra  est.   Et 

quando  dicitur  immaterialior,   sensus  est, 

es^e  minoris  entilalis,  non  majorisspiritua- 

litatis.    Prseterea,   experienlia    speciei    in 

speculo  hoc  suadet. 

Dices  potius  esse  ad  oppositum,  quia  ob- 

a  jectum  quod  retro  est,  non  potest  causare 

A*^-  ^''  speciem  reflexam.  Ilespondelur,  eam  cau- 

sare  reflexe,  quando  ex  opposilione  corpo- 

ris  politi   opaci   impeditur  agerc  direclc. 

Vide  Scot.  2.  d.  13.  art.  3.  el  4.  d.  10.  4.  9 

fm. 

e  po-     01)ji!Mlur  :  Intelleclus  concurrit  ad   spe- 

"'<^'-  ciem  inlclligibilem  ;  ergo  idem  de  sensu  ; 

a-  , 

0(0«  et  per  consequens  datur  ^cnsus  agens,  si- 

*  '^'    cut  et  intellectus.  Uespondetur,  quia  objec- 

tum    materiale  improporlionatum   est  ad 

speciem  spiritualem  producendam,  recur- 

ritur  ad  intellectum,  et  ideo  ponitur  inlel- 

lectus  agens  ;  atobjectum  sensibile,  propor- 

tionalum  est  spcciei  sensibili  producenda,', 

et  hinc  patet  argumentum  polius  esse  ad 

oppositum  ;  sed  loquendo  de  objecti.s  spiri- 

tualibus,  eadem  est  ratio  deutraquepoten- 

Tom.  III 


2 

eci''^ 

vn 

i 


;  a 


lia.  Major  difficuUas  est  de  specie  sensibili 
interna,  an  ab  aliquo  scnsu  efficiatur? 

Fonseca  primi   Metaph^is'cx,   capit".   2. 
qtiaestwne  3.  sectione  8.   et  alii  dicunt  has     speciex 
species  produci  ab  obiecto  rao  liante  sen<a-  "'/.  '■"^"■'- 

'  '  •'  plicei^sunl. 

tione  externa  ;  alii,  quod  abipsisspeciebus 
externis.  Nota  species  internascommuniter 
poni  triplices,  sensatas,  compositas.  et  in- 
sensalas.  Sensatae  sunt  quse  proprias  parti- 
cularium  objectorum  sensationes  suppo- 
nunt,  ut  spccics  inlerna  parietis  ex  visu 
ejusdem.  Compositae,  quando  plures  spe- 
cies  sensatse  uniuntur ,  ut  cum  im.agina- 
mur  montem  aureum.  Insensatse,  quoe  re- 
praBsent-inl  aliquid  non  sensatum  sensu  ex- 
terno,  ul  quando  agnus  videt  lupum,  ima- 
ginativa  apprehendit  inimicum. 

Dico  secundo,  verius  videtur,  quod  spe-  Spe-iesin- 
cies  sensat»  internfE  non  causantur  ab  ob-  caumri  al 
jeclo  mediante  specie  vel  sensatione  exter-  oA^ecfo, 
na ,   prlmo,  quia  sunt  perfectiores,   quia 
perfectioris  potentia?,  et  ad  perfectiores  ac- 
tus.  Secundo,  species  vel  sensatio  in  ocu- 
lo,  aut  tactio  in  pede,   non  possunt   trans- 
funderc  speciem  ad  sensum  internum,  qui 
est  in  cerebro,    quia  media  non  sunt  capa- 
cia,  etsaltetn  quoad  visibile,patetejus  spe- 
ciem  in  medio  recipi. 

Tertio,  experientia  constat  specie  in  sen-        ^ 

su  externo  recepta,quando  quis  distractus, 

non   gigni  speciem  internam  ;   ergo  h;iec 

non  fit  ab  illa,  alioquin  semper  ficret,  cum 

fit  causa  naturalis  applicala  debite.    El  ea- ,,     , 

'  ^  Quoa  sen- 

dem  ratione  probatur  de  sensatione  externa,  vaHo  rxter- 
quiaha^c  eiiaTn  quandoque  habetur  non  causai  spe- 
habita  specie  interna,  qua  ratione  Scot.  1  '^'^"^ '"'^'"- 
d.  3.  quxst.  4.  num.  18.  probat  contra 
.^gid.  speciem  non  esse  visionera,  quia 
contingil  eam  recipi  in  oculocaeco,  veldor- 
mientis,  et  non  fieri  visionem  ;  sed  ratio 
nihil  probat,  quin  praetcr  speciem,  tam  in 
sensu  externo  quani  in'erno,  requirilur 
concursus  et  attentio  putentise.  Quarto,  se- 
queretur  quod  per  sensationem  internam 
videretur  species,  vcl  sensatio  extcrna, 
non  objeclum,  quia  spccies  sensibilis  est 
similitudo  ejus  a  quo  efficitur. 
Dico  tertio,  probabile  videtureffici  lalem 

44 


nam. 


690 


DE  POTENTIIS  CORPOREIS  ANIM^ 


speciem  a  sensu  exlerno  media  sensalione. 
Probalur,  quia  non  a  specie,  neque  ab  ob- 
jecto,  neque  est  assignabile  aliud  a  quo 
efficeretur.  Pra^terea,  sensu  externo  non 

An  sensus 

p.xternus     operante,  non  recipit  internus  species,   eo- 

cfficii  sjjc^ 

cieMinter-  que  operante  recipil,  cl  quo  externus  me- 
^'""*  lius  operatur,  eo  meliores  species  accipit 

internus  ;  ergo  ab  externoefficiturspecies. 
Objicitur,  quia  sequeretur  quod  species 

interna  reproesentaret  sensum  externum. 

Negatur,  alioquin  species  intelligibilis  re- 


S. 


ex  ejus  verbis  colligi  convincitur.  Dixi 
conformiter  ad  lioc  in  Comment.  ad  qusest. 
17.  num.  6.  sensationem  externam  non  ef- 
ficere  speciem  internam ;  aut  si  asseruit 
non  dari  sensum  agentem,  de  externo  lo- 
quitur. 

Dico  quinto,  verisimile  est  cum  fingimus 
montem  aureum,  speciem  etiam  fieri,  qua 
repraesentatur,  quia  alioquin  illa  duo  non 
reprsesentarentur  per  modum  unius,  sed 
tanquam  disparata ;  nec  hic  intervenit  ju- 


prsesentaret  intellectum  a  quo  efficitur,  et     dicium,   quia  hoc  non  convenit  sensui,  sed 
etiam  phantasma,  si  ab  co  fit. 

Objicitur  secundo  illud  Augustini  9. 
Trinit.  ab  objecto  et  potenlia  paritur  noti- 
lia  ,  quia  hoec  sententia  nullum  concursum 
relinquit  ob"ecto,  quoad  sensationem  inter- 
nam.  Respondetur,  si  demus  sensalionem 
externam  esse  concausam  speciei  internse, 
objectum  concurril  mediate  ad  eam,  ethoc 
est  probabile  ;  si  autem  hoc  negatur,  dic- 
lum  illud  de  cognitione  intellectiva  proce- 
dit. 

Contra,  sed  secundum  hanc  sententiam 
cognitio  inlellectualis  desensationeinterna 


An  denlu 


comparativa  qua^dam  apprehensio  ,  de  quo 

dixi  in  Commenl.  ad  q.  8. 

De  specieljus  insensalis  an  dentur,necne, 

dubium  est ,  de  quo  dixi  in  Commental.  gpgcie^  ih 

ad  quaest.  9.  num.  10.  Quidam  putant  Sco-  ■««"««''^  ' 
^  ><  1-  quceearu; 

tum  eas  negare  1.  dist.  3.  qusest.  2.  num.  causa. 
18.  ubi  negat  ovem  ex  speciebus  acciden- 
lium  lupi  cognoscere  inimicitiam.  Sed  po- 
tius  videtur  ad  oppositum,  quia  negando 
ovem  cognoscere  rationem  nocivi  ex.  illis 
accidentibus  et  eorum  speciebus,  quia  eo- 
dem  modo  (inquit)  cognosceret  ovis  lupum 
in  illis  accidentibus  si  eis  subesset  non  lu- 


non  est  ab  objecto.  Respondetur,   sufficere     pus,  sed  alia  ovis;  videtur  insinuare  quod 
quod  sit  abobjectodeterrainative,quantum     per  aliam  speciem  cognoscalur  ratio  mali. 


6. 


Sed  neutram  partem  ibi  docuit,  quia  tan- 
tum  egit  conlra  illud  exemplumadduclum 
ab  Ilenrico  tenente  Deum  a  nobis  cognosci 
per  creaturas,  quasi  suffodiendo,  sicut  ovis 
suffodiendo  visis  accidentibus  lupi  cognos- 
cet  inimicum,  quem  antea  nunquam  vidit. 
Si  teneatur  has  insensatas  dari,  oportet  ad- 
mittere  sensum  internum,  vel  externum 
esse  agentem  respoctu  earum,  juxta  ter- 
tiam  et  quartam  conclusionem.  Si  autem 
negetur,  dicetur  rationem  nocivi  el  con- 
venientis,  et  sic  de  aliis,  per  ipsas  spe- 
cies  sensatas  accidentium  modificalas,  co- 
gnosci ;  quomodo  supra  in  Commentat.  ad 
possit  producere.  Secundo,  si  produceretur  quasst.  6.  dictum  est  de  sensibdibus  com- 
a  sensalione,  dependeret  in  esse  ab  ea,sicut  munibus,  qu:i3  per  species  propriorum  sen- 
species  externa  ab  objecto.  Tertio,  videtur  sibilium  sic  modificatas  percipiuntur,  in 
sensus  internus  se  habere  adsuam  specicm,  qua  re  conjecluris  tantum  procedilur,  quia 
sicuti  intellectus  ad  suam.  Tenendo  hanc,      nihil  certi  habelur. 

oportet  dicere  Aristotelem  non  negasse  sen-         Dico  ullimo,  sensus  omnis  est  aclivus   et 
sumagenlem  internum,  neque  oppositum      passivus  suoe  sensationis.   Esl  communis 


est  ad  illam  locutionem,  et  sic  est  in  pro- 
posito,  sednihil  hiccertum  habetur.  Prima 
solutio  melior  videtur. 

Ex  his  sequitur,  speciem  internam  specie 
distingui  ab  externa,  alioquin  una  efficere 
posset  aliam.  Proeterea,  una  dependet  in 
esse  ab  objecto,  altera  non.  Sequitur  etiam 
a  forliori  inlernam  speciem  specie  distin- 
gui  ab  utraque  sensatione,  quia  hsec  est 
vitalis,  illa  non. 

Dico  qua?  to,  probabilius  forte  est  ipsum 

,  .,    sensum  internumproduceresuamspeciem. 
Probabtle  .  •  •       .     i 

dari  sen-    Suadetur  primo,  quia  non  satis  capi  potest 

wn.  "^^""  quomodo  sensus  vel  sensatio  externa,hanc 


DISPUT.  II.     SECT.  I. 


691 


Sensum 
sse  acti- 
um  et 
mssivum 
ucp  sensa 
'onis. 


>er'satio 
wn  est 
eciei  reS' 
plio. 


•nsus  est 
livus.  et 
ssivut. 


contra  Ilenric.  2.  de  Aninia,  quaesl.  16.  et 
ApoUinar.  quxst.  13.  qui  volunt  quinque 
sensus  agenles  realiler  distinclos  a  passi- 
vis.  Probatur  prima  pars  (secunda  est  pa- 
tens  experientia)  ex  Aristotele  2.  deAnima, 
texl.  127.  ubi  ait  sensura  non  tantum  esse 
passivum,  sed  etiam  agere,  et  9.  Met.  text. 
16.  ait  sentiendi  et  videndi  munus,   esse 
actiones  immanentes  ;  ergo  ab  eo  efficiun- 
lur  in  quo  recipiuntur.  Item,  nullibi  posuit 
sensum  agentem,  neque   plures  quinque 
"  sensibus.   Secundo,  res  non  sunt  nmltipli- 
candte  sine  necessitate  ;  ergo  unus  sensus 
erit  activus  et  passivus  simul,  quia  nihil 
urget  ad  plures  sensus  ponendos.  Tertio, 
intelleotus  et  voluntas  efficiunt  suos  actus 
vitales  ;  ergo,  De  hac  conclusione  late  dixi 
in  commentutor.  ad  qnsest.  12.  vide  Doct. 
ibi,et  fusius  \.d'ist.^.  qiiaest.  7.  ubiquinque 
vel   sex  sententias   circa   hoc  refutat,  et 
quxst.  8.  ubi  ostendit  potentiam  esse  prin- 
cipaliorem  causam  actus  vilalis,  et  ibi  ad 
primum  princip.  expresse  docet  sensum 
esse  activum.  Vide  Bargium  ibi  ad  1.  qui 
fuse  ex  Philosopho  haiic  conclusionem  pro- 
bal. 

Hinc  sequitur  falsam  esse  sententiam 
Niphi  lib.  de  Sensu  agente,  Veneti  in  sum. 
de  Anima,  cap.  10.  elThienen.  2.  de  Anima- 
text.  61.  et  Cajelani  ibi  tenentium  sensa- 
tionem  osse  ipsam  speciei  receptionem.  Ad- 
dil  Cajet.  oppositum  lenentes  esse  paupe- 
res,  non  spiritu,  sed  ingenio;  sed  additio 
dives  est  spirilu  non  humilitatis,  nec  mo- 
destiae,  cum  communis  Doctorum  el  Sanc- 
torum  ita  teneal,  et  alioquin  visio  non  est 
set  actio  immanens,  contra  AristoLelem  cit. 
nec  aclio  vilalis,  quia  non  ab  interno  prin- 
cipio.  Sequitur  etiam  falsum  esse  quod  ait 
Albertus  -l.part.  summ.  de  homine  tract.  de 
Sensibus  animse,  sensationem  fieri  ab  ani- 
ma,  non  a  potentia  ,  quia  quomodocumque 
haec  distinguitur  ab  anima,  acliva  cst. 

Objicitur  primo,  Aristoleles  2.  de  Anima, 
ccp.  7.  ait  absolule  sensum  esse  polentiam 
passivam  Respondetur,  ita  est  ut  recipit 
speciem  et  sensationem,  sed  activa  est,  ut 
elicit  actum  ;   loquendo  de  sensu  interno, 


10. 


diximus,  probabile  eliam  esse,  quod  est 
suae  speciei  activus.  lllo  autem  loco  Aristo- 
telps  confert  polentias  cum  objectis,  el  sic 
sensus  est  passivus,  saltem  loquendo  de 
externo. 

Objicitur  secundo,  potentia  activa,  ex  5. 
Met.  texl.  17.  est  principium  transmutandi 
aliud,  sed  hoc  non  convenit  sensui.  Res- 
pondetur  tantum  loqui  depotentia  Physica, 
seu  actionis  transeuntis. 

Objicitur  terlio,   nihil  agit  in  seipsum  .  -Po.^e/iaa 
quia  alioquin  esse  in  actu,  etpotentia  si- 9«<«d. 
mul.  Respondetur,  verum  est  actione  uni-  aliquiT in 
voca,  bene  tamen  oequivoca,  quia  aaua  se  ^°'^"'"^  ^^, 
reducit  ad  frigiditatem  ;  nec  repugnat  ali- 
quid  esse  virlualiter  in  actu,  per  formam 
ab  ipso  producendam,et  idera  esse  patiens. 
formaliter  tale  in  polentia.  Vide  ScoLum  1. 
d.  3.  quaest.  1.  ad  \.  pro  sent.   Goffredi,  et 
od.  25.  n.  17. 

Objicilurquarlo,  materia  et  efficiens  non 
coincidunt  ex  "2.  Phijsic.  text.  70.  Respon- 
detur  cum  Scoto  citato,  intelligi  de  materia 
prima,  non  de  secunda. 

Objicitur  quinto,    sequeretur  idem  ad  .,**•. 
referri  realiter  contra  Aristotelem  5.  Met.  effjcirns, 
text.  M.et  20.  et  Physic.  text.3.  Consequen- 
tia    patet,    quia  idem  esset  activum  simul,  Respectu 
et  passivum,  hoec  autem  dicunt  relationes  palsi^um 
reales.  Respondetur,  forte  non  esse  incon-  ^^*  semper 

sit  realis. 

veniens,  quando  relatio  non  est  producti, 
vel  causati  ad  causans,  vel  producens,  de 
quo  Doct.  cit.  et  Leuchet.  1.  d.  3.  qusest.  7. 
sed  relatio  haec  non  est  Praedicamentalis,seu 
de  genere  Relationis,  sed  de  genere  Actio- 
nis  vel  Passionis ;  el  hujusmodi  potest 
stare  sine  reali  distinctione  agentis  a  pa- 
tiente,  sed  relatio  de  genere  Relationis  pe- 
tit  realem  distinclionem  inter  sua  extrema, 
et  haec  intervenit  in  proposito,  inter  sen- 
sura  et  sensationom  quse  est  producentis 
ad  productum.  De  tribus  conditionibus  re- 
quisitis  ad  relalionem  realem,  vido  Scotum 
1.  d.  31.  ubi  pulchre  probat  aequalitatera, 
sirailitudinera  et  idenlitatcra  esse  reales 
in  divinis.  .luxla  hanc  solutionera  exponi 
potest  Doctor  2.  d.  25.  «.  17.  ubinegare  vi- 
detur  relationem  moventis  ad  motum  esse 


692 

realem, 


Vide    disp . 

Sectio  II 


DE  POTENTIIS  GORPOREIS  ANIM.« 
f^eq.    concl.  2.    fin. 


1. 

Quidnalu- 
ralLi  appc- 
litus  inna- 
tus. 


Ulrum  in  quolibet  cognoscente  sit 
appetilus'* 

Nolaquodappelitus  naluralisesl  duplex, 
ex  Scolo  3.  d.  17  uum.  5.  unus  qui  non  est 
uUus  actus  elicilus,  ut  liabet  Doctor  ibi,  et 
d.  18.  fm.  el  4  d.  49.  qiuvst.  10.  num.  3.  sed 
est  ipsamet  natura  cujuslibet  rei,  ut  incli- 
natffiad  sibi  convenientia;  unde  non  magis 
convenit  volunlati,  quam  gravi  in  ordine 
ad  locum  sursuni.  De  iioc  appetitu  non 
quoeritur,  sed  de  potentia  quadam  vitali, 
consequenle  cognitionem  ;  et  pro  nunc  non 
quaerilur  de  appetitu  libero  seu  rationaii , 
de  quo  postea. 

Respondetur,  dari  appelitumnaturalem, 
qui  in  quolibet  cognoscente  est  potentia, 
per  quam  appetit  convenienlia  et  fugiL  no- 
civa.  Ita  Aristoteles  3.  de  anima  cap.  3.text. 
17.  et  lib.  1.  Mag.  Moral.  crip.  17.  Scolus  i. 


ter  sympalliiam  utriusque  appetitus,  et  ra- 
dicationem  in  eadem  anima.  Quinto,  ex  eo- 
dem  3.  d  15,  quia  virtutesmorales  ponun- 
tur  in  appetitu  sensitivo,  et  non  in  polentia 
cognitiva,  quia  non  eo  est  quis  virtuosior, 
quo  plura  cognoscit.  Ad  idem  adducit  Da- 
masc.  ibi.  Sexto,  Kom.  7.  Video  aliam  legem 
in  membris  meis,  repugnantem  legi  nientis 
mese.  Gal.  5.  Caro  concupiscit  adversus  spi- 
ritiDJi,  et  spiritus  adversus  carnem .  Matlii. 
17.  Qui  vultvenire  post  me,  abneget  semet- 
ipsum. 

Diccs,  liaic  non  probare,  appetitum  dis- 
lingui  ab  ipsa  potentia  cognitiva.  Respon- 
detur,  jam  dixi  sect.  praecel.  d.  1.  poten- 
tias  nec  inter  se,  nec  ab  anima  realier  dis- 
tingui,  si  organa  secludas  ;  distinguuntur 
tamen  tbrmaliter,  quod  sufficit. 

Objicitur,  sequi  in  Deo  etiam  esse  appe- 
lilum,  quia  cognoscens  est.  Respondetur 
appetere  bona  in  nobis,  non  sibi,  quia  nul- 
lius  eget ;  seclusis  ergo  imperfectionibus, 
non  inconvenit  appetiLum  ei  tribuere. 

Objicitur  secundo,   sufficere  in  homine 


3. 


1 

I 


An  sil  ap 
petitus  it 
Deo? 


Dari  duas 
poleitlias 
ap/ielili- 
vas. 


d.  6.  quccsl.  2.  n.  6.  et  3.  d.  15.  n.  10.  est      unum  appetitum  rationalem,  ergoaliussu- 

communis.  Arisloteles  ibi  ponit  duplicem 

appetitum,  naturalem  et  rationalem ;  ille 

sequitur  imaginationem,  hic  rationem,  ille 

in  corporaliaet  singularia,  hic  etiam  in  com- 

munia  et  spiritualia  fertur.   Probatur  ab 

Aristotele  d.   cap.    10.   quia  experimur  in 

nobis  simul  ejusdem  rei  appetiLum,  et  fu- 

gam,  ut  quando  appetimus  delectabile,  et 

voluntas  ob  aliquod  inconveniens  ei    an- 

nexum  sibi  ostensum,  cohibet  appelitum  ; 

sed  haec  duo  possunt  simul  ab  eadem  po- 

lentia  esse  ;  ergo  sunt  duo  appetitus. 

Secundo,  animalia  frustra  cognoscerent 
sibi  convenientia,  si  non  haberent  appeti- 
tum  ad  ea  acquirenda.  Tertio  hyec  ultro  se 
movent  ad  sua  commoda,   inaniraaLa  vero 


pertluit.  Negatur  antecedcns,  sed  sicut  ha- 
bet  cognitivas  potentias  corpoream  et  spiri- 
Lualem,  ita  de  appetiliva.  Contra,  suificit  ei 
una  anima  spiritualis  sine  sensitiva;  ergo 
idem  de  appetitu  spirituali.  Negatur  conse- 
quentia,  quia  illa  animacum  organis  suffi- 
cit  ad  acLiones  eliam  corporeas,  non  sic  de 
appetitu  spirituali,  quia  tanLumelicit  actus 
spirituales,  sicut  et  inlellcctus. 

ObjiciLur  Lerlio,  sicut  appetitio  sequitur 
cogniLionem,  ita  molio  appetitionem ;  sed 
eadem  est  vis  motiva  in  his,  quoe  ralionem 
habent,  et  ea  carent ;  ergo  el  idem  appeti- 
Lus,  et  sic  non  erunt  duo.  Respondetur,  in 
anima  est  duplex  vis  motiva,  una  spiritua- 
lis,  quse  se  moveret,  si  separata  esset ;  altera 


A)i  sii>t  ( 

homine 

ducepotei 

lice  niotiHH 


(Juidam 
tentaiur 
jtlus  ad 
quoedam 
vitia,   et 
non    ad 
alia,    el 
quare. 


nonsemovent,  sed  moventur  ad  ea.  QuarLo     organica    seu    progressiva,    qu;ii    corpus 
ex  Scoto  2.  dist.  0.  q.  2.  §.  Quantum  igitur      movet. 


ad  istum,  experientia  constat,  quod  secun- 
dum  diversitatem  complexionum  est  prue- 
dominium  appetitussensitivi ;  unde  in  ali- 
quibustrahitur  voluntas  ad  consentiendum 


Objicitur  quarlo,  admiratio  est  affecjo 
non  conveniens  appetiLui  sensitivo,  neqae 
intellectivo;  ergo  si  ex  hujusmodi  actibus 
probatur  esse  appeLitum,  ponenduserit  ter- 


Quid  < 
admirat 


inluxuriam,  in  aliis  ad  superbiam,   prop-     tius.    Respondetur,  adtniratio  est  fixa  con- 


DISPUT.  2.  SECT.  III 


693 


sideralio  insolili  objecti,  cujus  causa  igno- 

ratur,  et  sic  ad  cognitivam  itotentiain  spec- 

^     ■        tat    Dices  Christum,  qui  oninium  causas 

mde  orla 

ui)niratioT\o\\{,  admiralum  fuisse.  Respondetur  ad- 
mirationem  ejus  ortumhabuisseexscientia 
experimenlali,  in  qua  profecit. 

isusunde     Petes  de  risu,  an  ad  appetilum  speclet? 

lusatur  ?  -^  ,  ,  '  '  ^ 

liespondetur,  objeclum  risus  est  res  nova 
repentina,  levis  vel  ludicra,  habens  face- 
tiam  vel  argutiam.  quibus  mimi  utuntur, 
ul  si  quis  vane  et  profane  incedens  in  lu- 
tum  incideret.  Dum  anlem  taliaoccurrunt, 
cor  gaudioaffectum  se  dilatat,  fitque  san- 
guinis  et  spirituum  diftiisio  quam  sequitur 
mus.^ulorum,  thoracis  et  membranae  prne- 
cordiorum  molus,  et  ad  hunc  finem  exten- 
duntur  musculi  ad  latera  bucc?e,filque  ille 
oris  gestus,  qui  risus  dicitur  ;  causa  ergo 
principalis  risus  secundum  qaosdam,  est 
anima,  instrumeniali^,  appetitus,  et  vis 
motrix.  Verius  videtur  appetitum  esse  cau- 
sam  remotam ,  vim  motricem  proximam, 
sus  sup-  Q^iQ  ijj  iiiQ  oris  gestu  formaliter  consislit  ri- 

nit  gau»  ^ 

nw.        sus,  ut  tamen  sit  verus,  noneffictus,  debet 

supponere  gaudium. 

5.  Ex  quibus  sequitur  ignaros,  cjEteris  pa- 

ribus  esse  ad  risum  procliviores,  quia  fa- 

cilius  occurrit  eis  objectum  ignotum  ;  ideo 

I  Philosophi  minus  hilares  sunt,  plebecula 

e  contra;  qua  ratione  dicitur,  qui  plus  ha- 

bent    scicntioe,    minus    habere    fortunoe  ; 

quia  ille  dicitur  bene  fortunatus,  cui  non 

^  prsecognitaeveniunt  bona,  de  quo  vide  Doc- 

"  torem  Quodlib.   iill.    vide  de  risu   Fran- 

zerones-  castoriuni  %.  de  sijmpaViia.  cap.  20.  Cicero, 

us.         2.  de  oratore,  fatetur  se  nescire  quid  sit, 

nec  undc  concilelur;  et  optime,  quia  con- 

jecturis  incertis  cognosci  potest.  Sequitur 

etiam    requiri    admirationem  ad  risum  , 

unde  jucunda  non  causant  risum,  nisi  sint 

rara,  ut  admirationeni  causent.  Fletus  pro- 

ap  cauia  veiiit  ex  contraria  causa;  sicut  enim  de- 

us  7 

lectatione  cor  dilatatur,  et  thorax,  et  mus- 

culi,  ita  dolore  reslringitur    cor  et  par- 

les   oculis   vicina3,    et    ex  Iioc   motu    et 

calore  excilalo,  humor  solvitur  in  lacry- 

^rnin^^  m;is.  Lnde  pueri  et  fcemina^  facilius  flent, 

irefuci-  quia  humidiores,    magisque   passionibus 
flent  ? 


affecti.  Vide  Aristolelem  sect.  31.  Probl. 
Petes  an  tot  sint  appetitus,  quot  cogni- 
tivoe  pofentifiG.  Respondetur  affirmative. 
Ita  Scotus  2.  d.  G.  quxH.  2.  num.  6.  1). 
Thom.  1.  part.  qiixst.  80.  art.  3.Ratio  est, 
quia  bonum  apprehensum  est  objectum 
appetitus:  ergo  pro  diversitale  apprehen- 
sionuni  inlernarum  el  externarum  erit 
diversitasappetituum.  VideScotum  3.  dist. 
17.  num.  2.  ubi  ait  t)t  fuisse  in  Christo 
appetitus,  quot  pofentise  cognitivcT. 

SECTIO   111 

Utrum  objectum  appetitus  sit  bonum, 
qua  tale  ? 

Scolus  1.  dist.  1.  qusest.  4.  ad  argument.  ^ 
pro  opin.  et  2.  dist.  6.  quaest.  2.  num.  13. 
et  dist.  43.  q.  2.  etl.  d.  3.  qufpst.  3.  num. 
22.  dubius  manet  vel  potius  non  decidit, 
an  volunias  possit  velle  malum  ;  quod  le- 
net  Oocham  3.  dist.  13.  dub.  3.  Gab.2.  d.  6. 
q.  1.  art.  3.  dub.  20.  Angest.  3.  ^mrt.  Mo- 
ral.  cap.  2.  Alm.  tract.  3.  Moral.  c.  4.  fiii. 
Major  'i.d.^lQ.q.X.adl.etq.-i.d.A^.q.l.  concl. 
2.  sed  Doct.  4.  d.  49.  quwst.  10.  n.  8.  g.  sed 
est  hic  unum,  tenet  non  dari  noUe  respectu 
bcni,  neque  velle  respectu  mali  ;  et  esto 
dubium  hoc  esset  de  appelitu  libero,  non 
ideo  de  appelitu  sensitivo  dubitandum  es- 
set. 

Dicendum,  bonum  esse  o!)jeclum  prose- 

cutionis  appetitus,  et  malum  objectum  fu-  ;Vc?um  uol 

gae.  Est  communis  cum  Aristolele  in  vrin-  '"'^"'«    ^^ 
"  ^  malum  no- 

cip.  Ethic.  et  lib.  3.  ca  .  l.  ubi  habet  quod  '■'■'ionis. 
omnis  pravus  est  ignorans,  quia  scilicet 
malum  admittit  sub  colore  boni.  Dionys. 
de  Div.  Nom.  c.  4.  cl  6.  Nemo  ad  malum, 
adsfdciens  operatur.  Scotus  citat.  3.  d  33. 
num.  6.  et  2.  d.  23.  qucest.  unic.  num.  4.  %. 
aiqusest.  D.  Thom.  1.  2.  quaest.  8.  art.  1. 
Probatur  primo,  quia  de  sensitiva,  expe- 
rieniia  constat,  quod  semper  appctit  bo- 
num  et  fugit  inalum  ;  de  rationali  etiam 
eadem  experientia  constat,  quod  in  objcclo 
quod  prosequilur.  semper  quoerit  aliquam 
rationem  boni.  Secundo,  quod  quis  appe- 


694 


DE  POTENTIIS  GORPOREIS  ANIM.E 


Non opera- 

tur  qua 
maluin  nisi 
sub  ralione 
boni. 


Miseria 
maais  odi- 
bilis  quam 
non  esse. 


3. 

Quomodo 
quis  nolen- 
do  esse  non 
vult  beati- 
tudinem. 


JmpOfsibi- 
le   apprg- 
henditur 
ut  bonum 

el  sic  appe- 

titur. 


1. 


tit,  eo  invenlo,  quiescit  ;  sed  hoc  tantum 
est  bonum,  et  quod  fugil,  eo  posiLo  dolel, 
el  hoc  lanlum  esl  malum. 

Objicilur  primo,  oplamus  aliis  malum  ; 
ergo  non  tantum  bonumappelilur.  Respon- 
delur  id  appeti  sub  ratione  boni  apparen- 
tis.  Vide  disp.  seq.  sect.  12. 

Objicilur  secundo,  damnali  appetunl 
non  esse,  hoc  est  malum,  quia  opposilum 
ipsi  esse,  quod  est  bonum.  Antecedens  pa- 
tet  ex  Augustino  serni.  26.  ad  ft^alr.  et  5. 
contra  Jidian.  8.  Bernard.  serm.  35.  in 
Cant.  et  facit  illud  Apocal.  9.  Desiderabunt 
mori,  et  fugiet  niors  ab  eis.  Respondelur 
non  esse,  ut  evitetur  miseria  selerna,  esse 
bonum.  Conlra,  quod  magis  opponiLur 
bono,  esl  magis  odibile  ;  sed  non  esse  ma- 
gis  opponitur  esse,  quia  conLradicLorie, 
quam  miserum  esse,  quia  conLrarie ;  non 
ergo  appetilur  non  esse,  ut  eviteLur  mise- 
ria,  sed  poLius  e  contra.  Respondelur,  quod 
magis  opponitur  bono  conlrarie  esse  odi- 
bilius,  et  sic  opponitur  miseria,  non  au- 
tem  non  esse,  de  quo  fuse  Doctor  4.  d.  50. 
q.  2. 

Dices,  impossibile  est  quod  quis  vellet 
se  non  esse  beatum,  sed  hoc  vellet  volen- 
do  non  esse  ;  ergo.  Respondetur,  tantum 
vellethoc,  non  simpliciter,  sedex  supposi- 
tione  miserioe,  et  impossibiliLaLis  beaLiLu- 
dinis. 

Objicitur  terLio,  appetimus  impossibilia  ; 
sed  in  his  nulla  esl  ralio  boni ;  ergo.  Res- 
pondeLur,  ea  apprehendi  ut  bonum,ut  cum 
quis  apprehcndit  se  uL  Papam  vel  Ciesa- 
reni,  et  in  hoc  delecLatur,  licet  judiceL  sibi 
impossibile  esse  Lalem  ficri,  de  quo  vide 
Doct.  2.  d.  6.  q.  1.  n.  3.  4.  ubi  docel  Ange- 
lum  malum  appetiisse  sequalitalem  Dei , 
sed  appelitu  inefficaci. 

Sectio  IV 
Appetitio  a  quofit  ? 

Quidam  putant  quod  partialiter  ab  ob- 
jecto  efficiatur.  llenric.  quodlib.  3.  et  12. 
q.  5.Grpg.  2.  d.  35.  q.  1.  et  2.  Gabr.  qusest. 


1.  dub.  3.  Palud.  4.  d.  43.  Cajet.  1.  part. 
quxst.  80.  art.  2.  ait  objeclum  etficere 
specificalioiiem  actus,  non  substanLiam. 
Goffred.  Quodlib.  6.  quxst.  7.  et  Quoiiib. 
8.  quxst.  II.  LeneL  appetiLionem  fieri  a 
phanLasmate. 

Verius  mullo  est,  solum  appetilum  effi- 
cere  suum  aclum.  Ita  Scotus  2.  d.  25.  q.  1. 
a  nuni.  6.  et  n.  22.  §.  Duo  ergo.  D.  Thom. 
\.part.  quxst.  82.  art.  4.  de  Ver.  quxst. 
22.  art.  12.  Capriol.  est  communis,  tamen 
a  marginislis  Scoti  ciLati  LribuiLur  senten- 
tia  Ilenrici  D.  ThoniyeeL  ei  favet  l.  p.  q. 
80.  art.2.  ubi  ait  appetiLum  esse  poLentiam 
passivam,  et  alibi  passira  ait  flaem  agere 
acLus  voluntatis.  Probatur  primo  ex  Scolo, 
quia  volunlas  nunc  habeL  nolle,  nunc  velle 
circa  idem  objectum  ;  ergo  non  possunt 
isLa  esse  ab  objecto,  quod  estcausa  naLura- 
lis,  eL  idem  esl  de  phantasmaLe.  Secundo, 
alias  lolleretur  omnis  libertas,  ut  fuse  os- 
lendit  ScoLus  ibi.  Hse  duse  rationes  tantum 
probant  objecLum  vel  plianLasma  non  esse 
causas  totales  inLelleclionis.  Tertio  proba- 
tur,  quia  ipse  appeLiLus  habet  sufficienlem 
virLutem  ad  suos  actus,  sive  sint  spirilua- 
les  sive  maLeriales  ;  et  per  cognilionem 
determinatur  appeliLus  sensitivus,  el  per 
se  rationalis,  supposita  cognitione, 

Confirmatur,  quia  nec  objeclum,  nec 
phantasma  quidquam  producunL  in  ipso 
appeLiLu,  quo  constiLuatur  in  actu  primo, 
nec  per  se  immediate  concurrunt  ad  ejus 
aclum.  Ex  quibus  sequiLur  raLionabile  esse 
quod  ail  Cajet.  quia  repugnat  actus  speciem 
fieri,  nisi  ab  efficiente  ejus  substantiam. 

ObjciLur  primo,  intellectus  se  solo  non 
efficiL  suos  acLus  ;  ergo  idem  de  appetitu. 
Antecedens  palet  ex  dictis  ad  quxstionem, 
12.  e^  git^s^.  13.  de  quo  fuse  Doctor  1.  d. 
3.  quxsi.  7.  Respondelur  ex  Scolo  supra 
nu  )i.  12.  inLellecLum  non  supponere 
aliam  operalionem  proporLionatam  circa 
suum  objectum,  et  sic  ejus  dependenLia  ab 
eo  debeL  esse  efficientioe  ;  at  appetilus  sup- 
poniL  aliam  operationem  circa  illud,  et  ideo 
non  est  necessario  recurrendum  ad  ejus 
efficientiam.  Prceterea,  in  poLentiis  cognos- 


Actuiu  aj. 
pelitus  a 
ipso  effici 


I 


2. 


Quare  i 
tus  inte 
lectusfit 
objecto 
aciusapi 
titus  no 


DISPUT.  II.    SECT.  V. 


095 


citivis  aclus  assimilantur  objeclis,  et  ideo 
censentur  merito  ab  eis  effici ;  faleor  tamen 
argumentum  suadere  non  esse  improbabi- 
le,  et  cognitionem  concurrere  ad  actura 
appetitus  ,  et  ita  sentit  Scotus  ibi  num.  21. 
§.  a  l  illud  de  balneo,  el  ai  I.  eli.  d.  49. 
q.  4.  mm.  16.  §.  respondeo  nec  aclus,  de 
quo  dinp.  seq.  sect.  13.  concl.  2. 

Objicitur  secundo,  quia  nihil  agit  in 
seipsum.  Responsum  est  secl.  4.  ai  4.  el  5. 
conlra,  sic  dici  poterit  quod  lignum  se 
comburit  ad  praesenliam  ignis,  sicut  vo- 
lunlas  in  se  agit  posita  cognitione.  Nega- 
lur  consequentia  quia  nihil  agit  in  se  ad 
suam  destructionem,  cum  omnia  appelant 
suum  esse,  beno  tamen  ad  acquirendam 
suam  perfectionem,  ut  in  proposito,  et 
quando  aqua  se  reducit  ad  frigiditatem 
perditam. 

Objicitur  tertio,  objectum  praesens  ma- 

gis  allicit  appetitum  ;  ergo  efficit.   Respon- 

detur,  id  evenire  ex  perfectiori  notitia. 

uare  no-     Objicilur  quarlo,  notitia  genita  Dei   pro- 

Hanostra  ^yj^Q^^^  amorem  increatura  ;  ergo  idem  de 

ton  pro-  ° 

uii  a??)o- notitia  nostra.  Negalur  conspquentia,   quia 
uiiiaDei?  etiara  illa  notitia  est  mtelligens  et  amans, 
habetque  intellectum  et  voluntatera,  qua3 
minirae  conveniunt  notitise  noslrae. 

Objicitur  quinto,  2.  de  Anima,  text.   52, 

dicilur,  si  sensu>:  esset  activus,  quod  sera- 

^ensus  si  per  ageret,  sicut  ignis  si  haberet  corabus- 

■set    acti- 

us  sem-  tibue  applicatura.  Respondetur  cura  Scoto, 
%onihcrl  ^^°^  sensus  Gxtemus  de  quo  id  verura  est, 
nuUara  operationem  praesupponat,  si  esset 
totalis  causa  sui  actus  semper  ageret,  quia 
nec  egeret  concausa,  nec  praevia  opera- 
tione,  et  ipse  esset  suura  receptivum.  Sed 
non  esl  idem  de  appetilu,  quia  supponit 
alias  operationes. 

SECTIO  V 

Ulruin  appetilus  sensitivus  subdilur  vo- 
luntati? 

1.  Nola  subjectionera  esse  duplicera,   una 

fes^oUra'^  est  despotica  inslar  servorum,  qua3  nequit 

\poiUica.  ullo  modo  resistere;  altera  politica,    instar 

civium,  quae  quandoque  resistit.  Nota  se- 


cundo,  appelitura  sensilivurahabere  actura 
elicitura,  quera  in  se  recipit,  et  actum  im- 
peratum  circa  raotum  localera  et  opera- 
tiones  aliarum  potentiarura, 

Dicendum,  quodappetitus  subditur  vo- 
luntatipoliticenon  despotice.  ItaAristoteles 
I.  Pol.  3.  Scotus2.  d.  29.(7.  un.  D.   Tliora. 
1.  2.  q.  17.  art  7.  et  coraraunis;  modus  au- 
tem,  quo  voluntas  eum  dirigit,est,  ut  jubeat  Quomodo 
intellectura  ponderare,  etattentius  conside- ,ST''"o' 
rareilludinquodintenderecupitappetitura  '"«'««^  "* 
et  hinc  cognitiva  inferior,  a  quo  iraraediate  frcBnet? 
movetur  appetitus,  efficacius  illud  ipsum 
ostendit,   et  sic  trahilur  appetitus  ut  illud 
velit.  Constat  enimexperienlia,  dum  conlra 
voluntatem  insurgunt  inorJinali  motus  et 
tentationes  partis  inferioris,  quod  variis  in- 
duclis  rationibus,  quasi  disputando  et  con- 
sulendo,  rejicit  et  refraenat  eos,  et  sic  rao- 
deraturpassiones,  utdocet3.  c?,   33.   num. 
9.  g.  Tertia  ralio. 

Objiciturprimo,  hinc  sequi  in  appetitu 
sensitivo  dari  propriam  libertatem,  alio- 
quin  non  esset  indifferens  ad  obediendum 
el  resistendura.  Concedit  Cajet.  1.2.^.  74.  tr^OaTfi- 
art.  4.  et  conatur  ex  D.  Thoma  probare.       a^^iutiS 

Sed  hoc  reprehensione  dignuni  est,  quia        2. 
contra  Patres  et  Doctores  docenles  peccatura 
adeo  esse  voluntarium,  ut  si  voluntarium 
non  sit,  quod  peccatura  esse  desinit.   Ita 
Augustinus  I.  Iielract.9.  etU.  etS.  de  Lib. 
arb.  18.  Chrysost.  Hom.  13.  inai  Rom.  Ba- 
sil.  in  instruct.  eorum  qui  vitam  perfectam 
ducere  volunt.  D.  Thom.  2,  d.  24.  q.  3.  art. 
2.  D.  Bonav.  ibi.  Scotus,   2.   d.   42.   q.   4. 
num.  19.  At  secundum  opinionera  Cajetani 
peccaretur  etiara  contra   voluntalera,  vel 
saltem  voluntate   non   consentiente,  quod 
daranavit  Trident.   sess.   5.   dec.   de  Pecc.     Trident. 
original.  Ratio  autem,  quare  appetitui  non  pe^^ccatum 
convenit  liberlas,  est  quia  cognitio  sensi-  Jlnevoiu, 
tiva  quara   sequitur,  non  est  discursiva,  tatelibera. 
nec  inquisitiva  raediorura,   nec  universa- 
lis.  Rcspondetur,  erga  appetitum  non  esse 
liborum,  sed  eatenus  politice  obedit,   quia 
quandoque  praevalescente  passione  vel  al- 
teratione  complexionis,  resistit,  et  suura 
objectum,    non  voluntatis,   sequitur,     de 


698 


DE   POTENTIIS  CORPOREIS  ANIM.^E 


quo  Scolus  2,  dist.  6.  q.  2.  §.  Quanlum   igi- 
lur. 

Objicilur  secundo,  sequerelur  quod  ap- 

pelilus  obediret  circa  supernaluralia  ;  con- 

sequens  est  falsum,    quia   li^ec  excedunt 

Quomodo  eius  capacilatem.  Respondetur.ita  est,  Cum 

a/ipeluus      J  ^  J  ' 

virca  su-  enim  intellectus  et  voluntas  operanlur 
ba  versa-  circa  supernaturalia  vel  spiriLualia  cogni- 
'"'■•  tiva,  inferior  format  sibi  idola  conformia 
objectis  illarum  potenliarum,  el  sic  appe- 
titus  tendit  inilla,  et  hinc  in  eo  fiunt  mo- 
tus  delectationis  et  Iristitise,  et  erumpit 
aliquando  in  lacrymas,  risum  vel  can- 
tum.  Vide  D.  Thom.  1.  2.  qusest.  31.  arl.  1. 
ad  1. 

SECTIO  VI 

Vtrum    appetiius  efficit  motum  localem 
lolaliter  vcl  partialiter. 


1 


Notandum  primo,ex  D.  Thom.  Opusc.35. 
Motus  na-  ^c  motu  covdts,  duplicem  esse  vim  motri- 

turaiis  et  ^em  iu  auimali.  Una  dicitur  naturalis,  quoe 
animahs,  ,  .  ,       ■,. 

cognitionem  non  sequitur,ut  vis  pulsatilis, 

quse  cor  constringit  et  dilalat.  Altera  ani- 

malis,  qu3e  cognitionem  et  appetitum  se- 

quitur,   diciturque  progressivus  commu- 

niter,  licet  in  conchyliis  quae  gustu   tan- 

tum    el    taclu    pollent,     per    coniractio- 

nemet  dilatationem  fiat.    Prima  non   pen- 

det  ab  appetiLu,    etsi  ab  eo,   quantum  ad 

aeris  retenLionem    vel   celeriorem  expul- 

sionem  excitari  et  impediri  aliquantulum 

possit.  De  secunda  autem  est  quyeslio. 

Nola  secundo,  certum  esse  ad  motum 

progressivum  prcerequiri  cognitionem,   ut 

docet  ArisLoteles   3.   de  Anima,   text.   48. 

quia  insLitulus  esL  ad  evitandum  noxium, 

etprosequendum  commodum,  et  idoo  isLa 

debent  prius  repraesentari.   Certum  etiam 

est,  quod  ejusmodi  molus  imperatur    ab 

appetitu,    cujus  esl  commoda  prosequi   et 

fugere  noxia,  ex  dictis  sect.  4.   ita  Aristo- 

teles  d.  cap.  10.   iext.   52.   et  experientia. 

Sed  est  differentia  in  hoc  inter  brutum  et 

hominem,    quod  appetitus  inferior  hujus 

dependet  a  ratione  et  voluntate,  illius  non. 

^     ^  CerLum  etiam  est,   ad  motum  hunc  re- 

Qua;  causa       ^ 

Jc/iyuu"  a- quifi  mombra  disposita,   quia  si  congruis 


qualitatibuscareanL,  arescunt,  et  si  spiritu 
vitali  non  foventur,non  movenLur,  ul  con- 
tingit  in  his  qui  ex  deliquio  animi,  vel 
nimio  tiinore  corruunt,  quia  spiriLus  ani- 
mali.s,  qui  membra  fulciebal  ad  cerebrum 
conLluiL  ;  et  eadem  ratione  in  gvrum   acLi   ^ 

*='  Quare  in 

cadunt,  quia  spiriLus  qui  per  nervo^  dedu-  gyrum  acti 
cendus  erat,  illa  circulaLione  impediLur  ne 
recLedescendaL. 

Difficullasautem  in  eo  est,an  in  membris 
siL  vis  activa  molus  ?  et  quidam  negant.  D. 
Thom.  2.  contr.  Gen.  cap.  82.  ubi  Ferrar. 
et  \.p.  q.  75.  art.  3.  Capriol.  2.  d.  1.  q.  2. 
ad  argumentum  .iureoli  Cajet.  3.  de  Ani- 
ma,  cap.  6. 

Dico  primo,  in  membris  est  vis  activa 
motus  animalis.  Ita  Uenric.  quodlib.  1.  g.  6  3. 
Goffred.  quodlib.  1.  g.  4.  Conimbr.  3.  de 
Anima,c.  13.  q.  5.  art.  3.  Probaturex  Aris- 
totele2.  de  Anima,  cap.  3.  text.  27.  et  lib. 
3.  c.  9.  texi.  41.  qui  distribuit  vim  anima- 
lem  in  vegelaLivam,sensi[ivani,appeLiLivam, 
loco  moLivam  eL  inLellecLivam  ;  ergo  cum 
reliqune  onmes  siiit  activae,  idem  erit  de 
locomoliva.  Secundo,  vis  motiva  in  mem-  yisanimi 
bris  exisliL;  ergo  acLiva  est,  vel  sensus  ta-  ^'*?""^'*^ 
les  non  erunL.  TerLio,  appelilus  tantum 
iuiperat  motum,  sive  sermo  sit  de  appetilu 
naLurali  sive  de  raLionali  ;  ergo  elicitur 
ab  ipsa  virtute  membri.  Antecedens  patet, 
quia  omnis  actus  appetitus  est  appeoitio,vel 
volitio,  vel  horum  opposita  ;  et  experien- 
tia  consLat,  aliquoL  mo.us  tieri  non  volitos, 
nec  appeLitos,  quia  aliqui  praeveniunL  ap- 
petitum  et  cognitionem,  ut  contingiL  in 
primis  molibus.  Quarto,  sequeretur  quod  ^. 
membra  ad  nutum  moverentur  ab  appei,i-  mobiiism 

,.^    ..    ,.  ,     .     ,  requiritui\ 

Lu  ;    nec  suthcit  dicere,  quod   indispositio  ad  recipi\ 
impedit,  quia  ha3C,  ut   recipialur  motus, '^"'^""""' 
non  impedit,  ut  pateL  in  ligno  vel  lapide, 
sed  ideo  impedit,quia  effective  concurrere 
debet. 

Objicitur  primo,  Aristoteles  lib.  de  com- 
muni  animalium  motu,  in  princip.  et  3.  de 
Anima,  cap.  9.  et  10.  texi.  44.  ait  appeti- 
tum  es  e  principalem  causam  motus.  Res- 
pondetur,  verum  est,  quia  imperat,  et 
membra  despoiice  ei  obediunl. 


tum 


DISPUT.   II.  SECT.  VI. 


697 


4. 

Dorm  ien- 
iUiit  uciio- 
es  an  ra- 
lone  diri- 
guntur  ? 


\d   aclum 
appelitus 
10«  requi- 
ri  artum 
wluntalix. 


I 


Voluntas 
'■onl7'a  ap- 
petiiuni 
imperat 
molum. 


Objicitur  secundcposila  efficacia  appeli- 
lus  et  dispositione  in  membris,  nihil  aliud 
requirilur  ad  molum  progressivum ;  ergo 
non  esl  ponenda  vis  aclivainmembris,quia 
supervacua  esset.  Respondelur,  propter 
raliones  allatas  requiri  dispositionem  ac- 
tivam  in  menibris. 

Objicitur  tertio,  contra  id  quod  dictum 
est  2.  nolab.  moLum  in  homine  ratione  di- 
rigi,  quiu  contingit  somno  oppressos  sur- 
gere  etaliqua  facere.  Kespondctur,  vel  eo 
casu  homine;n  non  perfecte  doriuire,  sed 
aliqualem  habere  ralionis  usum,  et  si  im- 
perfect  im  valde  ;  vel  si  nullus  sit  hujus- 
modi  usus,  molus  ille  non  erit  rationalis, 
sed  ins  ar  bruti,  ut  inamentibus. 

Objicitur  quarto,  conlraeamdemparLem, 
qua'enus  ait  moLum  noslrum  dirigi  a  vo- 
luntate,  quia  appeatus  in  nobis,  non  est 
minoris  efticaciae  quam  in  brutis  ;  ergo 
non  eget  voiuntatis  actu.  Ilespondetur,  suf- 
ficil  qaod  volunlas  non  contra  moveat,  et 
tunc  potest  esse  peccatum  siue  acLu  posi- 
livu  volunLatis.  ita  ScoLus  2.  d.  42.  quaesl. 
4.  n.  19.  vide  nostrum  scholium  ibi.  Idem 
tenet  in  simili  de  actu  fidei,  ad  quem  non 
pulat  requiri  actu  a  positivum  voiunLatis, 
sed  ut  non  contra  moveai,  ila  3.  d.  25.  q. 
2.  Vide  ibi  eJam  schoiium  nostrum,  in 
quo  solvimus,  qua3  contralioc  adducunLur. 

Objicitar  qum^O,  si  motus  dependeret 
ab  appelitu,  cum  hic  voluntaLi  resisuere 
possil,  ut  dixi  scct.  prueced.  sequeretur 
contra  Arislotelem  1.  Polil.3.  et  Doct.  2. 
d.  42.  q.  4.  membra  nou  obedire  despoLice 
voluntuti.  llespondelur,  appetitum  quoad 
suos  actus  resistere  posse,  non  vero  quoad 
acliH  poLentiie  loco  mutivae,  unde  quando- 
que  contra  ipsius  inciinationem  voluntas 
imperat  motum. 

Objicitur  sexto,  quia  vermes  et  imper- 
fecta  animalia  habenl  motum  animalem, 
el  non  appetitum,  quia  carent  corde,  in 
quo  residet.  Kespondetur,  etiam  ista  im- 
perfec.a  animalia  habere  appetiLu.n,  et  si 
non  cerLa  corpons  parte,  alioquin  non  pro- 
sequerenLur  co.nmuda,  et  fugerent  incom- 
moda. 


Objicitur  ultimo,  quia  experienlia  docet,        6. 

ex  sola   imaginaliono   quarumdam  reru^n  ^'^^^  ''*"'• 
°  ^  et  qucedam 

motum  fieri  ;  ergo  nec  appeLiLus,   nec   alia    memin-a 

,       ,       contra  vo- 

vis,  ad  eum  concurru,  imo  contra  volunta-  luniaiem 
Lem  fieri,  soepe  consLat.  Kespondelur,  ima-  '^oveniur^ 
ginationem  secum  traliere  appetitum,  fit 
auLem  moLus  cord.spraeter  ordinariam  ejus 
agitationem  atque  membri  pudendi,  sajpe 
contra  voIunlaLi  imperium  ;  eLquoadsecun- 
dam  partem,Augustinus  14.  Civil.  16.  ail 
esse  poenam  peccaLi.Aristoteles  lib.de Causis 
motus  animalium  cap.  8.  princ.  dicit  ex 
apprehensione,  aliqua  reprse.sentari,  ex  qui- 
bus  causantur  passiones  animae,  quae  cau- 
sant  utriusque  membri  motura  et  involun- 
Larie  ;  ergo  dum  ail  membra  despoLice  obe- 
dire  rationi,  ista  duo  excludit.  Vide  D. 
Thom.  1.  2.  (?.  17.  arl.'i. 

PeLes  in  qua  parLe  sit  vis  motrix.  Kes-  7 
pondetur,  virtus  influens  ad  motum  sen-  Ubi  sit  vis 
suumque  functiones,  secundum  ArisLote- 
lem  2.g-n.  animal.c.i.et  -2.  de  Part.cap.l. 
etalias,est  in  corde;  sed  verior  videtursen- 
tentia  Galeni  lib.  6.  de  Placitis,  et  Nysseni 
4.  de  Philosophiacap.  16.  et  aliorum,  esse 
immediate  in  cerebro  ;  tum  quia  eo  loeso, 
constat  sensaLiones  et  moLiones  impediri  ; 
tum  etiam,  quia  occlusa  vaporibus  via  a 
cerebro  ad  sensus  exteriores,  oritur  som- 
nus.  Tum  tertio,  quia  per  dissectionem 
cons;.aL  nervos  denvari  a  cerebro  vel  spi- 
nali  meduila,  de  quu  dixi  a  l  q.  10.  aun,tt. 
2.  Vide  V^aliesium  2.  Controvers.  cap.  20.  Quod  or- 
et  lib.  5.  c.  iO.  Organum  auLem  particuia-  ^"""J?.^'^ 
re  motricis  poLenliae,  estnervussea  mus- 
culus  us-,a  copulans,  in  quo  est  veluti  car- 
do  molus.Ita  AristoLeles  o.de.  Gen.  anim.6. 
est  tamen  quaedam  vis  moLiva  per  contrac- 
tionem  et  dilatationem  in  palpebris  et  su- 
percillis,  et  carnosa  cute  frontis,  et  residet 
etiam  in  musculis. 

Dicosecundo,  anima  ratioaalis  habet  in  $.' 
se  vim  movendi  uiorganice  ,  et  ad  talem 
motum  membra  nihil  efficiunt,  sed  tantum 
passive  se  habent.  Est  Scoli  quuad  primam 
partem  4.  d.  10.  q.  7.  ad.  2.  ct  d.4\).  quxst. 
14.  g.  3.  videndum;  et  docetCliristum  usam 
fuisse  hac  potestaLe,  quando  elapsus  est  e 


698 


DE  POTENTIIS  GOUPOREIS  ANIMv^ 


manibus    Jud?eorum,    dum    eum    vellent 

Christus   prsecipilare,    Liic.  4.  Probalur,  quia  ani  iia 

inorganZe  secundum   se  considerata    habel  easdem 

operationes  quas  Angelus,  immanentes  et 

transeuntes  ;  et  inconveniens    est,  negare 

animam  posse  movere  muscam.    Secundo, 

hujusmodi  motus  non  repugnat  ei  ratione 

imperfectionisejus,  quia  habet  longe  prais- 

tantiores  operationes,  nec  ralione  perfectio- 

nis,alioquin  non  conveniret  Angelo. 

Quareani-     Objicitur,    ergo  de  facto  polest  anima 

^7o  ntg^mt'  ^^^  movere.  Respondetur,  fortenon  pusse, 

.  '"«^'«'■^.    ex    peccato    est,    sicut    et    dependere  a 

tnorqamce  ^ 

phantasmatibus,  de  quo  dixi  ad.  q.  18. 
et  etiam  ad  q.  17.  et  ex  August.  snpra,  ex 
eodem  capite  motus  quorumdam  membro- 
rum  voluntati  non  subsunt,  et  appetitus 
secundum  quosdam  ei  resistunL.  Vel  ratio- 
ne  informalionis  ab  hac  operalione  impe- 
ditur,  nisi  dotibus  gloriae  fortificetur  de 
quo  nihil  certum. 

Secunda  pars  conclusionis  probatur, 
quia  in  lali  motu,  membra  per  musculos 
non  cierentur,  sed  eodem  plane  modo  ac 
si  lignea  essenl  vel  ferrea,  de  quo  tamen 
disp.  ult.  sect.5.  fin.  alium  ponam  dicendi 
modum. 

SECTIO  VII 

Ulrum  appetUus  dividatur  in  irascibi- 
lem  et  concupiscibilem,  ut  in  duas  poien- 
tiasj^eaiiter  dislinctas^ 

i.  Suar.o.   de  anima,   cap.i.   Hurtad.    de 

Anima,  disp.  17.  sect.  10.  et  alii,  negant 
esse  duas,  sed  unam  potentiam,  idque  ait 
Suar.  sentire  Scotum  cum  suis. 

Verius  tamen  esl  distingui  realiter.    Ita 

D.  Thom.  \.p.q.  81.  art.^.  et  de  Ver.q.    15. 

arl.  3.    Scotus   3.  d.  34.  n.  10.  g.   quarum 

distinctio.   Galen.   6.  de  usu  part.  18.  Co- 

nimbr.  lib.  Ethic.  d.  6.  art.  2.  Tolet.  3.  de 

Irascibiiem  An.  d.  26.  61  communis.   Probatur  primo, 

'cii7e'7're  quia  objecta  sunt  diversa  ;  concupiscibilis, 

disttngui.   convenlens,  aut  inconveniens  ;   irascibilis 

offendens,  ut  punibile,  aut  vindicabile.  Se- 

cundo,    habent  simul  suos  actus  diversos, 

verbi  gratia,  concupiscibilisappetitcibum, 


et  irascibilis  repellit  impediens.  Item,  ille 
trislatur  ex  eo  quod  non  possit  habere  ci- 
bum,  hic  ex  eo  quod  non  possit  vindicare 
in  impedientem,  el  contra  motum  concu- 
piscibili-!  ingerit  se  tristibus.  Item,  dolor 
illius  causat  restrictionem  cordis,  sicut 
delectatio  ei  opposila  dilatationem  ;  at  do- 
lor  liujus  fit  cum  calefactione,  qua  colli- 
gitur  sanguis  circa  cor.  Ex  quibus  infert 
Scotus,  quod  habent  diversa  organa.  Et  per 
hsec  patet,  quam  sine  fundamento  asserat 
Suar.  ScoLum  cum  sequacibus  tenere  has 
poLentias  indistinctas  esse.  Tertio,  irasci- 
bilis  amat  tristia,  uL  repugnet  contrariis, 
concupiscibilis,  non.  Quarlo,  ardens  ira 
minuit  concupiscentiam,  et  e  contra. 

Objicitur  primo,  una  est  potentia  sensi- 
tiva  universalis;   ergo  et  una  appelitiva,  Quare  n" 
Re.spondetur  ex  actibus,  objectis  et  passio-  %a^licut 
nibus  diversis,  coUigi  distincLionem  -a^^q- et  sensitim 
titus,  et  nihil  horum  locum  habet  in  sensu 
communi.   Secundo  satis  communis    sen- 
tentia,  plures  esse  potentiassensitivascom- 
munes  cognitivas,   de  quo  dixi  comm.  ad 
q.  9. 

Objicitur  secundo,  cujus  est  velle  unum 

oppositorum,  ejus  est  nolle  alterum  ;   sed 

concupiscibilis  est  velle  conveniens,    ergo 

et  nolle  oppositura,    et    per    consequens 

frustra  ponitur   irascibilis.     Respondetur 

cum  Scoto,   irascibilis   habet  aliud  noUe, 

distinctum  a  noUe  concupiscibilis,    quia 

nolitum  hujus  est  carere  cibo  ,   et  ex  hoc 

sequitur  in  eo  tristitia,  qua   refugit,  non 

qua  repellit  nolitum  ;  illius  vero  nolitum  *-'^'*'., '*.('* 

irasctoilu 

esL,  impediens  volitum  concupiscibilis,  et 
ex  hoc  sequitur  in  eo  tristitia  repulsiva 
noliti.  Fateor  opposiLam  sententiam  esse 
seque  probabilem,  quam  libentius  sequerer 
nisi  hanc  expresse  docuisset  Scotus. 

Objicitur  tertio,  bonumestobjectumcon- 
cupiscibilis,  et  bonum  arduum  irascibilis, 
ut  docet  D.  Thom. d.art.2.  Sed  bonum  esse 
majus,  non  muLat  speciem,  ergo.  Respon- 
detur  ex  ScoLo,  illud  non  esse  objectum 
irascibilis,  sed  impediens  concupitum,  ut 
punibile  ;  est  enim  defensor  concupisci- 
bilis. 


I 


A!ia  est 
trisiiiia 
coficupisci 


DISPUT.  II.  SECTIO  VIII. 


699 


biresidet  Petes,  ubi  residet  appetitus  ?  Respon- 
delur,  verius  in  cerebro,  ubi  esl  sensus 
communis,  uL  dixi  comment.  ad  q.  10.  et 
Aristoleles  3.  de  anim.  Dicit  ^ensum  et  ap- 
pelitum  esse  idein,  quod  saltem  secundum 
subjectum  verum  est.  Alii  tenent  esse  in 
corde.  Vide  Gonimbr.  lib.  Ethic.  disp.  6.  q. 
?.  art.  2. 

SECTIO  VIII 

De  passionibus  concupiscibilis  et  iras- 
cibilis. 

4.  Nota  primo,  quod  passio  communiter 

Passin    sumitur  in  malam  partem  pro  actu   imme- 

quid.         ,.  .,  ...  ,,. 

diato  appetitus  sensitivi,  ex  Hieromym.   m 

id  Matth.  5.  qui  viderit  mulierem  ad,  etc. 

et  in  id  c.  23.    ccepil  contristari.   Sumitur 

tamen  ut  indifferens  est  ex  l)amasc.3.  filei, 

20.  Nola  etiam,  quod  actus  irascibilis  sup- 

ponunt  actus  concupiscibilis.His  prsenotatis: 

^expassio-     Dico  primo,  sex  ponuntur  passiones  con- 

'•tvT."'  cupiscibilis.  Ita  D.  Thom.  1.2.  q.  28.  art.i. 

et  sunl,  amor,  odium,  desiderium,    fuga, 

delectatio,  tristitia.   Si  bonum  altendatur 

absolute,  ponilur  amor  ;   si  ut  futurum, 

desiderium ;   si  ut  prsesens  et  possessum, 

delectatio;  et  simililer  tres  alii  actus  oppo- 

sili  de  malo.  Dices,   quare  non  respicitur 

bonum     ut    praeterilum  ?     Respondetur, 

quia  ut  sic,   non  est   objectum   appetilus, 

quia  nihil  est,  vel  impossibile;  de  his  late 

agit  D.  Thom.  supra,  per  sex  qusestiones. 

Deieriatio       De  delectatioue,  an  sit  aclus  appetilus, 

operaTio.   necne,  conlrovertitur ;  et  tenendo  non  esse 

operationem  cum  Scoto  1.  d.  1.  g.  3.  et  4. 

d.  49.  q.  7.  inter  Scotistas  controvertitur  a 

quo  pfficitur,  de  quo  dixi  comment.   al  q. 

3.  annot.  \.  et  ad  q.  11.  num.  8.  vide  Doct. 

quodlib.  '3.  Eodem  modo  per  conlrarium 

dicendum  est  de  dolore,   de  quo  dixi  locis 

citalis,  et  tractat  optime  Doct.  3.   d.    15.   a 

num.  5.  §.   iiliter  potest  dici.   De  duplici 

effeclu  delectationis  et  doloris,  nempe  risu 

et  tletu  dixi  sect.  4.   in  fin.   Vide  Frucas- 

torium  tib.  de  sympathia  cap.  20.  et  Vale- 

sium  lib.  5.  Conlrovers.  cap.  9. 

Quinque  Dico  secuudo,  quinquc  sunt  passiones 


irascibilis,  spes,  desperatio,  audacia.timor,  suntpassio* 

,,      ,        ,  .,.,.,.     nes  irasci- 

ira.  Declaratur,  cum  concupiscibilis  desi-  bms. 
derat  bonum  ne  deficiat,  animatur  ab  iras- 
cibili  per  passionem  spei,quie  est  inclinatio 
circa  bonum  arduum  ;  si  vero  arduum 
malum  ostendatur,  insurgit  audacia,  quae 
est  elevatio  appelitus  ad  superandum.  Si 
autem  concupitum  apparet  impossibile 
vel  multum  difficile,  oritur  desperatio, 
quse  est  displicentia  vel  abjectio  persecu- 
tionis  ;  quando  etiam  ostenditur  cum  ma- 
gna  difficullate,  licet  superabili,  insurgit 
timor,  qui  est  depressio  et  lurbatio  appe- 
litus  ;  si  tandem  malum  est  priEsens  et 
percipit  animal,  quod  non  potest  se  ab  eo 
liberare,  oritur  ira  ex  prsecedenti  tristilia. 
Ita  multi  ex  D.  Thom.  1.  2.  d.  29.  art.  3. 
sed  res  nulla  certitudine  nititur,  sed  mo- 
ralibus  conjecturis  ;  posset  quis  plures,  vel 
pauciores  conjecturaliter  ponere. 

SECTIO  IX 

De  visu 

DUBIUM    I. 
Quid  sit  lumen 

Dico  primo,  lux  non  esl  subslantia  ;    est        £ 
Scoti  2.  d.  13.  et  communis  contra  Philop. 
in  opere  de  micndi  aelern  tate,  c.   6.    Pro-    , 

^  '  Lux  non 

batur  primo,  quia  est  per  se  sensibilis.  Se-  es^subsian- 

cundo,  in  igne  est  accidens  ;  ergo  et  ubi- 

que.  x\ntecedens  palet,  quia  si  esset  ulti- 

ma  forma  substantialis,   omnia   lucida  es- 

sent  ejusdem  speciei.    Nec  est,  quod  fin- 

gatur  esse    formam  substantialem,    non 

pro  hoc  faciunt.  Vide  Scotum  supra. 

Dico  secundo,  lux  est  qualilas.  Patet  ex 
prima,  quia  non  est  subslantia.  Pmeterea,  lumen  est 
quianon  est  assignare  aliam  qualitatem  quaiUas. 
consequentem  formas    corporum    coeles- 
tium. 

Dico  lertio,  lumen  non  est  substantia 
spiritualis,  quia  extensibilis  ;  nec  c  -rpo- 
ralis,  quia  est  simul  cum  aere,  et  non  pe- 
netrat,  noc  forma,  quia  id  cui  advenil, 
manet  eo  absente,  perfeclum,  ut  patet  in 
aere  lenebroso ;  nec  materia,  quia  haec  est 


700 


DE  POTENTIIS  COUPOREIS  ANIM^ 


ingenerabilis  eL  incorruptibilis.  Prceterea, 
lumen  diffunditur  por  totum  liemisphe- 
rium  in  inslanti,  quod  nuUi  horum  con- 
venil.  Ilirc  videturessecoutra  Simplicium 
2.  de  Coil.  text.  29.  ubi  videtur  dicere  e.sse 


2. 

Quare 

slrepitus 

melius  in 

nocte  audi- 

tur? 


qui  occurrente  corpore  opaco,  multiplicat 
e  i  n  oppositum  :  et  fraclum,  qui  occur- 
renle  medio  jilterius  diaphaneitalis,  multi- 
plicat  se  in  to,  vel  versus  perpendicula- 
rem,  si  medium  occurrcns  est  densius,vel 
corpus.  Sequitur  ergo  lumcn  esseaccidens,  e  conlra,  si  esl  rarius  ;  de  quo  optime  trac- 
neque  aliud  a  qualitate  esse  polest,  lum  lal  nosler  .loan.  Pechanus  in  sua  Perspe- 
quia  est  forma  insensibilis,  lum  quia  per  cliva.  Vide  eum  co«r/.  14.  e/ se^. 
se  sensiljilis  est.  In  his  convenitur.  Sed  Ex  hoc  palet,  quando  Sol  citius  solito 
controverlitur  cujusmodi  qualilas  sit,  de  mane  apparet,  signum  esse  pluvioe,  quia 
qua  conclusione  sequenti.  antequam  ascendit  super  horizontem,  illu-  .^«"•$«.y" 

ObjiciLur  primo,   AristoLeles    Problcm.      minaL  nubem  aliquam  opacam,  a  qua  lu-      t-iar/i. 
sect.  II.  qua^esl. dS.nil  ideo  strepitus  melius     men  ad  nos  veluli  a  speculo  reflecLiLur  ;  et 
nocte  quam  die  audiri,  quia  medium  per      hinc  coliigitur  futuram  pluviam,  quia  nu- 
lumen  fit  densius :   ergo  lumen  esL  corpus.      bes   illa    Solis  calore  in  eam  resoIveLur. 
RespondeLur,  quia  loquiLur  more  invesLi-      ILem,   cum    poniLur  nummus  aureus  vel    j,f/"'!^/" 
gantis,el  postea  subiungit  veram  rationem,      argenteus  in  scutella    vacua,  ita  ut  eum  vasis  nde- 
nempe  quia  die   intellectus  esL  disLracLus      uon  videam,  si  repIeaLur  aqua,  videbiLur,     videnie 
aliis  funcLionibus,   propriis,    et    aliorum     quia  radius  ab  eo  prodiens  ad  superficiem  Z""'^"'"- 


Sol  cilius 
maneexur' 
i- 


per  se  mo- 
velur  ? 


sensuum. 
Lumen  an  ObjiciLur  secuudo,  lumen  moveLur  per 
se,  ut  paleL  ex  decremenLo  umbra3  ;  ergo 
uL  corpus.  Anleceden.s  paLet,  quia  quies- 
cente  aere,  videmus  illuminari  hanc  p  r- 
Lem  medii,qu8e  anLe  luil  obscura.  Respon- 
delur,    moveri   videLur    et  accedere   vel 


aqua^,  occurrente  aere,  mediorariorefran- 
gitur  a  perpendiculari.  Hinc  etiam  ut  pu- 
to,  res  videtur  major  in  aqua,  quam  vere 
est,  quia  occursum  medii  rarioris  radii  sic 
franguntura  perpendiculari. 

ObjiciLur  ocLavo,  conLingit  aerem  variari  ,,,„,y,.  ^,^. 
lumine  manenLe ;    ergo  non  esL  accidens,  "f^'/^Jp"" 


Aer  on  va- 


3. 

Radius 

transiens 

foramen 

quare  ro- 

tuudus  ? 


recedere,    cum  juxta   luminosi   accessum  quia  hoc  non   migrat  in  aliud  subjecLum. 

vel   recossum,  partes  ejus    corrumpunLur  Respondelur,  novum  lumen  effici,  amoLo 

vel  producuntur.  aere  jam  illuminato,    sicut  aere  ab  igne 

ObjiciLur  LerLio,  si  radius  Solis  perLrans-  calefaclo  per  venLum  amoLo,   sLaLim  suc- 

caL  foramen.  faciL  in  corpore  figuram   ro-  cedens  aer  ab  eodera  calefiL. 
tundam  ;  ergo  esL  corpus,  quia  nihil  aliud         ObjiciLur  uILimo,  quia  lumina  non  mis- 

esL  figuralum.    RespondeLur,    habeL    hoc  centur,  ut  paLeL  de  luminelucernoe  quando 

difficullaLem  in   Per.^pecLiva,   Quidam  v.v  simul  esL  cum  lumine  Solis,  quia  albescit; 

lunt  illam  figuram  fieri  a  Sole,  qui   roLun-  eL  de  luminibus  duarum  lucernarumcLiam 

dus  est,  si  lamen  toLus  agere  possiL,   nam  paLeL,  quia  posito  uno  opaco,dua3  apparent 

si  corpus  pouaLur  prope  foramen,   apparet  umbrse,   et  una  lantum  esset  si  ununi  es- 

foraminis  figura;    sed  quidquid  sit,   illa  seL  lumen ;    ergo  non  sunL  duo  accidenLia, 

figura  est   a   causa  extrinseca,  non  ab  ipso  quia  essent  ejusdem  speciei,  el  coalesce- 

lumine.  ''ent  in  unum.  RespondeLur,  ad  haec  exacLe 

ObjiciLur  quarLo,  lumen  dicilur  refringi  tractanda,  oporLereL  muUa  ex  PerspecLiva 
et  reflecLi,   quoe   sunt  propria   corporum. 


mine . 


Radius  tri- 

p'ex  expli- 

catur ? 


RospondeLur,  haec  ad  simililudinem  dici, 
quia  radius  reflexus,  non  esL  idem  lumen 
cum  reclo,  sed  alia  pars  luminis.  Pro  quo, 
noLa  ex  Scolo  ciLalo  Iriplicemesse  radium; 
reclum,  qui  diffundiLur  a  luminoso  per 
modium  ejusdem  di.iphaneitatis;  reflexum, 


muluari.   Videtur  magis  secundum  Scoti  An  dentur 
mentem,   quod   non   miscentur,  sed  quod   mina  m 
sunt  plura  lumina  iu  eodem,  sive  numero,     ^°'^'^'"- 
sive    specie  distincLa,     sicuL  sunL   plures 
species  sensibiles  in  eodem,  quia  lumen 
est  species. 
Dico  quarto,  lumen  est  species  inlentio-        * 


DISPUT.  II.  SECT.  IX. 


701 


nalis  lucis.  Est  conlra  D.  Thom.  1.  p.  q. 

67.  art.  ^.  et  \.  de  An.  iexL  70.  et  commu- 

nem   Tliomist.    Tolet.  2.  de  An.  q.  17.  eL 

Suar.    .  de  An.  cap.  14.  et  alios;  sed  ejm 

tenent  Scot.  2.  d.  13.  .Egid.  2.  de  An.  lext. 

76.  dub.  2.  el  3.  Tliienen.  text.  71.  Buri- 

dan.   q.    17.   Assian.    in   qq.   Perspeclivae, 

Zabarell.  lib.  l.  de  Visu,  cap.  9.  Piccolo- 

minaeus  lib.  1.  de  Visu,   cap.  9.  Probatur 

primo,  ex  Scolo,  quia  secundum  Arist.  2. 

de  Afi.  lext.  68.  lux  est  per  se  sensibilis; 

sed  non  habet  aliam  speciem  a  lumine ; 

ergo.   Secundo,  si  non  esset  species,  posi- 

tum  super  sensum  impediret  sensationem, 

umen  esse  quod  est  falsum,  ex  Arisl.   de  Sedsu,  cap. 

ipeciem.    -^.  Terlio,  durat  l  ^ntum  in  praesenLia  lu- 

cidi,  contrario  vacat,  et  stat  cum  alio  lii- 

mine  ,  haec  auLem  sunL  propria  specierum. 

iiare  spe-     ObjiciLur  ex  D.  Thom.  d.  art.  3.  species 

^*"°"^,^"  non  denominant  subjectum,  non  enim  di- 

ibjectum.  citur  oculus  albus  a  specie  albi ;  at  iumen 

denominaL  subjectum,  ergo.  Respondetur 

ex  Scoto,  quod  onme  accidens  denoniinaret 

suum  subjectum  si  essent  nomina  imposita 

ad  hoc,   sed   in  quibusdain  imposita  non 

sunt ;  quuad  lumen  autem  impositum  est, 

sicut  nec  quoad  effectum  speciei  in  medio. 

Objicilur  secundo  ex  eodem,  lumencau- 

periesin-sal  aUerationes  naturales ;  ergo  non   est 

ullerat^^  species  inlentionalis.  Ilespondetur,  species 

intensas    vel  multiplicatas     realiter  alte- 

rare,  ut  palet  in  sono  vehemenLi ;  vide  su- 

pra  Comment.  al  q.  10.  ubi  ex  Doclore  os- 

tendi,   quod  imaginatio    facit    casum,   et 

quomodo. 

Objicitur  tertio,  lumen  videlur,  species 
autem  non  ;  ergo.  RespondeLur  cum  Doct. 
g.  Ex  hoc  palet,  n.  5.  ex  Comment.  c.  l.  de 
Sensu  et  S  -nsat  >,  speciem  intensam  esse 
visibilem  ;  conslat  enim  lumine  retlexo  ad 
plantas  virides  parietem  opposiLum  colo- 
rari,  non  vero  colore,  quia  hic  est  perma- 
nens,  sed  specie  coloris  plantarum,  quae 
'peciem  videtur.  Simililer  species  non  gignunt  spe- 
anioque  ^'^'^'  "'^^  contigueutur  opacis  ;  et  hinc  ra- 
videri.  dius  transiens  per  viLrum  rubeum  in  me- 
dio  non  videLur,  bene  lamen  in  pariete.ubi 
gignil  sui  speciem,  et  ibi  videtur  rubeus 


color,  qui  tantum  est  species  coloris,  quae 

amoto  viiro  evanescit.  Conira,  spicies  odo-        8. 

ris  non  odoraLur,    nec    saporis  gustatur ;  Species  gi- 

^  ^  gmt   sin 

ergo  idem  de  specie  vi.sibilis.  Negaiur  con-   spedem . 

non  tamen 

sequentui,  quia  sicut  visus  est  caeleris  sen-  j^  medio. 
sibus  perfectior  el  nobilior,  ut  ostendi 
Comment.  ad  q.  6.  ita  ejus  species  est  per- 
fecLlor,  el  sic  poLest  esse  sensibilis,  etsi 
aliorum  sensuum  species  tales,  non  sint. 
Adde  allaLas  experientias  pro  visu  non  ha- 
beri  in  aliis  sciusibus. 

Dices,  vitrum  antequam  per  radium_il- 
lustraretur,  emiLtebat  species  ;  quare  ergo 
non  videbuntur,  si  post  videanLur.  Res- 
pondeLur,  in  illo  radio  emilLere  perfecLio- 
reseLaliarum  spei-ieruin  geniLrices,  sicuL 
nocte  lucentia  in   parvo  lumine  emittunt  Quarequce- 

,  ...  dain  nocte 

species  lucis,  non  colorum,  et  dic  e  con-   videniur 
Ira;  de  quo  ScoL.  1.  d.  3.  q.  6.  yium.  7.  et    "°"  ^'^- 
supra  q.  17.  ubi  in  Comnient.  nnm.  \.  et  li.. 
dixi  alias  hujus  rei  causas,   de  quo  eiiam 
Arist.  2.  de  An.  text.  72. 

Objicitur  quarto,  ex  Suar.  radiiSolis  in-  9. 
cidenLes  in  speculum  vel  aquam,  reflexi 
ad  o/ulum  reprsesenLant  Solem ;  et  hoc 
idco,  quia  speciem  aliquam  distinctam  a 
lumine  producunt,  quia  lumenantea  emit- 
tebatur,  et  non  repraisentabat.  Responde- 
tur,  hoc  eL  alia  argumenta  Suar.  procedunt 
ex  falso  intellectu  opinionis,  quasi  Scotus 
diceret,  liimen  esse  speciem  ipsius  corpo- 
ris  lucidi,  cu:n  Lamen  asseruerit  LanLum 
esse  speciem  lucis,  et  proeviam  ad  speciem 
coloris,  tam  quoad  medium  quam  quoad 
visum  disponendum  ;  ita  habet  §.  Modus 
ponitur,  num.  3. 

lUBIUM  II 

Utrum  lumen  requiritur  ratione  medii  objecti, 
vel  visus  ? 


Qui  dicunt  lumen  non  disLingui  a  colore, 
necesse  est  asserant,  tantum  ratione  objecti 
rcquiri ,  quia  est  ipsum  objectum,  de  quo 
dubio  sequenli. 

Alii  tenent,  etsi  color  non  sit,  tamen 
ralione  objecti  tanlum  requiri.  lla  Avicen. 
6.  i\at.  p.  3.  cap.  l.  Alii  ratione  medii  lan- 


10. 


702 


DE  POTENTIIS  CORPOREIS  ANIM^ 


tum  requirunt  lumen.  Ita  D.  Thom.  2.  de 
An.  cap.  7.  circa  lexl.  72.  sed  ratione  ob- 
jecli  requiri  ait,  I.  p.  q.  79.  art.  3.  et  de 
verilal.  q.  8.  art.  14. 

Dicendum  tamen  cum  communi,ex  parte 
utriusque  requiri,  ac  etiam  ex  parte  or- 
gani.  Ita  Doctor  2.  d.  13.  num  3.  g.  Modus 
^pier^quid  ponitur,  et  supra  q.  4.  ubi  rationem  assi- 
requiritur  nrnatCTuare  ad  visionem  requiritur  medium 
nem  ?  extrinsecum,  quia  scilicet  color  non  vide- 
tur  nisi  in  lumine,  et  ut  videatur,  requi- 
ritur  medium  illuminari.  Probatur  quoad 
objectum,  experienlia,  quia  constat  cum 
noclu  videmus  lucida,  eas  partes  rei  visae 
luce  destitutas  non  videri.  Demedio  sua- 
detur  ex  Arist.  2.  de  A7i.  text.  75.  ubi  ait 
objeclum,  ut  videatur,  oportere  prius  alle- 
rare  medium  actu  illustratum.  De  organo 
patet,  quia  est  perspicuum,  et  cum  lumen 
sit  actus  perspicui,  ex  Arist.  citato,  non  pos- 
set  sine  eo  species  coloris  in  organo  recipi, 
sicut  nec  in  medio  ;  et  ita  Commentator  a 
Scoto  cilatus,  de  Sensu  et  Sensato,  tenet 
in  oculo  ut  videat,  lumen  requiri. 
H.  Objicitur  primo,  constat  eos,  qui  in  tene- 

bris  sunt,  videre  objeclum  remotum  illus- 
tratum,  esto  nec  in  organo,  nec  in  medio 
sit  lumen.  Respondetur,  aliquam  illumi- 
nationem  etsi  exiguam,  tunc  ad  oculum 
effundi,  etsi  non  appareat,  quia  alioquin 
visibile  positum  super  visum  videretur, 
contra  experientiam, 

Objicitur  secundo,  quia  Arist.  2.  de  An. 
text.  66.  ait  colorem  de  se  esse  visibilem  ; 
ergo  non  egel  lumine.  Confirmatur,  quia 
reliqua  sensuum  objecta,  ut  sonus,  sapor, 
non  pelunt  alias  concausas  ut  emittant 
species.  Respondetur,  de  se  talis  est,  ta- 
men  ut  actu  videatur,  requiritur  lumen. 
Ad  confirmationem,  hoc  esl  proprium  co- 
lori,  sicut  et  non  posse  percipi  sine  illus- 
tratione  perspicui  seu  diaphani ;  neque 
est  quserenda  alia  ratio,  nisi  quia  hoc  est 
hoc,  et  illud  est  illud. 

Objicitur  terlio,  si  lumen  in  medio  re- 
quireretur,  quo  remissius  in  eo  esset,  eo 
imperfectius  videretur  objectum  ;  sed  hoc 
est  contra  experientiam,  quia  modo  non 


minuatur  lumen  in  objecto,  non  erit  ira- 
perfectior  ejus  visio,  etiarasi  minuatur  in 
medio.  ut  patet  quando  videmus  e  loco  te  - 
nebroso  rem  lucidam.  Respondetur,  vel 
negandam  experientiaiu  illam,  quia  per- 
fectior  erit  visio,  quo  perfectior  medii  il- 
lustratio,  modo  non  Isedat  organum  ;  vel  ^„j,jj,-ogo 
si  admittatur,  fatendum  er^t  lumen  requiri  perfecHor 

^  erit  quo 

lantum  per  accidens  in  medio,  quia  si  es-  magisUlus- 
set  causa  vel  dispositio  visioms,  facerel  dium. 
ad  ejus  perfectionem  ;  cum  enim  tam  lu- 
minis  quam  aliarum  specierum  effusio 
fiat  sine  contrario  et  ab  agente  naturali, 
sese  semper  comitantur  actio  illuminativa, 
et  actio  specierum  visualium  productiva. 

Hoc  etprimumargumentum  satis  proba-       '•2.    ^ 
biliter  suadent  lumen  per  se  non  requiri  in  f™'!'^^^'*- 

^  ^  Lumeii   per 

medio.Secundo  respondetur,ideo  remissio-  se  von  re- 
ne  luminis  in  medio,  non  remitti  visionem  medio! 
objecti,  quia  tunc  defectu  illustrationis  in 
medio,  non  tendit  visus  in  alia  objecta  ;  et 
ex  hoc  capite  fortificatur  circa  objectum 
illustratum,  quia  circa  alia  objecta  impe- 
ditur  ab  actu;  pluribus  enim  intentus  mi- 
nus,  minus  perfecte  singula  cerneret.  Sed 
forte  verius  est,  non  requiri  per  se  lumen 
in  medio,  alioquin  cum  nocte  videtur  dis- 
tans,  viderentur  etiam  quae  sunl  in  medio. 
Nec  valet  si  dicas,  lumen  esse  valde  re- 
missum,   quia  sufficit  ut  species  coloris  j 

distantis  producatur ;  ergo  a  fortiori,  ut 
species  propinquiorum  colorum  effician- 
tur.  Respondetur  lamen  colorem  dislantem 
producere  sui  speciem,  quia  habel  secum 
lumen  proportionatum ;  et  hoc  deest  in 
casu,  propinquioribus  coloribus,  et  ideo 
ron  effundunt  species,  quibus  videan- 
tur. 

DUBIUM  III 
Quid  calor,  et  tcnde  oritur  ? 


Plato  in  Timseo.  Avicenna  lib.  Q.  p.  3.  c. 
l.etalii  dicunt  colorem  esse  ipsum  lu- 
men,  quo  absenle  nuUum  admittunt  exis- 
tere  colorem.  El  favet  Arisloieles  deSensu 
et  Sensib.  cap.  3.  dicens  colorem  esse  ex- 
tremitatem  perspicui  in  corpore  terminato, 


13. 


DISPUT.  II.  SEGT.  IX. 


703 


'^olor    pon 
est  Utx. 


id  est  denso,  quia  in  hoc  tanlum  terminalur 
visus.  Idem  tenet  Cajet.  2.  d"  Anim.  cap. 
7.  Javell.  q.  33.  Soncin.  10.  Met.  q.  2. 

Dico  primo  cum  communi  colorem  esse 

qualitalem  a  luce  et  lumine  dislincLum. 

Primo,  visus  discernit  colorem  a  luce,  quia 

videns  aliqua  seque  lucida  vel  illuminata, 

videt  ssepe  es  e  colore  dislincta.  Secundo, 

nigredo  esset  albedo  el  rubedo,  quia  hsec 

eadem   essenl   luci.   Tertio,  Luna  et  alioe 

stellae  lucida  sunt  vel  illuminala,  non  ta- 

men  colorata.   Quarto,   ad  lucem  non   est 

propria  alteratio,  bene  tamen  ad  colorem, 

7.  Phys.  cap.  3. 

Zoloresap-     Objicitur  primo,  quia  in  collo  columbse, 

%on  viden-  ^t  cauda  pavonis,  ex  diverso  lucis  aspeclu, 

lur  sicut  diversi  colores  apparent,    et  similiter  in 

nec  sapor  '  '  ' 

apparens  iride.  Kesponsio  conimunis  est,  illos  coio- 

gustatur.  .         ^  ■  , 

res  esse   apparentes.  Conlra,  quia  guslus 
non  percipit  sapores  apparentes,  neque  au- 
ditus  tales  sonos  ;  ergo  nec  visus  lales  co- 
lores. 
14.  Respondetur    ergo    melius ,    secundum 

Scot.  2.  d.  13.  nihil  ibi  videri  nisi  lumen 
seu  speciem  lucis  ;  et  hoc  argumentum 
probat  sentenliam  Scoti,  quod  lumen  sit 
species  intentionalis  ;  quia,  ut  dixi,  non 
percipitur  color  non  verus  a  visu,  et  cura 
percipit  illos,  qui  dicuntur  tales,  lumina 

Coioriridis  sunt,  non  colores.  De  quo  vide  quse  dixi 
in  Comment.  ad  q.  10.  num.  11.  De  colore 
iridis,  forte  est  verus,  quia  ibi  esse  polest 
mixtio  qualitatum,  etsi  non  permanens, 
qualis  in  permanentibus  contingit  ;  causse 
enim  ad  hoc  videntur  sufficientes  ibi  repe- 

Ooior  colti  riri,  et  res  visa  in  se  variatur.  At  quando 

columbfv.  ,.,.    . 

non  verus.  nec  causa  suinciens  apparet,  nec  res  visa 
in  se  variatur,  ut  in  exeniplo  de  collo  co- 
lumbiE  el  cauda  pavonis,  et  de  rubedine 
causata  ex  radio  transeunte  vitrum  ru- 
brum,  quo  utilur  Scotus,  color  non  est  ve- 
rus,  sed  dicitur  apparens,  quia  pulalur 
verus. 

Objicitur  secundo,  Arist.  3.  de  Aniin, 
text.  67.  definit  colorem  esse,  quod  movel 
actu  perspicuum,  sed  hoc  lumini  conve- 
nit.  Respondetur,  colorem  sumi  laxius,  ut 
comprehendil  etiam  lumen.  Quo  sensu  di- 


cit  Aristot.  de  Sensu,  etSensib.  cap.  1.  om- 
nia  corpora  calorem  parlicipare, 

Dico  secundo,  color  resultat  ex  mixtione 
eleniontorum  et  immediale  ex  mixtione 
primarum  qualitalum.  Probatur,  quia  lan- 
tum  in  mixtis  reperitur.  Explicatur,  inter 
eleraenti,  aqua  et  aer  sunt  diaphana,  ignis 
actu  lucidus,  lerra  aquea  ;  mixta  ergo  ex 
his  retinent  aliquo  modo  diaphaneilatetn, 
lucem  et  opacitalem,  corruplis  elementis, 
et  ex  his  resultal  qualitas,  quae  est  color, 
ralione  lucis  et  diaphaneitatis  ad  opacita- 
tem  terminatse.  Hinc  Arist.  lib.  de  colorib. 
ait  colores  sequi  hsec  elementa,  plusquam 
illa ;  nam  in  quibus  aer  dominatur,  et 
aqua,  sunl  magis  candida,  quia  ista  ele- 
menta  sunt  diaphana  ,  in  quibus  ignis, 
flava ;  in  quibus  terra,  nigra.  Tria  proe- 
di 'ta  occurrunt  in  aere,  quando  gignitur 
in  eo  color,  scilicet  lumen  a  Solo,  diapha- 
neitas  ab  aere,  et  opacitas  a  nube,  color 
isle  dicitur  apparens  ;  sed  si  esl  aliquid  a 
lumine  distinctum,  est  verus  color,  licet 
ad  modicum  durans.  Ita  rem  hanc  expli- 
cat  Plato  in  lial.  nat.  Arisl.  citat.  Alberl. 
sum,.  de  homine,  qiisest.  de  Substanlia  colo- 
ris.  et  D.  Thom.  2.  de  Anim.  lect.  14.  re- 
lati  a  Suar.  3.  de  An.  cap.  15. 

Ex  quibus  sequitur  ipsa  elementa  pura, 
non  esse  colorata,  unde  quod  ignis  nosLer 
appareat  flavus,  ex  commixlione  terrae  ha- 
bet ;  sed  neque  m  omnibus  mixtis  color 
reperitur,  nam  humor  crystallinus  ocu- 
li  coloratus  non  est,  alioquin  colorem 
non  videret,  de  quo  ScoL.  2.  d.  3.  q.  8.  ad 
3.  ex  Arist.  2.  de  An.  text.  71.  et  121. 

Sequitur  etiam  posse  colorem  sic  defini- 
ri,  quod  sit  qualitas  afficiens  mixtum,  qua- 
tenus  habet  diaplianeilatem,  opacitate  ter- 
minatayn.  Aristot.  duas  dat  definiliones,  eL 
in  re  cum  hac  coincidunt  Prima  posita 
Cot  in  initio  dubii.  Secunda  posita  in  se- 
cunda  objectione. 

Contra  primam  est,  quia  non  tanlum  in 
extremitate,  sed  interius  quoque  est  color, 
ut  ad  oculum  patet.  Respondetur  loqui 
Arist.  de  colore  ut  visibilis  est.  Contra, 
quia  colores  in  profunditate  quorumdam 


15. 
Unde    ori- 
tur  color? 


Unde    ror- 
pora  sunt 
hujus    vel 
illius   co- 
loris  ? 


16. 
El-menta 
non  sunt 
colorata. 


Definitio 
coloris. 


704 


DE  POTENTIIS  CORPOUEIS  ANIM^ 


cie  ? 


17. 


Ancolor  |apidum  videntur.  Respondetur,  id  negnn- 

sil   tanlitm       '^ 

in  superfi-  dum  esse,  ncque  experientia  oppositura 
docet.  Contra  secundam  detinitionem  est, 
quod  Solis  lux  rnovet  actu  perspicuum, 
transferendo  species,  et  tamen  non  est  co- 
lor.  Respondetur.  color  actu  movet  perspi- 
cuum,  non  laciendo  illud  tale  quod  luci 
convenit. 

Pro  hujus  dubii  complemento  nota, 
duos  esse  exlremos  colore^,  album  et  ni- 
grum  ,  ille  provenit  ex  abundantia  lumi- 

Colores  ex-  nis  et  exigua  opacitate,  hic   e  contra.  In- 

irf.mi    et  ...  ,.. 

medii.  ter  hos  sex  sunt  pra^cipui  colores  medii, 
non  quod  componantur  ex  illis  extrcmis, 
quia  tam  simplices  sunt  ac  illi,  ex  Arist. 
3.  de  Sens.  et  Sensib.  sed  sic  dicuntur 
propter  aliquam  simililudinem  ad  alterum 
extremorum. 

DUBIUM  IV 
Quod  esl  objectum  visus,  et  an  pelit  medium  ? 

Respondetur,  lucidum    seu  luminosum 

essead;Tequalum  objectum  visus.  Probatur 

primo.quia  omne  tale  videtur,  et  nihil  non 

tale  videtur  ;   constat  enim  Solem  et   astra 

Liicidum  videri,  licet  colorata  non  sint  ;  nullum   la- 

esse  objec-  ^^.^  coloratum  vidcri,  si  lucidum  non  sit. 

tum  adi£- 

qua«M??iut- Secundo  Arist.  3.  ofe  Anim.  text.  18.  ait, 
lumen  facere  colores  actu,  scilicet  visibi- 
les,  et2.  de  An.  cap.  7.  ait,  omnia  visibi- 
lia  reduci  ad  unum,  in  quo  conveniunt, 
nempe  ad  lumen,  quia  non  est  aliud  in 
quo  conveniant  visibilia,  quia  lucida  sine 
ullo  alio  exlrinseco  videri  possunt,  et  nul- 
la  alia  sine  luce  visibilia  sunt.  Proelerea 
constat,  quo  perfectius  color  illuminatur, 
eo  perfectius  cerni,  quantum  est  de  sc. 
Haec  est  communior  sententia,  quam  tenel 
D.  Thom.  \.part.  q.  On.arl.  3.  ad  3.  et  \. 
d.  48.  art.  2.  ubi  docet  lucem  facere  colo- 
res  aclu  visibiles,  et  colorem  in  objeclo  vi- 
sus,  esse  materiale. 
18.  Ex  quibus  sequitur,  quando  color  dici- 

tur  ada^quatum  objecLum  visus,  id  non 
posse  intelligi  de  vero  colore,  sed  de  lumi- 
ne,  pro  quo  apud  Arist.  2.  de  An.  text.  69. 
et  de  Sensu  el  Sensib.  cap.  3.  text.  72. 
sumilur  color. 


sus. 


Sequilur  secundo,  ad  rationem  objecti 
visus  accidentale  esse,  quod  sit  coloratum. 
Sequitur  tertio,  illam  divisionem  visibi- 
lium  2.  de  An.  in  tenebris,  in  luce,  et 
utrobique,  esse  accidentalem,  quia  per  se 
tantum  requiritur,  visibile  esse  illusLra- 
tum  proprio  vel  alieno  lumine  ;  quse  in 
se  parum  habet  luminis  proprii,  ut  oculi 
felium,  quercus  putrida,  et  quoedam  ani- 
malcula,  non  videntur  ut  lucid  i,  si  medium 
est  maiori  lumine  illustratum  quia  hoc 
absorbet  minus  lumen,  sicul  lumen  Solis, 
lumen  astrorum  ;  et  sic  non  videntur  nisi 
in  tenebris,  neque  tunc  videntur  ut  colo- 
rala,  sed  tantum  ut  lucida,  ut  ait  Arist.cit. 
de  quo  vide  Doct.  \.d.  3.  ([.  6.  n.  7.  quse 
autem  ab  extrinseco  illustrantur,  non  vi- 
dentur  in  tenebris.  Quod  intellige  juxta 
dicta  duh.  2.  Ula  vero,  quoe  forte  lumen 
propriumhabent,  ut  Sol,  ignis,  utrobique 
cernuntur.  Vide  quae  dixi  circa  hsec,  Com- 
ment  ad  quoest.  10.  a  l.  3. 

Ad  secundam  partem  dubii,  patot  me- 
dium  requiri  ad  visionem,  quia  sensibile 
po.situm  super  sensum  impedit  sensatio- 
nem,  ex  dictissupra  q.  4.  et  in  ejus  Com- 
we;?^  Patet  etiam  non  posse  esse  opacum, 
quiahoc  impedit  effasionem  specierum.De- 
bet  ergo  esse  diaphanum,  quia  si  vacuum 
esset,  non  fieret  visio,  cum  species  non  ha- 
berent  subjcctum  in  medio,  uL  habet  Doct. 
2.  d.  9.  q.  2.  7ium.  18.  ex.  Arist.  2.  d?  An. 
texl.  74.  si  tamen  visus  esset  specie  forma- 
tus  et  objectum  illustratum,  quidam  pu- 
tanl  quod  fieret  visio,  etiam  si  medium 
esset  vacuum  ;  sed  tenendo  requiri  illus- 
trationem  medii,  juxta  dicta  dub.  2.  oppo- 
situm  tenendum  est. 

Objicitur,  quia  lynx  videt  post  paric- 
tem,  el  inspectorcs  aquarum  vident  aquas 
subterraneas,  de  quibus  Plin.  lib.  31.  Nat. 
Hi^t.  cap.  3.  Respondetur  ha3c  falsa  esse 
de  quo  vidcri  possunt  Conimbr.  2.  de  An. 
cap.  7.  quscil.  ult.  /Egid.  Theor.  13.  Al- 
bert.  lib.  21.  de  Anim.  ubi  id  de  lynce  ail 
esse  fabulosum  ,  Scot.  4.  d.  49.  q.  15.  ad 
1.  illud  dc  lynce  non  asserit,  sed  ut  ab 
aliis  assertum  adducit  in  exemplum. 


I  i'ibile 
triplex. 
Oruli  fe- 
lium     et 
gwpdamsi 
milia.  qua 
re    i<inlum 
noclu  vi- 
dexiur  lu 
ctda  ? 


IP. 

Qnare  nd 

visionem 

requiriiur 

medium  ? 


An  vi.nc 
in  vu  uol 
/ieripOii^it? 


Ltrum 
lynx  vidg' 
at  posi  pa- 
rieleni  ? 


DE  POTENTIIS  CORPOREFS  ANIM^ 


705 


DUBIUM  V 

Quod  eat    organum  visus,  e'  an  videat  per 
extramissionem  ? 


L'0. 
umores. 


In  oculo,  juxta  Anatomistas,  tres   sunt 
tuuico',    Iiuniores,  septem  musculi,  et  lunicse  quin- 

USl 

li. 


uscuu  0-  q^g  .   (jg  q^Q  videri  possunt  Vesalius  de 


compositione  corporis  humani  lih.  2.  Theo- 
phyl.  lib.  4,  de  fabrica  corporis  humani ; 
Conimbr.  2.  de  An.  c.  7.  q.  6.  arl.  7.  qui 
Anatomiam  non  norunl,  tantum  de  liis 
possunt  habere  fidem  ;  et  si  Anatomici  ad- 
derenl  aliquot  etiam  camisias  illis  tunicis, 
forte  crederetur  eis. 

't^sit  VI-  D[(.Q  primo,  communis  sententia  est,  vi- 
sionem  fieri  in  humore  crystallino,  qui  est 
in  centro  oculi,  nec  differl  ab  ipsa  pupilla, 
circumdalurque  pellicula  quasi  tunica,  ad 
ejus  conservationem,  elhic  dicitur  aranea, 
quia  similis  telse  araneae,  el  eliam  specula- 
ris  ;  immergitur  autem  liic  humor  alteri 
vilreo,  proeler  parlem  anleriorem,qufe  ins- 
tar  fenestrte  recipit  species.  IhTec  sententia 
est  Aristot.  I .  de  I/isl.  cap.9.  cl  libA.  cap.  8, 
elo.deGen.  animal.  cap.l.  ut  citatur  a 
Suar.  lib.  3.  de  An.  cap.  8.  et  Galen.  8.  d^ 
Usu  part.  crp.Q. 

ipiiiaan     Objicitur  primo,  pupilla  nigra  est ;  er- 

oraia  .  g^  ^^^  potest  elicere  visionem,  quia  ex 
Arist.  2.  deAnim.  text.  71.  coloratum  non 
potest  percipere  colorem. 

Respondetur,  apparet  nigra  propler  hu- 
moris  copiam,  qui  penelrari  nequit  visu, 
ex  Phil.  5.  de  Gen.  animal.cap.  1. 

21.  Contra,  pupilla  est  corpus  mixtum  ;  er- 

go  coloratum.  Negatur  consequentia,  quia 

non  habet  densitalem  et  opacitalem  requi- 

sitas  ad  colorem.    Contra,  saltem  accipit 

lumen  ;  ergo  non  percipit  alia  lumina,  si- 

cul  nec  perciperet  alios  coloies  si  colora- 

tus  esset.  Negatur  consequentia,   quia  lu- 

men  est  objectum  et  medium,  color  tan- 

tum  objectum. 

reocu-     Objicitur  secundo,  pupilla  est  aquea,  ut 

coiu-   conslat  experientia,  et  docet  Arisloteles  de 

ttllui  ?  Sensu  et  Sensib.  cap.  2.  et  2.  de  Part.  cap. 

10.  sed  organum  visus  debet  esse  igneum, 

cum  sit  maxime  perspicnum,  et  quia  cons- 

Tom.  III 


lat,  cum  in   tenebris  comprimitur,   quod 
scintillat.  Respondetur,   aqueum  esse  or- 
ganum,  et  sic  aptius  esse  ad  recipiendum 
species,   atque    sufficienter    diaphanum  ; 
causa  illius  scintillalionis,  secundum  Aris- 
totelem,    est  quia  id  quod  nigricat  in  ocu- 
lis  est  politum,  et  dum  comprimitur,  exi- 
lire  videtur  fulgor,   el  idem  contingit  iti 
aliis,     ut    in    squamis  piscium,    fungis, 
putrida  quercu,   qua^  noctu  lucenl  ;  sed 
hrec  per  compressionem  non  fulgent  magis 
quam  si  non  comprimerentur.   Verius  er-     Ocuius 
go  videtur,  quod  (-culi  habent  in  se  ali-  s7s^qu'are 
quid  lucis,  quam  ita  compressi  simul  cum  ^ucet? 
spiritu  vitali  emittunt,  ut  patet  de  oculis 
felium,  qui  tunc  maxime  lucent    quando 
irascuntur,  quia    emittunt  copiam  spiri- 
tuum  vitalium  calidorum. 

Objicitar  lertio,  sequilur  esse  duas  po-  22. 
tentiasvisivas,  cum  sint  duce  pupillse,  et 
per  consequens,  res  apparerent  duplices,  et 
semper  duae  esscnt  visiones.  Respondetur 
primo  cum  Alberl.  "^.  de  An.  tracl.  3.  c. 
14.  Avicen.  p.  3.  c.  8.Vitellio  lib.o.  Theor. 

4.  e/  20.  visionem  fieri   in  confinio  nervo- 

Quare   res 
rum  opticorum  seu  visoriorum,  qui  a  ce-  non  viden- 

rebro  parte  dextera  et  sinistra  progressi,  J."J /"''^'" 

coeunt,  el  ilerum  separantur,  antequam 

oculos  subintrant,  et  ideo  unicam  esse  vi- 

sionem,   et  res  videri   ut  simplices.    Sed 

hoc  rejicilur  a  Galeno  10.   de  usii  part.  c. 

12.  qui  c.  14.  probat  ad  hunc  finem  con- 

gressum  illum  organorum  non  fieri,  sed 

prsecipue,  ut  spiritus  vitales  a  cerebro  ma- 

nantes  possint  omnes  in  unum  oculum  re- 

cipi,  si  alter  impediatur  ;  et  hinc  est  quod 

altero  oculo  clauso,  alter  oculus  videt,  ut 

ait  Arisloteles    sect.     31.    rroblem.   q.   ^.  Quare  uno 

Prseterea,  ex  Anatome  conslat  quandocrue '''^"'^/'«"- 

^       so,  aliera- 

illos  nervos  non  coire,  et  tamen  in  lalibus  cutius   vi- 
res  non  videbantur  duplices,   de  quo  Ve- 
salius  lib.  4.  c.  4.  de  Fabrica  corporis  hu- 
mani. 

Respondetur  ergo,  elsi  duae  sint  poten-       23. 
liae  visivae,    duseque    visiones,    objectum 
non  apparet  duplex,  quia  oculi  sunt  in  ae- 
quali  silu,  eodenique   modo   immutantur 
ab  objccto;  ita  Aris[oleIes2.  dePart.  9.  Ga- 


706 


DISPUT.  II.  SEGT.  X. 


len.  supra.  Unde  si  digito  oculi  pupillam 
eleves,   duplex   apparebit   objectum.    Pro 
Eievato  o-  quo  nota  ex  Perspeclivis  (et  habet  Scot.   4. 
ri'"  ZvZ  d.  10.  q.  9.)  quod  visio  fil  per  pyramidem, 
''«'^"P'^-^'-^cuju.s  basis  est  in  objecto,  et  conus   seu 
punctum  in  centro  oculi,  intra  lineas  au- 
tem  pyramidis  est  una  ab  oculo  ad  objec- 
tum  recta  tendens,  quce  dicilur  axis.  Unde 
licet  imagines  visuales  per  duplicera  py- 
ramidem  terminentur    ad    oculos,  tamen 
cum  axes  tendanl  ad  objectura   secundum 
idem  punctum,   a  quo  in   uirumque  ocu- 
lum  species    dividi   incipiunt,    quodlibet 
simplum,  non  duplum  apparet,  quia  scili- 
cet  duo  illi  oculorum  axes  ad  idem   punc- 
tum  terminantur  ;  de  quo  videndus  nos- 
terCantuar.  lib.  1.  Perspect.  c.  3.  co7icl.  b. 
Vitel.  lib.  3.    Theor.  45.  Quare  autem  res 
n^^n  appareat  duplex,  uptime   tradit  Gale- 
nus  supra  ex  Arist.    sect.   21.    Problem. 
quaesl.    11.   18.   vide    Conimbr.   tract.  de 
Problem.  sect.  1. 
24  Dico  secundo,  visio  non  fit  per  extramis- 

Visionon  sionem,  sed  est  teriuinus  actionis  imma- 
^tramis^to'-  nenlis,  elicitus  ab  oculo  in  seipso.  Ita  com- 
nem.  munis  contra  Platonem  et  alios,  de  quo 

<M-a.iComment.adq.  17.  n.   23.  ubi  egi  de 
speciebus  sensibilibus.    Pulchra  et  varia 
problemata  de  visu  videri  possunt  apud 
Coniuib.  loco  citato.   Sed   inscrulabilia  lio- 
mini  pro  lioc  statu  sunt  secreta,  qua3  na- 
tura  in  parvo  oculi  corpusculo  recondit, 
Cujus  (inquit  Leonardus  Lessius  Societatis 
Jesu,  eruditione  et  pietate  decus  eximiura, 
cujus  memoria  in  benedictione  est,  lib.  6. 
de  Perfect.   divin.    c.   2.)   celeritas   tanta 
est,  uliapuncto  temporis plusqiiam  SO.mil- 
liones  milliarum  conficial,  {tantum  enim  et 
amplius   distanl  stellae  a  terra  secundum 
Astronomos)  tanta  vero  capacitas,  ut  tota 
cosli    medietatem    comprehendat,    tmo   si 
nonjbstaret  terra,  posset  intra  se  condere 
totum  mundum  ;  tam  vero  arcana  est  ejus 
operatio,  ut  hactenus  nemo  mortalium  il- 
lam  assequi  potuerit.   llsec  vir  ille  piissi- 
mus,  et  milii  dum  viveret  dileclissimus,  in 
sapientiae  Dci  admirationem  excitans. 


SECTIO   X 

De  auiitu. 

Dico   primo,  organum  auditus  est  pars        ^ 
qusedam  aerea  intra  aurem  recta  pellicula, 
quae  tympanura  diCiLur.  Ila  Arist.  deSensu 
^tSensib.  c.  2.  el  communis  in  2.  de  An. 
c.  8.  Pro  quo  nota  quod  aures  externse  da-  orqamm 
toe  sint,  ut  aer  sono  commotus,  in  earum  o-uduus 
anfractibus  refrangatur,  et  sensorium  non 
Isedat.  Intra  est  nervus  de  cendens  a  cere- 
bro,   qui  audiiorius  dici  potest,   per  quem 
spiritus  vilales  derivantur  ;  et  in   cavitate     faimca^ 
est  pars  qusedam  animata  spiritosa  aerea,  auduus. 
tecta  per  raembranulam  tympani,  et  reli-  | 

qua  cavilas  aere  plena,  et  sola  illa  pars 

I 

est  organum,  ad  cujus  peiiiculam  veniunt  ; 

specics,  et  intrant.  Sed  de  Iiis  aiiisque  si- 
milibus  s^Ia  fides  huniana  hahetur,  nisi 
perAna.oraenexperientia  liaL ;  de  quovide- 
ri  possunl  Vesalius  lib.  1.  de  Fabr.  c.  8. 
Valverde  lib.  I.  cap,  3.  Dicunt  tamen, 
quod  per  Anatomen  non  reperitur  illa 
pars  aerea ;  sed  forte  quia  aerea  et  spi- 
ritoia  per  dissoluLionem  anmife  dissipa- 
tur.  In  quibusdaai  animalibus  secundum  ^,^^^^^ 
AvisL  4,  de  Hist.  anim.   c.   8.  non  promi-   animalid 

haheiit  ali 

nentaures,   sed  aliquid  liabenl  pvoporlio- quidi^ista 
natum  auriijus,   per  quod  audiunt.    Vide    ^^0'^^- 
Conimbr.  2.  c?e  An.  8.  q.  4.  Arist.  2.  deAn.  diunt. 
iext.  83.  ait  iilud  sensorium  esse  immobi- 
le  ;  unde  cum  dicat  text.  82.  et  84.  move- 
ri,   in.eiligit  ob   maiam  auris  disposilio- 
nem. 
Dico  secundo,  sonus  est  qualitas  sensi-       2. 

,,.     .  ,  S071U 

bilis  proveniens  ex  violenta  coUisione  vel  quid? 
divisione,  in  corpore  aplo  ad  ejus  receplio- 
nem.  Prima  pars  patet,  quia  passionem 
causat  in  sensu  nec  ad  aliud  Praedicamen- 
tum  spectare  po.esl.  De  aliis  partibus  prae- 
ter  ultimam,  patet ;  quia  si  sine  violentia 
fiat  coUisio,  non  fit  sonus,  ut  habet  Arist. 
2.  de  An.  c.  8.  Ullinia  pars  sine  determi-  ,  ^^ 
natione  subjecti  puniLur,  quia  sub  opinio-  nubjectui 


ne  est  quodnara  illud  sit;  et  comraunior 
senlentia,  2.  de  .Inim.  text.   7G.  et  11.  te- 


I 


1 


DE  POTENTllS  CORPOREIS  ANIM^ 


707 


net  esse  medium,  non  ip.^a  corpora,  quse 

coUiduntur. 

Objicies,  collisio  oorporum  e.st  molus  ; 

ergo  non  facit  illam  qualitalem,  qucE  est 

longe  perfectior.  Respondelur,  fieri  a  vir- 
folusquo-        °    ^  r  ) 

lodo  caii-  tule  rei  sonantis,  et  motum  esse  tantum 
condilionem,   sicut  quando  dicimus,  quod 
molus  est  causa  caloris. 
•^-  Objicitur  secundo,  quia   si  per  molum 

fieret  sonus,  esset  successivus,  incipiens 
et  desinens  cum  molu  ;  consequens  esl  fal- 
sum,  quia  incipit  cum  contactu,  et  liic  in 
inslanti  incipit,  quando  desinit  motus  cor- 
poris  contingentis.  Respondelur,  sonum 
immediate  post  contaclum  incipere,  sicut 
et  motus  causatus  a  conlactu. 

Objicitur  tertio,  si  sonus  tantum  es- 
set  in  aere,  major  percussio  faceret  ma- 
jorem  sonum  ;  sed  constat  in  una  cithara 
parvum  ictum  edere  majorem  sonum 
quam  magnum  ictum  in  alia.  Responde- 
tur,  ex  diversitale  figurne  vel  dispositio- 
nis  rei  sonanlis,  provenit  aerem  diversimo- 
de  perculi  el  reflecti,  et  sic  ex  minori  ic- 
lu  poleU  major  sequi  sonus.  Dices,  causa- 
tw^af^mr-  tuF  souus  ex  aeris  divisione,  ut  in  bombar- 
)re.?i  so-  dis^  et  luncin  partibus  aeris  subjectatur ; 
ergo  similiter  cum  rumpituraliud  corpus, 
ul  lignum  vel  lapis,  sonus  erit  in  parti- 
bus   ruplis.    Negatur   consequentia,    quia 


Motus 
iandoin 
pii  ? 


{>nor  ic- 


edunt  ex  contraria  causa ;  vel  dic  edere 
sonum.etsi  valde  parvum.  Arisloteles  mul- 
tis  in  locis,  solius  aeris  lanquam  medii 
meminit;  sed  ideo  fecit,  quia  est  medium 
maxime  aptum,  aquam  tamenasseruitejus 
esse  medium  loco  cilato. 

Objicitur  secundo,  Arist.  2.  de  An.  text.  t^ 
76.  dicit,  quod  medium  auditus  est  aer,  ol- 
factus,  aer  et  aqua.  Respondetur,  forte 
velle  aerem  esse  omnino  necessarium  ad 
auditum,  saltem  loquendo  de  aere  intra 
aurem,  non  tamen  est  necessarius  ad  olfac- 
tum  ;  vel  vult  aerem  esse  medium  praeci- 
puum,  et  facile  auditus,  aquam  vero  non 
ita  facile,  et  tam  aer  quam  aqua  sunt  com- 
modum  medium  olfactus.  Hsec  solulio  suf- 
ficit,  cum  constel  eum  posuisse  aquam 
medium  audilus. 

Dico  quarto,  dividitur  sonus  primo,  in  Di^isiQ  ^^- 
vocem  el  non  vocem.  Secundo,  in  direc- "»  "''P'^-* 
tum  et  reflexum.  Terlio,  in  gravem  et 
acutum  ;  ita  communis  et  experientia 
constat.  Quoad  primam  divisionem.  adver- 
te  vocem  edi  tantum  ab  animalibus  pul- 
monem  habentibus,  cujus  causa  est  anima, 
sed  instrumenta  habet  plura  :  Primum  est 
pulmo  aerem  continens.  Secundum,  aspe- 
ra  arteria  a  pulmone  ad  linguam  usque 
attingens.  Tertium,  larynx,  quse  instarnu- 
cis  in  summilate  illius  arterise  se  prodit. 


ruptio  vel  scissio  non  causat  sonum,  nisi     Quartum,  lingula  seu  cooperculum  laryn- 


ratione  aeris  inclusi  vel  circumdantis  rem, 
quae  rumpitur. 
4  Dico  lertio,  non  tantum  aer,   sed  eliam 

*</"*"' aqua  est  medium  soni.    Ila  Aristoteles  2. 

idiumso- 

de  Anima,  c.  8.  text.  78.  ubi  Divus  Tho- 
mas  text.  79.  et  83.  Cajetan.  et  ^gid.  Pa- 
tel,  quia  lapidesetlebelessubaqua  sonant, 
el  pisces,  quia  audiunt  sonum  navium,  fu- 


gis,  ne  aliquid  ex  iis,  quse  in  stomachum 
mittenda  sunt,  subintret.    Quintum,   pala-  Vo^is  ?««- 

.  ■         e       i      ■  ]  ■  j  trumen- 

tum,  vocis  refractorium  deserviens  ad  eam   tum  des- 
augendam  vel  minuendam ;   de  quo  Gal,  ^'''*""''- 
lib.  de  vocis  instrum.  c.  4.  7.  qui  c.  13.   in- 
tegrum  vocis  instrumentum  comparal  fislu- 
Ise  et  buccis  ;    arteria    respondet    fistulae, 
pulmo  buccis  aerem  impellenlibus,  laryn- 


giunt.  4.  Hist.  c.  8.  et  slrepitu  in  littore     gis  lingua  foramini  superioris  partis  fistu- 


terrentur,  et  idem  dicendum  est  de  liquo- 
ribus  aquae  similibus  ;  experientia  etiam 
constat,  si  quid  rumpatur  in  flamma,  so- 
num  edere. 
nus  b  Objicies,  quia  motus  piscium  sub  aquis 
uu  erft-sonum,  non  edit.  Respondelur.  ideo  est, 
quia  non  dividunl  cum  violenlia  aquas,  su- 
lida  lamen  in  aquis  se  coUidentia,   sonum 


loe  ;  el  sicul  pervaria  foramina,  modoclau- 

sa,  modo  aperta  variatur  sonus,  sic  rimula 

laryngis  dilatata  vel  compressa,   variatur 

vox. 

Ex  quibus  potest  mx  sic  definiri,  quod 

sit  so/m.s-   ab  anina  causatus  per  vocalia  ^'ocis  defi- 

^  .    r.  nitio. 

instrumenta.  Quse  definilio  cuincidit  cum 

ea,  quam  dat  Aristoteles  rf.  c.  7.    t^xt.  90. 


c. 


708 


DISPUT.  II.     SECT.  X. 


Aliqui  addunt  particulam,   cum  imagina- 

lione  aliqiiid  significandi ,   qua  excluduiit 

tussim  ;  sed  hoc  excluditur,  quod  vox  per 

se,  voluntarie  formatur,  quod  si   volunta- 

.     rie,  et  ad  aliquid  significandum  tial  tussis, 
Loculio  ^  " 

quid  addit  id  por  accideus  est.  Locutio  super  vocem 

cg„;.  uddit,quod  sil expressiva  ralionalis  concep- 

tus,  unde  locutio  psittaci  el  hominis  dor- 
mientis,  secundum  quid  lanlum  loculioest. 
Secunda  divisio  sic  explicatur  :  sonus 
rectus  est,  qui  per  rectaslineas  orbiculatim 
diffunditur  instar  circulorum,  quos  efticit 
lapis  in  aquam  projectus  ;  reflexus  vero 
seu  actio  fit,  quando  rectus  incurrit  in  cor- 
pus  solidumconcavum,  a  quo  tanquam  pi- 
la  resilit  ad  aures,  tamen  non  necesse  est 
reflecti  ipsum  aerem,  quosonus  rovehatur, 
ncque  ipsum  realem   sonum  ;   quia  sa^pe 

Actio  quid  sufficit  reflecti  species  ejus,  sicut  in  specu- 

■  lo  videl  quis  seipsum  per  solas  species  re- 

fleclentes  ad  oculum,   ita  in  Eclio  audit 

suas  voces  per  solas  species  ejus  reflecten- 

tes  ad  aures. 

7.  Prceterea,  constal  fieri  Echo  ad   magnam 

'"  ^^nZ  distantiam,  ad  quam  neque  aeris  commo- 

timr   ui'r,  tiQ  neque  realis  sonus  pertingit.    Non  au- 

nequeidein  ^   ,         ....  , 

S072VS.  diuntur  autem  ni  Echo  nisi  ultima  verba, 
quia  reflexio  fit  ordine  retrogrado,  et  quo- 
niam  sonus  est  successivus,  priores  ejus 
parles  facile  evanescunt,  ita  ut  salLem 
quoad  articulationem  non  percipiantur 
ad  quod  facit,  quod  ultimse  partes  propel- 
lentes  priores  turbant.  Conlingit  aute.-n  ob 
Qaara  ui-  varios  anfraclus,  voces  non  semel,  sed  soe- 

''7nEct^  pius  reflecli,  uL  refert  Plin.   lib.   36.   yat. 

audiantuH  jifgi  q   \r^  OlympiaB  in  porlicu  fuisse eam- 

Eademvox    ,  ',.  ■,,.        ,.,  i-,„ 

aliquundo  dom  voccm  scptios  rcddi  solitam,  Sonus 
siprnus  re-  jjc^^^g  est,  qui  brevi  tempore  pervadit  ins- 
Sonus  efft-  t^r  ferri  acuti,  gravis  e  contra,  insLar  ob- 

citsijecies,  ^^gj  fgj,j.i_ 

tibt  ipse 
non  est.         Dico  quarto,  sonus  ab  ea   parLe   in  qua 

incipit,  multiplicat  species  ad  distantiam, 

ad  quam  non  multiplicat  se  realiler.  Patet, 

ad  tam  magnam  distantiam  inquaauditur, 

verisimile  non  esl  posse  realiter  pervenire. 

Secundo,  nisi  ab  eo  loco  quo  incipit,  sonus 

effunderel  species,  non  perciperemus  unde 

venirel.  TerLio,  si  non effundorcl  illas  spe- 


cies,  in  loco  distanti  non  audiretur,   quia 

omnis  sensatio  est  per  species. 
Quidam  putant  sonum,  in  eo  spatio  quo        8 

fit  impetuoso  conatu  medii  non  producere 

species,  quia  ibi   multiplicat  se  realiter. 

Sed  verius  esL  oppositum,  quod  tenet  Divus 

Thomas  1.  j^;.  (/.  77.  ar^.   1.   quia   audimus 

sonum  ubi  incipit  ab  ore  animalis,   et  im- 

mediate  ad  lyram. 
Objicitur  primo,  sonus  est  successivus  ;   Sonusan 

ergo  non  producil  species,  quia  nihil  habel  vus  ? 

praisens    nisi    indivisibile.    Respondetur, 
producere  eas  et  immuLare  successive,  et 

sic  agiL  per  partes  suas  successivas,  etsicut 

objectum    successive  fit,   ita   cognoscitur, 

neque  est  contra  rationem  actionis  sensiti- 

vce  fieri  successive. 

ObjiciLur  secundo,  si  sonus  multiplicat 

species  quando  incipit,  sequilur  quod  au- 

ditur  in  instanLi,  quia  effundit  species  sine 

resisLenLia  contrarii,    sicut  visibile;  con- 

sequens  est  conLra  experientiam,  quia  prius 

audiL,  qui  est  prope  rem  sonantem,   quara 

qui  procul  dislaL ;  et  fulgur  prius  ab  oculo 

cernitur  quam  tonitruum  ab  auditu  perci- 

pitur,  et  tamen  hoc  est  causa  illius.   Res- 

pondetur,  sonum  ad  certam  parvam  sphse- 

ram  emittere  species  simul  ac  incipit,   si- 

cut  res  visiliilis,  et  a  quocumque  intra  il- 

lam  sphseram  simul  audiri  potest,quodex- 

perienlia  constat  ;  at  in  magna  disLantia 

species  non  possunt  effundi,   donec  sonus 

ipse  prius  inLensive  muIlipIiceLur,   el  hoc 

fit  necessario  in  tempore,  quod  allala  expe- 

rientia  probat.   Si   petas,   quare    visibile, 

eLiam  ad  remoLa,  in  instanti   muUipIicat 

species,  et  non  sonus  ?  Respondetui",   sicuL 

visus  esL  perfectior  sensus,  ut  ostendi  su- 

pra  ad  q,  6.   iLa  ejus  objectum  perfectius 

et  efficacius  est  ad  agendum  ad  majorem 

distantiam.  Juxla  hoc  explica  quod  dicit  in  y/*ul 

Scolus  supra  q.  3.  alA.  in  usu  simul   im-  |^"/,i]).'*o 

mutari  urganum  et  uiedium,  secus  in  au-  ganum, 
°  '  medium. 

ditu.  Cujus  raLionem  assignavi  ibi  in  Coui- 
mcnl.   annot.  3.   et  quod  ait  Aristot.  de 
Sens.  el  Sensib.  c.  7.  sonum   prius  immu- 
tare  medium  quam  auditum. 
Contra  hoc,  quia  cum  sonus  sit  successi-      ,  lO. 


4 


DE  POTENTIIS  COUPOREIS  AiNIM^ 


709 


vus,  quando  posterior  pars  fit,   prior  non 
oius  ha-  est ;   ergo  non  crescil  successive.   Respon- 
i  brcvem  detur,  durat  aliquantulum  ineadem  parte, 
^Ham^'  ^^  yuccessivus  dicitur,  quia  tantum  durat, 
quantum  successiva  ejus  factio  ;  nam  quoad 
intensionera  ejus  in  eadem  parte,  forte  suc- 
cessiveacquiritsuam  perfeclionem,etslatim 
ea  acquisifa,  incipit  corrumpi,  sed  quamdiu 
durat,  extendit  se;  et  similefereest  de  im- 
petu  projectorum,   de  quo  disp.  idt.  sect. 
ult. 
nus  an       Petes   an  per  terram  vel  alia  corpora 
!s«//i«^/(- densa  sonus  audiri  possit  ?   Videtur  quod 
hiu}'?    sic ,  quia  intra   cubiculum  existens  audit 
sonum  per  parietes  ;  et  incredibile  videtur 
quod  quidam  dicunt,  lunc  per  poros  audi- 
ri,  deturenim  corpus  sine   poris,   et  non 
impediet  auditionem.  Verius  tamen  secun- 
dum  communem  non  audiri,   quia  sonus 
est  successivus,  requirens  medium   citissi- 
me  penetrabile,  quale  non  est  corpus  den- 
sum,  ad  quod  facil,   quod  calor,    licel   sit 
summe  activus,  tarde   tamen  tale  corpus 
penetrat. 
Peles  secundo,   an   per  vacuum  aliquid 

?r    va- 

imnihii  audiri  possit  ?  Respondetur,  ut  de  visu  di- 

i^ri?"'  xi,  sect.  prseced.  dub.  4. 

Peles  teriio,  an  requiritur  necessariome- 
dium  ad  auditionem?  Respondetur  negati- 
ve,  ex  Doctore  supra  q.  3.  el  1.  Vide  ibi 
annotationes  nostras. 

SECTIO    XI 
De  Olfactu 

De  hoc  agit  Aristoteloj  el  ejus  interpre- 
tes  2.  de  Anima,  c.  9. 
r  quid  Diro  primo,  odor  est  qualitas  terlise  spe- 
"'•"  ciei,  et  secunda,  non  prima.  Prima  pars 
probatur,  quia  nihil  per  se  est  sensibile. 
Secunda  pars  patet  ex  Aristolele  de  Sens. 
et  Sensih.  cnp.  5.  tenente,  quod  fit  ex  mix- 
tijne  primoruui,  in  qua  siccum  vincit  hu- 
midum  et  calor  dominatur.  Probatur 
etiam  rationr,  quia  odorifera  parum  spi- 
rant  odoris  in  frigore  ;  calor  ergo  in  eis  do- 
min  tur.  Item,  quandonimis  humida  sunt, 
vel  organum  distillatione  nimis  humiscit. 


vix  percipiuntur,  quia  siccitas  non  praeva- 
let,  et  hoc  experienlia  conslat. 

Objicies,  Aristoteles  5ecf.  13.  ^^.  5.  et  de 
Sens.  et  Sensib.  c.  2.  ait  odorem  esse  vapo- 
rem,  sed  hic  est  substantia  ;  ergo.  Respon- 
detur,  intelligif  de  subjecto,  unde  de  Sens. 
et  soisih.  c.  5.  negal  esse  vaporem,  scilicet 
formaliter. 

Objicitur  secundo,  si  odor  esset  ex  mixto,  Quare  /lo- 
fortius  ageret  in  propinquum,   quam    in  pinquo  mi- 
remotum  ;  at  experientia  constat,  floresmi-  ^^raMur? 
nus  odorari  e  propinquo.  RespondeLur,  ideo 
est,  quia  dum  defertur,  depuratur  a  fumeo 
vapore. 

Objicitur  tertio,  unus  et  idem  cibus  est  2 
boni  odoris  et  saporis  ;  ergo  cum  snpor  sit 
ex  humido,  secundum  Aristotelem  hictext. 
100.  idem  est  de  odore.  Respondetur,  id 
non  contingere  in  suavissimis  odoribus 
musci,  acubari,  etc.  in  quibus  cvenit  odor 
ad  parles  siccas,  sapor  ad  humidas  refer- 
tur. 

Petes,  quse sunt  odorum  species.  Respon-  q^^.^  ^^^_ 
detur,  nobis  esse  parum  notas ;  tamen  sci- ''"'«;.  *pe- 

cics  ^ 

mus  an  odor  sit  gratus  vel  molestus,   vel 
an  res  sit  odorifera  vel  foetida.   Item,   dis- 
ceriiimus  inter  odorem  acutum,  qui  cito 
immutat,  et  gravem,  qui  tarde. 
Petes,  quodnam  est  medium  olfactus  ?  G'^o^^   wc- 

dium    ol- 

Respondetur  cum  Aristot.  2.   de  A71.   text.  faciusi 
76.   et  experientia,   aerem  et  aquam.   De 
aere  patet ;  de  aqua  etiam  constaf   pisces 
noctu  ad  distans  aliraentum  moveri. 

Sed  difficulfas  est,  quomodo  diffunditur         3. 
per  hoc  medium  odor,in  quo  cerlum  est  odo-  ^^fhLrtatur 
rem  diffundi  realiter,  quia  amoto  odorabi- «'«  >nedio. 
li  manet  odor,  et  species  manere  nequeunt 
absente  objecto.   Ilem,  quae  attingunt  rem 
odoriferam,  redolent  ex  vapore  in  eorum 
poris  receplo ;   certum  est  etiam  odorem 
diffusum  non   sul)jeclari  in  medio,  quia 
non  habet  eam  mix[ii);;era  ex  qua  resultat. 
Certura  est  teitio,   odw:era  a  longe  sentiri, 
tesle  experienlia  ;  quoislio  aulem  est,  an 
oporlet  vaporem  ad    ipsum  organum  per- 
tingerc. 

Dico  secundo,  1 1  si  aliquando  sic  attingaf, 
non  semper,  scd  sufficient  species  intentio- 


710 


DISPUT.  U.  SEGT.  XII. 


\'ullU7es  a 

loiiyti  odo- 

rem  perci- 

piunt. 


Non  neres- 
sariovapor 
odoriferus 
atliigit  ad 
organum. 


Odor  se, 
et  species 
mnltiplicat 


Quare  ven- 
tus  impedit 
odoralio- 
nem. 


Minus  re- 
guirilurad 
prodactio- 
nem  odoris 
quam  colo- 
ris. 


nales  diffundi.  Ita  D.  Thom.  2.  de  An.  lect. 
20.  Cajet.  Tliienen.  et  .f^gid.  c\vcd.lext.  100. 
Probatur,  quia  ad  tanlam  dislantiam  vapo- 
res  emitli  nequeunt  ;  refert  Albert.  de  An. 
c.  2o.  vultures  et  tigrides,  facta  slrage  in 
Graecia,  cadaverum  odorem  a  500.  leucis 
sensis=ie.  Secundo,  aliae  qualitates  sensibi- 
les  effundunt  species  sine  sui  reali  mulli- 
plicationc  ex  sect.  U.  et  12.ergo  idem  hic. 
Tertio,  odoralio  per  aquam  fit  per    species 
tanlum,  quia  exhalatio   ibi    propter  frigi- 
dum  et  humidum  non  potest  transfundi, 
ex  Arist.  de  Seiis.  et  Sensib.    c.  5.   Juxla 
hsec  inlellige  Scot.  supra  q.  4.  ubi  eisi  ne- 
get  requiri  necessario  medium,nisi  tantum 
in  visu,  non  asserit  semper  sensibile  attin- 
gere  sensum,   imo   ibi  ad  primum,  docet 
actionem   naturalem    sensibilis    impedire 
sensationem.    Dicendum    ergo,   odorabile 
habere  ceriam  sphseram,   inlra  quam   se 
realiter  multiplicat,  et  ibi,  ac  ullra  species 
diffundit,  sicut  dixi  de  sono  sect.   prasced. 
concl.  4.  ad  2.  et  ratio  ac  objectio  i])i  faclse 
modo  currunt  et  solvuntur. 

Objicies,  quia  vento  in  conlrarium  flan- 
te,  impeditur  odoratio;  ergo  non  fit  per 
species,  quia  ventus  in  has  non  agit.  Res- 
pondetur,  ventus  aufert  sensibilo  extra 
sphseram,  et  ita  non  effundit  species  in  or- 
ganum,  aufert  etiam  ipsas  species  cum  suo 
subjecto. 

Objicitur  secundo,  quia  sequeretur  spe- 
cies  in  instanli  pervenire  ad  sensum,  quia 
non  habent  contrarium,  hoc  autem  estcon- 
tra  experientiam.  Respondetur  ut  sect. 
praeced.  concl.  4.  ad2. 

Objicies  lerlio,  color  non  multiplioat  se 
realiter;  ergo  nec  odor.  Respondetur,  mi- 
nus  requiri  ad  productionem  odoris  (et 
idem  est  de  sono)  quia  est  qualilas  cito 
transiens  quam  coloris,  qui  esl  permanens 
et  perfectior,  et  experienlia  in  uno  est,  non 
in  altero. 

Objicitur  quarto,  de  Sensu  et  Sensib.  c. 
4.  dicitur  organum  olfactus  non  debere 
e^se  calidum,  quia  ipsa  evaporatio  talis 
est,  ergo  hfec  immediale  movet  et  attingit, 
el  sic  Scotus  sentire  videlur,  supra  d.  4. 


Cerebrum 
quomodo 


Respondetur,  tunc  efficacius  immutat  per 
speciem,  quando  attingit,  et  ssepius  ila 
contingit,  non  tamen  esl  necessarium. 

Dico  tertio,  organum  odorandi  residere  Q,.^anu 
videtur  in  interiori  parte  nasi,  forte  va.odorand\ 
duobus  tul^erculis  mamillaribus.  Ita  Val- 
les.  lib.  2.  cap.  24.  et  alii  apud  Conimbr. 
2.  de  An.  c.  9.  q.  4.  art.  2.  Probalur  primo 
quia  ibi  senlitur  voluplas  ,  ergo  et  sensa- 
tio.  Secundo,  cum  ad  cerebrum  ascendant 
exhalationes  odoriferse,  quibus  confortatur 
vis  discernendi  eas  a  noxiis  exhalationibus, 
convenientius  in  naribus  ponilur. 

Objicies,  cerebrum  conforlatur  odore,  et       6. 
etiam  Iseditur  ;   ergo  est  ejus  organum. 
Respondelur,  laedi  vel  confortari  qualita-  odore  con- 

^  ^  fortaluri 

tibus  comitantibus  habitum. 

Objicitur  secundo,  Aristoteles  sect.  13.  q. 
5.  ait  tunc  nos  odorari,  cum  odores  ad  ce- 
rebrum  veniunt.  Respondetur,  varius  in 
hoc  est,  lamen  2.  de  Ilist.  c.  i2.  ait  nares 
continere  meatus  odorandi.  Adverle  tamen 
animalia  non  rcspirantia,  quia  naribus  ca- 
rent,  olfactum  habere  in  fistulis  vel  bran- 
chiis,  ut  tenet  Aristoteles  2.  de  Part.  cap. 
16.  et  4.  de  Ilist.  cap.  10. 

Quod  hic  ait  Aristoleles  texl.  100.  intra 
nasum  dari  operculum  sensorii,  quod  res- 
piratione  elevatur,  et  ideo  sine  respiratione 
odorationem  non  fieri,  irridelur  a  Galeno 
lib.  de  instrumenlo  odorationis.  Sed  forle 
per  illud  operculum  intelligit  viam  arclam 
nasi,  quse  respiratione  dilatatur. 

Petes,  an  odoratus  hominis  sit  perfectior 
aliorum  animalium.  Respondetur  supra  in 
Commedt.  ad  q.  6.  Vide  Conimbr.  2.  de 
Anima,  c.  9.  q.  5.  et  Tolelum  ibi,  q.  24. 

SECTIO     XII 


De  Gustu  et  Tactu. 

De  gustu  agit  Aristoteles  et  Inlerpreles 
ejus  2.  de  Anima,  c.  10.  et  de  tactu,  c.   II. 

Dico  primo,  sapor  est  qualiias  secunda 
resuUans  ex  mixtione,  qua  calor  cum  hu- 
miditafe  vincunt.  Ila  Aristoteles  de  Sens. 
et  Sensib.  cap.  4.  Prima  pars  patet,  quia 
nullum  elementum,  in  quo  sunt  qualitates 


De/initio 
sai>oris. 


DE  POTENTIIS  GORPOREIS  ANIM^ 


711 


primae,  aptum  est  ad  nulriendum :  ergo 
Sapor,  et  x\ec  sapidum.  De  hu-niditate  patet,  quia 
guaiitaies.  quaedam  sap-un'  irrigata,  et  humor  saliva- 
lis  ad  actum  requiritur.  De  calore  etiam 
coristat,  quia  coquit  siccum  et  humidura, 
ut  debite  misceantur,  et  inde  resultat  va- 
por;  si  autem  nirais  coquat,  ut  resolvat 
materiam  humidam  in  subtiliorem,  orie- 
tur  odor,  unde  sapor  et  odor  sunt  quali- 
tates  vicinse. 

Objicies,    cineres,    piper,    et    alimenta 

multa  non  sunt  humida.   Respondetur  non 

requiri  humidum  praedominari  in  sapido, 

sed  sapor  provenit  ab  eo  magis  qua  humi- 

dum  est,  neque  hic  adsunt  rationes  urgen- 

tes. 

2.  Objicitur  secundo,  si  sapor  sic  resuUa- 

sn^.iuOt^  ret,  in  re  sapida  inhsereret,  quod   falsum 

bruiisjnsi  ^^^    „^jjj  ^^^^^  Godem  modo  saperet  homi- 

DKid    sunt  ^  ' 

homi?iibus,  nibus  ct  brutis,  contra  experientiam.  Res- 

et  contra  ?  ^  ,  .  , 

pondetur,  res  secundum  se  sapiunt  eodem 
modo  omni  gustui  non  impedito  ,  unde 
curahomines  effugi  intalimenta  brutorura, 
non  est  ex  eo  quod  non  percipianl  eodem 
modosapores,  sed  quia  ratione  tempera- 
menti,  nociva  sunt  homini,  quae  bruto  con- 
veniunt,  et  e  contra. 
Sapores       djcq  secundo,  sunt  duo  sapores  extremi, 

exlrerm,  et 
medii.     dulcis  et  amarus,  et  sex  medii.  Ita  Aristo- 

teles  de  Sens.  et  Seti^ib.  c.  i.et  '2.de  Anima, 


Dico    terlio,  gustus    dilTert    realiter    a 
tactu 
Sens.  et  communis  circa  text.  i  1 


Ita  AristoLeles  2.  de  Anima,  et   de  Q«f"Ojo 


Proba-  t«rt  a  tac- 
tur,  quia  sapor  non  est  objectum  tactu^, 
sed  prinioe  qualitates.  Secundo,  salvo 
taclu,  perdilur  quandoque  gustus.  Tertio, 
organum  est  diversum,  quia  in  gustu,  est 
vena  linguse,  ex  Scoto  supra  q.  l.  in  tactu, 
est  per  totura  corpus.  ^^,^^^  ^^, 

Objicies    primo,    quia  gustus    percipit    iu>dam 

i-         r     lacliis,  ex- 
aquam,  quae  saporem  non  habet;   ergo  ut  pomtur. 

tangibilem   sentit.   Respondetur,   si   omni 

s^apore  caret,   gustari  nequit ,  sed  tantum 

tangi.    Arisloteles  saepius  dicit,    gustum 

esse  quemdam   tactum,  quia  tdctum  sup- 

ponit,  vel  quia  circa   idera  materiale  ver- 

santur;  et  quia  ubicuraque  e^tgustus,  ibi- 

dem  est  tacttis,  elsi  non  e  contra,   de  quo 

supra  annot.  I.  ad  q.  6. 

Dico  quarto,  organum  gustus  est  cuspis  Organum 
linguse.  Aristoteles  I.  de  Hist.  11.  e^  2.  de  aust"^. 
Part.  c.  17.  Probatur  experientia,quia  cum 
aliquid  perfecte  gustare  voluraus,  applica- 
mus  linguae  cuspidem ;  e  contra  cura  gus- 
tare  noluraus,  ad  linguae  radicera  dejici- 
miis,  ut  in  raedicamentis  sumendis  contin- 
git.  Palatum  aliquid  de  organo  participat, 
ut  tenet  Daraascenus  2.  de  fide  18.  et  alii ; 
unde  nervi  gustatorii  eo  se  extendunt. 

Dico  quinto,  organum  tactus  est  nervus. 


Organum 
tactus. 


lext.  105.  Alii  addunt  acutum,  quem   ille     et  medium  caro  ;  hanc  docet  Scotus  supra 


E-vempla 
iaporum. 


omisit.  Pingue  est  prope  dulce,  salsum 
prope  amarum  ;  reliqui  omnino  medii,  ut 
acutus  in  pipere,  raphano  ;  austerus  in 
fructu  imraaturo  ;  stypticus  in  fructu 
inyrti ;  ponticus  in  liraoniis ;  acetosus  in 
aceto.  Galenus  4.  de  simplicium  medica- 
meiitorum  facultate  c.  10.  ponit  acutum  et 
ponticum  esse  extremos,sed  Arist.  sequun- 
tur  D.  Thomas  2.  de  Gen.  s''ct.  11.  Aver- 
roes  2.  de  Anima,  com.  105.  Javellus  q.  46. 
et  comn:unis  et  experienlia  constat  ama- 
rum   et  dulce,    maxime  contrario  modo 


nec    tactus 

requirunt 

medium . 


q.  2.  et  in  Comment.  solvi  rationes,  quae 
fiunt  contra  eam. 

Dico  sexto,  sunt  duo  tactus,  specie  dis-  i)!^'^  ^"*'"t- 
tincti  ;   hanc  tractavi  cum  Doctore  q.  1. 

Dico  septimo,  neque  gustus,  neque  tac- 
tus  requirunt  medium  extrinsecum  ;  hanc 
fuse  tractavi  cum  Doctore  supra  q.  3.  el  4. 
Difficultasautem  esl  an  isti  duo  sensus  im- 
mutentur  per  species  intenlionales.  Qui- 
dam  negant,  quos  cilavi  in  Comment.  ad 
q.  5.  in  fiae. 

Dico  octavo,   oppositum  est  verius.  Ita 


movere  gustum.  Nec  obstat,  quod  ponticus  Scotus  supra  q.  4.  et  Divus  Thoraas  1.  p. 

magis  frigori,  et  aculus  magis  calori  accc-  q.  78.  art.  3.  el  coramunis.Probatur  primo, 

dunt;  quia  accessus  ad  primas  qualitales  quia  non  alitcr  cognoscerc  possunt  qualita- 

hic  non  attenditur,  sed  ad  rationem  affi-  tes  sensibiles  quam  per  species,   sicut  in 

ciendi  gustum  cum  deleclatione  vel  dolore.  iis  sensibus  contingil.  Secundo,  non  sen- 


Gustus,   et 


712 


DISPUT.  II.     SECT.  XIII  ET  XIV. 


tactus  im-  ti^nl  qualilales  sibi  inhoerentes,ut  ostendi, 
mutantur   ^^^  Comment.  ad  q.  3.  annoi.  I.  ergo  exter- 

perspecies.       ~  ^ 

nas  ;  sed  has  nequeunl  sentire,  nisi  ab  eis 

accipiant   species.  Tertio,  gustus  non  im- 

inutatur  realiter  a  sapore,  quia  activus  non 

est;    ergo  intenlionaliter,   alioquin   nuUo 

modo  sentiret.  Quarto,  constat  quando  lac- 

tus  habet  inlensum  frigus,  quod  tunc  per- 

fectius  sentit  calorem,  qui  tamen  propter 

resistentiam  contrarii  tunc  minus  natura- 

liter  immulat ;  ergo  intenlionaliter  immu- 
Aiiquando  tat.  Vide  Scotum  supra  q.  5.  Item,  duri- 
Vnmaaina  ^^^^'  "^^  molUties  non  producunt  sibi  simi- 

turaliter   ^gg  qualitatos   in   tactu ;   ergo  intentiones 
intensis  im-  i  •        i 

muiat   in-  tanlum,   alioquin  nullo  modo  sentirentur. 

^^'lue?!^'  Katio  a  priori  in   hoc  e>se  videtur,  quod     nimis  frigidam  ad  ignem,  de  quo  dixi  in 
qualitates  reales,   sunt  nimis  materiales  et      Comment.  ad  q.  3.  ad  2. 


odorifero,  at  non  manent  species.  Ilespon- 
detur  ad  primum,  experientia  constal  nos 
adverLere,  an  a  dexteris  vel  sinistris  venit. 
Adde  forte  non  senliri  odorem  sine  con- 
tactu,  ut  in  gustu,  quod  sentire  videtur 
Scotus  supra  q.  4.  ad  2.  manent  etiam  ibi 
odoris  .  species,  cum  suo  objecto,  neque 
odor  separatur  a  suo  subjecto,  exhalatione 
fumea. 

Ex  quibus  patet.species  horum  sensuuni 
produci  successive,  quia  sic  fiunt  illae  rea- 
les  alterationes,  verum  istse  actiones  non 
se  comitantur  secundum  gradus,  quia  con- 
tingit  sensationem  esse  intensam,  ubi  alle- 
ratio  talis  non  est,  ut  si  applices  manum 


crassse  ad  causandam  sensationem. 

6.  Objicitur  primo,  manus  ceque  calidum 

objeclumlnon  sentit,',quia  ab  eo  non  alte- 

Tangibiiis  ratur ;  ergo  per  alleralionem  senlit.  Res- 

"tiolmiT!"  pondetur,  hoc  esse  peculiare  sensibili  tac- 

supponit   j       „^^  j^Qjj  immutat  intenUonaliter,  nisi 

naturalem  "      '  ^ 

quando   immutat  realiter;   unde  intentio- 

nalis  ejus  actio  supponit  realem,  et  expe- 

rientia  id   testatur,     ideu    calidum,  quia 

seque  calidumnon"' alterat,  neque  speciem 

in  illud  immitUt.  Gonimb.  2.  de  An.  c.    11. 

q.  S.arl.  3.  dicunt  tunc  effundi  speciem  in 

sensoriura,  non   tamen  effici  sensationem, 

quia   requiritur  alteraUo.  Sed  non  placet, 


Petes  an  sint  plures  vel  pauciores  sen- 
sus  quam  quinque?  Respjudetur,  supra 
q.  6.  ubi  in  Comment.  de  comparatione  eo- 
rum  quoad  perfecUonem,  ei  de  sensibili- 
bus  communibus,  dixi  quod  verius  visura 
est. 

SEGTIO   XIII 
De  Sensii  commit,ni. 

Ponendum  esse  sensum  communera,  os- 
tensura  est  a  Doctore  supra  q.  9.  et  ibi  in 
Comment.  tractavi,  an  externi  cognoscanl 
suos  actus  ;  et  verius  esse  dixi  hos  percip. 


quia  sensoriura  caUduni,  ut  quatuor  cuni     ab  interno.  Itein,  unura  tantum  esse  sen 


sum  internum.  llera,  actum  est  de  ralione 
unitatis  ejus,  organo  et  objecto  q.  10.  in 
cujus  Comment.  eliam  discussi  an  sit  in 
omni  aniraali,  et  an  sensus  decipiatur. 

SEGTIO  XIV 
De  Speciebus  sensibilibus . 

Supra  in  comment.  adq.  17.  n.  23.  secun- 
dura  conirauniorem  sententiam,  osten  li 
Objicitur  terlio,  quia  nec  in  olfactu  da-  d-indas  esse  species  sensibiles,  et  si  multi 
tur  species  ;  ergo  minus  in  gustu  el  tactu,  non  inferioris  notse,  eas  negent.  Adde  hic 
qui  sunt  perfectiores.  Antecedens  probat  aJ  hujus  confirmationera  rationes  sequen- 
Hurtado  de  An.  d.  12.  w.  9.  Prirao,quia  non  tes.  Prira'i,  secunduni  communera  ad  sen- 
disccrnit  olfactus,  unde  incipit  odor.  Se-  sationeni  in  omnibus  sensibus  requiritur 
cundo,  quia  manet  odor  in  cubili  amoto     mediura,   et  saltem  requiri  in   visu  a  ne- 


specie,   calidi  ut  quatuor,  aliquam  sensa- 
tionem  elicere  potest,  saltem  imperfectara, 
calor  enim  ad  id  non  concurrit. 
Quaregus-     objicitur  secundo,  gustus  non  iraniuta- 

tus  non  •' 

sentit  in   tur  realitera  sapore ;   ergo  si  per  species 

"cJm^wn   sentit,  in  absenUa  saporis  sentiet.   Negalur 

reaUtcTa  consequentia,  quia^eslo  a_  sapore  non  im- 

sapore?      mutetur,',  tamen  debet  irarautari  a  quali- 

tate^tangibili,-  quiajii  sensussunt  subordi- 

iiati,  ut  supra  dixi. 


1.  ■*, 

Speciei 

scnsibiUi 

necessaril 

essepone^ 

das. 


DE  POTENTIIS  GORPOREIS  XmMJE 


713 


Sensibilia 
remotanon 

possent 
percipi  si- 
ne  specie- 
bus 


\ 


Haculus 

cujus  una 

pars    ext 

in   aqua, 

altera  in 

aere,  qua- 

re  apparet 

fractus? 


2. 

Spccies 
tunl  acti- 
vce. 


Spectes 
sse    divi- 
I  biles. 


Quomodo 
peciet  VI' 
stbilis   e- 
iitiitur,et 
jua  pgu- 
a  ? 


mine  negari  potest ;  de  quo  Doctor  supra 
q.  4.  sed  nullum  agens  petit  medium,  nisi 
ut  per  illud  fiat  aliqua  actio,  neque  hic 
alia  esse  polest,  nisi  effusio  specierum.  Se- 
cunda,  alioquin  in  quacumque  disLantia 
videret  sensus  objectum.  Tertia,  sensibilia 
videntur  ad  longam  distantiam,  in  qua  ni- 
hil  reale  producere  possunt  praeler  spe- 
cies  ;  quod  de  risu  patet,  et  de  auditu  os- 
tendi  sect.  10.  concl.  4.  et  de  olfactu,  sect. 
11.  concl.  2.  Quod  vero  aliquid  producant, 
patet,  alioquin  sensus  non  exlrent  in  ac- 
tus,  quia  nihil  esset,  quo  determinarentur 
ad  agendum  potius  quam  ad  non  agen- 
dum.  Quarta,  reflexio  specierum  ex  spe- 
culo  id  ipsum  ostendit,  quia  per  hanc  vi- 
demus  quod  a  lergo  est,  quod  non  fieret, 
si  nihil  produceret  objectum  in  speculo. 
Quinta,  baculus,  cujus  pars  est  in  aqua, 
apparet  fractus,  nec  oculus  est  causa,  quia 
uniformis  est,  nec  baculus,  quia  integer 
et  rectus  est  ;  ergo  ex  diversitate  medii 
hoc  provenit,  et  per  consequens  aliquid  re- 
cipitur  in  medio,  alioquin  nulla  fieret  de- 
ceptio  ratione  ipsius.  Sexta,  alioquin  opa- 
cum  interjectum  non  impediret  visionem, 
nec  auditionem  contra  experientiam.  Sep- 
lima,  ideo  aversis  oculis  non  videmus,bene 
tamen  audimus,  quia  species  visiva  per  li- 
neam  reclam  trajicitur,  auditiva  non. 

Petes  an  species  sint  activne  ?  Responde- 
lur,  sic,  de  qu  >  Doctor  supra  q.  12.  et  1. 
d.  3.  q.  7.  Vidc  quse  adduxi  d.  q.  12.  in 
Conimenl.  annot.  3. 

Peles  secundo,  an  species  ha3  sint  divisi- 
biles?  lla,  primo,  quia  sunt  in  subjectis 
divisibdibus.  Secundo,  fiunt  a  divisibili- 
Ims  qualitatibus.  Tertio,  alias  non  possent 
reflecti  nec  refrangi.  Quarto,  esset  species 
tota  in  toto,  el  tota  in  qualibet  parte,  quod 
soli  spiritui  ccnvenit.  Quinto,  eadem  spe- 
cies  esset  in  multis  locis  discontinuis. 

Pro  majori  explicalione  hujus  et  solu- 
tione  argumentorum,  adverte  quod  a  qua- 
vis  parte  objecti  emiltitur  similitudo  pyra- 
midalis  ad  quodvis  punctum  medii  illus- 
trati,  cujus  basis  est  in  superficie  rei  visae, 
el  conus  in  quolibet  puncto,  et  idera  de  lu- 


3. 


minoso,   quod  secundum  perspectivos    in 

quolibet  puncto  spatii  terminat  suam  py- 

ramidem,  unde  quo  res  sunt  majores,  eo 

efficacioies  species  emittunt,  ethinc  remo- 

tius  videri  possunt.   Ilinc  eliam  est,  quod 

in  quolibet  puncto  medii,   toLum  obJecLum 

et  singula3  ejus  partes,  a  quibus  sine  obs- 

taculo  ad  illud  punctum  linese  duci   pos- 

sunL,  reproesentantur  ;  quia  scilicet  ibi  est 

conus  illius  pyramidis,  quod  fieri  non  pos- 

set,  nisi  objectum  et  singulae  ejus  parles, 

in  quavis  parte  medii  sui  similitudinem 

producerent.  Ratio  hujus  est,  quia,  ut  do- 

cet  Scotus  2.  d.  13.  n.  9.  ai  3.  agens  natu-  ^^^„5  „a_ 

rale  non  impeditum  agit  in  medium  sphoe-  turale  non 

^  impeditum 

rice,  et  ideo  quaelibet  pars  objecti,  c\xm  agit  spha:- 

vicc 

naturaliter  agat  in  quamlibet  partem  me- 
dii,  speciem  producit,  et  per  consequens  in 
qualibet  parle  medii,  omnes  parles  objecti 
reprsesentantur ;  modo  ab  eis  ad  illani 
partem  linese  reclae  duci  possint,  alioquin 
e  quavis  parLe  medii  non  videreLur  toLum 
objectum,  sed  tantum  illa  pars,  cujus 
tanlum  species  esset  in  illa  medii  parte, 
quod  est  contra  experienliam.  Species  au 
tem  sic  effusa  a  singulis  partibus  objecLi 
ad  singulas  partes  raedii,  repraesentat  par-  spedes 
tes  a  quibus  effunditur  secundum  situra,   reiircesen- 

tat    obje:- 

colorera  et  extensionem,  et  per  consequens  tumsecun- 
speciesper  accidens,sicut  et  albedo extensa  Voiorem,^et 
est  ad  extensionem  subiecti,  et  sic  divisibi-    ^•^'««*^o- 
lis. 

Ex  diclis  patet,  quare  objectum  dicitur        , 
effundere  species  in  plurali,  cum  unara  Quare  oh- 
tantura  effundat.quia  quaeiibet  pars  speciei  ^cUur^  ef- 
sufficit  ut  totura  videatur,  et  eadera  ratione    f^>v^ere 

species    in 

dicuntur  species  raultiplicari,   quia  ita  de-  piuraii  ? 

serviunt  poLenliae,  ac  si  plures  essent ;  pro- 

ducuntur  autem  ab  objecto  usque  ad  orga- 

num,  continue  si  mediura  est  ejusdera  ra- 

tionis,  vel  contigue  si  alLerius ,  et  tunc 

per  accidens  species  non  est  una.  Ratio  est,  ^^^  ^^j^^^ 

quia    objectura   continet  eas    intra  suam  ^pcdes  di- 

cunlur 

sphtL'rara,  etquia  species  non  repraescntat,   muUipH- 
nisi  id  a  quo  fit.  Alii  dicunt  unam  speciem  ^"'^' 
efficere  aliam,  et  sic  usque  ad  organum. 

Adverte  secundo,   quod  species  visibilis 
aliquando  effunditur  oblique  vel   reflexe 


744 


DISPUT.  II.  SECT.  XIV. 


5. 


maitajux-  Vitellium  lib.   5 


Unde    res  ad  potentiam,Tion  secundum  axem  rectum. 

duplices  ?  et  tunc  accidit  error  circa  situm  objecti  ; 
et  hinc  est,  quod  quando  comprimendo 
oculum,  ipsum  elevamus.  apparet  res  ex- 
tra  locum  suum,  quia  axis  illius  oculi  non 
est  rectus,  et  quia  axis  alterius  oculi  rec- 
tus  est,  res  apparet  in  suo  loco,  et  sic  du- 
pla  ;  eadem  ratione,  quia  pars  baculi  in 
aqua  prius  spargit  species  per  aquam,  et 
inde  veniunt  ad  oculum,  a  perpendiculari 
fractse,  apparet  baculus  fractus,  quia  per 
aliam  llneam  venit  species  partis  ira- 
mersa?,  et  per  aliam  partis  non  immers;p. 
Simililer,  quia  linea  nun  servatur  recta 
in  reflexione  a  speculo,    res   videtur   non 

Quare  res  ^^^  ^s'»    ^ed    ubi    incipit   reflecti  species 

videtur  in  gj^g^    ^q^    videtur  autem    in    superficie, 

Sf)GC\XtO  f 

non  ubi    sed  iu  profundo,  quia  non  tantum  rem,sed 
quare  in  etiam  distanti.im  aliquo   modo    repraesen- 

speculTm-  ^^^  ♦   ^"^^    ^^"^    plures    retro  existentes 

detur?       repr£esentantur  in  speculo,  profundius  ap- 

parent,  qui  remotiores  sunt .  vide  de  hoc 

Perspect.     Hinc    etiam 

inveViaVi-  ^^^^^^^^^^  dum  juxta  flumen  incedunt,  ap- 

deniuri      parent  qua^i  dorso  inverso,   quia  ab  aqua 

species  reflectitur,  sicut  a  specuk),   et  ap- 

parent  repraesentata  per  tales  speciesesse, 

ubi  reflexio  incipit.  Turres  subaqua  appa 

rent  inversae,  quia  species  cceli  ibi   reflec- 

titur,  et  reprsesental  distantiam,  quse  mi- 

norestintersummitatem  turrium  etipsum, 

quam  inler  ipsum  et  earum  fundamenta, 

quod  fieri  nequit,  nisi  turres  inversjE  ap- 

p.ireant  ;   et  forte    h.Tc   est    verior  ratio, 

quare  animalia    sub  aqua  inversa  viden- 

tur,  et  homo  juxta  ripam   incedens  verso 

capite  apparet.  Exquibuspatetnihil  valere 

Cur  homo  argumentum  Galeni  apud    Nyssenum   de 

pam  in-   '^^^^^'^us  An.  cap.  2.  silicet  oculosnon  posse 

cedens  in-  recipere   species  coeli    et   magnarum  re- 

versn     ca- 

piie  uppa-  rum,   quia    sunt   nimis    parvi  ;  ostensum 
enim   est,  sufficere  conum  pyramidis  re- 
cipi  in  oculum,  ut  totum  objectum  videat. 
6  Objicies,  si  species  sunt  divisibiles  ;  ergo 

occupant  locum,  et  sic  plures  non  pos- 
sunt  esse  simul  in  parva  pupilla,  ct  per 
consequens,  tanta  multitudo  rerum  non 
videlur  per  species.  Respondetur,  non   se 


excludunt,  quia  non  sunt  quantse  per  se, 
sed  compatiuntur  in  eodem,  sicut  albedo 
et  dulcedo.  Contra  ;  ergo  per  eas  non  re- 
prsesenlantur  objecti  nisi  ;n  eodem  situ, 
quia  ill'e  sunt  in  eodem.  Negatar  conse- 
quentia,  quia  servant  varias  oppo-iitiones, 
secundum  lineas  rectas  ad  diversa  objec- 
ta,  ad  eum  modum  quo  linese  a  centro 
ad  circumferentiam  ducuntur,  et  sic  re- 
praesentant  res  in  diversis  sitibus. 

Objicitur  secundo,  si  sunt  divisibiles  ; 
ergo  materiales  ;  ergo  educuntur  de  po- 
tentia  materise.  ergo  nonfiunl  in  instanti ; 
consequens  est  falsum,  quia  oculusinins- 
tani  videt  Respondetur,  educi  de  poten- 
tia  materiae,  quia  non  creantur,  cum  quo 
stat,  quod  visibiles  cum  contrarium  non 
habeant  nec  dependeant,  ab  aliquo  suc- 
cessive  in  ins'.anti  emittantur  ;  audibiles 
autem  el  olfactibiles,  quia  cum  motu 
fiunt,  in  tempore  diffundunlur,  ut  expli- 
calum  est  sect.  10.  coiicl.  4.  et  sect.  II. 
concl.  2. 

Petes  tertio,  an  species  rei  vel  res  ipsa 
videtur  in  speculo  ?  Quidam  dicuntutrum- 
que  simul  videri,D.  Tliom.  de  V^rit.  quaest. 
8.  art.  5  eMS  eM.  part.  quaest.  58  art.  3. 
Averr.  lib.  de  Se  su,  cap.  d.Capr.  l.  dist. 
35.  quaest.  2.  art  1.  in  sol.  arg.  contr.  2. 
conclus. 

Verior  sententia  est,  lantum  videri  rem 
ipsam  in  tali  reflexione.  Ita  Scol.  2.  dist. 
13.  §  dico  tunc,  num.  4.  ubi  ait,  quod  in 
tali  reflexione,  videtur  res  ipsa,  et  non  ali- 
qiia  species  rei  visae,  et  quodl.  14.  fln.  Ri- 
chird.  4.  dist.  11.  quxst.  1.  Palatius.  2. 
dist.  S.disp.  5.  Vitellius/i6.  5.  et  alii  apud 
Conimbr.  2.  de  A7iim.  cap.  7.  quaest.  8.  qui 
tamen  Scotum  contra  expressa  ejus  verba 
citata,  citant  pro  altera  parte,  qui  etiam 
idem  exprese  tenet  4.d.  dist.  10.  quaest.  9. 
fine»  Probatur  primo,  quia  si  speciesvide- 
retur,  non  appareret  major  speculo,  contra 
experientiam.  Secundo,  species  tantum  est 
in  superficie  speculi  ex  chalybe,  quia  non 
penetrat  opacum,  et  lamen  quod  videtur, 
apparet  in  ejus  profandv«.Tertio,  si  videre- 
tur  species,   hoc  deberet  esse  per   aliam 


Plures 
spec  es  in 
eoilem  suh- 
jecto. 


Quare  sne- 
cies  viubi- 
les  in  iiis- 
tantie/Jun- 
duiitur, 
al'(e  non 
iia  ? 


Res  ipsai 

videtur  i\ 
speculo,  \ 


DE  POTENTIIS  CORPOREIS  AN1M.E 


715 


non  ejus 
species. 


8 
Quare  res 
multiplica- 
ta  videlur 
in  qutbus- 
dam  spe- 
culis  ? 


Ob  Iwsam 
phania- 
siam  qui- 
dam  pu- 
tani,  c/uod 
imaginan- 
lur  exte- 
rius  vide- 
ri. 


An   visio 
coriiorea 
iari  possit 
fprcesen- 
ans    indi- 
nsibile. 


speciem  ab  ipsa  distinctani  specie,  ut  Jn 
aliis  contingit,  et  hinc  visio  esset  recta, 
non  reflexa.  llanc  et  alias  rationes  addu- 
cunt  Conimbricenses,  quibus  ultra  conclu- 
sionem  probant  impossibile  esse  speciem 
videri,  cujus  oppositum  ostendi  ex  Doc- 
lore  sect.  11.  'lub.  1. 

Objicies  primo,  quia  si  res  videretur, 
appareret  in  suo  silu.  Respondetur,  ratio 
hujus  jam  data  est,  de  quo  videri  potcst 
Vilelliu&  cilatus.  Secundo,inspeculofracto 
res  videlur  gemina,  et  in  speculis  quibui- 
dam  una  res  nimis  mulliplicata  videlur. 
Respondetur,  hoc  oriri  ex  ip>o  situvelva- 
ria  composilione  speculi,  de  quo  Perspec- 
tivi.  Tertio,  ex  3.  Meteor.  cap.  4.  quidam 
Antipheron  imaginem  suam  ab  aere  reper- 
cussam  videre  solebat.  Respondetur,  non 
ait  Aristoleles  quod  sui  imaginem  viderit, 
sed  suam  formani  ;  verum  forte  non  in 
sua,  sed  in  aliorum  sententia,  tenenlium 
vjsionem  per  exlramissionem  fieri,  locu- 
tus  est ;  forte  etiam  Isesa  imaginatione,  id 
quod  interius  concipiebat,  exterius  videri 
putiibat  Antipheron,  ut  mullis  contingit, 
may.ime  febricitantibus,  de  quo  Galen.  ^i6. 
3.  de  Loc.  affecl.  cap.  3.  Aliam  solutionem 
posui  tn  Comment.  ad  quwst.  17.  ?mm.  23. 
Alia  huc  spectantia  omitto  ;  tot  enim  sunt 
de  visibili  abstrusoe  difticultates,  ut  vita 
hominis  ad  hoec  solaexacte  indaganda,non 
sufficeret. 

Petes  qu?rto,  an  sit  possibilis  species  re- 
prse.^entans  indivisibile  ?  Repondetur  cum 
Scoto  4.  dist.  10.  quxst.  9.  |  ad  qusestio- 
nem,  sensationem  corporis  indivisibiliter 
existentis  (ut  corpus  Christi  in  Eucharistia) 
cum  sit  quid  absolutum,  de  potentia  Dei 
posse  poni  in  oculo,  non  reprsesentaret 
tamen  corpus,  ul  sic  existens,  quia  taliter 
existens,  non  est  aptum  eam  causare  vel 
terminare  ;  sed  an  tendere  possot  polentia 
tali  specie  affecta  in  objectum  secundum 
se  excluso  modo  existendi,  Doctor  non  re- 
solvit.  et  difficile  valde  est,  maxime  po- 
nendo  corpus  nusquam  alibi  esse,  ut  ibi 
admittit  Doctor. 

Pro   parte   negativa  est,    quia   sensatio 


extensa  et  divisibilis  non  polest  reprse- 
sentare  corpusinextensum  aut  indivisibile, 
etiam  secundum  substantiam,  proescin- 
dendo  a  modo,  quia  reproesentans  debet 
proportionari  repraesenlato.  Confirmatur, 
quia  visio  fit  per  similitudinem  pyramida- 
lem,  cujus  basis  est  in  objecto,  et  conus 
in  centro  oculi,  sed  in  casu,  basis  non 
posset  esse  extensa,  alioquin  videretur  ob- 
jectum  ut  extensum,  quod  repugnat,  ciim 
sit  intensum  ;  si  autem  basis  esset  indivi- 
sibilis,  videretur  tantum  unum  indivisibile 
in  objecto,  neque  ab^raliere  potest  basis 
ab  altero  horum  modurum. 

Pro  affirmativa  parte  est,  quod  illa  sen-  lo. 
satio  esset  operatio  vitalis  ;  ergo  termina- 
retur  vitaliter  ad  aliquid.  Iteru,  quod  ejus 
effectus  formalis  est  facere  videntem,s)cut 
albedinis,  facere  album  ;  sicut  enim  intel- 
ligere  non  est  agere,  sed  habere  in  se  qua- 
litatem,  quae  est  intellectio,  ut  docet  Doctor 
1.  (/.  3.  q.  6.  num.  31.  et  4.  d.  12.  q.  3.  ad 
5.  itade  visione  tenendum  est. 

Propter  hsec  et  alia,  res  haec  mihi  est 
explicatu  (^ifficillima  ;  occurrunt  tamen 
duo,  vel  tres  luodi  dicendi.  Primus,  qaod 
per  illum  actum  vitalem  vere  tendit  po- 
tentia  in  corpus,  propter  raliones  partis  af- 
firmativse,  non  tamen  in  corpus,  ut  hic, 
quia  hoc  repugnat,  ut  tenet  Doctor  ;  sed  in 
corpus,  abstrahendo  a  praesentia,  quia  di- 
cit  Doctor,  quod  visio  produci  potest  a  Deo, 
etiamsi  corpus  nusquam  esset,  nisi  in  Eu- 
charistia.  Ex  quo  sequitur,  cum  secundum  ^n  dabiiis 
eum,  non  posset  videri  ut  hic,   neque  ut    ««"*'^'*<' 

....  .  ,,  ,  .  exierna 

alibi,   quia  nalhbi  esset  nisi  hic  quod  abs-  abstracia? 

tractive  videretur,  et  perconsequens,admit- 

tenda  esset  de  potentia  Dei  sensatio  exter- 

na  abslractiva  vel  sine  praesentia  objecti, 

quod  tenet  Molina  \.  p.  q.  55.  art.  2.  d.    2. 

n.  5.  Buridan.  2.  de  Anim.  q.    21.    Rubius 

q.  13.  et  Scot.  4.  d.  10.   q.  5.   admiltit  de 

facto  in  sensu,  Christi  in   Eucharistia  esse 

sensalionem  objectorum,  qaoe  videt  in  cae- 

lo,  et  sic  sine  priEsentia  olDJecti  datur  sen- 

satio,  saltem  per  concomitantiam. 

Secundus  modus,  si  dicamus  a  Deo  pro-       n. 
duci  posse    qualitatem    illam  absolutam,  pofsii  ^ac- 


716 


DISPUT.  11.  SECT.  XV. 


tus  viialis,  nihil  lamen  per  eam  aclu  repraeseriLari, 
li  tendeii-  quia  lioc  e4  rci^peclus  ab  ea  separabilis  et 
^^"^'ecium'  impedibilis,  quando  objectum  non  est  in 
ejus  i  debita  dispositione,  Pro  quo  facit,  quod 
iste  respectus  distinguitur  realiter  a  visio- 
ne,  ex  Docl.  2.  c/.  1.  q.  4.  num.  5.  §  contra 
islam,  etquod  prius  potest  esse  sine  posle- 
riori,  si  non  esL  ei  idem  realiter,  ut  habet 
\.  d.  \.  q.  A.  nian.  14.  et  2.  d.\.  q.  4.  nicm. 
21.  et  d.  12.  q.  2.  n.  3.  Secundum  lioc  ne- 
gandum  esset  effecLum  formalem  prima- 
rium  visionis  secundum  esse  absolutum, 
esse  facere  videntem  ;  sed  hunc  esse  secun- 
darium,  et  alium  dari  primarium,  cujus 
nomen  non  novimus,  sicut  nec  novimus  no- 
men  effectus  speciei  intentionalis  in  medio, 
ut  docet  Doctor  2.  d.  13.  mon.  8.  quia  im- 
positum  non  est. 

TerLius,  quod  potenLia  per  talem  visio 
nem  tenderet  in  colores,  non  videndo  mo- 
lem  vel  existendi  modum ;  quia  hoc  est 
sensibile  commune,  el  color  sensibile  pro- 
prium,  et  poLenLise  Dei  denegandum  non 
videtur,  quod  possit  facere  uL  videatur 
sensibile  proprium  sine  communi  ;  quo 
casu  esset  proportio  inler  enLiLatem  speciei 
reproesenLantis  et  repra^sentatum,  licetma- 
neret  disproportio  in  modo  extensionis 
speciei,  per  quem  nihil  repreesentaret. 
12.  Ad  id  de  pyramide,  Lunc  non  esset,  quia 

hsec  requiritur  ad  eliciendam  visionem, 
et  in  casu  nostro  Deus  per  se  eam  eliceret. 
Verum  hoc  non  videtur  conforme  Doctori 
d.  qiuvst.  9.  qui  negat  per  uUam  polentiam 
corpus  ut  hic,  posse  causare  vel  terminare 
primo  visionem,  quia  careL  debiLa  disposi- 
tione ;  ergo  etiam  per  nullam  potentiam 
sensatio  extensa  illudrepruesentabit  uthic, 
quia  non  magis  requiritur  extensio  in  cor- 
pore  ut  causet  vel  terminet,  quam  in 
sensatione  concursus  extensionis,  uL  re- 
praesenLet  ;  lamen  tenendo  hunc  modum, 
explicabis  DocLorem,  quod  inLelligit  per 
causare  vel  terminare  ut  hic,  ipsum  exis- 
tendi  modum,  qui  est  indivisibilis,  ope- 
rari  et  percipi,  quud  repugnat,  non  ta- 
men  negat  colores,  qui  subsunL  illi  modo, 
lerminare  posse.  Si  nullus  horum  modo- 


rum  arrideL,  quaere  alium.  Hic  modus  vi- 
deLur  ad  mentem  Ductorum  pro  primo 
modo  citatorum,  et  secundum  Suar.  3.  de 
Aa.  art.  12.  ubi  tenet  virLuLe  divina  posse 
sensumexternum  elicere  sensationem  sine 
pmesentia  objecti  ;  ergo  a  fortiori,  sine 
prsesentia  modiobjecti,  ipso  objecto  prae- 
sente. 

SECTIO    XV 

De  potentia  nutritiva,   vegetaliva,  gene- 
rativa. 

De  his  Arist.  et  ejus  inlerpreles  2.  rfe 
An.  c.  4.  Nota  animae  vegeLantis  tres  esse 
funcliones,  scilicet  nutriLionem,  augmen- 
tationem  et  generationem.  Prima  spectat 
ad  conser/ationem  individui,  ut  restaure- 
tur,  quanlum  per  actionem  caloris  natura- 
lis  deperditur  ;  alLera  ad  ejus  perfectio- 
nem,  ut  debitam  m.olem  acquirat  composi- 
tum.  Tertia  ad  conservationem  speciei. 

Dico  primo,  isLse  tres  potentise,  si  consi- 
derentur,  ut  virtutes  sunt  el  facuUales 
animse,  nec  inLer  se  nec  ab  anima  distin- 
guunlur  realiter.  llsec  satis  const-int  ex 
dictis  supra  de  distinctione  potentiarum 
disp.  1.  sect.  peauU.  et  ex  concl.  seq.  proba- 
tur  ;  sed  utrum  habito  respectu  ad  organa 
realiter  distinguuntur,  ut  visus,  auditus, 
etc. 

Dicosecundo,  neque  hoc  sensu  distin- 
guuntur  inLer  se  realiler,  est  contra  CajeL. 
2.  de  An.  text.  5.  Jandun.  q.  13  Javell.  q. 
18.  eL,  ut  videtur,  contra  D.  Tlmm.  1.  p.q. 
78.  art.  2.  et  q.  79.  artic.  7.  eam  tenent 
Durand.  1.  dist.  3.  qusest.  2.  Volesius.fap. 
2.  conirov.  cap.  20.  Conimbr.  2.  de  Anim. 
cap.  4.  q.  unic  Tolet.  q.  10.  tamen  non 
loquitur  de  generativa.  Est  Arist.  text.  42. 
ubi  ait,  quod  eadem  est  vis  nutriendi  et 
generandi,  et  2.  de  Gen.  anim.  cap.  4.idem 
ait  de  generativa  et  augmenlativa.  Pro- 
batur  ratione,  quia  vis  generans  sufticit 
ad  nutriendum,  quia  hcc  est  parlialiter 
generare  seu  aggenerare,  et  ipsa  aggenera- 
lione  fit  augmentatio,  si  nutribile,  non  de- 
clinata  statu  sibi  dcbilo.  Sic  eadem  virtu- 


1. 

Tres  func- 
tiones  ani- 
m(B  vege- 
tativoe. 


Poteniias 
illns    tres 

wm  distin- 
gui   re  ab 

atiima. 


i 


Generati' 
va,  nutri- 
liva,  e(  vf 

geiativa, 
eadem   po- 
tenlia  rea- 
liter. 


DE  POTENTIIS  CORPOREIS  ANIM^ 


717 


te,  qua  ignis  generalur,  augelur  el  nu- 
triretur  si  vivens  esset.  Sed  cum  entia  non 
sint  mulliplicanda  sine  necessitate,  suffi- 
cienter  probatur,hsec  respondendo  adargu- 
mentacontraria. 
'^-  Objicies,   cum    pervenilur  ad   statum, 

manetnulritiva  perdita  augmenlaliva ;  er- 
go  difTerunt.  Respondetui-,  manet  auctiva 
tunc,  sed  debilior,  quia  non  tantum  appo- 
nilquantum  prius  ;  sic  manet  eadem  vi- 
siva  in  puero  et  sene,  sed  non  seque  per- 
fecta. 

Aiimen-     Objicitur  secundo,  objectum  seu  male- 
um  euob-  Yia   circa  quam  nutritivse   est  substantia 

ectum  nu- 

riiioce  ct  alimenti,  auctivae,  quantitas  ;  ergo.  Res- 
mgriienta-  pondetur,  eadem  polentia  esl  nutritiva,  uL 
converlit  subslanliam  alimenti  in  alitum, 
et  augmentativa  dicitur,  quatenus  per 
partem  appositum  alilum  augetur  ;  ali- 
mentum  ergo  est  objectum  utriusque, 
sed  sub  diversa  ratione. 

'Hadem  est  Objicitur  tertio,  reperitur  nutritiva  et 
iva  et  rc-  auctiva  sine  generaliva.  Respondetur  id 
«nizvaa/i- negando,  sed  eadem  potentia  manet,  etsi 
in  pueris  et  senibus,  et  quibusdam  ani- 
malium  speciebus  non  habeat  aclum,  de- 
fectu  dispositionis  debitoe.  Sic  eadem  est 
vis  attractiva  el  relentiva  alimenli,  et  ta- 
men  aliquando  attrahit  et  non  potest  reti- 
nere. 

3_  Objicitur    quarto,    generativa  efformat 

In  «"''•2- membra,  quod  nequeunt  illye  alise    pulen- 

ira    e//o/-.  tise  ;  non  enim  puLesl  nuLriiiva   brachium 

mat    ali-      ,      .  .     •     i- 

wiandot    abscissum  ex  sua  maleria  lormare ;  ergo. 

Respondetur,    palet   ramos   abscissos   per 

nulrilivam  efformari,    et   in   parvulis  ali- 

qua  membra  regenerari  solent  ;  sed  solida 

membra  raro   sic   regenerantur,  quia  se- 

men  est  ad  hoc  aptius   quara  alimentum, 

de  quo  Galen.  lib.  de  sem.  cap.  17. 

Vuare  di-^     ObjiciLur  quinlo,  generativa  est  in  parle 

ciiitr  ge-   determinata,reliqu3e  per  totum  corpussunt 

neratica  ,,  ,    . 

mznpar- sparsir  ;    ergo.   Respondetur,  ideo  dicilur 

fafa'/'^""'  ^^^^  "^  determinata  parte,  quia  ibi  tantum 
habet  maleriam  aptam  seu  concausam, 
nempe  semen  ,  qaod  est  dicere,  non  posse 
habere  aclura  nisi  ibi,   sed   etiam  quando 


nec  il)i  actuni  habere  potest,  adhuc  raanet 
potentia. 

Objicitur  sexto,  calor  facit  nutritionem 
et  auctionem,  de  Sens.  el  Sensib.  cap.  4.  et 
generatiofita  substanLia.  Respondetur,  2. 
de  Gen.  an.  4.  dicit  ArisL.  vegeLaLivam 
efficere  nuLritionem,  utendo  calore  ut  ins- 
LrumenLo. 

Dico  tertio,  poLenLia  vegetativa,  nutri- 
tiva  et  augmeuLativa,  sparsa  est  per  sin- 
gulas  corpuris  parLes,  habeLque  varias  vir- 
tuLes  in  eis,  quia  in  osse  cunverlit  alimen- 
tuin  in  os,  in  carne  in  carnem  ;  et  isLae 
virlules  sunt  incomplete  specie  distincLse, 
sicuL  et  partes,  quibus  insunt ;  faciunt  ta- 
men  unara  polentiam  etiam  numero  lola- 
lem,  sicut  et  ill;B  partes  unum  totum.  Si 
tamen  consideretur  in  eis  modus  agendi 
sunt  ejusdem  speciei,  ad  eura  modum  quo 
Scotus  dicit  2.  (^.  1.  </.  5.  intellectum  ho- 
minis  et  Angeli  esse  ejusdem  speciei  Pri- 
raa  pars  patet,  quia  ex  ArisL.  de  Invcnf.  c. 
2.  omnes  parLes  habent  nativura  calorem, 
quo  cibum  conficiunt,  et  idem  6.  Hisl.  8. 
RaLio  est,  quia  nulritio  est  actio  viLalis  ab 
inLrinseco,  el  aniraaest  in  singulis  parlibus 
cum  temperamento  et  poLentia  attrahendi, 
retinendi  et  expellendi,  reliquse  particulae 
sunt  clarae. 

De  generativa,Hippoc.  lib  de  Grniiura, 
Albert.  2.  de  An.  cap.  7.  iract.  ?.  dicunt 
semen  decidi  ab  oinnibus  membris,  et  sic 
in  omnibus  erit  potentia  generativa  seu 
formaLiva  seminis.  Sed  hoc  rejicit  Arist.  1. 
deGen.  anim.  17.  D.  Thom.l.p.g.  119.  ari. 
2.  Quidam  subjectum  gentraLivae  ponunt 
esse  cor,  alii  hepar,  alii  arteriam  renum, 
alii  inferiores  partes  ;  ego  relinquo  hoc 
Medicis.  Vide  Vales.  2.  controv.  c.  5.  Qui 
asserunt  esse  in  ipso  seanne,  omnino  fal- 
luntur,  quia  non  est  unum,  ex  Arist.  2. 
de  Gen.  anim.  cap.  3.  et  docel  cum  com- 
rauni  Scotus  2.  d.  35.  et  4.  d.  44.  q.  1, 
AssercnLes  etiam  decidi  ab  oranibus  par- 
tibus,  nuUo,  ut  videLur,  fundamento  ni- 
tuntur.  Nec  obstat,  quod  seniinis  nimia 
effusione  omnia  membra  debilitentur, 
quia  causa  est,  quod   evacualo  ejus    sub- 


4 

Vegetati- 
va,  niitri- 
tiva  el  ac- 
liva  spar- 
s e  sunt 
per  omnes 
partes. 


Ubi  resi- 
det  semen  ? 


Quare  ni- 

>nia   semi- 

nis  effusio- 

nc  Oinnia 

membra 

debilitan- 

lur  f 


718 


DISPUT.  II.  SECT.  XV. 


6. 


vamrequ 
sita 


jecto,  pars  seminis  effeolrix  atlrahit  san- 
guinem  a  partibus  vicini><,  el  illse  ex  aliis, 
Contra,  quia  semen  est  excrementum 
vel  superfluum  alimenti,  1.  de  Gn.  anim. 
cap.  18.  ergo  non  fit  ex  nimia  atlractione 
sanguinis  alimentalis.  Respondetur,  verum 
est  per  se,  si  nimia  tamen  sit  ejus  effusio, 
causa  ejus,  quse  quantum  potest,  quaerit 
quae  sua  sunt,  eripit  aliquid  vicinis  par- 
tibus,  et  hinc  cx  nimia  seminis  effusione 
videmus  eliam  bruta  viribus  destitui. 
Peles  quae  vivenlia  polentia  generativa 
potentiom  carent  ?  Respondetur,  Arist.  Iiic  cap.  4, 
generaii'  trla  petit  ad  hanc  potentiam.  Primum, 
setatem  perfeclam.  Secundum,non  esse  or- 
batum  nec  impeditnm,  ul  sunt  exsecLi, 
frigidi,  de  quo  8.  Hist.  1-2.  et  hujusmodi 
sunt  species  animalium,  de  quibus  3.  de 
Gen.  anim.  c.  9.  Terlium,  quod  vivens  ex 
semine  productum  fuf^rif.  Unde  vult  ex 
putrefactione  genita,  non  esse  generativa  ; 
sed  forteexcludit  tan  um  illa.quse  ex  putre- 
factione  fiunl  et  sexuum  differentiam  non 
habent.  Hsec  enim  non  generant  sibi  simi- 
le,  ut  de  anguiilis  ipse  dicit  6.  Hist.  cap. 
15.  etsi  quandoqae  generenl  dissimile,  ut 
de  bombyce  dicitur,  et  de  iis,  quae  ova  pa- 
riunl  absque  coilu  maris.  Ista  se    explicat 

1.  de  Gen.  anim.  cap.  1.  lib.b.  cap.    1.    8. 
et  sect.  10.  Problem.  q.  14, 

Adverte  generantiam,  alia  essc  vivipara, 

quEe  pariunt  foetum  vivum  ;   alia  ovipara, 

alia  vermipara,    quse  vermem, 

liud  ver-   mtormem,   mvolulum  papilione,  cum   fo- 

miparum.  ramine  quo  attrahit  alimontum,   dequol. 

Hist.  5.   sic  formicse,  apes,  vespse,  de  quo 

5.  Hist.  "22. 

7  Petes   secundo,  a    quo  efficiuntur   ani- 

malia  ex  putrefactione.  Respondetur,  non 

a  Sole,  ut  mulli   dicunt,    sed    a   superiori 

causa  ;  quod  etiam  locum  habet   in   geni- 

lis  ex  semine,  de  quo  dixi  ex  Doct.  disp.  1 

sect  15.  quia  anima  tit  a  solo  Deo,  ex  Scot. 

2.  d.  18.  n.  10. 

Genita  ex     Petcs  tertio,    an    genita  ex    semine    et 
'puirefac-  puLrefactionc,  sunt  ejusdem  speciei,  lla  ex 

itonean    j>^YisL7.Mel.cap.  7.  Scot,  1.  d.2.  d.  7,  ad.\. 
eju-dem  ^ 

27.    alioquin    creatum   et   generatum 


Generans, 
aliud  vi- 
viparum. 

oliud  ovi-  q^ge  ova 


n. 


differrent  specie,  et  calor  Solis  et  ignis. 
Item,  mus  ex  putrefactione  genitus,  gene- 
rat  ex  semine  murem  sibi  similem  specie, 

Petes  quarto,  quomodo  generare  sibi 
simile,  esl  opus  naturalissimum  natur;B, 
ut  dicit  Arist.  hic  cap.  4.  Quidam  ideo 
dictum  putant  primo,  quia  habet  finem 
perfectiorem  aliis  vegetalivse  functionibus, 
nempe  perpetuitalem,  quia  est  ad  conser- 
vationem  speciei,  Secundo  quia  est  tan- 
tum  in  perfeclis  plantis  et  animalibus. 
Tertio,  quia  includit  secum  nutritionem 
et  auctionem,  non  e  contra, 

Forle  verius  est,  ideo  dici  naturalissi- 
mum,  quia  convenit  omni  enti  naturali, 
tam  viventi  quam  non  viventi,  quia  natu- 
raliter  quodiibet  determinatur  ad  sui  con- 
servationem,  ex  2.  de  Gen,  lext.  56,  et  sicut 
non  polest  haberi  perpeluitas  sine  genera- 
tione,  sic  nec  sine  nutritione,  et  res  magis 
naturaliter,  quantum  est  ex  parte  sui,  in- 
clinatur  ad  sui  quam  ad  boni  communis 
coinmodum  ;  et  ideo  aqua  appetitu  pro- 
prio  n  )n  ascendit  sursum  ad  impedien- 
dmn  vacuum,  ut  bene  docet  Doct.  3.  d.  27. 
q.  1,  nuni.  12.  §  Islae  rationes  Respon- 
detur,  non  esse  essentialiter,  quia  sunt 
ejusdem  rationis,  sicut  generatio  ignis  et 
ejus  auclio,  Prteterea,  communiter  in  gene- 
ralione  vivens  concurrit  disposilivae  tan- 
tum,  cL  in  nutritione  inlroduciL  partem 
novae  formse  in  materiara  alimenti,  ut  op- 
time  osLendit  Doctor  contra  Henr,  4.  d.  44. 
quxst.  1,  n.  7,  %  Quantum  ergo  ;  videsupra 
disp.  I,  sect.  ubi  ostensum  est  animas,  ex- 
cepta  ralionali,  esse  divisibiles. 

Ad  tertium,  nutritio  est  aggeneratio  vel 
ingeneratio,ut  docet  Scotus  citatus  etidem 
esl  de  augmentatione,  et  ut  distinguuntur 
a  generatione,  et  eidem  adveniunt  ut  sub- 
stantialiter  perficiant  et  conservent  geni- 
tum,  in  quo  potius  perfectiores  videnlur 
quam  generatio. 

Adverte  pro  generatione  viventis  intel- 
ligenda,  in  quatuor  eam  differre  a  gene- 
ratione  non  viventis.  Primum  est,  quod 
vivens  secundum  partem  generat.  Secun- 
dum,  quod  ex  se  maleriam  sumit.Tertium, 


Generatio 

quare  dici- 

lur  opus 

naturaliS' 

simum  ? 


I 


Aqua  ap' 
petitu  pro' 
prio  non 
ascendit 
ad  impe' 
dicndum 
vacuu7n. 


9. 


Generat 

vivenlis 
quniuor 
diffrt  a 

non  viven^ 

lis. 


DE  POTENTIIS  CORPOREIS  ANIM^E 


719 


/aria  ge- 
nera  ac- 
tionnm 
coiicur- 
runt  ad 
everalio- 
em. 


X  nutri- 
one  novcB 
a.ries  for- 
[ce  indu- 
untur  in 
iate7'iain. 


It. 
zlor   na- 
iralis    in 
yrde  resi- 

3t. 


onversio- 
r«  cibi. 


quod  etiam  materiam  augmenli  ex  se  mi- 
nistrat,  etsi  non  semper,  ut  pateL  in  foelu 
et  fructu.  Quartum.  quod  non  statim  gene- 
rat,  sed  primo  semen  disponit,  ex  quo  pos- 
tea  sibi  simile  gignil  ,  et  nullum  horum 
convenit  non  viventi  generanli. 

Petes  quinlo,  quomodo  fiat  nutritio  ?  Pro 
quo,  nota  varia  genera  actionum  ad  lianc 
concurrerp,primum  eslremoiarum,  attrac- 
tionis,  retentionis,  expulsionis.  Secundum, 
alterationum  disponenlium  maleriam  ad 
formam  aliti.  Terlium,  ipsius  conversionis 
subslanlialis,  qua  forma  aliti  inlrod^ucilur 
in  materiam  cibi.  Primse  actiones  fiunt  a 
loco  motiva,  de  qua  dixi  supra  secl.  G.  et 
concurrunt  qualilates  quaedam,  ut  in  ma- 
gnele  respectu  ferri.  Secundse,  a  lempera- 
mento  primarum  qualilalum,  quia  tempe- 
ramentum  conservans  formam  in  sua  ma- 
leria,  disponit  aliam  ad  ejus  receplionem, 
ut  patel  in  non  viventibus  ;  ulama  actio 
fit  a  forma  substantiali  alili,  quia  accidens 
non  potesl  producere  substantiam.  Sed  a 
qua  forma,  an  ab  anima,  vel  ab  alia  ?  Res- 
pondelur,  forma  carnis  inducit  par.em  no- 
vam  forma3  in  maleriam  cibi  (et  sic  de 
aliis  parlibusj  et  anima  parteai  novam 
animae  ineamdem,  si  sit  divisibilis  ;  ratio- 
nalis  vero,  quia  indivisibilis  est,  se  exten- 
dit  ad  novam  partem.  Supponoex  disp.  1. 
secl.  8.  quod  animse,  prater  radonalem, 
sunt  divisibiles.  Ratio  esl,  quia  forma  car- 
nis  et  membrorum,  ac  anima  corporea 
aeque  generant  sibi  similia  ac  alia  agentia; 
et  quod  datur  inferioribus,  non  est  negan- 
dum  perfecLiorii)us. 

Nola  secundo,  quod  calor  naturalis  fo- 
vetur  in  omnibus  membris  per  influentiam 
a  corde  ;  et  ideo  in  corde  residel  calor  vi- 
talis,  quia  inde  veniunt  spiriLus  vitales  ad 
mcmbra. 

NoLa  tertio,  quod  cibus  in  ventriculo 
transit  in  chylum,  inde  per  venas  mese- 
raicas  trajicitur  ad  hepar,  ubi  in  sangui- 
nem  convertitur,  et  ad  omnia  membra  per 
varias  venas  iiistar  aquaeductus,  distri- 
buitur.  iLa  Gaien.lij.  G.  de  Placilis.  PlaLo 
dial.  de  nal.  Arist.  tamen  2.  de  Gen.  n.   4. 


nuLriendi  poLenliam  ponitin  corde  ;  magis 
tamen  Haleno  in  re  medica  adhaerendum, 
vide  Albert.  2.  de  Anim.  tract.  t. 

Dico  quinto,  factis  sequeslrationibus  ct 
depurationibus  cibi,  ut  jam  sit  sub  forma, 
proxima  formsenulriendi  (sive  hoc  sit  an- 
toquam  localiLer  mittatur  ad  partes,  sive 
non,  )  quando  deferLur  per  venas  prsefatas, 
vel  aliquid  eis  correspondens,  ut  in  planLis, 
ad  parles  nulriendas,  eL  recipitur  in  poris 
earum,  relictis  i|uasi  vacuis,  vel  humore 
repleLis  ex  fluxu  aliarum  partium,  quae 
ibi  fuerunt,  amissa  propria  forma,  accipit 
formam  parLis  sibi  conLiguse,  eL  sic  con- 
verLiLur  in  nutriendura  ;  et  sicut  ante  con- 
versionem  juxtaponebatur  contigue  par- 
tibus  ejus,  ita  post  eam,  eisdem  juxtapo- 
nitur  continuae,  iLa  Scotus  rem  hanc  de- 
clarai  4.  d.  44.  q.  7.  §  .\d  3.  dico,  n.  13. 
ubi  docet  non  omnes  parles  quanLumvis 
minimas  nutriri  et  augeri,  alioquin  auc- 
tum  semper  augeretur  in  notabili  quan- 
titate.  Pro  cujusintelleclioneexpIicaLetiam 
ad  longum  id  qujd  habeL  Arisl.  1.  de  Gen. 
cap.  5.  quumodo  in  nuLritione,  parssecun- 
dum  speciem  vel  formam  maiiet,  et  pars 
secundum  materiam  non  manet,  de  quo 
vide  disp.  1.  sect.  8.  con  l.  2.  ad  2. 

Quaenam  partes  proprie  nuLiiantur,  col- 
lig.  potest  ex  modo  augmenti  earum  ;  si 
enim  secundum  omiies  parLe-;  augeantur, 
servando  eamdem  figuram.  nutriuntur,  et 
non  aliter.  Et  hinc  coIIigiLur  in  plantis, 
radices,  folia,  fructus,  truncum,  ramos  nu- 
triri  ;  et  quia  secuiidum  oinnes  parles  au- 
gescunt,  licet  post  adepLum  statam  magni- 
tudinis  tantum  crescunL  secundum  parlem 
superiorem,  quia  ex  hac  tantum  parle  col- 
liduntur,  sicut  et  dentes,  qua  rationedixit 
Arist.  2.  de  Part.  an.  cap.  34.  dentes  tota 
vita  crescere.  De  capillis  auLem,oppositum 
esl  probabilius  ex  Galen.  lib.  de  Tempera- 
mentis,  qui  explicat  earum  incremenlum 
inslar  vaporis,  in  angusto  loco,  qui  alio 
supposito  exurgit.  Et  ralio  facit,  quia  ad 
omnem  parLem  crescunt.  lla  Arist  3.  Hist. 
cap.  i  1 . 

Ex  quibus  habetur,  et  docet  Arist.  2.  de 


12. 

Qunmodo 
converti- 
tur  ali' 
mentum 
in  iilitumf 


Pars  se- 

lundum 

speciem 

manet,  «(?• 

rundum 

materiam 

non. 

13 
Quoe  par- 
tes  nu- 
Iriuntur  ? 


An  nutri- 
untur  un- 
gws,  et 
oapilli  f 


Sanguis 
uUimutn 


720 


DISPUT.  11.   SECT.  XV. 


alimen- 
lim. 


d4. 

Vita   in 
q"0  con- 
sislit  ? 


Mors  ali' 
quatido 
df^fectus 
caloris, 

Nutritiva 
nv/tquam 

cessat,quo- 

modo  ? 


Varia  ani- 
malia  lon- 
go  lempore 
u,  •  ibo  ab- 
stinent. 


Parf.  cap.  3.  4.  5.  sanguinem  esse  ullimmn 
nlimcntum,  el  hinc  tola  vila  fit  sanguis 
novus,  et  ideo  dicitur  vita  hominis  in  san- 
guine  consistere.  Neque  tanlum  deservit 
nutritioni  viventis,  sed  generationi  alte- 
rius  ;  post  quam  enim  vis  nutritiva  sump- 
sit  quod  sibi  sufficit,  reliqua  pars  conver- 
titur  in  semen,  et  ideo  Arist.  1.  deGen.  an. 
18.  vocat  semen  excrementum  alimenti, 
quia  fit  ex  sanguine  non  necessario  nutri- 
tioni.  Hinc  qui  in  cibo  et  polu  excedunt, 
abundant  semine  et  pollutionibus  sordes- 
cunt.  Habetur  etiam  objeclum  nutritivse 
in  ventriculo  esse  chylum,  in  hepate  san- 
guinem,  in  qaadam  parte  inferiori,  semeii 
in  membris,  partes  novas  appositas,  et 
proprie  loquendo  hic  tantum  fit  nutritio, 
et  prsecedentes  actiones  sunt  potius  gene- 
rationes. 

Peles  ultinio,  an  vivens  sine  alimento 
vivere  possit  ?  Respondetur,  aliquamdiu 
cessare  potest  nutritio  sine  morte,  ut  pa- 
tet  in  iis,  qui  multis  diebus  sine  cibo  vi- 
vunt,  non  tamen  longo  tempore,  ut  etiam 
experientia  constat.  Pro  quo,  nota  quod 
vita  specialiter  consistil  in  calido  et  hu- 
mido  ;  ei  calor,  nisi  ei  detur  alimentum 
in  quod  agat,  consumit  humidum,  et  hinc 
arbor  evulsa  arescit.  Ilinc  etiam  alia  diu- 
tius  vivunt  aliis,  quia  plus  habent  humi- 
ditatis  el  resistentire  ad  calorem  ;  mors 
etiam  quandoque  evenit  ex  defectucaloris, 
cujus  certa  quoedam  quantitas  ad  vitam 
requiritur.  lla  Arist.  2.  de  An.  text.  47.  el 
lib.  3.  text.  59.  et  1.  deGen.  anim.  lext.Al. 
ubi  ait  nutritivse  non  obrepere  somnum  ; 
quod  intellige  quin  secundum  aliquam  ac- 
lionem  agat,  quia  non  semper  convertit 
alimentum  in  materiam  aliti. 

Sed  contra,  quia  constat  quosdam  ali- 
quot  annis  sine  cibo  vivere  et  de  quadam 
Sorore  S.  Clarae  in  urbe  Canionensi  in 
Hispania,  a  fide  dignis  refertur,  quod  a 
quindecim  circiter  annis  a  cibo  abstinet. 
De  ursa  habet  Arist.  6.  Hisl.  an.  30.  quod 
quadraginta  dies  a  cibo  abstinel,  quibus 
diebus  pinguescit  magis,  et  lib.  8.  cap.  15. 
De  quibusdam  aliis  animalibus,  ait  tota 


hyeme  alimento  carere,  et  de  gliribus  ait, 
per  id  tempus  multum  pinguedinis  acqui- 
rere,  quorum  unus  apud  Martialem  in 
Xeniis  ita  de  se  canit  : 
Tota  mihi  dormifii?'  hyems,  et  pinguior  illo 
Tempore  sum  quo  me  nil,  nisi  somnus  alil. 
Respondetur  tamen  cum  causK  naturales 
internne  in  animalibus  in  se  mutiio  agant, 
nisi  sit  instauratio  deperditi,  necesse  est 
brevi  intereant.  Ad  illud  de  sancta  illa 
Sorore,  cujus  vitam  et  prodigia  examina- 
runt  viri  gravissimi,  Episcopi,  Archiepis- 
copi  et  alii  Fidei  Inquisitores  solertissimi, 
et  a  Deo  esse  judicarunt,  dubium  vix  esse 
potest,  quin  illud  sit  numerandum  inter 
alia  portenta  gratioe,  qua  Deus  eamditavit. 

Dices,  de  aliis  etiam  similia  habenlur. 
Albertus  summi  de  homine,  tract.  de  nu- 
trit.  ait  foeminam  quamdam  quadraginta 
diebus  a  cibo  abstinuisse.  Aponensis  10. 
Problemafum,  ait  quamdam  mulierem  in 
Normannia  octodecim  annis  nuUum  cibum 
sumpsisse.  Respondetur,  si  vera  dicunt, 
miracula  sunt.  Ad  illa  animalia,  eo  tem- 
pore,  pituita  vel  concreto  humore  aluntur, 
nimis  lente  calore  naturali  multum  debili- 
tato.  Vide  Albertum  citatum,  et  Avicen- 
nam  7.  de  Anima,  quod  forte  contigisse 
potuit  illi  foeminse,  quse  quadraginta  die- 
bus  jejunavit. 

Dices,  quare  non  quiescit  nutritiva,  sicut 
aliae  potentia3?  Adde  quod  Aristoteles  di- 
cat  de  Somno,  cap.  5.  potenliam,  si  diu- 
tius  operetur  egerc  quiete.  Respondetur, 
non  habet  otium,  quia  est  fundamenlum 
totius  vita3,  neque  petit  alternam  requiem, 
quia  se  liabet  ut  causa  naturalis  inanimata 
semper  applicata  ;  et  hac  ratione  non  lassa- 
tur,  sicut  nec  similes  causae,  solum  enim 
lassantur  potenlise  quse  egent  applicatione, 
cujusmodi  sunt  csetcrse  vitales,  debilitatur 
tamen  repassione  a  contrariis.  Vide  Divum 
Thomam  quoesl.  119.  art.  1.  ad  ^. 

Dices,  semina  plantarum  et  stirpium 
longo  tempore  vivunt,  et  domi  reservata, 
qua?dam  germinant,  ut  constat  experientia 
quod  sine  vita  fieri  non  posset,  et  tamen 
non  nutriuntur.  Respondelur,  nullum  se- 


Soror  Lu 
cia  divini- 
tus   vivtt 
sine  cibo . 


Nulritiva 
quarf  non 

quiescit  ' 
siciit    alii 
potenliw. 


Nulla  st' 
mi/ia  vi- 

VII nt,  quCB- 
dain  ta- 
men  ger- 

minantt' 

mini. 


1 


DE  liNTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


721 


men  vivil,  ex  Aristotele  2.  Anima,  cap.l. 
et  3.  de  Gen."annot.  1.  Quod  qusedam  domi 
germinent,  non  plus  arguit  in  eis  existere 
vitam,  quam  in  iis  quae  germinant  cum 
terrse  mandantur  ;  habent  cepse,  allia,  et 
alia  hujusmodi  intra  sealiquidalimenti,  et 
adveniente  commodo  tempore  crescunt  et 
germinant.  Vide  Arislotelem  m  Problem. 
sect.  20.  quxsi.  16.  et  18. 

DISPUTATIO  III 
De  Intelleclu  et  Voluntate. 

De  intellectu  jam  tractata  sunt  in  qusBstio- 
nibus  Scoli,  et  nostro  Commentario  se- 
quentia. 

1  Utrum    sit  activus  vel  mere  passivus? 

qusest.  12.  ubi  in  Commentario  va- 
rias  sententias  de  hoc  discussi. 

2  Utrum    secundum   Philosophum  intel- 

leclus  agens  sit  aliquid  animx,  et 
quid  inlrinsecum  homini?  q.  13.  et 
in  Commentario. 

3  Ulrum  intellectus    agens  et  possibilis 

realiler  distinguuntur?  ibi  in  Com- 
ment. 

4  Ulrum    cessante  actu  intelligendi,  ma- 

neant  species?   q.  24.  et  in  Comment. 

5  Utrum  intellectus   noster   sit   immaie- 

rialis?  q.  15. 

6  Utrum    probabile  sil,  quod  habeat   ma- 

teriam  ?  ibi  in  Commeni. 

7  Utrum    magis  universale  prius    intelli- 

gatur?  q.  16. 

8  Utrum   species  uliima  prius  inlelligi- 

tur  iniellectione  confusa  ?  ibi  in  Coni- 
ment. 

9  Utruni    dentur   species    inlelligibiles  ? 

q.  17. 

10  Utrum    phantasia  physice  concurrat  ad 

east  ibiin  Comment.  num.    4. 

1 1  Quarum    rerum  species  efficii  intellec- 

tus  agens  ?  ibi  num.  9. 

12  Utrum    habeamus    pro     nunc    species 

subsianliarum?  ibi  num.  11. 

13  Uirum   probabile  sit  nullas   dari  spe- 

cies  inielligibHes  ?  ibi  nuyn.  16. 
Tom.  ni. 


14  Uirum   intellectusinteUigerepossits.ne 

phantasmaie?  quassi.  18. 

15  Utrum    Deaia   Virgo  ad  intellgendum 

indiguit  phantasmaie  ?  ibi  in  Com- 
ment.  num.  9. 

16  Utrum    quiddiias   rei  sensibilis  sii  ob- 

jeclum  intellectus?  quxst.  19. 

17  Uiru7n  verum  sil  objecium  inlellectm? 

q.  20. 

18  Utrum  ens  sii  objectum  intellectus?  q. 

21. 

19  Quid    comprehendit  ens  ul  esi  objectum 

intellecius?  ibi  in  Comment.  num.  9. 

20  Uirum    ens,  quod  est  objecium  ejus,  sit 

univocum    vel   analogum  subsian- 
tiae  et  accidentil  ibi  num.  12. 

21  Utrum    sit  univocum  Deo   el  creaiurse? 

ibi  numero  16. 

22  Utrum  singulare    sii   a  nobis  inielligi- 

bile     pro    hoc   statu,    et    quomodo? 
qicasst.  22. 

23  Ulrum    deiur   propria  species  singula- 

ris,  ei  an  haec   reprasseniet  naturam 
communem  ?  in  Commeni.  num.  9. 

24  Utrum  quando  intelleciiis  elicit  acium, 

sit  movens  moium  ?  qusesi.  23. 

25  Utrum   realiier   differi   a   voluntate  ? 

Disputat.  1.  sect.  penult. 

llic  subjungemus  qusedam  alia,  ad  inLel- 
lectum  spectantia,  quae  in  Commentario 
congrue  coUocari  non  potuerunt,  ut  mate- 
riam  non  relinquamus  mutilam. 

SECTIO  I 
Uirum  intellectus  sii  nobilior  voluniate. 

Divus  Thomas  cum  suis  \.  p.  q.  82.  arl. 
3.  asserunt  intellectum  esse  nobiliorem.Ita 
Paludanus  4.  d.  49.  q.  3.  Durandus  q.  4. 
Capreolus  1.  distinct  1.  qusest.  2. 

Suppono  ex  disputatione  prima,  sectione 
penultima,  voluntatem  non  distingui  reali- 
ter  ab  intelleclu,  itaque  hic  non  est  quaes- 
tio  de  reali  excessu  in  hac  sententia,  sed 
lantum  de  formali.  Divus  Thomas  lamen 
quia  realiter  dislingui  tenet  ctiam  de  reali 
excessu  inlelligendus  videlur. 

4G 


722 


DISPUT.  III.  SECT.  1. 


Voluntas 
iwbilior 
intellectu. 


Charitas 
robilissi- 
mus   habi' 
luum. 


Vohintas 
potenlia- 

rum    rrgi' 

na. 


Amor  ma- 
gis   unit 
l)i  o  quam 
visiOt 


Illa  sunt 

meliora, 

quorum 

opposita 

sun  I   pejo- 

ra. 


3. 

In  volun- 
late  esse 
bealitudi- 
ne?H  for- 
maliter. 


Oppositum  lamen  verius  videlur.  Sic 
ScoLus  4.  d.  49.  q.  4.  §  Juxla  hoc,  art.  9. 
n.  10.  Alensis.  3.  p.  q.  80.  m,  1.  el  4.  p.  q, 
92.  m.  2.  Alberlusl.  d.\.  q.  14.  Occbam  ibi 
q.  2.  Probalur  primo,  volunlas  babel  nobi- 
liorem  babilum  cbarilalem,  I.  Corinth.  13. 
Tria  haec,  major  horum  est  cliaritas.  Res- 
pondenl,  lumen  glorise  perfcclius  esse.Con- 
Ira,  ex  ScoLo,  quia  in  opposilum  est  IIu^o 
super  Ang,  Ilierar.  c.  7.  ubi  aiL  ex  Diony- 
sio  quod  dilecLio  superemineLscienLise.ILem 
ex  eodem  Dionysio  ibi,  supremus  Angelo- 
rum  ordo  a  cbarilale  nomen  babet,  secun- 
dus  a  scienlia.  Pra^terea,  si  voluntati  datur 
nobilior  babitus  vise,  cur  non  et  patrise? 

Secundo,  ex  Anselmo  de  Conceptu  virgi- 
nali,  cap.  4.  voluntas  ut  regina  movel  cse- 
teras  poLenlias,  et  sola  illa  potest  dicere, 
sic  volo,  sicjubeo,  etc.  Unde  Bernardus  de 
lib.  arbitrio  vocat  rationem  pedissequam. 
Kespondent  etiam  intellectum  movere  vo- 
luntatem  dirigendo,  regendo,  et  imperan- 
do.  Contra,  falsum  est,  lantum  enim  ei 
deservit  movendo  et  referendo,  sicuL  con- 
ciliarii  suis  dominis,  et  voluntas  potesL  il- 
lum  averLere  eL  convertere,  de  quo  agit 
Doctor  2.  distinct.  42.  quaest.  4.  Vide  quse 
dixi  ad  qusest.  1 1 . 

Tertio,  actus  cbaritatis  absolute  bonum 
facit,  inLellectus  ^non.  liespondetur,  mora- 
liter  esse  verum,  non  tamen  in  enlilale. 
Contra ,  quia  eliam  Pbysice  magis  unit 
summo  bono,  quia  actui  amoris  ejus  repu- 
gnat  aver?io  ab  eo,  non  autem  inlellectioni 
ejus.  Confirmatur,  quia  oppositum  cbari- 
latis  est  pejus  opposito  intellectionis;  ergo 
et  ip?a  melior  ;  ex  regula  illa  7.  Ethicor, 
10.  Illa  sunt  meliora  quorum  opposita  sunt 
deteriora.  Nec  potest  responderi  quod  mo- 
raliter  LanLum  pejus  esLodium  Dei,  quam 
aliquis  acLus  inlellecLus,  quia  vere  reali- 
ter  magis  avertit  a  Deo  quam  ullus  alius 
acLus  ,  eliamsi  necossarius  actus  esset  et 
non  liber,  quo  casu  moralis  non  essel. 

Quarlo,  felicitas  nostra  consistit  in  actu 
volunlatis,  ut  bone  probat  Scolus  supra,  et 
suadetur,  quia  id  est  nostra  jelicitas,  quo 
formaliter  expellitur  nostra  miseria,  ita  ut 


repugnel  eam  simul  cum  illo  stare ;  sed 
bujusmodi  est  actus  amoris,  quo  cum  re- 
pugnat  stare  aversionem  a  Deo,  non  autem 
actus  intellectus,  quia  nuUi  tali  repugnat 
illa  aversio.  Praeterea,  posilo  actu  amoris, 
quietaluret  satiaLur  BeaLus,  non  aliter  ; 
ergo  voluntas  est  nobilior. 

Objicies  primo  ex  Divo  Tboma,  verum 
quod  est  objectum  intellectus  perfectius 
est  bono,  quod  est  obje:tum  voluntatis. 
Respondetur,  falsura  esse.  Addo  forte  ve- 
rius  esse,  ens  esse  utriusque  objectum,  ex 
1.  d.  3.  q,  3.  ef  2.  d.  24.  q.  1.  a^  2. 

SecundOjdependot  voluntas  ab  intellectu, 
none  conLia  ;  ergo  est  ignobilior.  NegaLur 
consequenLia,  quia  subsLanLia  dependeL  ab 
accidenLibus,  eL  qualiLas  a  quantiLaLe ;  imo 
ad  opposiLum  esl,  quia  posterius  gene- 
ratione,  qaalis  est  volunlas  respectu  intel- 
Icctus,  est  prius  perfectione,  9.  Met.  text. 
15.  llespondet  Divus  Tliomas  stipra  ad  se- 
cundum  :  Quod  est  prius  generatione  tem- 
pore,  esse  imperfectius,  non  aliter ;  el  in- 
tellectum  non  essesic  gencratione  priorem, 
sed  comparari  ad  voluntatem,  ut  actus  ad 
potentiam. 

Contra,  voluntas  secundum  suam  natu" 
ram  et  rationcm  formalem,  supponit  in- 
tellectum  in  esse  ,  ergo  bic  formaliter  eL 
secundum  naturam  estprior  illa,  genera- 
tione,  et  per  consequens,  imperfecLior^ 
Quod  inLellecLus  se  babeaL  uL  acLus,  et  vo- 
luntas  ut  potentia,  sine  fundamento  asser- 
tum  videtur  ;  sed  alio  sensu,  voluntas  po- 
tentia  est  respectu  intellectus,  quia  o  im- 
perat,  sicut  domina  ancillse. 

Objicies  tertio,  ille  actus  est  nobilior,  in 
quo  est  felicitas,  1.  Ethic,  1.  sed  est  in  con- 
lemplalione  ibi  c.  8.  Ilespondetur  cum  Scoto 
supra  n.  15.  non  excludit  Aristot.  a  con- 
templatione  dilectionem.  El  quando  dicit 
intellectum  esse  quid  prseslanlius  aliis,  non 
excludit  voIuntaLem,  sed  toLam  menLem 
nunc  arLem,  nunc  proposiLum,  nunc  inLel- 
lectum  vocal ;  ita  2.  Phys.  lext.  com.  49.  9. 
Met.  text.  10.  de  quo  vide  Scot.  2.  d,  25. 
n.  23.  g  Item  intellectus,  et  quoil.  16.  art. 
3.  §  contra  ista,   Quod  in  contemplalione 


A  n  ens  si 
objectum 
votunlalii 
sicut  et 
inlellectus 


4. 

//( lcllei 

tus,    prii 
generaii. 
ne    volu 
taie. 


Aliqua 
do  stm 
PhiloM 
phus  ii 
teUecM 
prO  Wl 
rmnte. 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


723 


posuerit  Philosophus  amorem,  ostendil  ex 
ipso  Doclor  q.  4.  Prol.  n.  24.  %  sel  prce- 
ten))issa. 

SECTIO  II 

Utrum  (lelur  memoria  ab  intellectu 
distincta  ? 

1.  Nota  primo,  dupliciter  sumi  memoriam. 

d,TpUciTer  Primo,  prout  dicit  con^ervalionem  specie- 
umitur.  j.\im,  et  hoc  sensu,  nihil  aliud  est  quam 
ipse  intellcctus,  ut  eas  conservat,  quibus 
efficitur  polens  producere  intellecliones, 
et  sic,  vocalur  memoria  foecunda  ;  de  quo 
late  Doctor  l.  d.n.  q.  6.  g  2.  quxro  n.  23. 
de  quo  etiam  supra  actumest^?.  14.  Secun- 
do  modo,  ut  estconfervativa  prseterilorum 
qua  talia  ;  et  dicitur  recordatio,  quse  est 
cognitio  actus  prseteriti,  qua  talis,  de  hoc 
06;>c/Mw  fuse  Doclor  4.  (^.  45.  5-.  3.  Nota  secundo, 
hiplex^^^  objectum  memorise  secundo  modo  sumptse 
esse  duplex  ;  remotum,  et  est  illud  circa 
quod  memorans  aliquando  habuitactum;  et 
proximum,  scilicet  ipse  actus  praeleritus, 
qua  lalis.  Advertetamen  actum  hujusmodi 
debere  esse  humanum  et  proprium,  quiTi 
de  acLu  vegetalivo  qui  imperceptibilis  est, 
vel  de  alieno,  non  habemus  memoriam. 
Istse  conditiones  conveniunt,  tam  sensitivse 
quam  intellectivae  memorise,  sed  proprius 
intellectivge. 

Jatur  me-     Dico  primo,  datur  intellectiva  memoria. 

eUecUva.'  ^^^Gl  experienlia,  quia  recordamur  actuum 

nostrorum,  alioquin  de  prseteritis  nec  gau- 

dere,  nec  dolere  possemus.  Nec  dici  potest 

hoc  fieri  per  memoriam  sensitivam ,    quia 

poenitentiam  agimus  de  malis  actibus  spi- 

ritualibus,  quos  sensus  non  novil  :    habe- 

tur  ex  illo  Luc.    16.   Fili  reccrdare,  quia 

recepisti  bona  in  vila  tua,  etc.   Vide  plura 

apud  Scolum  supra. 

2.  Objicies  primo,  objectum  inle'lectus  esl 

uutUver-  uuiversalc,  1 .  Phys.  et  2.  de  Anima,  et  hoc 

iUum,ex-  abslrahit  a  fuisse  et  fore ;   ergo  non   datur 

memoria    intellectiva,    quia  haec  respicit 

necessaria  fuisse.  Ilespondetur,  antecedens 

verum  esse,  quoad  intellectionem  scienlifi- 

cam   lantum,  qualis  esl  sola  abstracliva. 


ostensum  enimest  supra  5.2,2.singularci!i- 
telligi  posse  a  nobis.  Dice>,  sed  intellectus 
pro  nunc  non  cognoscit  singulare  qua  lale , 
ergo  non  recordaLur.  Respondetur  suffice- 
re,  quod  cognoscat  singulare,  esto  nou  sub 
ralione  singularitalis.  Videi&i  dicta. 

Objicies  secundo,  sequeretur  quod  Beati     Quare 
tristarentur  memoralione  peccatorum,quia  ^"fsmiuur 
non  complacerent  in  eis,  nec  ab  omni  aclu  d^  pecca- 

lis   co7n- 

abstinerent.  Respondetur  denegari  eis  con-  missis  ? 
cursum  ad  actum  recordandi,  vel  eo  dato, 
impediri  actum  tristiliae,  de  quo  Doctor 
supra  ai  1. 

Objicies  lertio,  ArisLoLeles  lib.  de  Mem.        ^ 
etRem.  el  alias  passim,  ponit  reminiscen- ■^'■'^ ''■'>''''-'' 

capite  tri- 

tiam  ex  parte  organi.  Respondetur  hoc  ad  buiiur  me- 
eam  conducere,   sicut  et  ad  omnem  aliam  "'°["^  *^"* 
intellectionem.  Vide  Doctorem  supra  q.  3. 
n.  8.  §  Prseterea  non,    ubi^ex  triplici   con- 
ditione  docet  tribui  memoriam  sensui   vel 
organo,   quia  non  convenit  recordalio   in- 
tellectui     ratione  praeteritionis  utriusque 
objecti,  proximi  et  remoti ,  neque  ut  prse- 
cise  absLractive  intelligil ;  neque  ut  sine 
phanlasia,  et  his   modis  convenit  sensui. 
Docet  tamen  Doctor  num.    8.  experientias 
quibus  probatur  memoria  sensitiva  salvari 
posse,  ea  negata. 
Dico  secundo,  memoria  intellectiva   est    ., 

Memorta 

ipse  intellectus  realiter,  hoc  palet  ex  dic-    twn  dis- 
tis  disp.  1.  sect.  penultima,  ubi  actum   est  re  ab  in- 
de    polentiarum    distinctione.    Intellectus  '^"^^■'"- 
ergo  ut  specieinformatus,  est  memoria  fe- 
cunda,  ut  actum  eliciens,   intellectus  vel 
intelligentia,  ut  conservans  species  ad  re- 
cognoscenda  objecta  jam  cognita,  et  ipsas 
cognitiones  memoria  recordativa. 

Objicies  primo,  quia  per  has   potentias       ^ 
est  imago  TriniLatis  in  mentenostra,nempe    Quomotn 

nnima    est 

per  mLellectum,  memoriam  et  voluntalem;  imacjoTn- 
ergo  distinguitur  realiter,  sicut  tres  Per-  "'''^''^- 
sonae.  Negatur  consequentia,  quia  imago 
est  imperfecLa  ;  ipsa  anima,  ut  in  se  habet 
actum  primum  ad  notitiam  genitam  eli- 
ciendam,  repraesentat  Patrem  ,  ut  recipit 
eam;  Filium,  et  ulrecipit  volitionem,  Spi- 
ritum  sanctum.  Vide  Doct.  \.  d.Z.  q.  9.  J^. 
de  3,  n.  3.  et  quodl.  13. 


724 


DISPUT  III,   SECT.  III. 


Qindam 
berte   in- 
telligunt, 
sed  male 
recordan- 
tur,    et 
unde  ? 


Quare  mo- 
vdturintel' 

lectus 
priics      nd 
hcec  objec- 
ta      quam 
ad  illa  ? 


Unde  qui- 
dam  ad 
hoo  vitium 
plusquam 
adaliateu' 
tantur  ? 


Objicies  secundo  ,  constat  experientia, 
quosdara  bene  rem  intelligere,  sod  male 
recordari ;  ergo  intellectus  et  memoria 
distin^uuntur?  Kespondetur,  tantum  ra- 
tione  organi  impeditur  intellectus,  ne  ex- 
pedite  recordetur,  quod  non  arguitdistinc- 
tionem  potenlioe,  sed  actuum,  Simili  modo 
intellectus  est  facilis  ad  qua^dam  objecla 
intelligenda,  et  difficilis  ad  alia,  et  tamen 
non  ideo  distinguitur  a  se  ipso. 

Peles,  quomodo  ex  multis  speciebus  in- 
hoerenlibus  inlellectui,  una  potius  quam 
alioe  movet  adrecordandum ?  Responde- 
tur,  illa  prius  movet,  cujus  phantasma 
fortius  excitat,  ex  Scoto  1.  dist.  3.  q.  2.  n. 
24.  quia  inlellectus  dependet  a  phantas- 
mate  in  usu  specierum,  ex  dictis  ad  q.  18. 

Dices,  unde  est  quod  unum  phanlasnia 
fortius  alio  moveal  ?  Respondetur,  vel  ab 
objecto  exlerno,  vel  ab  Angelo  bono  vel 
malo,  commovente  humores,  vel  a  com- 
plexioiie,  ratione  cujus  phantasia  determi- 
natur  ad  haec  sensibilia  plus  quam  ad 
illa;  et  hinc  aliqui  magis  tentanlur  adhoec 
vitia  quam  adilla,  ut  dixi  d<"s/).  2.  sect. 
2.  ex  Scoto  2.  d.  6.  q.  2.  Petes  secundo,  an 
in  hominis  potestate  sit  prima  cogitatio? 
Respondetur  non  esse,  ut  dixi  ad  q.  \\. 
quia  nihil  volitum  quin  praecognitum,  et 
sic  ipsa  proecognitio  non  est  nobis  libera, 
quo  sensu  intelligendus  est  Aristoleles  7. 
Elhic.  ad  Eudem.  18.  et  2.  Mag.  Mor.  8. 
dum  ait,  primam  voluntatem  esse  a  bona 
fortuna,  prima  a  causa  dante  cognitionem 
ad  eam,  quam  operans  non  intendebat ; 
hanc  autem  bonam  fortunam,  ibi  docet 
esse  ipsum  Deum,  et  idem  ait  August.  3. 
Civit  9.  Petes,  an  memoria  sit  intellectus 
agens,  vel  possibilis  ?  Respondetur,  Doctor 
quodl.  15.  problematicus  est,  an  inlellectio 
fiat  ab  hoc  vel  illo,  et  idem  hic  tenendum, 
quod  vero  non  distinguuntur  realiter,  dixi 
ad  quasst.  13. 

SECTIO   III 

De  intellectione  et  verbo  mentis 
*•  Nota   intellectionera   ut    sic,    non   esse 

Jn  intellec-    ...  .  .  ..... 

tione  tria  aliud  3  cognitione  spirituali,   m  qua  Iria 


An    pri- 
mi  cogita- 
tio    sit    in 
ojianu  nos 
tra? 


reperiuntur  :  actio,  passio  et  qualitas,  ut 
tenet  Doct.  \.  d.  3.  q.  7.  g  Ad  auctorita- 
tem  n.  37.  et  q.  6.  §  Hic  sunt  tres,  num. 
31.  et  q.  9.  num.  10.  el  d.  6.  n.  3.  et  d.  27. 
q.  3.  n.  12.  el  quodlib.  13.  §  Ad  isla,  et 
num.  15.  §  De  primo,  et  sequuntur  Mo- 
lina  \.  p.  q.  12.  art.  2.  d.  1.  Suar.  tom.  1. 
3.  p.  d.  2.  sect.  1.  concl.  3.  Ratio  est,  quia 
intellectus  per  actionem  reducit  se  ad  ac- 
tum  secundum  intelligendi,  et  terminus 
illius  actionis,  qui  est  qualilas,  (ul  habet 
Doct,  pa^^sim,  et  locis  citatis)  recipiLur  in 
eo,  inedia  passione. 

Dico  primo,  intellectio  consistit  in  qua- 
litate  vitali,  qua  assimilatur  intellectus 
objecto,  Ita  Scotus  locis  citaiis,  Uenric. 
quodlib.  11.  q.  3.  Durand.  1.  d.  27.  q.  4. 
Occliam  et  Gabr.  ibi  q.  2.  Capr,  2.  d.  1.  q. 
2.  art.  3.  Gajet.  \.  p.  q.  79.  art.  2.  Vasq.  1. 
p.  d.  112.  c.  4.  et  disp.  141.  c.  4.  et  alii. 
Probatur  primo,  quia  non  est  actio,  nec 
passio,  quia  ad  has  non  datur  actio,  sed 
inlellectio  terminat  actionem,  quia  (ut  ait 
August.  9.  Trin.  ult.)Nolilia  gignitur  vere, 
et  volitio  procedit.  Item,  istse  sunt  alicujus 
termini  accipientis  esse  per  eas  ;  sed  nul- 
lus  terminus  accipit  esse  per  intellectio- 
nera,  ex  6.  Ethic.  cap.  4.  5.  et  9.  Melaph. 
lext.  16.  Dices  producere  habitus. 

Gontra  primo,  quia  producunt  eos  ut 
formae,  non  ut  actio  vel  passio,  ex  Scoto 
\.  d.Z.  q.  n.  32,  §  Si  quseralur.  Secundo, 
actio  et  passio  semper  habent  terminum ; 
at  intellectio  in  patria,  ubi  intensissima 
est,  nuUum  habitum  gignit,  Quod  vero 
substantia  non  sit,  patet,  quia  abest  et 
adest  sine  subjecti  corruptione.Quod  vero 
non  sit  relatio,  patet,  quia  ex  Aug.  7.  de 
Trin.  1.  Omnis  essentia  quse  relativa  dici- 
tur,  esl  aliquid,  excepto  relativo  ;  ergo 
cum  intellectio  relative  dicatur  ad  objoc- 
tum,  esl  aliquid  absoluluni  ;  quod  autem 
non  sit  Quantitas,  vel  aliquid  ex  aliis  Prae- 
dicamentis,  de  se  patet;  ergo  esl  Quali- 
tas. 

Secundo  probatur,  intellectio  divina  sal- 
tera  essentialis  non  esl  actio,  nec  passio, 
nec  relatio,  sed  absolutum  ab  his  dislinc- 


concur- 
runt. 


2. 

Intellecli^ 
est    quali- 
tas. 


Omne 
quod  rela- 
tive  diCi- 
tur,est  ali- 
quid  eX' 
cepto  rela- 
tivo. 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


725 


tum ;  ergo  idem  in  creatis.  Dic^s,  sequi 
eliam,  si  hoc  valet,  non  esse  qualitatem 
in  creatis ,  quia  talis  non  est  in  Deo.  Ne- 
gatur  sequela,  quia  in  Deo  accidens  esse 
repugnat ,  at  non  repugnat  ei  actio  vel 
relalio;  vide  [plures  raliones  quodlib.  13. 
art.  3. 
^     3.  Objicies,    aclus    vitalis   est  a    principio 

AclUS      VI-  ,  r-  r 

laiis  potest  mivimeco;  ergo  includit  aclionem,  alio- 
trinseco.  '  ^^^'^  posset  esse  ab  extrinseco.  Responde- 
tur,  non  requiri  essentialiter  quod  efficia- 
lur  ab  eo  in  quo  est,  sed  si  ab  alio  fieret 
et  ponerelur  in  debito  subjecto,  vitaliter 
operaretur  ;  in  creatis  tamen,  naturaliter 
debet  esse  ab  intrinseco  effeclive  ;  in  Deo 
autem  essentialis  intellectio  et  volitio 
sunt  vilales  actus.  et  tamen  non  producti. 
Quonam      Qbjicitur    secundo,    1.    Elh.    3.    dicitur 

seiisu   opc  "'  ' 

ratione<i   operationes  et  felicitatem  non  esse  quali- 

non  sunt  _     ..... 

quaiitaies.  tales,  et  cum  c.  7.  ibi  dicatur,   felicitatem 

consistere   in   contemplatione,    per  conse- 

quens  negatur  esse  in  qualitate.  Respon- 

delur,  loqui  de  actione  producliva   opera- 

tionum,  quse  qualitas  non  est ;  bonum    ta- 

men  esse  ostendit,  contra  Platonem  dicen- 

tero,  quod  Omne  bonum  qualitas  est.  Vel 

sumit  qualilatem  pressius,    prout  distin- 

guitur  eliam  contra  operationes,   quae  di- 

cuntur  actiones ;  lum  quia  dependcnt  ab 

objecto  in   fieri,  tum  etiam  quia  in  objec- 

tum  tcndunt,   proprie  tamen  actiones  non 

sunt,  quia  lerminum  non  producunt.  Vide 

,    .    .    Scolum  quodl.  13.  g  Ad  ista,  et  \.    d.  3.  q, 
Actio  m  ■'  '^  ^ 

imnunen-  %.  ad  \.  piHnc.  unde  q.  9.  Met.  text.  16.  ac- 
iranseun-  tio  dividitur  in  immanentem  et  transeun- 
lem  divi-  ^gjj^   non  est  divisio  univoci,   si  per  imma- 

Utur  uni-  '  ^ 

r,ce  et  ce-  nentem   intelligatur  operatio ,    quia  aclio 

luivoce.  .,.,,, 

nihil  habet  his  commune  pryeter  vocem  ; 

si  tamen  per  immanenlem  intelligalur  ac- 

lio    producliva    immanentis,   divisio    erit 

univoca,  et  generis  in  species,  de  quo  Scot. 

locis  jam  cilalis. 

4  Objicilur,  ex  3.  de  Anima,  Intelligere  est 

nteiiigere  quoidam  pali  ;  ergo  non  qualilas.  Respon- 

am  pafi.  delur,  ex  Scot.  1.  d.  3.  q.  6.  ad  4.  el  q.  7. 

37.   et  4.  d.  12.  q.  3.  ad  5.    ideo  dici   pali, 

quia  fil  quis  intelligens,  per  hoc  quod  in- 

telleclionem  in  se  recipit,    non  per  hoc 


quod  eam  eliciat,  unde  eam  recipi  sine 
elicere  sufficit. 
Petes,   ulrum  inlellectio  a  solo  Deo  pro-  Inteiieciio 

1      •  »T  ,  ,  potesl  pro- 

duci  poLest  ?  Negant  plures  apud  Vasq.  12.  duci  a  soio 
d.  9.  cap.  1.  quos  ipse  sequilur.  ^"°' 

Dico  secundo,  inlellecLio  noslra(idem  est 
de  aliis  operationibus)  producibilis  est  a 
solo  Deo.  Ita  Scotus  l.  d.  3.  q.  7.  n.  37.  et 
3.  d.  13.  q.  4.  g  Ad  3.  quassliones  7ium.  18. 
et  d.  14.  q.  2.  n.  2.  et  4.  d.  49.  ^.11.  Suar. 
Met.  d.  48.  sect.  2.  num.  12.  Mol.  1.  p.  d. 
12.  art.  2.  Ratio  hujus  esl,  quia  inlellectio 
est  qualitas^et  absolula  res,  et  per  conse- 
quens  a  solo  Deo  fieri  potest,  quia  omne 
absolutum,  quod  facit  cumcausis  secun- 
dis,  polest  se  solo  facere,  ex  Scoto  \.  d.  5. 
q.  2.  ubi  docet  eum  supplere  vicem  mate- 
riae  in  genere  causoe  efficientis.  Secundo, 
lermini  aliarum  actionum  vitalium,  ut 
nutritionis,  generationis,  augmentalionis, 
possunt  a  solo  Deo  fieri ;  ergo  et  aclionis 
intellectus.  TerLio,  quia  nulla  in  hoc  datur 
repugnantia,  ut  patet  respondendo  argu- 
mento. 

Objicies,   ex  Vasquez,   quia  sequeretur        5, 
etiam  actum  volunlalis  a  solo  Deo  produci     -4'^'"*  " 

^  solo  Deo 

posse,  et  consequenter  non  esset  volunla-  productus 

rius.  Responcletur,  non  foret  in  produci,  ^"^/Jj  .""" 

sed  bene  in  conservari. 

Objicitur  secundo,  quia  non  potest  dari  ^,^^^,,-^^^^ 

intellectio  sine  attentione,  at  sine  actione  *''*"  ^P"'"" 

tio. 

nuUa  est  attentio.  Respondetur,  attentio- 
nem  esse  ipsam  intelleclionem,  et  non  ejus 
elicere  ;  Deus  cnim  perfectissime  attendit 
per  intellectionem  essentialem  quam  non 
elicit. 

Objicies  tertio,  sequi  quod  posset  poni  in   o.^eratio 
alio  subjecto.  Respondetur,  id  non  soqui.  *P""^("«''*. 

•^  X-  >  n      >  neguitpcnn 

quia   non  est  aliud  subjectum  ei  realiter  »"    corpo- 

V6 

disproportionatum,  nisi  corpus,   et  repu- 
gnal  spiritualem  qualitatem  poni  in  cor- 
pore,   sicut  et  corporalem  in  spiritu,  de 
quo  Scotus  quodlib.  9. 
Objicies  quarto,  sequi  amorem  prcduci  . 

^  *  An  vohlto 

posse  sine  cognilione,  quia  est  absolulum,  poni  po- 
et  tunc  volunias  amaret  incognitum,  quod  cotjniiione, 
repugnaL.   Respondetur,  non  sequi,   ouiaT^*'^?' 

'  -1     j    -1  tentiainf 

ponerelur  acLus  sine  suo  objeclo,  quod  re- 


726 


DISPUT.  III.  SEGT.  III. 


6. 

Verbum 

oris  et  cor 

dis  compa 

rantur. 


pugnal ;  objectum  enim  volunlatis  est  bo- 
num,  vel  ens  cognilum.  Vel  dic,  quod  pos- 
set  poni  absolula  qualitas  amoris,  sed  forle 
sine  respectu  tondentise  ad  objectum,  juxta 
dicta  disp.  2.  sect.  14.  de  sensationo  indivi- 
sibilis ;  et  hoc  verius  videtur,  de  quo  infra 
sect.  11,  concl.  3.  et  sect.  13.  concl.  1. 

Petes  secundo,  an  InLellcctio  sit  verbum 
.menlis?  Pro  liujus  explicatione,  nola 
■  primo,  quod  verbum  mentis  cst  ita  proprie 
verbum,  sicut  et  oris,  quia  spirilus  inler 
se  loquuntur  et  verba  proferunl.  Conve- 
niunt  aulem  primo,  quod  sicut  verbum 
oris  est  signum  conceptus,  sic  menlis  est 
rei  conceptce.  Secundo,  iilud  producitur 
per  dicere  corporeum,  Iioc  per  dicere  spiri- 
tuale.  Tertio,  ulrumque  dicit  relalionem 
realem  ad  dicentem ;  sed  illud  dicit  lan- 
tum  relationem  rationis  ad  rem  significa- 
lam  ,  lioc  eliam  non  dicit  relationem  rea- 
lem  ad  rem  declaralam,  etiamsi  cxislat,  ex 
Scoto  I.  d.  32.  q.  2.  n.  6.  et  d.  27.  q.  3. 
„    ..  Secundo,  nota  verbum  noslrum  sic  posse 

Verbi  men-  ' 

lisdescrip- descTihi,  ex  variis  locis  August.  Verbiim 
tio 

est  actus  intelligentise  prodiictus  a  memo- 

ria  foecunda,  non  habens  esse  sine  actuali 

inlellectione,  verbum   divinum  reprsesen- 

tans.  Dicitur  actus  intelligenti3s,qi\ia  cons- 

tituit  inlelligentem,  sicut  calor  est  actus 

calidi.   DiciLur  productus  eLiam,  quia  est 

proles  memoriae,  in  quo  differl  ab  inlellec- 

lione  non   producla  a  memoria  ;  non  habet 

esse  absque  acluali  intellectione,  quia  est 

ipsa  intellectio,  secundum  Doctorem  et  se- 

cundum  omnes,  habet  eam  comitantem  ; 

vevbum  divinum  reprsesentat,  quia  est  se- 

cunda  pars  imaginis,  de  qua  1.  cf.  3.  q.  9. 

Vide  Scotum  l.  d.  27.  q.Z.%  Ad   quaesLio- 

nes,  M.  11.  varia  loca  Augusl.  ad  hoc  ad- 

ducentem. 

Dico  lerLio,  verbum  noslrum  est  ipsa  ac- 

lualis  inlelleclio;   ita  Scotus  citatus  %  Ideo 

istis,    num.  16.  ct   1.  d.   2.    q.  7.  n.  22.    et 

quodl.  1.  Estcontra  D.  Thom.  \.p.   q.  47. 

art.  \.  et  q.  87.   art.  1.  et  alios  apud  Co- 

nimb.  3.  de  Anima,  cap.  8.  q.  3.  Probatur 

ex  August.  1.  Trin.  10.  Formata  cogitatio 

ab  ea  re  quam  scimus,   verbum  est,  et  lib. 


7. 

Verbum 
est  ipsa  in 

tdlectio 
aclualis. 


9.  c.  ultimo  :  Est   tgitur  qusedam   imago 
Trinilalis  ipsimens   et  notilia  ejus,    quse 
est  proles   ejics,  ac  de  seipsa  verbum  ejus 
et  amor  tertius.   Alia  ejus   loca   vide  in 
Scolo  d.  d.  27.  q.  3.  Similiter  loquitur  An- 
selni.  in  Monol.  cap.  31.  Iren.  lib.  2.  Ilseres. 
cap.  47.  Damasc.  1.  fldei  18.  Probatur  ra- 
tione,   quia  ex  dictis  concl.  \.  verbum  non 
est  substantia,  nec  aclio,  passio,    relaLio, 
vel  quantitas ;  ergo  qualiLas.   Nec  poteit 
esse  alia  ab  inLellectione  disLincLa.   Kes- 
pondent  esse  terminum  intellectionis.  Con- 
trarium  osLendi,  intellectionem  non  esse 
acLionem,    sed  qualitaLem,  el  sic  nullum 
habere    terminum.    Respondent    Conimb. 
supra  ad  2.   ex  D.  Thom.  d.  art.  3.  actio- 
nes  immanentes  habere  terminum  ad  in- 
tra,  non  ad  extra  ;  et  dici  ultimum  opera- 
tionis,  quia  non  sunt  gratia  termini,  sicul 
factio,  ut  sedificaLio  est  gratia  rei  facLse. 
ConLra,   quia  acLio  immanens  de  genere 
Aclionis,  habet  terminum  inLra,  ut  in  casu 
dicere ,  et  hic  terminus  esl  intellecLio  seu 
verbum  ;  et  si  per  actionem  immanenlem 
intelligunt  hanc,  convenimus  in  re,  quia 
per  intellectionem   intelligunt  dicLionem, 
cujus  terminus  est  verbum  ;   si  tamen  vo- 
lunt  per  intellectionem  ut  a   dicere  distin- 
guitur,  aliquid    produci,  falsum  videtur  ; 
alioquin  etiam  per  dilectionem   debebunl 
assignare  terminum  prodactum,  el  simili- 
ter   per    visionem  et   auditionem,    quod 
falsum  est.  ; 

Respondet  D.  Thom.  \.  p.  q.  85.  art.  2. 
ai  3.  concedendo  aliquid  proportionale 
verbo,  in  sensatione  interna,  non  autem 
externa  produci.  Sed  contra,  si  scnsatio 
est  aclio,  repugnat  quin  haljeat  terminum 
sive  sit  externa,  sive  interna.  Prajterea, 
ipse  ait  opusc.  48.  c.  1.  quod  intelligere  et 
sentire  sunt  actiones  immanenles,  cl  hse 
actiones' 71071  sunt  de  genere.  Aclionis  ;  ergo 
nihil  producunt.  Ad  id  de  dilectione,  ait 
etiaml.flf.  27.art.  1.  ubi  Cajel.  produci 
por  eam  impressionem,  quye  est  amor. 
Contra  si  per  dilecLionem  inlelligit  elici: 
tionem  amoris,  et  sic  in  aliis,  hoc  est  quod 
nos  dicimus  inre;   si  yeroaliquid  ;a,Uud 


An  senf!a- 
lio  aHquid 
prsducii  i 


Dilectioi 
hil  produ-r 
cit  ut  ac- 
tio. 


DE  INTELLEGTU  ET  VOLUNTATE 


727 


Vei-buvi 
non     est 
ptcies,  ob- 
erium,  vel 
abitus. 


Dir.ere  et 
ntelligere, 
iro  eodem 
sumuntur 

liquando. 


10. 


Visio  a 
)eo  pro- 
ucla  an 
rbum  fO' 


dislinclum,  oportebit  ponere  actionem  pro- 
duclivam  dilectionis,  et  aliam  qua  hnec 
producal  amorem ;  et  idem  proportionabi- 
liler  in  omnibus  aliis  aclibus  vitalibus, 
quod  absurdum  et  fictilium  videtur.  Fal- 
sum  etiam  esse  vidctur,  quod  Conimbr. 
aiunt,  inlellectionem  non  esse  propter  ver- 
bum,  sed;  e  contra  ;  si  enim  est  actio,  et 
ejus  terminus  verbum,  est  potius  proptcr 
verbum,  cura  sit  via  ad  iilud,  quam  e  con- 
tra. 

Secundo  probalur,  quia  verbum  non  est 
species,  ut  probat  Scotus  1.  d.  S.  q.  7.  n. 
18.  confra  /Egid.  quodl.  3.  q.  22.  13.  et  Ca- 
preol.  1.  d.  35.  q.  1.  quia  est  speciei  effec- 
tus,  et  repugnaret  esse  speciem  sine  ver- 
bo  ;  neque  est  objectum,  quia  lioc  non  pro- 
ducilur,  et  est  exlra,  (quidquid  dicat  Au- 
reoL  \.  d.  1.)  neque  e-t  habitus,  quia  hic 
non  est  actus  secundus,  sed  ejus  causa  vel 
effectus  ;  ergo  esl  ipsa  intellectio,  quia 
nihil  aliud  assignari  potest  ab  liac  distinc- 
lum,  cui  ratio  verbi  convenire  possit. 

Objicies,  quia  Fulgent.  et  quidam  alii 
Patres  vocant  dicere  intelligere,  sed  per 
dicere  producitur  verbum  ;  ergo  et  per  in- 
telligere.  Respondetur,  si  ita  sit,  in  re  con- 
venimus  ;  sed  sumunt  illi  Palres  intelli- 
gere^  latiori  significatione,  sic  alia  senten- 
tia.  Respondel  ad  loca  Patrum  a  nobis  ad- 
ducla,  quod  verbum  et  inlellecLio  sunt 
idem,  quod  scilicet  lalius  sumunt  intel- 
leclionem,  velquiasunl  idem  realiter  tnn- 
quam  actio  et  terminus. 

Objicies  secundo,  3.  de  Anima,  c.  4.  et 
12.  Met.  textu  13.  numeratur  inlellectio 
inter  actiones ;  ergo  habet  terminum  non 
alium  quam  verbum ;  ergo  non  est  illud. 
Uespondetur,  esse  aclionem  immanentem, 
propter  similitudinem  cum  actione  proprie 
dicta  in  actuali  dependentia  ab  objecto, 
non  est  tamen  proprie  actio,  quia  nihil 
producit. 

Petes,  an  visio  beata  vel  inlellectio  a 
solo  Deo  producla  sil  verbum  ?  Responde- 
tur  de  sccundo,  verbum  non  esset,  quia 
non  esset  proles  intelligenlis  per  illud  ; 
verbum  enim  el  tilius  dicunt  eamdem  re- 


lationem,  sed  hic  connotat  nalurara  viven- 
tem  rationalem  vel  saltem  sensitivam ;  il- 
lud  notitiam  intellectualem  expressam, 
ut  habet  Scolus  1.  d.  27.  q.  3.  ad  3.  pro  2.q. 

De  visione  beata  conlrovertitur  ctiam  in-  H. 
ter  ScoListas,  an  sit  verbum,  et  Rada  Con- 
trover.  10.  art.  2.  negat.  Pro  quo  videLur 
esse  Scotus  quodl.  14.  §  et  propter  islud, 
longe  ante  finem.  Mihi  videtur  verius  op- 
positum,  quia  visio  est  actualisintellectio, 
et  proles  intelleclus  beati,  dicens  realera 
relationem  geniti  ad  ipsum,  nec  Scotus 
oppositum  vuIL;  sed  resolvens  essenLiam 
divinam  non  movere  ad  visionem  beaLam 
intellectus  creali,  sed  fieri  a  volunlate, 
quia  nihil  naturaliter  agit  ad  extra.  Sub- 
jungit,  propter  istui  ^iosset  dici  qicod  Bea- 
tus  non  habet  verbum  de  Deo,  hoc  est,  ra-  ^^^  rado- 
tione   motionis  essenliae,  potest   dici   non  "^l'' ^f'^'' 

'  *  velftlnnon 

esse  verbum ;  at  ex  alio  capite,  quatenus>e7uiV!7«r 
inlellcctus  naturaliLer  eam  eliciL,  et  non    c^ausam 
libere,  verbum  est.    Neque  requiritur  ad  '^naturali- 
rationem   generationis    vel   prolis,   quod  '^»'- 
utraque  causa  naturaliler  concurrat,  alio- 
quin  Beala  Virgo  non  fuisset  mater  Dei, 
nec  Deus  ejus  Filius,  quia  Spiritus  sanctus 
concurrit  ad  generalionem  ejus,  ut  causa 
libera,  non  ut  naturalis;   consequens  est 
falsum,   ut  probat  Doctor   3.    d.  8.   g  Ad 
qucTStio)iem,  ubi  etiam  ostendit  in  Christo  in  Chrisio 
fuisse  duas  filiationes,   unam  ad  paLrem,  du^^^Ua- 
et  alteram  ad  matrem.  Dices,  Scotus  quod-  ''""*«• 
lib.  15.  %  Sed  de  crealura,    ante  solutio- 
nem  argumentorum,  fuse  tractat   visionem 
creaturae  in  verbo  non  esse  verbura.  Res- 
pondetur,  pro  utraque  parte  optime  dis- 
pulat  et  nihil  resolvit,   ut  intuenli  ejus  lit- 
teram  patet.  Quod  vero  visio  beata  verbum 
sit,    tenet  expresse   August.  14.    Trin.  17. 
Cum  videbimus  eum,  sicuti  est,  tunc  ver- 
bum  nnstrum  non  erit  falsum,  et  Scotus 
expresse  l.d.2.  q.  7.  §   Tertius  art.  num, 
17.  et  d.  27.  q.  3.  §  Aliter  dicitur,  n.   15. 
ubi  Viguer.  et  VoriJIon,  ita  eum  explicant 
et  sequuntur. 


728 


DISPUT.  III.  SEGT.  IV. 


Sectio  IV 
De  intellectu  practico  el  s^eculativo 

l,  De  hoc  agil  AribtolelesS.  de  Anitna,  cap. 

Praxis    9  ^i  10  gi  Q  ^iQi^  ^  cap.  1.  Nota   primo  ex 

qmd ?  r  r 

Scoto  q.  4.  Prol.  num.  3.  praxiin  stricte 
sumplam  esse  acLum  elicilum  vel  impera- 
tum  voluntalis,  quia  est  actus  liber  ;  nemo 
enim  de  eo  quod  aliter  se  habere  nequit, 
consultat,  ut  ait  Aristoteles  6.  Eth.  cap.  1. 
et  5.  Si  autem  praxis  fuerit  recta,  requirit 
ralionem  dirigentem  rectam  esse,  ut  ibi 
habelur  cap.  3.  cognitio  vero  tales  actus 
dirigens,  practica  dicitur  ;  ad  quam  duo 
requiruntur  aptitudinales  respectus,  scili- 
cet  prioritatis  et  conformitatis  ad  praxim. 
Est  enim  ea  prior,quia  aclus  intellectus  est 
directivus  eju^  seu  conformativus  ad  re- 
Ratio  pra-  gulas  rcctitudinis,  et  hinc  habetur  ralio- 

cticietspe-  ...  ,    i-    • 

culativi    nes  practici  et  speculativi  non  esse  essen- 

^TeMiliis'  tia^es  scientise,  quia  hsec  non  consistit  in 

scientice.     pespectibus,  sed  in  absoluto  ;  et  ratio  prac- 

lici  dicit  duplicem  illum  respectum  ad  pra- 

xim,  ut  ad  terminum,  el  ratio  speculativi 

dicit  privationem  eorumdem  ;  non  tamon 

sunt  differentioe  omnino  accidentales  scien- 

tiae,  sed  instar  passionuni  se  habent,   de 

quo  Scolus  citatus  art.  2. 

2-    ,        Secundo,  no^a  quod  intellectus   noster 

Quomodo 

(H/ferunt  aliquando  versalur  circa  res  ipsas  in  se, 
^specuiatt  cognoscendo  tantum  naturam  earura  et 
vatHentia.  proprietates ;  et  ha?c  consideratio  estspecu- 
lativa,  cujus  materia  est  res  cognila,  et  fi- 
nis  veritas.  Aliquando  vero  versatur  circa 
operaliones  humanas,  regulando  eas,  et 
tunc  cognitio  esL  practica,  cujus  materia 
sunt  ipsse  actiones,  el  finis  earum  rectitu- 
do  seu  passiva  regulaLio.  Juxta  hsec  ait 
Aristoteles  2.  Met.  textu  3.  quod  finls  spe- 
culalivse  est  veritas,  practicse  opus. 

Hinc  speculativa  potissime  versatur  circa 
universalia,  ut  Metaphysica ;  et  practica 
circa  particularia  vel  in  ordine  ad  illa. 
ILem,iIla   de  necessoriis  agit  et  yeternis; 

* 

et  haec  de  contingentibus,  quia  de  actioni- 
Aliter  Me  j^^g  Jiumanis.  Unde  speculativus   conside- 

taphyst' 

cus,  aiiter  rat  passiones  anim;B  secundum  sua  princi- 


Coji\iti\ 
prjctic^ 

sumit  firit 
a 


I 


pia  universalia  et  necessaria  ;   practicus    moraiis 
vero,  (verbi  gratia,   Philosophus  moralis)  '^^'^ll^^^'^^ 
easdem  considerat,  ut  reducibiles  ad   me-  anima;. 
diocritaLem  per  virtutes. 

Dico  primo,  intellectus,  (idem  est  de  ha- 
bitu)  non  est  practicus  ex  suo  actu.  Ita  Sco- 
tus  supra  num.  13.  |  Concedo  ergo.  Proba- 
tur,  quia  principia  practica  sumuntur 
quandoque  a  fine  praxis,  qui  est  causa  ^>»'"''» 
prior,  verbi  gratia,  hsec  cogniLio,  proxi- 
mus  est  diligendus,  sumit  sua  princjpia 
practica  a  fine,  qui  est  summum  bonum, 
verbi  gratia,  ista ;  summum  bonum  est  di- 
ligendum,  et  omne  aliud  propter  ipsum. 

Dico  secundo,   intellectus    non  (\\c\\nv  inteiler.tm 

p/acticus  a  fine,  qua  talis  ;   Scotus  citatus.  ^,  practi- 

SuadeLur  primo,   quia  quando  diciLur  3.  ^^■^^'^'^'^°' 

de  Anima,  text.  49.  quod  intellecLus  exLen- 

sione  fit  practicus,  non  intelligitur  de  ex- 

tensione  actuali,  alioquin  nuUa   esset  no- 

titia  practica  in    fabro  vel   Medico,   nisi 

quando  actu  operarenLur,   fabricando,   vel 

medendo  ;    intelligitur    ergo    de    exten- 

sione  aptitudinali.  Sed  hujusmodi  apLitudo 

non  conveniret  practicae,  repugnans  specu- 

lativae,  nisi  aliquid  absolutum  essetin  una 

et  non  in  altera,  de  quo  Scotus  1.  d.  28.  n, 

10.  $,  Ad  quxslionem,  ubi  opliine  docet  nul-    Negatio  '^ 

.  nonconve- 

lam  negationera  vel  repugnantiam  conve-  nit  aUcui, 
nire  alicui,  nisi  ratione  alicujus  absoluti.  ^^g  aUcu- 
Tunc  sic  :  illud  absolutum  non  potest   ha-  i^f*  f  o^<"- 
bere  pro  causa  finera,  quia  ab  eo  qua  talis, 
non  sumuntur  principia  in  quae  actus  re- 
solvi  potest. 

Dices,  quod  finis  est  prima  causa ;  ergo 
bene  stal,  quod  causet  illud  absolutura, 
quo  1  fundat  aptitudinem  illara  prioritalis 
et  conformitatis  inpractica  noLitia.  Contra, 
finis  nihil  causat,  nisi  ut  amatus  a  volun- 
tate  ;  at  scientia  practica,  esL  necossaria, 
habetque  causas  et  principia  talia  ;  ergo 
non  dependet  ab  illo  actu  voluntatis. 

Dices,  quoi  finis  esl  aptus  amari,  ante- 
quam  ratio  practici  sit  in  scientia  ;  ergout 
sic  potest  hanc  causare.  Contra,  nil  fit  a 
causa  ut  apla  est  causare,  sed  ut  aclu  cau- 
sat.  Praiterea,  vel  finis  causat  noliliam 
practicam,  ut  acquisitus^  et  hoc  non,  quia 


VI. 


DE  INTELLEGTU  ET  VOLUNTATE 


720 


sequitur  eam  ut  effectus  ejus,    vel  ut  in- 
tentus ,  et  nec  sic,  eadem  ralione ;  ergo. 
lis^^au-       Secundo,  ralio  finis  est  respectus  quidam 
uid  ratio-  rationis,  et  ideo  non  amatur  in  ratione  ob- 

is. 

jecti  finibilis,  ut  lenet  Scotus  \.  d.  \.  q.  1. 

art.  4.  ergo  non  causal  absolutam  qualila- 

tem  scienlite  practicse,  qua   intelleclus  di- 

cilur  formaliler  practicus.  Antecedens  pa- 

tel,   quia  nihil  est  aliud  quam  media  esse 

ordinata  ad  ipsum. 

^-  Tertio,  ex.Aristotele,  qui  6.  Met.  text.  2. 

el  6.  Elh.  c.  2.  et  3.  de  An.  text.  51.  distin- 

guit  practicam  et  speculativam  non  penes 

finem,  sed  penes  objeclum. 

Objicies  primo,  pro  Ilenrico  quodlib.S. 

q.  l.qui  oppositum  tenet  ex  Aristotele  ci- 

tato,  intelledus   exlensione  fit  practicus; 

ergo  qui  prius  fuit  speculativus,    verbi 

gratia,   considerando  Iierbam  vel  virtulem 

secundum  se,    fit  pra.  ticus  dum    ordinat 

has  ad  finem  operis.   Respondetur,    loqui 

de  extensione  aptitudinali,  ut  dicLum   est, 

non  de  acluali ,  et  illaextensio  includit  du- 

plicem  respectum  prioritatis  et  conformita- 

Pracitca   lis  ad  praxim.   Vide  Scolum  sup.    ad  1. 

s^jeciiiati-  Quod  subjungit,  practicum  differre  a  spe- 

«omocZw  V  culativo,    fine,    loquitur  de  fine  cjgnito, 

non  ut  amato,  et  sic  estobjectum. 

Objicies  secundo,  quia  medicina,  alia  est 

,\'edirtna 

ah  oiute   praclica,  alia  speculativa  ;  sed  fit  practica, 
)  aciica.     g^  solum  quod  ordinatur  ad    finem.   Kes- 
pondetur  verius  esse  absolute  practicam; 
illa  tamen  pars  quse  agit  de  membrorum 
constitutione,  humoribus  et  causis  univer- 
salibus  sanitatis    et    infirmitatis    dicitur 
speculativa,quia  remotior  esta  praxi,  quse 
immediate  dirigitur  per  particularia  dicta- 
mina  ;  quo  enim  magis  aliquid  recedit  ab 
unoopposilo,  eo  magis  accedit  ad  aliud. 
Unde(inquit  Scotus  num.  44.)   ars   potest 
dici  spcculativa  respectu  habilus  exporti, 
quia  est  habitus  universalior,  non  ita   im- 
modiatcdirigens,  et  ideo  1.  Met.  in  Procem. 
d[ci'Air,  arli;'ex pequenter  errabit,   exper 
tu<  non  ita. 
8.        -   Objicies  terlio,  practica  notitia  priEcipue 
versatur    circa     bonitalem   vel   maliliam, 
sed  hae  conveniunl    actibus  principalitej 


a  fine  ;    ergo.  Respondetur    principalius    Bonitas 
multo  ab  objecto,  ut  habet  Scotus  2.   dist.  ^r»"^^^,^; 

''         '  lius     est 

40.  el  quodlib.  IS,  et  esto  tota   bonitas   et  ab  objecto, 
,..         n  •  ,  .  .    Qiiam  a  fi- 

malitia  a  fine  esset,  non  ideo  pracLica  noti-  ne. 
tia  inde  sumereLur,  quia  recte  dictare  est 
a  principio,  et  Iioc  ab  objecto  et  necessario, 
et  per  consequens  independenter  a  fine, 
quia  hic,  ut  distinguitur  ab  objecto,  inclu- 
dit  tanLum  respectum  vel  esse  amatum. 
Ex    dicLis    sequitur    primo,    practicam  Practica 

,  , .    .  1  .     ,         •         ncientia  la- 

scientiam,   talem  dici  a  suo  objecto,  sicut  Hs  est  pn- 
et  speculativa  ;  et  si  quandoque   Iribuitur  J^°^^''  ^*' 
fini,  quod  eam  distinguat,  non  intelligitur 
de  fine  formaliter,  sed  quatenus  objectum 
est,  vel  non  est  sermo  de  prima  distinc- 
tione. 

Sequitur  secundo,  contra  Soncin.  6.  Met.        7. 
q.  4.  et  Javell.  quwst.  5.  habitum  non  dici  scientia^ 
practicum  a  fine  operantis,  sed  a  fine  ope-  ^"^  operis 

'  '^        non  ope- 

ris.  Primo,  ab  objecto  in  se  operabili  vel  rantis. 
diligente  ad  operationes,  quia  scientia  est 
necessaria,  et  intentio  finis  operantis  omni- 
no  contingens;  etsecundum  istum  modum, 
vana  foret  distinctio  scientiae  in  speculati- 
vam  et  practicam. 

Dico  tertio,  intellectus  practicus  et  spe-  intdiectus 
culativus  esl  una  et  eadem,  potentia.   Hsec  e(^specuia- 
de  se  patet,  quia  dicitur  practicus  ab  ha-  'j""*  ^"' 
bitu  practico,  et  speculativus  a  speculativo ;  temia, 
et  secundum  distinctionem  habituum  vel 
actuum,  non  oportet  distinguere  potentias, 
alioquin  intellectus  opinativus  esset  poLen- 
tia  distincLa  a  scienLific:),  eL   intuitivus   ab 
abstractivo.  Vide  D.  Thom.  \.  p.  q.  79.  art. 
11. 

Objicies  primo  6.  Ethic.  cap.  et  lib.  Mag.  g. 
Mor.  cap.  35.  dicuntur  duse  partes  animae, 
et  3.  de  Anima.  text.  53.  Praclicus  dicilur 
virtus  deliberans,  speculativus  principium 
intelligendi,  eL  quod  magis  distinguun- 
tur  quam  irascibilis  et  concupiscibilis. 
Confirmatur,  quia  divcrsa  habent  objecta 
ct  actus.  Respondetur,  tantum  vult  habere 
diversa  munera,  ac  siessent  partes  diver- 
soe.  Ad  terLium  locum,  loiuiLur  ralione 
habituum,  qui  distiiigauntur  realiter.  De 
distinctione  irascibilis  et  concupiscibilis 
dixi  disp.  prasceJ.  sect.  7. 


730 


DISPUT.  III.    SECT.  V. 


Habitus 
nequit    es- 
se  specula' 

tivus  et 
practicus 
simul. 


9. 

Practica 
dirigit  eli- 

ani  actus 
intellectus 


Practica 
alia    arti- 

va,  alia 
factiva. 


10. 

Ars  versa- 
tur  circa 
factibile, 

prudenlia 

circa    agl- 

bile. 


Qucestio  de 
pfactici 
speculali- 
va,  parvi 
momenti 

videtur. 


Ad  confirmationem,  illa  objecla  sunt  ha- 
bituum,  non  potentise,  quse  unum  tantum 
habet  objectum,  nempe  ens,  de  quo  lale 
dictum  est  ad  g.  19.  el  duas  sequenles. 

Objicies  secundo,  unus  habilus  non  po- 
■  test  esse  speculativus  et  practicus  ;  ergo. 
Respondetur,  D.  Thom.  \.p.  q.\.  art.  4. 
et  2.  gusest.  4.  art.  2.  ad.  3.  ponitunum  ha- 
bitum  infusum  simul  practicum  et  specu- 
lativum,  quod  rejicit  Scotus  q.i.Prol.num. 
27.  quia  modi  sunt  oppositi ;  negatur  ergo 
consequentia,  quia  polentia  est  universa- 
lior  longe  quam  habitus,  nec  generaLur 
ex  actibus ;  actus  autem  diversi  specie,  ut 
practicalio  et  speculatio,  non  possunt  gi- 
gnere  eumdem  habitum  specie. 

Petes,  an  notilia  practica  delur  in  ordine 
ad  actus  ipsius  inlellecLus  dirigendos ; 
quod  est  dicere  an  praxis  sit  aliquando 
actus  inlellectus  ?  Scotus  citatus,  queni  se- 
quilur  Soncinas  supra,  negare  videtur,  ei 
consentit  D.  Thom.  1 .  2.  qitoesl.  57.  art.  \. 
al\.  Sed  loquuntur  ut  in  plurimum,  vel 
tantum  volunt  quod  notitia  practica  -imme- 
diale  non  dirigit  aclum  intellectus;  cons- 
tat  enim  quod  prudenLia  actus  intellectua- 
les  dirigit. 

Adverte  practicam  scientiam  dividi  in 
activam  et  factivam,  ex  Aristotele  6.  Elhic. 
Illa  dirigit  actionesquje  transeunt  inmate- 
riam  non  permanentem,  qua^  dicitur  agi- 
bile,  ut  citharizatio,  locutio ;  hsec  versa- 
lur  circa  factibilia,  ut  sunl  aedificium,  pic- 
lura,  quai  permanent ;  ars  versatur  circa 
factibile,  prudcntia  circa  agibile,  ex  lib. 
Magnor.  Mor.  cap.  ult.  Vide  Scotum  3.  d. 
34.  q.  I.  n.  10.  14. 

AdverLe  secundo,  duplicem  esse  lectitu- 
dinem  ;  alia  esl  morum,  quam  prudenLia 
dirigiL;  alia  naLura^,  ut  pictio,  scriptio, 
quam  dirigiL  ars.  Illa  recLitudo  esl  simpli- 
citer  talis,  quia  facit  bonum  hominem,  et 
volunfatem  gubernat ;  haec  secundumquid, 
quia  non  facit  bonum  hominem.  Alia  mul- 
ta,  quae  fusius  quam  utilius  a  Theologis 
tractantur  in  Prologo  TIieoIogia3,  de  hac 
qua>stione  videntur  esse  parvi  momenti, 
et  magna  ex  parte  de  modo  loquendi  con- 


spectant. 


Iroverti  :  an  scilicet  sufficit  ad  rationem 
scientiae  vel  intellecLus  practici,  proxime 
vel  remote  dirigere,  aptitudinaliter  ad  pra- 
xim,  necne,  de  quo  vide  Scotum  g.4.  Prol. 
n.  44.  et  ibi  scholium  nosLrum. 

SECTIO  V 

De  synderesi  et  conscientia 

Henricus  guodlib.  18.  qusest.  1.  dicitsyn-        , 
deresimx  esse  pondus  voluntatis  tendens  in 
bonum,  et  conscientiam  habitum  ejus,   et 
hoc  secundum  lenet  Durand.  2.  d.  9.  q.  2. 

Dico  primo,  hse  ad  intellectum  spectant. 
Ita  Scotus  1.  d.  39.  guoest.  2.  D,  Thom.  I. 
part.  q.  79.  art.  12.  13.  Magister  1.  d.  39. 
cap.  3.  ex  Ilieron.  in  cap.  2.  Ezechiel.  ubi 
dicit  quod  superior  portio  rationis.est  syn- 
deresis.  Probatur  ex  ScoLo  I.  de  synderesi,  Synderesi. 
quia  eius  actus  est  necessarius,  et  nullus  ^yonscien 

^  •}  >  tia  ad    m- 

talis  datur  in  voluntate,  ut  ostendit  ScoLus  teiiecium 
\.d.  \.g.  4.  et  4.  d.  49.  g.  9.  el  quodlib.iQ. 
Secundo,  si  tenderet  sic  necessario  in  bo- 
num,  faceret  voIuntaLem  impeccabilem.  De 
conscienLia  probaLur,quia  causatur  per  ac- 
tum  inlellectus  et  unicum.  Secundo,  aut 
necessario  agit  voluntas  secundum  illum 
habitum,  et  sic  non  est  libera,  quia  agens 
illius  habitus  est  causa  naturalis  et  conse- 
quenter  effectus  ;  si  non  necessario  agit, 
potest  stante  conscienLia  recta  velle  oppo- 
situm  diclaLi  per  eam,  et  sicnumquam  per 
voluntatem  corrumpi  poterit. 

Objicies  ex  Anselnio  de  concordia  26.  et   yoi„„i^. 
44.  ibi,  commoda  non  velle  nequit  (volun-  "'^""'   *-'" 

necessario. 

tas  :  )  sed  aequo  vult  justitiam,  et  id  quo 
necessario  vult  bonum,  est  synderesis.lles- 
pondelur  de  volunlate.  ut  proecise  affecta 
esl,  affectione  commodi,  non  est  libera, 
sed  sic  non  elicit  actum.  Vide  Doct.  2.  d. 
6.  q.  2.  et\.  d.  1.  q.  4.  per  idem  patet  ad 
id  quod  ait  August.  13.  Trin.  5.  omnesna- 
turaliter  velle  beatitudinem,  nempeappe- 
titu  naturali,  non  elicito. 

Objicies  secundo,  natura  irrationalis  ha- 
bel  principium  necessario  lendendi  in  id 
quod  sibi  convenit  ;   ergo  et  voluntas  in 


I 


..^1 


DE    INTELLEGTU  ET    VOLUiNTATE 


734 


justiliam,  quia  ha?c  maxime  ei  convenit. 

Negatur  consequenlia,  quia  voluntas  esl  li- 

bera. 
)uomoiio      Objicitur  lerlio,  si  conscientia  esset  ali- 
cTem*Lt  Q^id  iii  intelleclu,  lunc  magis  sciens  esset 
agiscon-  niasris  conscientiosus,  cujus  oppositum  pa- 

\cifntio-  °  j  ri  1 

'.s  f  tet.  Ilespondelur,  verum  esse,  cjeteris  pari- 

bus  ;  si  tamen  plura  sciens,  sit  passioni- 
bus  obnoxius,  ex  Iioc  capile,  est  minus 
conscientiosus,  quia  ejus  bona  diclamina 
impediuntur  a  diclando,  et  sic  intelligit 
Aristoteles  7.  Elhic.  3.  dum  ait  existentes 
in  passionibus,  non  scire. 

Dico  secundo,  synderesis  est  habitus 
principiorum,  et  conscientia  habitus  con- 
clusionum  praclicarum,  de  bona  electione 

m  morali.  Ita  Scot.  citatus.  Non  explicat   la- 

men,  an  ille  habitus  sit  aliquid  distinctum 

a  poLentia,  et  videlur  quod  non,   licet  D. 

Thom.  asserat  quod   sic,   quia   negiit  esse 

ipsam  polentiam.  Ualioest,  quia  sine  neces. 

sitale  entia  non  sunt  multiplicanda.  Prsele- 

rea,  in  naturalibus  polenLiis,  quia  sunt  de- 

lerminaloe  ad  unum,  non  ponitur  habitus, 

ex  Scot.  3.  d.  33.  niari.  7.   sed  intelleclus 

est  delerminatus  ad  principia  ;  ergo. 

Dices  cum  Capreol.  qusest.  3.  Prol.  ad  5. 

et  Viguer.  cap.  3.  esse  habiLum  naluraliter 

inditum  simul   cum  polentia,   hoc  gratis 

dicilur,  et  sine  necessiLate  muUiplicantur 

entia.  D.  Thomas  ail  conscienLiam  esse  ac- 

lum,  non  habitum,  tenendum  tamen  dari 

aclualein  et  habilualem  ;  neque  enim  di- 

cendum  est,  cumdormimus,  nullam  rcsta- 

re  conscientiam.  Conclusio  hx^c  habetur  ox 

conclusione   proecedenLi,     quia     cum  haec 

speclent  ad  intellectum,  non  possunt  esse 

aliudabipio  velejus  affectione,   uL   versa- 

tur  circa  principia  et  conclusionem  prac- 

ticam.  UabeLur  ctiam  ex  illo  Eccles.  7.  Scil 

enim  conscienlia  lua  le  crebro  male  lixisse. 

Adverte,  cum  conscientia  judicat  malum 

esse  quod  agimus,  oriri  in  volunlale   ver- 

mem,  remorsum  seu   trisliliam,  jnxta  id 

August.  1.  Confess.  12.  Jussisti  Domiiie,  et 

ita  estyUl  pceiia  sibi  sit  omnis  animus  inor- 

dinatus.  Quando  autem  judicat  bonum  esse 
in  cons- 
ntia  sii  quod  tit,  resultaL  gaudium,  juxLa  id  2.  Cor. 


Quid    evi- 
dentia  f 


1.  Gloria  nostrahxc  est,  testimonium  con-  habitus 
scientix  nostras.Si  qua^ras  an  conscienLiasit  Pfccticus. 
aliquis  habilus  peculiaris?  Respondetur, 
non  distingui  ab  habitu  scientise  moralis. 
Et  si  quajras,  an  sit  practica.  Respondetur 
esse,  quando  dirigit  ad  aliquid  faciendum 
vel  omiLlendum,  quando  Lamen  accusat 
de  prijesenti,  speculativus  esse  videtur. 

SECTIO  VI 

De  evidentia  et  cerlitudine. 


Nota  primo,  tunc  intellectum  clare  et 
evidenter  cognoscereobjecLum.quando  ten- 
dit  in  illud  instar  oculi  in  lucem  vel  colo- 
rem,  ita  ut  manifeste  videat  connexionem 
prsedicati  cum  subjecto,  vel  immediate  per 
ipsos  terminos,  vel  per  medium  notius. 

Nola  secundo,  evidenLiam  seu  clarita- 
tem  non  disiingui  realiter  ab  actu  claro, 
quia  nullum  esl  fundamentum  talis  dis- 
tinctionis,  cum  repugnel  actum  scientiae 
poni  sine  claritate,  vel  fidei  sine  obscuri- 
tate,  ablato  enim  quocumque  alio  a  visione 
intuitiva,  manebit  clara  et  evidens  ;  et 
idem  est  per  oppositum  de  actu  fidei,  si 
dicas  evidentiam  esse  modum  distincLum. 
ConLra,  peLo  an  cognosci  possit  per  actum, 
vel  an  sit  ratio  cognoscendi.  Si  secundum, 
erit  ipse  actus,  quia  species  esse  nequit.  Si 
primum,  vel  cognoscitur  evidenter,  el  da- 
bitur  processus  ;  vel  obscure,  eL  idem  erit 
de  obscuritate.  Neque  dici  potest,  quod 
nullo  modo  cognoscitur,  si  non  ipse  actus. 
Ex  quibus  patet  evidentiam  esse  quid  est 
senLiale  vel  saltom  propriam  passionem 
actus  clari,  ct  idem  est  de  obscuritale  res- 
pcctu  obscur'. 

Nota  Lertio,  evidentiam  esse  Iriplicem  ; 
alia  est  moralis,  ut  quando  viri  graves,  fide 
digni  aliquid  asserunt,  quibus  juxta  rogu- 
las  prudenLioe  credenJum  cst.  Suprcmum 
gradum  hujus  evidentia^  obLinentmysteria 
fidei,  quae  asseruntura  viris  sancLissiniis, 
sibi  consentientibus  et  mullis  miraculis 
confirmantur ;  sed  h:cc  evidentia  est  tnntuni 
secundum  quid  talis,  quia  revelaLio  ad 
quam  nos  manuducit,  simpliciter  obscura 


An  evi- 
denlia  dii- 
tinyuilur 
ab  acu? 


Evidentia 
triplex 

moralis, 
Physira,  et 

Metaphy' 
sica. 


m 


DISPUT.  III.  SECT.  VI. 


est.  Unde  evidentioe  morali  polest  subesse 
falsum,  ut  si  multi  doctissimi  dicerent  ali- 
quid  esse  de  fide,  quod  non  est,  sed  lunc 
assensus  credentis  non  esset  fidei  infusae, 
quse  tantum  tendit  in  revelatum  vere.  Alia 
est  evidentia  Physica,  ut  quando  aliquid 
clare  scitur  ex  principiis  Physicis,ut  ignem 
existere  ex  nimio  calore,  subjectum  ades^e 
ex  colore  viso.  Huic  etiam  evidentice  subest 
falsum  aliquando,  ut  palet  in  Eucharistia  ; 
et  ratio  e.st,  quia  Deus  potest  supplere  vi- 
cem  principii  Physici  quoad  efficientiam. 
Evidentice  Tertia  evidentia  estMetaphysica,  utquando 

Melaphysi-  .      .    .       ,,  ,        . 

cce,  wquit  per  prmcipia  Metaphysica,   ita   res  clare 

faisum.      videtur  vel  scitur,  ut  repugnet  aliter  fieri, 

ul  quodlibet  est,  vel  non  est ;  et  huic  evi- 

dentise  repugnat  subesse  falsum.   Quidam 

putant  evidentiam,  qua  in  remotis  credi- 

tur  Roniam  esse,  non  moralem,  sed  Physi- 

cam  esse,  quia  non  est  minus  evidens  quam 

ignem  esse  calefactivum.  Sed   inepte  dici- 

tur,repugnat  enim  ignem  non  esse  calefacli- 

vum,  et  si  miraculum  non  impediat,  appli- 

catum  necessario  calefacit  ;  at  sineuUomi- 

raculo  possel  Roma  in  cineres  redigi,   et 

consequenter  non  existere.  Ineptius  etiam 

negatur  actum  quo    cognoscitur    Romam 

exislere,  non  esse  fidei  humanoe,  sed  scien- 

lificum,  quia  qui   Romam  non  viderunt, 

humane  tantum  testimonio  credunt  illam 

esse,  et  nuUo  alio  medio  vel  extremorum 

connexione. 

Dico  primo,  intellectus  noster  evidenler 

suis  viribus  cognoscit  prima  principia  et 

conclusiones  ex  eis  demonstrabiles  et  veri- 

lates  per  experientiam  notas.    Ita  Scot.    1. 

dht.  S.guaesi.i.  num.  5.  contra  Academi- 

cos,  est  Ilenricus  in  summ.  arl.  1.  quaest.  2. 

Est  Aristoteles  2.  Melaph.  textu   1,  ubi  ait 

prima  j  rincipia  esse  omnibus  nola  sicut 

janua  in  domo.  Ad  idem  est  August.  et  Boe- 

principia  lius  a  Scot.  cita  i.  Declaratur.tcnnini  prin- 

omnibus       .    .  .  ..  i     ,       .  ■> 

noia.  cjpioruni  pnmorum   ita   se  habent,  quod 

unus  alterum  includat,etideo,cuminteIIec- 

tus  eos  componit,  habel   necessarium  cau- 

samconformitatis  sui  actus  ad  illos,  ut  in 

hoc  principio,  omne   totum   est  majiis  sua 

parte  ;   ex  hac  autem  principii  evidentia  et 


3. 


Prima 


bonse  illationis,  dependel  notitia  conclusio- 
nis,  et  sic  naturaliter  habetur,et  evidenter. 
Decognitis  per  experientiam,  patet,  quia 
quod  semper,  aul  fere  semper  conlingit 
fieri,  etnon  a  causa  libera,  est  effectus  na- 
turalis  illiusa  quo  fit,  quia  causa  non  libe- 
ra,  non  potest  in  pluribus  effectum  produ- 
cere,  nisi  ad  quem  nalura  sua  determinata 
est  ;  cum  ergo  semper  experimur  ignem 
calefacere,  colligimus  hoc  esse  illi  a  natura 
inditum,  et  sic  veritas  haec  evidenter  co- 
gnoscitur. 

Adverte  quod  quandoque  cog'nita  conclu- 
sione  per  experientiam,  verbi  gratia,  hac, 
Luna  frequenter  eclipsatur,  deveijitur  reso- 
lutivo  modo  ad  principium  ex  se  notum, 
quod  est  causa  illius,  verbi  gratia,  opacum 
interpositum  inter  luminosum  et  perspi- 
cuum  obfuscal.  Et  per  idem,  conclusio  a 
priori  demonstratur.  Aliquando  vero  sisti- 
tur  in  ipsa  cognitione  experimentali,  itaut 
non  appareat  uUa  causa  ipsius,  verbi  gra- 
tia,quod  herba  talisspeciei,e3t  semper  cali- 
da  ;  sed  neutra  experienlia  est  evidens  Me- 
taphysice,  quia  non  repugnat  hic  subesse 
falsum,  ut  dixi  ;w^a6iYi3.  et  docel  Scotus 
supra  §  Quandoque  aulem,  num.  9. 

Objicies  primo,  id  quo  veritas  reprse^en- 
latur,  nempe  species,  est  mutabilis,  quia 
ab  objecto  mutabili,  et  subjectuni  est  er- 
roris  capax,  nempe  anima  ;  ergo  nulla  est 
in  eis  veritas  evidens  et  immutabilis.  Res- 
pondetur,  speciem  etsi  in  sua  entitate  mu- 
tabilis  sit,  immutabiliter  reprsesentare, 
sicut  imago  depicta,  licet  destrui  possit, 
reprsesentat  immutabiliter  suum  prototy- 
pum;  nec  obstat  objectum  esse  immutabi- 
le,  quia  non  qua  tale  causat  speciem,  sed 
qua  natura.  Unde  si  hsec  habet  aliquam  ha- 
bitudinem  necessariam  ad  aliam,  ulraque 
per  suas  species  reproeseiUantur  ul  unita. 
Ad  illud  de  mutabilitate  animoe,  respon- 
detur,  non  esse  mutabilem  quoad  errorem, 
circaevidentia  ex  terminis  vel  conclusio- 
nes  ex  eis  demonslrabiles,  cognita  eviden- 
tia  syllogisticoe  illationis.  Vide  Scot.  al  \. 
et  2.  Henricum  num.  13.  H. 

Objicies  secundo,  species  polest  reprse- 


Veritas 
per  exse- 

rieniiam 
quoinodo 
evideyis. 


4. 

Ex    con- 

ciusione 

experimen 

tali,    deve 

nilur  ad 

princi- 

pium     pe 

se      notur. 

aliquandc 


Species 
mutabili 

cauAut 
scietiiiari 
immulab 
lem. 


5. 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


733 


I 


'ntellectus 
lOintquan- 
do  phan- 
ta^'a  eT- 
■at. 


Deceptio 
nsus  non 
i-^ipit  in- 
elleclum. 


6. 

Jvidenter 
\oti  iunt 
ibis     ac- 
us  sen- 
um  nos- 
orum 


sentare  se  ut  se,  vel  ut  objectum,  et  se- 
cundo  modo  contingit  in  somniis  ;  ergo 
nuUa  esL  certiludo  vel  evidentia  ,  quia  si 
repraesentat  se  ut  objectum,error  est,et  non 
possuraus  discernere,  quando  sic  vel  sic 
facit.  Uespondetur,  non  speciera,  sed  phan- 
tasraa  se  repraisentare,  ut  objectuni  in 
sommis. 

Dices  ergo,  ex  illa  phantastica  repraesen- 
tatione  errare  potest  intellectus,  ut  patet 
in  sorano  et  phrenesi ,  et  sic  cognitio  non 
erit  evidens.  llespondetur,  intellectus  evi- 
denternovit  inferioreni  potenliara  non  er- 
rare  circa  suum  objectura  debite  applica- 
tura,  nisi  sit  indisposita,  et  novit  quando 
indisposita  est,ut  in  exeraplis.Nonenim  di- 
cimuspraedictas  veritatessempersineerrore 
sciri  ,  quia  in  sorano  contingit  priesentari 
oppositum  primi  principii,  et  tamen  non 
ideo  hoc  non  est  per  se  notum.  Vide  Sco- 
tura  ad  3, 

Objicies  tertio,  species  terminorura  pri- 
mi  principii  dependet  a  sensibus,  et  hi 
saepe  decipiuntur  ;  ergo  et  assensus  intel- 
lectus  circa  principia.  Respondetur,  etsi  in 
acquisitione  specierura  dependeat  inlellec- 
tus  a  sensuura  rainisterio,  tamen  illis  uti- 
tur  componendo  et  dividendo,  virtute  pro- 
pria  ;  et  sic  error  sensus  ei  non  obstat,  ver- 
bi  gratia,  visus  deceptus  judicat  id  quod 
est  totura  esse  rainus  eo  quod  est  pars, 
non  proplerea  inlellectus  decipitur,  dicens 
totura  esse  raajus  sua  parte. 

Dico  secundo,  evidentera  et  certara  ha- 
bemus  notitiam  de  nostris  aclibus,  verbi 
gralia,  quod  vigilaraus,  videraus,  etc.  et 
esto  iilusio  contingere  possit,  ratione  ob- 
jecti,  raedii  vel  organi,  non  taraen  obstat 
quorainus  certo  et  evidenter  cognoscaraus 
tales  actus  nobis  inesse.  Ita  Scot.  loco  ci- 
talo,  num.  10.  est  Aristotelis  4.  Mela  h. 

Objicies,  August.  lib.  83.  q.  9.  ait,  :  A 
sensibus  nulla  est  expeclanda  sincera  veri- 
las,  quia  sine  intermissione  mutantur.  Res- 
pondetur,  non  ab  eis  haberi,  sed  ab  intel- 
lectu  de  eorura  operationibus. 

Objicies  secundo,visus  judicat  objectura, 
quo  remotius  eo  minus  esse,  et  baculum 


cujus  pars  est  in  aqua,  et  pars  alia  in  aere 

esse  fractum  ;  ergo  de  his  nulla  esl  certi- 

tudo.  Respondetur,   intellectura   evidenter  Inteiiecius 

scire,  visum  falli   in   exemplo  de  baculo,    novit  de- 

per  hanc  propositionem,    nullum   durur^i  .^gfj^^j'"^,^- 

frangitur  ad  taclum  mollis  sibi  cedentis,   ^on  sem- 

et  in  alio  exeraplo,   per  hanc  propositio- 

nera  :  idem   quantum  applicalum  quanto, 

estei  3equale,  sed  idera  quantura  potest  ap- 

plicari  quanto  viso  remolo  et  propinquo  ; 

ergo  visum  reraotura  non  est  minus  pro- 

pinquo,  et  sic  intellectus  evidenter  judicat 

per  species  terrainorum,  licet  accipiantur  a 

sensu  errante. 

Objicies  tertio,  August.  12.  Confess.  25.  7. 
tiil  :  Si  ambo  videmus  veritatem,  nec  tu  in 
me,  nec  ego  in  te  sed  ambo  in  illa,  quse  su- 
per  mentem  est,  incommulabili  veritale. 
Respondetur,  propter  hoc  et  alia  multa  si- 
milia  loca  Augustini,   Scotus  supra  §    Ad  Y^fP!°'^^J 

s  '  f        a  necessartce 

qusest.  num.  18.  explicat  quatuor  modis  ve-    quatuor 

modis    in- 

ritates  necessarias  videri  in  regulis  seter-    teiUgun' 
nis.   Prirao,   quia  intellectus  divmus  (^^^ guUs ceter- 
esse  inlelligibile  creaturis  ab  aeterno  (de  ""• 
quo  2.  d.  1.  quaest.  1.)  in  quo  relucent  veri- 
tates.  Secundo,  quia  instar  libri  continet 
orania  vera.  Terlio,  quia  dat  rationera  mo- 
vendi  objectis,  cum  ea  producit  in  esse  in- 
telligibili.   Quarto,   quia    essentia    divina 
est  priraura  principiura  speculabiliura,et  ul- 
timus  finis  practicabilium.  Vide  Doct.  fuse 
ista  explicantem  loco  citato. 

De  certitudine  multa  occurrunt  dicenda, 
sed  ob  brevitatera  pauca  dicemus  ;  in  quo 
consistat,  controvertitur,  sed  forte  raagis 
de  voce  quam  de  re. 

Dico  quarto,  veritates  omnes  evidenles,       8. 
de  quibus  in  conclusionibus  praecedenti- 
bus,  sunt  certae.  Ratio  est,   quia  sunt  ne- 
cessariae,  et  consequenter  non  incertae,  nec 
abstrahentes  a  certitudine.  Itaque  certitu-  (^'""«  «"»'• 

dens  est 

do  et  evidentia  se  habent  ut  inferius  et    certum, 

superius  ;  orane  enim  evidens  est  certum,  "^"  ^  ""* 

non  e  conlra,  quia  credita,fide  divina,  cer- 

tissima  sunt,  sed  obscura. 

Pro  hoc,  nota  duplicem  esse   certitudi-    Ceriiiudo 

aupiex. 
nera ,  altera  orta  ex   evidenlia  objecti,    et 

ab  ea,  ad  summum  ralione  distinguitur  ; 


734 


DISPUT.  III.  SECT.  VII. 


Certilttdo 
Physica 
Moralis 

Metaphy- 

sica. 


Fides  cer- 
tior  sfim- 
tia,  minus 
tamen  ex- 
cludit  dn- 
bitationem 
a  subjecto. 


allera  orilur  ex  infallibilitate  vel  veraci- 
tate  leslis.  Haec,  si  a  Dei  teslimonio  pen- 
deat,  certior  est  in  se  quam  altera,  quia 
perfectior  cognitio  ;  altera  tamen  quia  cla- 
rior,  minus  sinit  subjectum  in  quo  est,  lise- 
sitare  de  veritate. 

Adverte  sccundo  certitudinem  posseesse 
moralem,  Physicam,  vel  Melaphysicam,  ut 
su  ra  explicui  de  evidentia  ;  incertitudo 
eliam  tribus  modisoppo^itis.  Hincsequitur 
in  certitudine  dari  gradus,  quo  onim  actus 
est  evidentior  in  naturalibus,  eo  certior  ; 
fidos  tamen  divina,  quia  tam  ex  parle  ha- 
bitus  quam  ex  partemolivi  formalis  repu- 
gnat  ei  ferri  in  falsum,  est  maxime  certa 
inter  cognitiones  viatoris.  Minus  tamenex- 
cludit  dubitalionem  ab  intellectu  propter 
obscuritatem,  et  secundum  hoc  intelligi- 
lur  D.  Thom.  2.  2.  qusest.  4.  art.  4.  dicens 
assensumfidei  secundum  se  esse  certiorem 
actu  scientiae,  non  vero  quoad  nos. 

SECTIO  VII 
De  verilate  cognitionis 


i.  Nota  1.  ex    Scot.  6.  Melaph.  qusest.  3. 

piex,  in    quod  alia  est  veritas  in  rebus,  alia  m  in- 

ordtne  ad  tellectu.   Prima    dupliciter   consideratur : 

causam,  et  ^ 

ad  intel-    uno  modo  per  comparationem  ad  causam 
lectutn. 

producentem.et  hoc  vel  per  adcequationem 

in  naturasinguIari,quomodoverbumin  di- 
vinis  est  verissimum  ;  vel  per  imitationem, 
quomodo  omnis  creatura  est  vera  in  es- 
sendo,  ut  participat  divinam  essentiam  se- 
cundum  mensuram  sui  exemplaris.  Alio 
modo  esl  veritas  in  rebus  comparative  ad 
intellectum,  quatenus  sunt  manifestativae 
sui  intelleclui,  et  assimilativae  ejus  intelli- 
gibili ;  et  etiam  prout  facta  manifestatione, 
inlellectus  vere  intentionaliter  fit  res  co- 
Veritasco-  gnita,  sicut  est  a  parte  rei.  Veritas  intellec- 
qJiTest^?  *^^  ^*^^  ^'^  cognoscendo,  consistit  in  con- 
formitate  cognitionis  ad  rem.  Ita  Scot.  ibi, 
et\.  d.  3.  quxst.  3.  et  dist.  48.  ad  1.  el  i. 
d.  49.  qugest.  4.  g  Juxta  hoc,  num.  10. 
2.  Secundo    nota,   etsi    verilas    loculionis 

consislat  prsecipue  in  conformilate  ad  rem, 
ut  habel  Doctor  1 .  d.  27.    ad  2.  quaeslionis 


1.  tamen  requirit  etiara  conformitalem  ad 
mentem loquentis,  ul  sit  completa  veritas  ':    ... 

^  ^  AUquando 

contingit  enim  aliquem  mentiendo,  voruin  meniiendo 

....  ,.  ,  .•       1        j-  dicilur  ve- 

objective  dicere,  et  non  menliendo  dicere    rum,  et 
falsum.  Ut   ergo  vox  vel  locutio  sit  com-  uendoTal- 
plete  vera,  petit  utrique  menti  et  objecto  «""^- 
conformari,  quia  ulrumque  significat  or-      LocuHo 

,.  i  .,•  i'.r\ii  vera  con- 

dme  quodam,  ut  oplmie  explical  Doct.  hc.     formis 
cit.  Sumit  praelerea  vorilatem  pro  aggrega-  ^,^'^'^1^'  ** 
lione  omnium  quae,  juxta  rectam  rationem 
debentur  acLui,  ita  quodl.lS.  arl.    1.    sed 
non  distinguitur  haec  veritas  ab  aliis. 

Nota  tertio  veritatem  non  dicere  aliquid 
absolutum,  sed  respectum ;  habetur  ex 
Doct.  loc.  cit.  notab.  et  clarius  ex  loco  Me- 
taph.  et  quodl.  13.  art.2.  §  ubi  sciendum. 
Declaratur,  quia  ut  est  affectio  entis  ut  sic 
tantum  addit  conformitatem  adsequationis 
vel  immulationis  ad  aliud  in  ralione  pro- 
ducentis ;  vel  conformititem  mmifesla- 
tionis ;  vel  intenlionalis  similationis  ad 
aliud  in  ralione  cognoscentis,  et  alteraha- 
rum  omni  enti,  creato,  increato,  producto 
et  improducto  convenit.  De  creaturis  expli- 
catur  exemplo,  quia  sicut  arte  facta  di- 
cuntur  vera  quando  sunt  conformia  regu- 
lis  artis,  ita  creaturae  verse  sunt  per  con- 
formitatem  ad  aitem  Dei,  in  qua  sunt  om-     Veritas 

non  estali 

nium  exemplaria  seu  idese,  de  quibus  Scot,  quid  abso 

,      ,    o^  lulum. 

1.  d.  oo. 

Ratio  hujus  est,  quia  nihil  absolutum  3. 
commode  hic  assignari  polesl,  nec  veritas 
convenit  permodum  negationis  vel  priva- 
tionis,  sed  sub  aliqua  ratione  positiva.  Ne- 
que  obstat,  si  dicas  cum  Suarez  in  Metaph. 
d.S.sect.T.num.  24.  ablato  quocumque 
raodo  vel  respectu,  entitatem  esse  veram, 
quia  non  erit  formaliter,  sed  fundamenta- 
liter  talis,  sicutalbedo  seclusa  relatione  si- 
militudinis  erit  tantum  fundamentaliter 
similis  ;  plures  habet  ibi  objectiones, 
quoe  ex  dicLis  f.icile  expediuntur.  II  is 
positis  pro  explicatione  veritalis,  ut  sic, 
circa  praesentem  qusestionem. 

Durand.  Ilervseus  apud  Vasquez  1.  part. 
d.  7G.  cap.  1.  negant  veritatem  intellectus 
esse  formaliter  in  actu,  sed  in  objectivo 
conceptu. 


i 


DE   INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


735 


Vfritas       Dicendum  tamen  primo,   veritatem   co- 

'oqnilionis        ....  ,.  .....  . 

•»t  i/i  acfw  gnitionis  esse  formaliter  in  ipso  actu,  ex 
formaii-  gpQ^Q  supva,  cum  communi  ;  de  quo  Sua- 
rez  citatus,  quia  tamon  lerminus  assimila- 
tionis  intentionalis  in  qua  consistit  verilas, 
esl  objectum,  etiam  dici  potest  verum  ve- 
ritate  cognilionis,  ut  tamen  sit  completa 
verilas  locutionis  (ut  dixi)  requiritur 
conformitas  etiam  ad  mentem  loquenlis,  et 
per  hoc  cessat  inulilis  circa  hane  rem  con- 
Iroversia. 
.  <■  Obiicies,  actus  estverus,   quia  obiecLum 

Veritas  J  '  .    >i  j 

quomodo   est  tale  ;   ergo  et  hoc  est  mngis   verum, 

iumitur  ab  •       ,     •  •     n         j  i  j  „»„ 

ibjecio.  juxta  id,  Proptcr  quod  unumquodque,  etc. 
Anlecedens  palet,  quia  ex  Arislolele,  ab  eo 
quoi  res  esl  vel  non  est,  proposilio  dici- 
tur  vera  vel  falsa.  Respondetur  verilatem 
cogniLionis  sumi  in  ordine  ad  objectum 
secundum  se,  non  vero  ut  in  esse  objectivo, 
quia  sic  non  pr?ecediL  acLum,  et  terminus 
relationis  praeintelligilur  ipsi,  ut  habet 
Doct.  I.  d.  8.  qusesl.  3.  §  Contra  istud, 
num.  i.  de  quo  fusius  agit  d.  30.  Non  ergo 
sumitur  veriLas  cognitionis  a  veritate  ob- 
jectiva,  sed  entiLaLiva  rei. 

Vei'itas  an     Dico  sccuudo,  in    simplicium  apprehen- 

in  appre-    .  •       -v. 

hensione  sione  est  aliqualis  veritas.  Patel,  quia  im 
^siwp/jct-  ggj   quaedam  conformitas  seu  assimilalio 
passiva  actus  ad  objectum  simplex  ;   hic 
tamen  actus  non  est  capax  falsitalis,   sicut 
nec  sensatio,  quia  et  simililudo  naturalis 
sui    simplicis  objecti.    iLa  Aristot.   3.  de 
Anima,  cap.  6.  de  quo  Vasquez  \.  p.  d.  75. 
cap.  3. 
Apprehen-     Adverte,  apprehenslonem  simplicem  non 
^aUquan^  semper  esse  de  altero  extremo,   sed  etiam 


;: 


aiiq 
!st  a< 


e  pro-  de  ipja  proposilione,  ut  quando  audio  Pa- 

ositione.  r-       r-      i-  '  T 

pam  esse  mortuum,  apprehendo  eum  mor- 
tuum,  sine  compositione.  In  simili  acLu 
esse  potest  verilas  vel  falsitas  incompleta, 
prout  est  conformitas  vel  diflformitas 
ad  rem,  non  est  tamen  in  eo  veritas 
vel  falsitas  complexa  .seu  composi- 
tionis  ;  et  de  hac  loquitur  Aristoteles, 
Scot.  2.  d.  6.  quaest.  1.  ad.  3.  est  commu- 
Quce  veri-  nis,  cum  negant  apprehensioni  veritatem, 
' convenit  ^t  falsitatem,  sufficit  tamen  talis  notitia  ad 
t^onf?^^'^'  ^c''^^  volunlatis ;  et  Docl.  ibi  lenet  Ange- 


lum  ex  lali    apprehensione    non  errante 
compositione,  appetiisse  Dei  sequalitaLem. 

Objicies  ex  Aristolele  cit.   in  apprehen-        5 
sione  simplicis  extremi,   subjecLi  vel  prae-  ^'^^H^^, 
dicaLi,  non  polest  esse  ulla   falsitas  ;   ergo  sione  pro- 

positionis, 

nec  in  apprehensione  proposiLionis,  nega-  potesi  esse 
Lur  consequentia,  quia  species  expressa  ^'^,^''^/^^' 
hominis,  verbi  gratia,  (et  sic  de  aliis)  re-  prehens.o- 

'  o  7  \  '  ne  simplt- 

praesentat  semper  ipsum,  sicut  imago  pro-  ct*  exire- 
toLypum.  Et  si  dicas,  quod  repraesentat 
aliud,  tunc  non  erit  hominis,  sed  illius 
aUerius  cui  erit  conformis,  et  consequen- 
ter  actus  verus  ;  at  apprehensio  duorum 
extremorum,  ut  corvi  et  albedinis,  per 
modum  unius  quodammodo  exprimit  ob- 
jectum,  eLsi  sine  asserLione,  aliter  quam 
esL,  el  sic  est  aliqualis  falsitas  in  actu. 
Dico  terlio,  in  judicio  negalionis  vel  a^-  Veriiasco- 

r.  ,•       •  ,         .,  •,■       •         •        !•      gnitionis 

firmationis,  estveritas  cogmtionis  simpli- j,f^p;,-cj-jg^ 

ciLer.  Ita  ArisloLele^  et  Scot.    citati,  cum /t*. '"•'"" 

'  atcto. 

communi.  Ilatio  est,  quia  per  judicium  ab- 
solute,  negatur  vel  affirmatur  unum  ex- 
Lremum  de  altero,  et  si  iLa  res  siL  ut 
judicatur,  est  complela  et  complexa  veri- 
tas  ,  si  aliLer,  erit  opposita  falsitas. 

Sectio  VIII 
Utrum  veritas  dislinguitur  realiter  ab  actu 

Vasquez  1.  par^.  disp.  73.  cap.  2.  docet  i. 
esse  relationem  rationis,  et  consequenter 
non  esse  idem  actui.  Communior  senten- 
tia  est,  quod  veritas  cognitionis  realiler 
distinguitur  ab  actu,  coUigitur  ex  Scoto  2. 
d.  l.  quaest.  4.  ubi  %  Contra  istam,  a  num. 
5,  fuse  probat  relationem  distingui  a  fun- 
damento  cum  hoc  poLest  esse  sine  termino; 
et  locis  citatis  nolab.  3.  ponit  veritatem 
esse  respectum,  et  expressius4.c?.  8,  qu3est. 
2.  num.  23.  ubi  ait  veritaLem  esse  acciden- 
talem  actui.  ProbaLur  ex  ipso,  ibi,  quia 
manere  potest  actus  sine  veritate  ;  ergo. 
Secundo,  nihil  finilum  identificat  sibi  op- 
posita,  eL  ideo  concludil  fundamentum  dis- 
tingui  a  similiLudine,  aequalitate  el  inae- 
qualilate  ;  ergo  actus  non  identificat  sibi 
veritatem  et  falsitatem.  TerLio,  actus  po- 
test  mutari  de  vero  in  falsum,   nulla  facta 


736 


DISPUT.  III.  SEGT.  VIII. 


mutatione  in  ejus  entitale  absoluta.  Est 
Aristotelis,  quia  ab  eo  quod  res  est  vel  non 
est,  etc.  cap.  dr  Substanlia,  ubi  expresse 
ait  oralionem  de  vera  fieri  falsam  succes- 
sive,  et  docet  D.  Thom.  1.  part.  qusest.  16. 
ar/.  8.  ad.  3.  de  quo  fuse  Suarez  in  Me- 
taph.  dist  8.  sect.  2.  Et  suadetur  ratione, 
quia  si  elicio  hunc  actum  inlellectualem, 
Scotus  speculatur,  et  eumdem  continuo, 
potest  esse  prius  verus,  et  post  falsus,  vel 
e  contra  ;  ergo  veritas  non  esl  idem  ac- 
tui. 
2  Adverle  tamen  propositionem  consignifi- 

Quomodo  ^     ^  ° 

contingit  cantem  certam  aliquam  partem   temporis, 

ri^  li^  1)^7^0  verbi  gratia,  hanc,  speculatur  Scolus  tota 

falsiimf     hora  quarta,  non  posse  sic  mutari  ,  quia  si 

vel  uno  momento  illius  horse  non  specula- 

tur,  propositio  tota  est    falsa  el  nullo  modo 

vera  ;  proposilio  ergo  interna  a   vero  mu- 

labilis,  consignificat  durationem  sevi,   coe- 

xistente  n  tempori   indeterminalo,   sallem 

^rTpugmi^  ^^  ^"  plurimum.  Quod  addo,  quia  multi  te- 

actum  uno  pipnt  nullam  actionem   posse  uno  tantum 

iavtum  in- 

stanti  du-  instanti  durare,  quia   repugnat    desinere 

rare?  ...  .  , 

per  ultimum  sui  esse,  sed  per  primum  non 

esse.  IlaGregor.  II.  d.3.  qusest.  1.  art.  2. 

ad  4.  Almain.  quaest.  de  libertate  volunta- 

tis  art.  7.  2.  opin.  et  tract.  2.  Mor.  cap.  9. 

Vasquez  l.  p.  d.  229.  cap.  10.  Quae    senten- 

tia,  licet  falsa  sit,  quatenus  ait  hoc  repu- 

gnaro,rarissimum  tamen  est,  autfortenun- 

quam  evenit,  quod  actus  nostri    uno  tan- 

tum  instanli  durent.    Dum  itaque  incipit 

propositio,  de  praesenti  consignificat,  pro 

aliqua  duratione  instantanea  vel  temporali, 

objectum   ila  esse,  ut  exprimitur  ;  et  si 

idem  assensus  duret  ultra  minimam  du- 

rationem  assignabilem    vel  delerminabi- 

lem,   consignificat  eliam    tunc,   objectum 

eodem  modo  se  habere,  et  si  non  ita  sit,  de 

vero  factus  est  actus  falsus.   Per  hoc  reji- 

ciuntur  quorumdam  recentiorum    multa^ 

cavillationes  circa  hanc  difficullatem. 

Nec  valet,  quod    quidam   recens  auctor 

ait  propositionem  de  praesenti  consignificare 

unum  inslans,   nec    posse    consignificare 

aliud,  tum  quia  tot  essent  diversas  propo- 

sitiones,   quot    instanlia  in  tempore  quo 


IJem  ac- 
tvs  an  de 
bono  fit 
malus. 


unus  assensus  durat ;  tum  etiam,  quia  ve- 
rius  est  actus  intellectus  monsurari  cevo, 
non  tempore,  quia  habent  totum  suum 
esse  simul,  ut  docet  Scot.  2.  d.  2.  quossl.  4. 
tum  tertio,  quia  propositio  includens  mo- 
tum,  ut  homo  currit,  non  potest  esse  in  ins-     Quando 

.       .  r.        copularon- 

lanti  vera,  quando  copula  consignmcat  signiftcat 
tempus,  vel  inslans;  fuse  et  optime  Iradit  'f,^s"^ns\^^ 
Doct.  4.  d.  8.  quaest.  2.  concl.b.  num.  IG. 

Quarto,  bonitas  moralis  distinguilur  re 
ab  actu  voluntatis,  potestque  ab  eo  sepa- 
rari,  ex  Scot.  1.  d.  17.  qusest.  3.  g  Quan- 
tum  ad  istum,  n.  3.  Bonav.  2.  dist.  41.  art. 
I.  quaest.  2.  Durand.  2.  d.  40.  quaest.  3.  Ma- 
jor  d.4\.q.2.  Met.  2.  p.  Gajet.  1.  2.  g.  19. 
ai^t.  1.  Et  alii,  quos  citat  et  sequitur  Vas- 
quez  1.9.  d.  55.  cap.  2.  qui  etiam  dicunt 
actum  voluntatis  eumdem  de  bono  fieri  ma- 
lum  ,  ergo  sic  veritas  distinguitur  ab  actu 
intellectus,  estque  ab  eo  amovibilis.  An- 
tecedens,  prseter  auctoritates  allatas,  ratio- 
ne  probatur,  quia  posset  quis  incipere  ali- 
quem  actura  licite  ex  ignorantia  inculpa- 
bili,  verbi  gratia,  comedere  carnes  in  vi- 
gilia  jejunanda,  et  monitus  de  vigilia  ad- 
huc  perseverare  in  illa  voluntate  et  co- 
mestione  ;  quo  casu  idem  actus  fieret  de 
bono  malus,  quia  (ut  ait  Doctor  loco  citato, 
et  2.  d.  40.)  bonitis  actus  est  conformitas 
ejus  ad  omnia  quse  secundum  rectam  ra- 
tionem  vel  diclamen  prudentiae  ei  conve- 
niunt.  Vide  eum  2.  d.  7.  num.  11.  ubi  ex- 
plicat  triplicem  bonitatem  in  actu. 

Dico  tamen,  verius  videtur  veritalem  ab 
actu  realiter  minime  distingui  ;  h^ec  ex 
variislocisScoti  habetur,  expressissime  2. 
d.  16.  num.  17.  docet  verum  esse  realiter 
idem  enti,  et  quodl.  13.  art.  2.  §  Circa  se- 
cundum,  vers.  secundus  autem  actus,  docet 
actum  abstractivum  non  dicere  relationem 
realem  actualem  ad  objectum,  quia  non  pe- 
tit  illud  exisLere  ,  et  ad  relationem  realem 
requiritur  termini  existenlia,  de  quo  ipse 
late  1.  d.  31.  Verum  cst  quod  habet  eodem 
art.  2.  vers.  ista  distinctione,  et  ad }.  aclnm 
intuitivum  habere  annexam  relationem 
realem  actualem  ;  sed  ha3c  ad  verilatem  Veritaie.n. 
non  requiritur,  alioquin  in  actu  abstractivo  ^addereac' 


\ 


Quid  bo' 
n'tas  mo- 
ralis  ac- 
tus. 


4. 


tui. 


1 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


73r 


i  ? 


non  esset  verilas.  Adde  dubium  esse  apud 

Scolum,  an  talis  relalio  separari  possit  ab 

actu  inluitivo,  eliam  bealifico,  et  in  partem 

n  beaii-  affirmanlem  inclinal,  4.  d.  49.  quaest.   2.  n. 

0     for- 

alis  sit  28.  et  d.  a  t.^.  ad  1.  ubi  ail  :  si   quis  ha- 

Trela-  berel  qualilalem  absolutam  beatitudinissi- 

]ictinni's  "®  relatione  conjunctionis,  quod  esset  bea- 

°^J«^-  tus,  quia  eliam  bealiludo  Dei  sine  ulla  re- 

lalione  est  quo  casu  notilia  foret  vera.   Et 

hoc  videtur   tenendum,  quia  nullum  abso- 

lutum  videtur  essentialiter  dependere  ab 

aliquo  extrinseco,  nisi  dependenlia  effectus 

a  prima  causa  ;  et  beata  visio  qua  talis,non 

dependet  hac   dependentia  ab  objeclo,  sed 

eodem  modo,  quo  aliae  visiones  a  suis  ob- 

jectis.  Prseterea,  eodem  quoU.  art.  3.  g  Ex 

his,  docet,  quod  actus  cognoscendi  non  es- 

set  per  se  unum,  si  Includeret  cum  quali- 

tate  relalionem  :  et  resolvit  ibi  vers.si quae- 

ratur,  esse  per  se  unum  etin  genere  Qua- 

litatis,    et   diffuse  probat,   de  quo  supra 

sect.  3. 

Ex  quibus  patet  manifeslesecundum  Sco- 

tum,veritatem  non  addere  relalionem  rea- 

lem  ad  aclum:elsi  eam  addatininluitione, 

id  esse  per  accidens,  et  per  consequens.non 

est,  aliquid  realiter  distinclum  ab  aclu  , 

quia  nullus  asserit  aliquid  absolutum  per 

veritatem  ei  addi,  neque  adhoc  ullumfun- 

damentum  esse  potest. 

Confirmatur  primo,  veritas  Dei  in  suo  ac- 

t)osiuo^  tu   cognoscendi  sine   aliquo  superaddito, 

«suen- cQnsistit,  nec  petit    relationem  sibi  addi. 

m   non 

Confirmatur  secundo,  aclus  per  se  est  re- 
praesentatio  objecti  ;  ergo  nullo  addilo  il- 
lud  exprimit,  et  hoc  esse  de  mente  Scoti 
patet,  alioquin  non  dixisset,  quod  operatio 
beata  secundum  absolutum  quod  habet, 
etiamsi  nullamhaberetrelationem.bearet ; 
certum  enim  est  quod  non  bearet,  nisi  ut 
vera,  quatenusest  ex  parte  intellectus.Con- 
firmatur  lertio,  quando  cognosco  falso  ens 
rationis  es^e  quod  non  est,  expositione  il- 
lius  enlis  fiet  cognilio  vera,  et  tamen  nihil 
absolutum  ei  advenit,  ut  patet ;  neque  re- 
latio  realis,  quia  terminus,  nempe  objec- 
lum,  est  cns  ralionis.  Quarto,  ex  Scolo  1. 
d.  "yi.qufpst.^.  etd.  27. g.3.relalioverbi  seu 

Tom.  ni. 


istat  m 
iusdam 


ere,  m 
m  ra 
is. 


cognitionis  ad  cognitum,  non  esl  realis. 

Objicies,  quia  actus  cognoscendi  non  po-         6. 

testintelligi,nisi  intelligendoterminum,qui  /^l',o'Zon. 

est  eius  obiectum  ;  ergo  necessario  includil  '^'P'  .'^o"*' 
'  J  '       o  jjojj  conce- 

relationem  realem  ,  quia  omne  absolulum  pio  objec- 
intelligi  potest,  alio  quocunique  non  intel- 
lecto  ,  quia  eliam  potest  esse  sine  alio  quo- 
cumque,  excepta  prima  causa.  Antecedens 
probatur,  quia  nequit  intelligi  visio,  quin 
intelligatur  esse  alicujus  visibilis.  Res- 
pondetur  ex  Doctore  d.  quodl.  13.  ad  arg. 
princ.si  vox  imponeretur  ad  significandum 
qualitatem  absolutam,  actus  cognoscendi 
intelligi  posset  non  intellecto  objecto,  ut 
termino  ;  sed  communiter  voces  impositse 
ad  significandas  operationes,  imporlant  re- 
lationem,  vel  principaliter  vel  connota- 
tive  ,  quia  sic  communiter  intelligitur 
operafio.  Exemplum  de  specieintelligibili,  An  species 
qupe  est  qualitas  absoluta,  tamen  dicitur  ^uspossit' 
simililudo,  non  quod  sit  relatio,  sed  quia  ^nteiiigisi- 

iX6    T'GtG'1 10™ 

apla  nata  est  per  imitationem  reprsesentare  ne  ad  ob- 

...  1  .     jectum  l 

objectum,  et  ideo  per  hoc  nomen  species 
non  tantum  significatur  absolutum,  sed 
eliam  iste  respectus. 

Contra,  cognitio  abstractiva   non  habet         7. 
relationem  actualem  ad  objectum,  sed  po- 
tentialem  per  se,  et  tamen  non  potest  illa 
intelligi,  nisi  cointelligendo  objeclum,  non 
tantum  ut  cognoscibile,  sed  etiam  ut  cogni- 
tum;  et  sic    intelligitur    relatio    actualis, 
etiam  ubi  tu  asseris  nuUam  esse  in  qua  po- 
nenda  sit  ratio  verilatis.  Kespondetur  cum     Reiatio 
Doctore  ibi  :  relatio  qua3  quantum  est  ex  iff,quomo- 
parte  fundamenti,  est  actUalis,  et  defectu  i^^gy^^eno- 
termini  possibilis  denominat  saepe  funda-  minat  i 
menlum,  vel  subjeclum,   ac  si  actualiter 
messet;  sic  anima  separata,  non  tantum  in- 
clinabilis,  sed  etiam  dicitur  inclinata   ad 
corpus,et  tamen  non  est  ibi  actualis  relatio, 
quia  terminus  non  est.   Similiter  scientia 
dicitur  practica  a  dirigendo,  quamvis  non 
sit  actualis  directio.   Secundo,  dico  ex  eo- 
dem,  ibi  intelligi  actualem  relationem  non 
mensurabilis  ad  mensuram  ,quia  haec  rea- 
lis  est,  et  non  datur  in  abstracliva  notitia 
ad  objectum  .   sed  attingentiae  vel  tenden- 
tioe  in  illud,  quse  est  ralionis.   Sic  cum  au- 

47 


738 


DISPUT.  III.  SECT.  Vlll. 


Objectum  dio  vocem,  ftos,  slalim  concipio  rem  signi- 
cointeiligi-  flcalam  el  relationem  aclualem   ad  eam  ; 

iur    cu7n 

aciu,et^am  non  realem,  quia  imllatalis  est  in  voce  ad 
non  sii  re-  rem  significalam,  sed  ralionis,  ex  hominum 
latio  ac-    impositione.    Operatio  sub  simili  relatione 


tu 


lualis  rea 

lis  in  ac-  couimuniter  concipitur,  et  ideo  coinlelligi- 
lur  objeclum  lerminansillam:unde  Angelus 
quia  non  dependet  ab  hoc  significandi  vel 
concipiendi  modo,  videre  polest  talem  ac- 
tum  abstrativum  sine  illa  relatione  actuali. 

8.  Quod  vero  relalio  attingenti<Te  distingua- 
mensurcv,   ''•i^'  ^  relatione  monsurabilis,  probat  Doctor 

^^  ""%7  i^i  art.2.  Una  polest,  qnidi  in  essentiis  supe- 

feruni.      rior  habet  relationem  mensurae  ad  inferio- 

rem,  et  h?ec  mensurabilis  ad  illam,tamen 

non  attingit  eam,  nec  habet  hanc  attingen- 

tife  relationem. 

Beatiiudo     obiicitur  secundo,  summa  noslra  perfec- 

anincluait  "^ 

relatio-    lio  beata  esl   visio  Dei  formaliter  vel  vir- 

"*'"  lualiter  ,  sed  talis  non  potest  esse  aliquid 

ad  se  ;  ergo  essentialiter  respicit  aliud,  cu- 

jus  conjunctione  beat.  Confirmatur  ex  Au- 

gustino  15.    Trinit.  5.  Beatus  esl  qui  ha- 

bet  quidquid    vult,    et    nihil  mali    vult  ; 

ergo  beatitudo  est  habitio  ;  sed  hoec  inclu- 

dit  relationem  ;  ergo.Respondetur  eam  con- 

sistere  in  qualitate  absoluta,  quse  est  apta 

nata  fundare  illam  relationem,etsi  per  im- 

possibile  hanc  non  haberet,  adhuc  esset  ul- 

tima  perfectio,  ut  tenet  Scotus  dist,   art.  2. 

ad  1.  per  quod  palet  ad  confirmationem. 

Solvunlur  adducta  in  ojipositum. 

9.  Ad  loca  Scoti  not.  3.  posita  sect.  prseced. 
Respondetur,  quando  videtur  ponere  veri- 
tatem  in  respectu,intelligit  de  aptitudinali, 
vel  potentiali,  modo  explicato,  vel  de  rela- 
tione  rationis ,  non  vero  de  relatione  actua- 

Quomodo  \\  reali.Ad  primum,manere  potestsine  veri- 
mutatione  tate,  non  quod  aliquid  reale  perdat,  sed 
Tssei7rull  quia  actus  non  est  aptus  conformari  objec- 
to,  ut  modo  est  sic  ;  vox  ho7no,  si  impone- 
retur  ad  significandum  bovem,  non  esset 
amplius  signum  hominis,  tamen  nihil  reale 
perderet,  sed  tantum  quod  non  e^set  apta 
nata  significare  hominem,  supposita  muta- 
tione  impositionis  ejus.  Ad  secundum,  non 
identificat  actus  opposita  realia,  quia  veri- 


tas  non  est  aliquid  reale  ab  eo  distinclum  ; 
et  si  detur  esse,  falsitas  nequit  e  se  realis, 
quia  est  veritatis  privatio. 

Ad  tertium,  eo  quod  actus  non  esl  aptus 
natus  conformari  objecto,  perdit  veritatem, 
et  quando  objectum  aliler  se  habet  quam 
per  actum  exprimilur,  non  adest  talis  ap- 
titudo,el  sic  sine  deperditione  ullius  realis, 
actus  de  vero  fit  falsus.  Dices,iIIa  aptitudo, 
cum  sit  idemactui,  manebit  manente  actu; 
ergo  actus  non  est  mutabilis  a  verilate. 
Respondetur,  manet  actus  secundum  enti- 
tatem  idem,  sed  non  secundum  illam  for- 
malitatem  apti  nati,  quia  haec  dependel  ab 
objecto. 

Ad  quartum,  bonitas  moralis  non  distin-       ^q 
guitur  re  ab  actu,  quia  consistit  prsecipue     Bonita. 

„         .  ,  ,  ,   ,  moralis 

m  conformitate  ad  legem  ;  et  haec  non  est  nnn  diati 
aliquid  existens,  nisi  in  esse  objectlvo  ,  ^"1'",*!"  [jj 
quia  nihil  aliud  est  lex,  quamstabile  prae-  «<''"• 
ceptum  ejus  cui  commissum  est  reipubli- 
cse  regimen  ,  et  actus  prsecepti  transivit 
manelque  tantum  in  scriptura,  ul  in  signo 
rememoralivo  aut  in  intellecLu,  vcl  memo- 
ria  in  esse  cognito  ,  et  sic  nuUum  respec- 
tum  realem  terminare  potest. 

Sed  adhuc  objicies,  quia  ex  dictis  sequi 
videtur,  quod  veritas  sit  ens  rationis,  quod 
est  conlra  Scotura  1.  flf.  q.  3.  et  2.  d.  16. 
num.  17.  et  q.  3.  Prol.  ubi  et  alias  passim, 
ponitpassiones  entis  a  parte  rei  reales.  Se- 
quela  patet,  quia  tantum  dicit  respectum 
aplitudinalem  conformitatis  per  quem 
nihil  reale  additur  actui,  etidem  erit  de 
quocumque  alio  vero  etiam  in  essendo. 
Respondetur,  verum    addit    formalilatem  vriiasi 


nis  f 


quamdamenti,quse  non  distinguitur  reali-  *""*  '''*' 
ter  ab  eo,et  forte  non  est  absoluta,  sed  res- 
pectiva,  ut  ait  Scotus  4.  rf,  49.  q.  4.  num. 
10.  et  idem  est  de  bono;  illa  enim  aplitudo 
conformitatisad  objectum,  quoe  est  veritas 
cognitionis,veI  ad  se  manifestandum  inlel- 
lectui  quod  convenit  veritati  in  essendo, 
sufficit  ut  verum  formaliter  differat  ab  en- 
te  vel  actu.  Eodem  modo  bonum,  passio 
entis,addit  ei  aptitiulinem  appetitionis  pas- 
sivse  ad  polentiam  appetitivam.  Sic  anima 
quatenus  inteiligit,dislinguitur  formaliter 


I 


•ul 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


739 


11. 


An  voluri' 

las  Dei  sU 

bona,  bo- 

nilate  a  se 

formalitei' 

distincla, 

aut  intel- 

leclus  ve- 

rus  verita- 

te  simililer 

a  se  dis- 

iincta  ? 


a  se  ipsR,  quatenus  vult,  neque  mullum 
differl  Iktc  dislinctio  formalis  Scoto  satis 
familiaris,  a  distinctione  rationis  ratioci- 
natce  aliorum. 

Dices,  respectum  non  posse  esse  realem, 
quando  termiiius  non  est  realis.  Responde- 
tur.verum  habet  pro  termino  intellectum 
Dei,el  bonum  appetilum  ejus.Contra,  istie 
polentitc  non  distinguuntur  a  veroetbono 
in  Deo.  llespondelur,  sufficit  distingui 
formaliter,  ut  respectus  non  sit  omnino  ra- 
tionis, 

Dices,  ipse  intellectus  Dei  est  verus  et 
appelitus  bonus,  tamen  terminos  non  Iia- 
bent  uUo  modo  dislinctos.  Respondelur 
hoc  satis  urgere  ,  nec  mihi  occurrit,  quo- 
modo  hic  assignarem  terminos  reales  for- 
maliter  dislinctos  ;  sed  respectus  est  vere 
potentialis,non  fictus,quia  voluntas  Dei  est 
a  se  vere  amabilis,  et  inlellectus  vere  a  se 
intelligibilis,  et  Deus  dicitur  a  parte  rei 
bonus  ,  quia  summe  appetibilis,  secundum 
?)COl\xmA.  disti)tct.  Ad.  qiiwst.  2  §  Ad  1. 
qusest.  et  hoc  convenit  ejus  volunlati  sinc 
ulla  intellectus  negotiatione  etiam  si  com- 
paretur  ad  se  ipsam.  Si  vero  dicatur  bo- 
num  et  verum  addere  enti  formcililates  ab- 
solutas,  ut  censeantur  formaliter  ab  eo  dis- 
linctae,  sufficit  non  posse  a  nobis  concipi 
sine  tali  aptiludine  ad  appetitumet  intellec- 
tum ,  et  ens  sine  ulla  tali  aplitudine  con- 
cipi  posse. 

Sectio  IX. 


De  falsitate  cognilionis 

1.  Dico  primo,  falsitas  simpliciler  non  est 

In  rcbiis  \^  rebus.  Ita  Divus  Thomas  o.  \.  de  Verit. 

nofi  est  ^ 

mvUciter  art.  10.  el  \.p.  q.  17.  ar.  1.  et  communis 

ilsitas.       r^     ,  ,   ^ 

Doctorum  apud  buar.  in  Metaph.  disp.   9. 

sect.  1.  Probatur,  falsitas  est  privalio  veri- 

tatis,  sicut  malitia  bonitatis,  sed  haec  non 

est  in  rebus  ;  ergo.  Secundo,  veritas  est 

passio  entis  :    ergo  ejus  oppositum  nulli 

onti  convenil.Tertio,veritas  dicit  respectum 

ad  intellectum  ,  sed  intellectus  divinus  a 

quo  res  simpliciler  dependenl.a  nullo  fulli 

potest ;  ergo  nulia  res  estsimpliciter  falsa. 


Dico  secundo,   res  dicuntur   secundum    ^ 

■  IX..  1  .  .  .     ^        Quomodo 

quid  lalste,  quando  natoe  sunt  in  nobis  fa-  res  dicun- 

cere  opinionem  falsani.    llac  ratione,  exter-  ''"^  ^'^''^^' 

na  accidentia  habentia  similitudinem  alia- 

rum  rerum,  falsa  dicuntur.  Cum  enim  pro 

hoc  statu,  per  ea   quce  exterius   apparent, 

judicemus  de  iis,  quoe  sub  sensum  non  ca- 

dunf,  putamus  unum  esse  aliud,  quando 

habet  similiaaccidentia  cum  illo,  sic  auri- 

chalcura  dicitur  falsum  aurum,  et  stannum 

falsum  argenlura.  Juxta  quod  Augustinus  verus  tra- 

ait  2.  Soliloq.  10.  quod  verus  Iragaedus  est  f^fiij^^l: 

falsus  Hector,  et  lib.  2.cap.  Q.Eas  res  falsas 

nominamns,   quas  verisimilia  apprehendi- 

mus.  Et  Aristoteles  aitS.  Metaphysic.   text. 

Sl.falsa  sunt  qusecumque  apta  natasuntvi- 

deri  aut  qualia  noa  siint,  aut  quse  non  sunt. 

Vide  expositionem  Scoti  in  dictum   locum. 

Objicies,  Augustinus  1.  Soiiloq.S.<Mc[i  :  2. 
Si  verum  est,  id  qiiod  est,  falsum  non  esse, 
mpiam  concludetur  quovis  repicgnante;Grgo 
falsitas  neque  secundum  quid  est  in  rebus. 
Respondetur,  si  esse  sumatur  late,  tam  pro 
vero  quam  pro  apparente  esse,  et  omne  ta- 
le  sit  verum,  nusquam  erit  falsum  ,  sed  di- 
citur  esse  falsum,  quatenus  non  est  vere, 
sed  apparenter  ;  et  hoc  est  absolute  non 
esse  ,  quia  verus  tragaedus,  ut  ait  Augus- 
tinus,  est  falsus  Ilector. 

Dico  tertio,  falsitas  proprie  est  in  actu 
intellectus.  Ita  communis  cum  Divo  Tho- 
ma  1.  parf.  quoBst.  17.  art.  3.  Probatur, 
quia  sect.  7.  ostensum  est  veritatera  cogni- 
lionis  simpliciter,  lantumessein  composi- 
lione,  quae  intellectui  tantum  convenit  ; 
quandoenim  tribuit  alicui,  quod  ei  non 
convenit,  vel  removet  ab  eo  quod  ei  con-  Quomodo 
junctum  est,  fallitur.  Unde  sicut  sonsii^  a7c%Uo'? 
quoad  propria  sensibilia  non  fallitur,  sic 
nec  intellectusquoadsimplicium  apprehen- 
sionem,  ut  ibi  dixi ,  potest  tamen  esse  fal- 
silas  incompleta  in  apprehensione  propo- 
sitionis,  de  quo  ibi  concl.  2. 

Objicies  primo,  id  in   quo  quis  fallitur,         3. 
non  intelligit,  ex  Augustino  lib.  83.  7.  32      ^"  'i'"'' 
ergo  in  intellectione  non  est  falsitas.   Res-  ("fjwnin- 
pondetur,  si  intelligeret  quis  causam  falsi-  ponitur!'"' 
tatis,  jam  desineret  falli,    verbi  gratia,  si 


740 


DISPUT.  III.  SECT.  X. 


perciperet  aurichalcum  esse,  non  judicaret 
aurura  esse,  quod  tale  apparet.  Divus  Tho- 
mas  citatus  ad.  2.  dat  aliam  solulionem, 
quam  vix  capies. 

Objicitur  secundo,  3.  de  Anima  texl.  51. 
inlellectus  est  semper  rectus.  Respondetur, 
loqui  de  inlellectu  principiorum. 

Objicitur  terlio,conslat  sensus  falli,el  Au- 
gustinus  2.  Soliloq.  6.  ait :  Apjmret  nos  om- 
nibus  sensibus  similHudine  lenocinante  falli. 
QuoOTodo  Respondetur ,   improprie    dicilur    veritas 
sensu  .?      esse  in  sensu,  quando  apprehendit  rem  ul 
est,  et  falsitas  quando  apprehendit  aliter  , 
si  tamen  est  bene  dispositus,  non  decipilur 
circa  propria  sensibilia,sed  bene  circa  com- 
munia'  et  sensibilia  per  accidens,  de  quo 
dixi  in  comment.  ad  quaest.  10. 
4.  Objiciturquarlo,  quia  4.  Met.   text.  24. 

dicitur  falsitas  non  esl  propria  sensui,  sed 
phanlasise  ;  ergo  in  hac  est  falsitas.Respon- 
detur,  hoc  est,  quia  phantasia  reprsesenlat 
rem  in  absentia,  ut  in  somno,  quod  non  fa- 
cit  sensus  externus.  Vide  Scotum  ibi. 

Dico  quarto,  falsitas  non  opponitur  veri- 
tati  contrarie,  sed  privalive.  Est  contra  Di- 
vumThomam  \.p.  q.  17.  art.  4.  Probatur, 
malitia  est  privatio  bonitatis  seu  rectitudi- 
nis,  ex  Scolo  2.  d.  37.  q.  \.  %  Ccncedo  igi- 
tur,  num.  6.  ergo  et  falsitas  veritatis.  Se- 
cundo,  eo  ipso  quod  actus  non  est  confor- 
mis  objecto,  est  falsus.  Tertio,  verilas  con- 
sistit  proecise  in  respectu  conformitatis  ad 
rem  ;  ergo  prsecisa  carentia  hujus  est  fal- 
silas,  sicui  carentia  polentise  videndi,  est 
caecitas.  Confirmatur,veritas  dicit  objectuta 
sic  esse,  ut  exprimitur,  falsitas,  sic  non  es- 
se;sed  esse  et  non  esseprivativeopponun- 
tur  respectu  subjecti,  cui  utrumque  conve- 
nire  potest. 
tj^  Quarto,  oratio  affirmans  rem  esse  vere, 

re  annihilata,  sine  ullo  addito,  fit  falsa  ; 
ergo  falsitas  non  opponitur  positive  veri- 
tali,  quiaper  annihilalionem  nihil  positi- 
vum  fit.  Quinto,  entia  sine  necessitate  non 
sunt  multiplicanda,  et  hic  nulla  est. 
Quo  sensu  Objicitur  ex  Divo  Thoma,  quia  Arislole- 
fahitas    \qs  2.  Periher^n.  cap.   ultim.   ponil  verita- 

contraria  '  .         ,.  i    . 

veritati  «-  tem  el  falsitatem  conlrarias.  Respondetur, 


potms  ibi  oppositum  ait,quia  affirmationem  eundum 
,  ..  ,       .  .•      •    Aristote- 

universalem  ait  esse  contrariam  negationi  ^g^j. 

universali  de  eodem,  sed  negationi  parti- 

culari  contradictoriam  ,  et  lamen  in  veri- 

tate  et  falsitate  ceque  repugnat  universa- 

lis  negativa,  et  particularis  negativa  uni- 

versali  affirmativoe  ;  sumit  ergo  contrarie- 

tatem  ibi  ralione  quantitatis  proposilionuin, 

non  resolvens  an  falsitas  sit  aliquid  positi- 

vum  vel  privalivum. 

Objicies  secundo,  ex  eodem  :  falsitas  po- 

nit  conceplionem  rei  non  adsequatam  ,  ve- 

ritas  adsequalam  ;  ergo  utraque    positive. 

Negatur  consequentia,  quia  non  adaequari 

rei,est  veritate  privari, 

SECTIO  X 

De  opinione,  fide,\dubio,  suspicione,  formi- 
dine,  quomodo  differunt  ? 


Opinio  est  actus  intellectus  deductus  ex 
principiis  intrinsecis,  quse  veritatem  vel 
falsitatem  non  ostenduntevidenter,  ut  hsec 
conclusio  :  quantitas  distinguilur  a  re 
quanla,  cui  potest  intellectus  assentiri  vel 
dissentiri.  Differt  a  fide,  quod  h^^c  nititur 
testimonio  dicentis ,  etsi  sit  divina,  quod  ei 
nequeat  subesse  falsum.  Vide  Aristolelem 
3.  Ethic.  2.  et  2.  Periherm.  cap.  3.  et  1. 
Poster.  cap.  24.  qui  ultimo  loco  ait  scien- 
tiam  et  opinionem  non  essede  eodem.  Di- 
viditur  in  probabilem  et  improbabilem  ; 
illa  nititur  ita  sufficientibus  rationibus,  ut 
sequens  eam  non  censeatur  imprudenter 
agere;  hsec  e  contra,quo  efficaciores  el  plu- 
res  sunt  rationes,eo  probabilior  est  opinio, 
et  e  contra.  Sed  in  conscientia  sufficit  se- 
qui  probabilem,  nec  teneris  ad  probabilio- 
rem,  neque  ad  tuliorem;  contingit  enim, 
minus  tutam  esse  probabilioiem  ;  ut  si 
plura  argumenta,  a  restituendo  excusent, 
tutius  tamen  est  rcstituere,  potes  contra 
propriam  aliorum  probabilem  opinionera 
sequi,  sed  tunc  magis  proprie  fidein  seque- 
ris. 

Fides  humana  est  assensus  propter  testi- 
monium  hominis,  vixque  diftert  ab  opi- 
nione,  quia  utraquo  nitilur  meuio  obscuro 


l. 

Quid  opi- 
7iio,et  quo 
modo  dif- 
feri  a  fidel 


Quceopim 
dicitur 
probabili 


Fides 

mana    /i' 

miov  opi 

nione. 


DE   INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


741 


2111  d  du- 
uin  ? 


Dubium 
Hffrrt  a 
rinidine. 


pntra  du- 
wnquan- 
>  li  et  0- 
rari. 


3. 

Dtibiurn 
cticum, 
specula- 


um. 


fallibili.  Ut  eara  sequaris  in  conscientia, 
testes  sint  fide  digni ,  qui  enim  ciio  crelil, 
levis  esl  corde.  Differt  tamen  ab  opinione 
in  firmitale,  quia  saepe  excludit  omnem 
formidinem,  ut  cum  credo  mundum  fuisse 
anle  me,  vel  Romam  existere ,  et  sic  (in- 
quit  Scot.  3.  d.  2o.  §  Ex  islis  sequitur, 
num,  5.)  est  medium  inter  scientiam  et 
opinionem ,  quia  hoec  habet  secum  formi- 
dinem,  opinio  non. 

Dubium  seu  h?esilatio  est  actus,  quo  ju- 
dicatur  neutri  parti  adhaerendum  esse  de- 
terminate ,  quia  non  reperitintellectus  ma- 
jorem  connexionem  extremorum  in  hac 
parle  quam  in  illa.  Si  nullus  actus  elicia- 
tur,  dubium  erit  negativum,  alque  mul- 
lum  refert  hoc  advertere,  quia  tale  dubium 
in  re  fidei  non  facit  hcereticum,  sed  requi- 
ritur  dubium  esse  positivum.  Differt  a  for- 
midine,  quia  liaec  est  actus  reflexus,  quo 
judicas  opposilum  forte  esse  verius,  et  non 
excludit  assensum  uniuspartis  ;  undecum 
formidine  de  opposito  licet  aliquid  facere, 
sed  non  cum  dubio,  quia  omne  quod  non 
est  ex  fide,  id  est,  ex  judicio  conscientioe , 
}  eccatum  est. 

Si  lamen  dubius  sis  per  intrinseca  prin- 
cipia,  potest  alteram  partem  sequi  per  ex- 
Irinseca,  verbi  gratia,  ex  aliorum  senten- 
tia.  Si  enim  licet  contra  propriam  oipnio- 
nem  sequi  aliorum,  multo  magis  licebit, 
quando  tantum  dubitas,  neque  eo  casu  te- 
nerissequi  tutiorem  partem,  ut  vult  Nav. 
cap.  si  quis,  de  Poen.  d.  7.  7ium.  56.  sicut 
nec  quando  contra  propriam  opinionem , 
alienam  sequeris. 

Dubium,  aliud  est  speculalivum,  aliud 
practicum.  Exemplum  primi,  ut  si  dubi- 
tem  an  res  inter  haeredilarias  invcnta,  sit 
mea.  Secundi,  ut  an  liceal  rem  talem  reti- 
nere.  Licet  operari  cum  speculativo,  non 
cum  practico  dubio ,  de  quo  ex  professo 
tract.  de  actibus  humanis.  Ilic  tantum  ista 
gustantur,  ut  ad  intellcctum  spectant. 

Duce  autem  regulae  circa  haec  movent 
difficuUalem.  Una  excap.Ad audientiam.et 
c^Signiflcasti  de  hom.  In  dubiis  lictior  pars 
est  eliyenda,  et  altera  regula,  in  dubiis,  de 


reg.juris.  6.  In  dubHs  polior  est  conditio 
possidentis.  De  quibus  videri  possunt  Sum- 
mistae  ver.  dubium,  Nav.  cit.  num.  35.  Co- 
varr.  clem.  si  furiosus,  de  hom.  princip. 
num.  3.  Vasquez  1.  2.  d.  Go.cap.  1.  2.  San- 
cius  de  Melaph.  lib.  2.  d.  41.  num.  32.  et 
lib.  1.  d.  18.  num.  6.  et  fusius  lib.  7.  d.WS. 
Asor.  l.  p.  lib.  2.  cap.  19. 

Suscipio  cst  aclus,  quo  quis  conjecturat 
alium  hoc,  vel  illud  moliri  vel  fecisse,  non 
videtur  differre  ab  opinione  ,  ideo  est  pro- 
babilis  vel  improbabilis  ;  ut  opinio  temera- 
ria  dicitur,quando  levi  nititurfundamento. 

Sectio  XI 
De  scientia  abstractiva  et  intuitiva 

Dico  primo,  abstractiva  rem  repraescn- 
tat  in  aliqua  similitudine,  quae  abstrahit 
ab  existentia  et  praesentia;  intuitiva  estrei 
existenlis  et  praesentis.  Ita  Scot.  2.  d.  3.  q. 
9.  n.  6.  et  4.  d.  10.  q.  8.  n.  5.  Ines^e  nobis 
abstractivam,  constat,  alioquin  non  inlelli- 
geremus  quiddilates;  el  consequenler  nul- 
lam  haberemus  scientiam  immutabilem, 
quia  nulla  t  ilis  est  nisi  quidditatis  ,  (Deus 
enim  non  potest  a  nobis  pro  nunc  cognosci 
notitia  sibi  propria). 

De  intuitiva,  patet,  quod  nobis  compe- 
tit,  quia  potentia  inferior,  nempe  sensus 
eam  habet,  estque  in  ea  perfeclionis,  de 
quo  dixi  comm.  ad  q.  21.  ergo  non  est  de- 
neganda  intellectui,  cognitivae  perfectis- 
simae.ExpIicatur  utrumque  exemplo  phan- 
tasia3  et  sensus  particularis ;  hic  enim  t.an- 
tum  in  objecta  existentia  tendit,  illa  abs- 
trahit  ab  hic  et  nunc. 

Dico  secundo,  abstractiva  et  inluitiva 
specie  differunt.  Scot.  4.  d.  49.  q.  12.  et  2. 
25.  etd.  3.  qusest.  9.  et  2.  Melaph.q.  3.  et  7. 
Metaph.  q.  5.  el  quodl.  13.  art.  2.  g  Circa 
2.  Ratio,  quia  requirunt  causas  specie  dis- 
tinctas  ;  illa  fit  a  specie,  haec  ab  ea  fieri  ne- 
quit,  ex  eodem  2.  d.  3.  quxst.  9.   mim.  1 1. 

Pro  quo  nota,  ex  Scot.  4.  d.  12.  al  S.spc- 
ciem  poni,  ut  suppleat  concursum  objccli, 
non  aulom  ob  nccessilatem  polenliae,  quae 


Quid 
suipicio. 


1. 

Scientia 
abstraeti- 
va,etprac- 
tica. 


Abstracti- 
va  et  iii- 

luitiva  spe- 
cie  diffe- 

runt. 


2. 

Ti-iplex 
7i<cessitas 
ponendi 
.1  iteci^m . 


742 


DISPUT.  III.  SECT.  XI. 


nihil  ab  ea  recipit,  sed  sua  virlule  concur- 

ril  c.im  objeclo,  unam  causam    lolalem-in- 

telleclionis  cum  eo  constituens ,  ex  Scol.  I . 

d.  3.  q.  7.  num.  20.  §   Ad  qusest.  lucc  au- 

lem  suppletio  una  ex  Iribus  causis  fit.  Pri- 

ma,  quando  objoctum  non  est  dese  intelli- 

gibile,  sed  sensibile,  necessaria  est  species, 

ut  proportionetur  potenti?!?   spirituali,   ex 

Scot.  1.  d.  3.  q.  C.  num.  10.  Secunda,quan- 

do  objectum  intelligibile  est  absens.  Ter- 

tia,  quando  est  inlelligibile  et  pmesens,  ta- 

men  disproportionatum  potentioe,  nisi  po- 

naturin  ea  species,  actus  intelligendi  non 

erit  in  ejus  poteslate.  Scol.  2.  (/.  3.  q.   9. 

ad  icll.  hac  ratione  putat  datam  fuisse  An- 

gelo  in  via  speiiem,  reproesentantem  divi- 

nam  essenliam  abstractive. 

Ex  quibus  videtur  sequi,   speciem  non 
An  species  ^  a     :>      i 

sit  cuii^a   esse  causam  intuitionis,  sed  effectum  pra3- 
nis.  vium,  quud  tenet  Bargius  1.  d.  i.  q.  b.  ad 

2.  et  idem  ait  consequenter  de  specie  sen- 
sibili.   llatio  est,   quia   objectum   quando 
adest,  non  eget  aliquo  supplente  ejus  vi- 
cem.  Prtcterea,  species  non  polest  totam  vi- 
cem  objecti  supplere  ad  intuitionem,    alio 
quin  fieret  intuitio  absentis.  Nec  valet,   si 
dicatur  partialiter  concurrere  cum  objecto, 
quia  lunc  species  subordinaretur  objecto, 
vel  e  contra,  et  neutrura  commode  dici  po- 
test.  Neque  eliam    dici  potest,  quod  sint 
causaB  ejusdem  ralioni^>,  quia  tunc  species 
perfectior  sine  objecto  sufficeret. 
3  Fateor  hoc  non  videri  dictum  sine  fun- 

damento  in  Sco'.o,  tamen  nihil  certum  ex 
60  habetur  circa  hoc,  quia  quodl.  \^.   arl. 
1 .  g   Si  vero,  dubius  manet,  an  res  actu  in- 
teliigibilis  cum  iniellectu  totaliter  concur- 
ratad  sui  intuitionem,  an  vero  species  ali- 
Res  spiri-  quid  efficiat ;  videtur  tamen  tenere  talem 
liter  suam  rom  totalitcr  suam  speciem    efhcere  snie 
'ficuZ  fn-  ullo  intellectus  concursu.  Sed  sive  species 
tcUectu.      concurrat,  sive  non,  ad   intuitivam,    sal- 
tem  objectum  ad  eam  concurrit,  vel  totali- 
ter  vel  partialiter  immediate  ,  quod  suffi- 
cit  ut   censeantur  intuitiva  et  abstractiva 
specie  distinctae  ;  quando  quidem  aliquid 
alterius  speciei  quasi  essentialiter  requiri- 
tur  ad  unam,  et  non  ad  alteram  ,   quia  ad 


f 


intuitivam  requiritur  objectum  praesens, 
non  ad  abstractivam. 

Major  difficultas  est,  an  intuitiva  haberi 
po-ssit  etiam  de  potentia  Dei,  absente  objec- 
to.  Affirmat  Vasquez  1.  parl.  d.  38.  cap.  2. 
Molin.  1.  p.  q.  55.  arl.  2.d.  2.  3Ielaph.\lar- 
lado  d.  10.  secl.  2.  Buridan.  2.  de  Aiiima. 
q.  12.  Leuchet.  2.  d.  1.  q.  A.ad  i</^.Occham. 
Alii  opposilum  tenent. 

Dico  tertio,  satis  probabile  est  talem  vi- 
sioneni  scu  actum  inluitivum  poni  posse 
a  Deo,  absenteobjecto.  Colligi  videlur  ex 
Scot.  loc.  cit.  sect.  S.el4.d.\0.q.  9.et  quaest. 
5.  §  Ad  quasst.  ubi  ait  omnem  fonuam  ab- 
solutam  poni  esse  a  solo  Deo,  et  ex  ipso 
ibi,  et  quodlib.  13.  cognitio  omnisque  ope- 
ralio  estqualitas  absoluta,  dequodixisec^ 
3.  concl.  1.  et  2.  Probatur  quia  potest  Deus^gjg'"'^^ 
conservare  prius  sine  suo  posteriori,  quodi'''''^''*"  *•'• 

^  ^  7ie  pi\esen- 

nou  est  ei  idem  realiter,  ex  Scot.  1.  d.  1.  tia  objecti. 
q.  4.  n.  14.  et  2.  d.  1.  q.  A.num.  21.  Tertio, 
polest  Deus  supplere  vicem  omnis  causae 
sccundse  in  genere  efficientis  ;  ergo  et  vi- 
cem  objecti  ad  intuitivum.  Quarto,  in  hoc 
nulla  est  contradictio,  ut  patetsolvendo  ar- 
gumenta,  ergo  non  est  denegandum  Deo. 

Objicitur  primo,  illa  cognitio  tunc  esset 
abstractiva,  quia  esset  objecti  non  ut  proe- 
sentis ;  consequens  est  falsum,  quia  istse 
scientiae  specie  distinguuntur,  et  per  con- 
sequens  una  non  potest  esse  alia.  Respon- 
detur,  si  teneatur  per  lalem  actum  objec- 
tum  cognosci,  dicendum  est  adhuc  csse  in- 
tuitivum  ,  quia  quanlum  est  de  se,  facerel 
intellectum  actualiter  intuentem ;  et  hoc 
tanlum  est  ei  intrinsecum,  non  autem  quo- 
cumque  casu  esse  actualem  iutuitionem. 
Dixi,  si  teneatur  per  talem  aclum  objectum 
cognosci,  quia  forte  opposilum  verum  est, 
de  quo  dixi  secl.  4.  dub.  4.  et  tenet  Leu- 
chet.  cit. 

Objicitur,  effectus  formalis  actus  intui-         5. 
livi,  est  facere  intuentem,  sicut  albedinis  %"^for^ 
facere  album  ,  quia   intueri  vel  intelligere  ('*  /"'«*' 

^  °  tlO)llS  f 

non  consistit  in  elicere,  sed  in  receptione 
visionis  vel  intellectionis,  ex  Scoto  l.  d.  3. 
qu.rst  6.  el  passiiu ;  ergo  implicat  poni  ift 
subjecto  actum  intuilivum,  quin  illud  sit 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTA.TE 


743 


inluens.  Respondetur,  negando  liunc  esse 
primarium  effeclum  hujus  aclus,  sed  ali- 
quem  alium  innominalum,  sicut  de  spe- 
cie  sensibili  in  medio  dicil  Scot.  2.  d.  13. 
de  quo  supra  in  simili,  se  t.  7.  dub.  4.  in 
2.  modi  dicendi. 

Objicitur  tertio,  ille  actus  habet  omnem 
entitatem  quam  Iiaberet,  si  objectum  esset 
prsesens  ;  ergo  et  omnem  reprsesentatio- 
nem.  Antecedens  probatur,  quia  cognitio 
et  verbum  non  dicit  respeclum  realem  ad 
rem  significatam  vel  conceptam,ex  Doct.l. 
c?.32.^.2.  eld.  27.  q.  3.  sed  bene  ad  cognos- 
centem,  ergo  nihilei  perit  absentiaobjecti, 
et  per  consequens  eodem  modo  reprsesenta- 
bit,  siveadsil,  sive  absit.  Uespondetur,  ibi 
deesse  relationem  realem  dependentise  ad 
objectum  praesens  exislens,  defectu  cujus 
non  est  actualis  intuitio.  Contra,  ista  de- 
pendentia  est  effectus  a  causa  ;  ergo  a  Deo 
supplebilis.  Respondetur.  suppleri  potest, 
ila  ut  ponatur  effectus  sine  illa  causa,  ta- 
men  quoad  connotalionem  et  denomina- 
lionem  intuitionis,  suppleri  nequit.   Sicut 

Quomodo 

euspotest  enim  Deus  potest  supplere  concursum  pa- 

nTemZb-  ^■^^^»  respectu  ejus  qui  est  filius,  creando 

ti  ad  vi-  iiium,  non  lamen  facere  quod  sit  filius  pa- 

onemf  '  ^  ' 

tris  sine  generatione  paterna,  sic  potest 
facere  actum  intuitivum  sine  objecto,  ut 
tamen  exerceatur  intuitio  actualis,  et  quasi 
generetur,  ut  filia  objecti,  sine  ipso  nequit 
fieri. 
6.  •  Contra,  ad  intuitionem  creaturse  in  es- 
sentia  divina,  si  haec  causaret  visionem, 
non  requiritur  ejus  pra^sentia  propria  ad 
terminandum  actum  ex  Scot.  4.  d.  10.  q. 
5.  num.  4.  ergo.  Respondetur  primo  ibi 
non  esse  propriam  et  rigorosam  intui- 
lionem.  Secundo,  praesenliam  creaturae  ibi 
contineri  eminenter  et  perfectiori  modo, 
quam  in  seipsa.  Contra  haec  : 

Objicitur  quarlo,  sequi,  etiamsi  ponere- 
lur  praesens  illud  objectum,  quod  adhiic 
actus  non  reprsesenlaret  illud  actualiter, 
Urgetur  quia  non  mutaretur  realiter  per  hoc.  Res- 
>n  distin-  pondetur,  tunc    influeret  conservando  el 

(t  abstra-  ^  ' 

tivam  ct  quasi  aggenerando  actum,  euinque  termi- 
entiam.   nando.  Contra,  idem  faceret  objecLum  cu- 


jusque  actus  abstractivi,  si  poneretur  pra3- 
sens;ergo  non  differunt  specie  isti  actus,con- 
tra  secundam  conclusionem.  Respondetur, 
ratio  satis  probabiliter  ostendit,non  distin- 
gui  specie  quoad  absolutum,  sed  tantum 
quoad  formalitates  respectivas,  et  sic  in- 
telligendam  esse  secundam  conclusionem. 

Secundo  dico,  actum  abstractivum  non 
esse  capacem  talis  influxus,  quia  natura 
sua,  etiam  quoad  absolutum,  petit  non  fie- 
ri  ab  objeclo  praesente,  sed  ab  aliquo  sup- 
plente  vicem  ejus,  et  de  visione  beata, 
comparata  ad  intellectionem  abstractivam 
de  Deo  hoc  magis  certo  tenendum  videtur. 

Dices  juxta  dicta,  non  intuitivum,  sed  7. 
potlus  abstractivum  actum  suppleri  a  Deo, 
quia  tantum  fit  a  Deo  actus,  quo  res  re- 
praesentatur,  abstrahendo  ab  existentia  et 
prsesentia  ,  hoc  aulem  fieri  potest  a  specie 
objecti,  sine  uUo  Dei  speciali  concursu. 
Respondetur,  actum  illum  de  per  accidens 
reprpesentare  rera  sinc  existentia  et  prae- 
sentia ,  quia  de  per  se  petil,  et  ex  natura 
sua,  ha^c  reprsesentare  ;  et  quando  non  po- 
test  hoc  prsestare,  ut  in  casu,  facit  quod 
potest,  rem  ipsam  repraesentando,  non  ut 
hic  et  nunc.  At  actus  abstractivus,  de  per 
se  tantum  rem  ipsam  repraesenlat  et  nullo 
modo  praesentiam  vel  existenliam.  Verum, 
quia  conjecturis  tantum  proceditur,  posset 
dici  vicem  objecti  prsesentis  suppleri  posse 
a  Deo,  ita  ut  actus  vere  esset  intuitivus,  ■^<"''« -Of"* 

potest  fa- 

loquendo  de  reprsesentatione  seu    appre-  oere  intui- 

1  •  .        ,.    .  ..  .  tionemsine 

hensione  simplici,  non  composita,  quia  la-  objecti 
lem  actum  posset  Deus  se  solo  infundere.  i"'-^*^'"'*- 
non  tamen  posset  supplere  vicem  objecli 
prsesentis  quoad  actum  compositum,  ne- 
que  hunc  infundere,  quia  esset  auctor  fal- 
si,  quod  repugnat,  de  quo  2,  2.  5^.  1.  art, 
3.  el  3.  (/.^38.  ubi  vide  Schol.  nostrum,  n. 
6.  Pro  lioc  est  Suarez  3.  de  Awma,  cop.  12. 
ubi  tcnet  virtule  divina  sensum  externum 
posse  habere  actum  in  absentia  objecti, 
coque  casu  Deum  tantum  permittere  de- 
ceptionem.  Si  tamen  actum  compositum 
causaret  Deus,  vel  suppleret  objecla  res- 
pectu  ipsius,  videtur  quod  auctor  foretfal- 
si,  quod  expresie  repugnal.  quidquiii  di- 


744 


DISPUT.  III.  SECT.  XII. 


I 


1. 

In  omni 
cognoscen- 
ti!  est  ap- 
pditus   vi- 
talis. 


}In  hoiuine 

duos  esse 

appetilKs, 

fides    doce- 

re  videtur. 


VolioUas 
siimitU7' 
multiplici- 
ter. 


cat  Vasquez.  l.  2.  d.  90  cap.  4.  ubi  tenet 
posse  Deum  infundere  actum  erroris  ,  si 
aliquem  infundere  potest,  quod  minus  ad- 
verlenter  dictum  est.  Hinc  enim  sequitur 
non  rcpugnare,  revelare  falsum,  et  conse- 
quenter  dicla  Dei  non  esse  infallibilia, 
nec  ipsum  infallibilem  teslem. 

Sectio  XII 
Quid  sit  volunlas  el  quod  ejus  objeclum 

Ilaec  est  secunda  pars  hujus  disputatio- 
nis,  in  qua  de  voluntale  agendum.  Nota 
ex  dictis  secl.  2.  disp.  2.  prseler  appelitum 
naturalem  communem  omnl  creaturae,esse 
in  quolibel  cognoscenteappetitum  vitalera 
seu  potentiam  specialem ,  quia  vilaliter 
appetit  commoda  el  fugit  noxia.  Cum  au- 
tem  ex  cognilione  velut  ex  fonte  liaec  po- 
tentia  dimanet,  juxta  diversitatem  cogni- 
tionis,  et  ipsa  variatur ;  et  liinc  datur  appe- 
titus  sensitivus  sequens  sensationem  in 
brulis,  et  rationalis  seu  intellectivus  in 
Angelis,  et  uterquein  liomine.  Ila  commu- 
nis  Pliilosophorum  et  Theologorum,  el 
hoc  quoad  ultimam  partem  de  fide  esse 
videlur,  ex  variis  Scriplurse  locis.  Ilom. 
7.  Video  aliam  legem  inmembris  meis, elc. 
Galat  5.  Caro  concupfscit  adversus  spiri- 
tum,  etc.  Matth.  17.  Qui  vult  venire  post 
me,  abneget  semeiipsnm,  et  Eccles.  18.  30. 
Post  concupiscentias  tuas  non  eas.  Ex  qui- 
bus  expresse  habetur  in  homine  duos  esse 
appetitus  et  conlrarios,  quorum  alter, 
scilicet  rationalis,  dicitur  voluntas. 

Nota  secundo,quod  volunlasmuUipliciler 
sumilur  :  primo,  pro  hac  polentia  condis- 
tincla  contra  inlellectum.Secundo,  pro  ipsa 
volilione,  quo  sensu  dixit  Augusl.  I.  Be- 
tract.  9.  et  11.  Nihil  tam  in  potestate  volun- 
tatis  quam  ipsavoluntas.  De  quo  Scol.  1. 
d.  1.  quxst.  4.  §  Contra  1.  art.  7ium.  3. 
Terlio,  pro  appetilu  sensilivo,  ex  Doct.  3. 
d.  17.  Et  sic  sumitur  improprie  ,  et  ideo 
cum  definitur  in  VI.  Synod.  act.  8.  et  11 
inesse  Chrislo  duas  voluntates,  sermo  cst 
de  rationali  el  divina. 

I  ico  primo,  voluntas  est  ajpelilus  cum 


Quid  sit 
voluntas. 


Definiti 

voluntatis' 

se  undum 

Aug. 


ratione  liber.  Ila  Scot.  3.  d.  17.  D.  Tliom.l. 
part.  quaest.  63.  art.  5 .  Quod  sit  appelitus, 
paLet  ex  I.  notab.  et  ex  sect.  2.  disput.  prse- 
ced.  Per  parliculam  cum  ratione,  differt  a 
sensilivo  ;  particula  libsr,  ad  majoreui  ex- 
plicationem  ponitur  ,  vel  quia,  si  forte  vo- 
luntas  violenlalur,in  eo  videtur  magis  esse 
dicendam  naturam  quam  voluntalem,  ut 
quando  consideralursecundum  arfecLionem 
commodi,  non  justitiae,  de  quo  Scot2.  d.  6. 
qusest.  2.  vel  ut  est  inclinalio  naturalis. 
Scol.  3.  d.  17.  August.  lib.  de  duabus  ani- 
mabu^,  cap.  10.  sic  definit  voluntatem  : 
quod  est  animi  motus  cogente  nullo  ad  ali- 
qtcii non amittendum  vel adijiiscendum,q\i3a 
definitio  bene  explicala  in  idem  recidit. 

Objicies,  appetiLus  est  imperfecti,     quia 
respecLu  ejus,  quod  non  est ;  sed  voluntas 
est  perfecta,  alioquin  nonesset  in  Deo  vel 
Beatis.  Uespondetur,   appelilum,   quo  ali-    voUuitasT 
quid  ab  appetenLe  distinctum  desideratur,   ut  imper- 

fecta  ap- 

supponere  ejus  rei  indigentiam  ;  et  vol\in- petitdisiir 
tas  creata  sub  hoc  respeclu  imperfecta  est,  ""*'''■ 
divina  vero  non,  quia  nuUius  indiget. 

Objicitur  secundo,  appetitus  movelur  et  3 
ducitur  ;  sed  voluntas  ducit  et  raovel  se 
etalias  polentias  ;  ergo  non  est  appetitus. 
UespondeLur,  sensiLivus  ducitur.el  nondu- 
cit,  intelloclivus  e  contra,  ex  Damasc.  lib. 
2.  cap.  22.23. 

Dico  secundo,  fton^mi  est  objectum   wo-Bonumes- 
luntatis.  Ila  ArisloLeles  m  princip.    FAhic.  i\i^^^\ 
el  lib.  3.  cap.  1.  ubi  habelillud,  onviis  pra,  '«'«'* 
vus  est  ignorans,  quia  raalura  seraper  sub 
ralione  boni   appetiLur.  Alia   h)ca  el  ralio- 
nes  ad  hoc  adduxi  disp.  praeced.  sect.  3.ubi 
ex  Scot.  oslendi  volunlaLera  non  posse  velle 
malum,  neque  noUe  bonura  ;  et  esLo  in  va- 
riis  locis  raanserit  circa  hoc  dubius  3.d.  33. 
num.  6.  expresse  habet  bonum  ut  sic   esse 
objectum  volunlatis,  et  bonura  parliculare, 
scu  uL  hic  etnunc,  appetiLus. 

Oljjicitur,  voluntas  tendit  in  malum,  sal- 

tera  nolendo  ;  ergo  bonuui  non  est  ejus  ob- 

jeclura  adsequatura,  quia  non  conlinel  sub 

se  malura.  Uespondelur,  materialiter  lan-  Omnenoilt 
,.    .  ,  .  ,,  supponit 

lum  tendit  m  malum,quia  omne  nollesup-  veiie. 

ponit  velle,  ex  ScoL.  2.  d.  0.  9.  2.  nu)7i.  3. 


Voluntaa 
ducit,  ap- 
petitus  du- 
citur. 


I 


1 


DE  INTELLEGTU  ET  VOLUNTATE 


745 


rn  malitm 
tanlum 
xateriali- 
ter  tendit 
oluntas. 


Quomodo 
voluntas 
zst  libera 
oontrarie 
irca  omne 
reatum  ? 


Quomodo 
olumus 
ccatiim  i 


%  1)1  ista  quaest.  et  ideo  ponitur  nolilio  seu 
fuga  mali,  quia  posiLa  est  volitio  boni  si- 
cut  appelitur  mediura  propler  finem  ,  el 
secundum  hoc  bonum  est  objectum  adffi- 
quatum  voluntatis.  Simile  est  de  intellec- 
tu,  ponendo  verum  esse  ejus  objectum,quia 
cognoscit  falsum  materialiter,  quia  in  eo 
non  est  verum.  Per  habitus  enim  cognos- 
cuntur  privaliones,  et  malum  est  privatio 
boni. 

Objicitur  secundo,  voluntas  libera  est 
libertate  contrarietatis  et  contradictionis, 
in  ordine  ad  omne  objectum,  sallem  in  via 
ergo  potest  circa  bonum  oslensum  habere 
velle  et  nolle,  velnullum  actum.  Et  idem 
est  de  malo.  Respondetur,  potestetiam  nol- 
le  quod  est  bonum,  saltem  creatum,  sed 
non  sub  ralione  boni,  sed  mali  alicujus, 
veri  vel  apparentis.  Et  idem  est  per  oppo- 
situm  de  malo. 

Contra,  non  necessitatur  ratione  ipsius 
bonitatis  vel  malitise  ;  ergo  potest  hanc 
velle  et  illam  nolle.  Respondetur,  ad  hsec 
necessitari  necessitale  specificationis,  sicut 
el  omnis  potentia  circa  suum  objectum,non 
tamenexercitii,  in  quo  ab  aliis  differt. 

Objicitur  tertio,  appetunt  damnati  non 
esse,  et  ssepe  desideramus  impossibile  ; 
hsec  autem  mala  sunt,  quia  bona  esse  ne- 
queunt.  Kespondetur  supra  disp.  2.  sect.  3. 

Objicitur  quarlo,  voluntas  vult  pecca- 
tum  hoc  autem  est  malum  ;  ergo.  Res- 
pondetur,  vult  materialepeccati,  quod  est 
bonum,  vel  sub  ratione  boni  ostensum,  et 
malitiam  in  se  non  vult  :  imputatur  tamen 
ei  in  peccatum,  quia  vult  id  cui  est  an- 
nexum,  de  quo  latius  in  materia  de  pecca- 
tis.  Vel  clarius,  volumus  mulum,  sed  sub 
ratione  boni,  ut  cum  optamus  mortcm  ini- 
mici  ratione  boni  nostri,et  e  contra,noIumus 
bonum  inimico,  attamen  ratione  mali  ip- 
sius,  sedultimate  ralione  boni  nostri,  quia 
malum  illius  reputamus  bonum  nostrum ; 
per  quod  solvitur  aliud  argumentum  de 
obduratione  damnatorum  ad  malum,  quia 
sub  ratione  boni  sui  in  malum   tendunt. 

Pro  majori  hujus  rei  explicatione,  no- 
lanlam,  quod  bonum  non  uno,  sed  variis 


modis  sumitur.  Scot.  2.  d.  7.  num  7.  et 
quodl.  8.  art.  7.  tres  ponit  bonitates  :  na- 
turalem  et  moralem  et  meritoriam.  Prima 
dicit  tantum  entitatem.  Secunda,  confor- 
mitatem  cum  recfo  dictamine,  et  aggrega- 
tionem  omnium  quoe  secundum  illud  de- 
bent  adesse.  Scot.  I.  d.  17.  q.  3.  n.  3.  et  2. 
d.  40.  n.  3.  Tertia  ex  inclinatione  gratioe 
jus  addit  ad   accipiendum   prsemium. 

Tres  etiam  malitise  his  oppositfe  dantur, 
et  per  opposita  harum  explicantur.  Tertia 
bonitas  vocatura  Scoto  quocll.  17.  cliaritati- 
va  et  gratuita  quodl.  18.  Assignat  etiam 
quartam  bonitateni,  quoe  dicitur  beatifica 
4.  d.  49,  q.  2.  n.  22.  Item,  ex  eodem  duo- 
bus  ultimis  locis  bonitas  alia  est  primaria 
seu  essentialis  ut  quando  nihil  deest  spec- 
lans  ad  primum  esse  rei;  et  hsec  est  ipsa 
rei  quidditas,  ex  Scot,  \.  d.  \.  q.2.ad.  2. 
princ.  Alia  secundaria  consistens  in  inte- 
gritate  convenientiae  unius  rei  respectu  al- 
terius,  vel  quando  nihil  deest  ad  secun- 
dum  esse  rei.  Dixi  respectu  alterius,  quia 
integritas  ei,  perfectio  entis  in  se  est  ipsa 
quidditas  seu  bonitas  essentialis  ex  Scot. 
d.quodl.  18.  Pro  quo  : 

Nota  secundo,  rem  posse  perfici,  vel  bo- 
nam  esse  tripliciter.  Primo  essentialiter,sic 
homo  ex  anima  et  corpore.  Secundo,  subs- 
tantialiter  ex  partibus  integrantibus.  Ter- 
tio,  accidentaliter  ex  accidentibus  rei  con- 
venientibus,  tam  in  actu  primo  quam  se- 
cundo.  Omne  ens  est  bonum  primo  modo, 
et  sic  intelligitur  August.  lib.  de  nalura 
boni,  cap.  16.  dum  ait  nullam  naturam 
esse  malam,  quia  eo  ipso  quod  corrumpa- 
tur,  natura  non  est.  Secundo  et  tertio  modo 
tantum  creaturoe  spirituales  possunt  non 
esse  bonoe.  Bonum  primo  modo  dicitur  bo- 
num  bonitate  absoluta,  aliis  duobus  mo- 
dis,  dicitur  bonum  relate. 

Nola  tertio,  bonum  etiam  sumi  pro  aplo 
nato,  ut  appeti  possit  seu  pro  appetibili,  ex 
Scot  4.  d.  49.  q.  2.  7iu>n.  19.  el  seq.  ubi  do- 
cet  aliud  esse  appetibile  propler  se,  aliud 
propter  aliud,  et  dari  ultimum  appetibile, 
ne  detur  processus.  In  hujusmodi  respec- 
tu    seu  appelibiUlate,   videtur  consislere 


Tres 
honilates. 


6. 


Alia  boni- 
tas, 

Bonitas 
primaria, 
et  secun- 
daria. 


Res  dicitur 
bnna  tri- 
pliciter. 


Bonitas 
absolula, 
et  respecli'* 
va. 


7. 

Bonum 

de  appeti" 

bili  et    de- 

leotabili. 


746 


DISPUT.  III-  SECT.  XII. 


Bonum 
honestwn, 
et   delecta  - 
bile. 


8. 
Bonum  ve- 
rum  et  ap- 
parens. 


Bonum  an 

tit    idem 

cum  fine  / 


An  me- 
dium    mo- 
vet  volun- 
tafem  / 


bonitas  transcendens,  qxive  est  passio  seu 
proprielas  enlis,  el  dixi  in  simili  de  vero 
sect.  7.  et8.  Item,  ponil  bonum  sumi  pro 
deleclabili  d.  48.  q.  I .  n.  G.  sed  pro  qua- 
dam  specie  boni  sic  sumitur. 

Nola  quarto,  bonum  aliud  esse  hones- 
lum,  aliud  commodum  seu  delectabile.  Ita 
Scot.  4.  d.  46.  q.4.  §  Ad  qusest.  nicm.  4. 
ubi  non  distinguit  utile  ab  his,  quamvis  8. 
Ethic.2.  ponatur  tertium  bonum  :  Quia  (in- 
quit)  ad  alleriini  horum  reducitur,  secun- 
dum  qiiod  ad  ipsum  ordinalur.  Omne  lio- 
nestum  est  delectabile,  sed  non  e  contra. 
Quod  vero  sumat  Doctor  commodum  pro 
delectabili,  ex  eo  patet,  quia  distinguit  il- 
lud  ab  utili,  et  sic  sumit  Anselm.l.o?e 
concord.  lib.  arbilr.  et  praedestin.  dicens  ; 
Quidquid  vult  (voluntas,)  aui  propler  com- 
moditalem,  aut  propter  recliludinem  vult. 
Idem  habet  de  casu  diaboli,  cap.  A.  et   12. 

Nota  quinto,  ex  Doct.  2.  d.  23.  man  4.  et 
3.  d.  33.  num.  6.  quod  bonum  aliud  est  ve- 
rum,  scilicet  cui  a  parte  rei  convenit  bo- 
nitas  aliquo  sensu  ex  dictis  ,  aliud  appa- 
rens,  scilicet  quod  in  re  bonum  non  est,sed 
ul  tale  apprehenditur,  et  voluntati  propo- 
nitur.  Voluntas  tendit  in  bonum  omnibus 
prsedictis  modis  sumptum,  et  ejus  adaequa- 
tum  objectum  e.st  bonum  abstrahens  ab 
omnibusillis. 

Petes,  utrumbonum,  quod  est  objectum 
voluntatis,  sit  idem  cum  tine  ?  De  hoc  dis- 
putatur  1.  2.  qusesl.  1.  art.  1.  et  controver- 
titur,  an  in  medio  sit  aliqua  propria  boni- 
tas.  Verius  mihi  videtur  solum  finem  esse 
rationem  motivam  volunlatis  ,  etmedia, 
qua  talia,  tantum  esse  terminativa.  Colli- 
gitur  ex  AristoLele  2.  Physic.  cap.  d.et  1. 
Ethic.  cap.  7.  nam  primo  loco  ait  finem,  et 
bonum  idem  esse  ;  et  secundo  loco,  illud, 
esse  cuique  bonum,  cujus  gratia  operatur 
et  ex  Scot.  4.  d.  46.  qusesl.  4.  g  Ad  qusest. 
num.  4.  ubi  non  ponil  utile,  ut  bonum  di- 
tinctum  ab  honesto  et  delectabili,  quia 
{mq\ni)  adaUerum  horum  reducilur,  ad 
quod  ordinatur,  et  3.  d.  28.  ad  3.  ubi  ait  so- 
lam  bonitatemDei  movere  adamorem  cha- 
rilatis  proximi.  Unde,  cum  unum  medium 


proefertur  aliis,  aliquid  in  se  continet  bo- 
nitatis,prcEter  meram  utilitatem,  verbi  gra- 
tia,  cum  praefero  equitationem  peditationi, 
ut  eam  Jerosolymam,  praeter  utilitatem 
est  ibi  bonum  delectabile,  et  sic  de  aliis 
mediis,  per  quod  solvilur  fundamentum, 
quo  innititur  Vasquez  I.  2.  d.  1.  cap.  2.  ad 
oppositum.  Praeterea,  quia  constat,  subla- 
to  fine,  tolli  omnem  bonitatem  medii,  et 
media,  qu?e  sunt  ulilia,  immulata  Physice, 
fieri  inutilia  per  solam  mutationem  finis, 
verbi  gratia,  potio  amara,  recuperata  sa- 
nitate,  fit  inuLilis,  quse  antea,  manente  in- 
firmitate,  fuit  utilis. 

Dices,  etsi  niedia  propter  finem  appe- 
tantur,  alioquin  medianon  essent,  tamen 
unum  aliis  praefertur  ,  quia  in  se  utilius 
est  ad  finis  assecutionem  ;  ergo  non  tan- 
tum  propter  bonitatem  finis  eligitur,  alio- 
quin  cum  finis  sit  idem  et  immutatus, 
sequaliter  omnia  media  appeterentur.  Con- 
tra,  si  propter  se  appetitur  medium  quod 
prseeligitur,  jam  non  est  medium,  si  prop- 
ter  aliud  ;  ergo  praecise  propter  finem. 
Quando  vero  unum  medium  aliis  pra^fer- 
tur  ,  tunc  vel  in  eo  apparet  aliquod  bonum 
delecLabile  vel  honestum,  ut  in  exemplo  , 
vel  finis  magis  raovet,  ut  intensius  respec- 
tu  medii  aptioris  ,  et  sic  non  est  immuta- 
tus  moraliter,  verbi  gralia,  cum  proponi- 
tur  bonum,  complacet  in  eo  appetitus,  si 
ostendaturassecuLio  ejuspossibilis,  inten- 
dit  illud,  et  si  media  facilia,  et  apta  occur- 
rant,  intense  intenditur  ;  si  autem  diffici- 
lia  et  incommoda  occurrunt,  vel  impe- 
diunt,  vel  remittunt  intentionem,  de  quo 
late  2.  Physic. 

Dices,  hinc  sequi  intensionem  non  dis- 
tingui  realiter  ab  electione.  Ilespondetur, 
ita  est,  quidquid  dicat  Vasquezl.  2.  d.  33. 
quia  in  omni  electione,  id  quod  movet,  est 
bonitas  finis,  et  actus  dicitur  intentio  qua- 
tenus  tendit  in  finem,  et  electio  qualenus 
in  medium.  Verum  si  intenditur  finis  nul- 
lis  mediis  in  parliculari  ostensis,  et  postea 
facta  consultatione  determinatur  medium, 
actus,  quo  hoc  eligilur,  est  nova  intentio, 
a  priori  re  distincta.  Ita  Bonav.2.  d.  3.  dub. 


Media    si- 

ne  uUa 
mutatione 
Physica  fi- 
unt  iniili- 
lia  quw 
antea  f  le- 
runt  uti- 
lia. 


I 


Quomodo 
unum  me- 
dium  prce-. 

fertur  a- 1 
liis,  si  non^ 
habet  pro- 
priam  bo- 
nUatem  ? 


An  inten.' 
tio  et  elec- 
tio  diffe- 
runt  ? 


DE  INTELLECTU    ET  VOLUNTATE 


747 


4.  Kich.  art.  3.  q.  4  Dur.  q.  3.  MguX.art.'^. 

Occhaml.  d.\.  q.  diib.  2,Gabr.g.  1.  art.  1. 

10.  Sed  adverle,    hic   sumi  finom  non   ila 

rigide,   quod   solum    significel    objeclum 

fruilionis,  ila  ul  expresse  el  posilive  prop- 

ler  se  appelalur,  quia  Scot.  1.  ^i.    ].   q.Z. 

%  2.  differenlia,  num.  2.  ponil  aclum  vo- 

lunlalis  neuLruin  absque  acLuali  relaLione 

Actits  neu- nd  aliud,   eL  fruiLione  propLer    se.  Quod 

^[il^/in^s^  eVidim  [enenl  Auveol.  ibi,  et  Gal^r.  ^^  1,   q. 

nec  medii.  i.elOccham  d.\.  q.\.  sed  ScoLus   per  ac- 

tum  illum   inlelligiL    simplicem    compla- 

cenLiam,  quia  subjungit  :  ulteriiis  potest 

(volunLas)  iinperare  inlellectiii ,ut  inquirat, 

quale  illud  bonum  sit,    et   qualiter   volen- 

dum,  et  tunc  potest   illi  assentire    sic  vel 

sic.  Ex  quibus  verbis  patet  manifesteloqui 

de  simplici  affecLu   vel  complacenlia  rei, 

quffi  hal3elur,  anLequam  eliciens  acLum  re- 

solvit,  an  eam  appelat  propler  se  vel  prop- 

Ler  aliud. 

An  ens       Dico  tertio,  salis  probabile  eslipsum  ens 

wssit  esse  .  •     .  i       .    .■      i.     .-..,.      i 

objectum  ^sse  o.jectum  voIunLaLis.  iLa  Scot.  \.  d.    1 
^^olunta-   q   j   ^^,^_  2    ^^2.  d.  3.  q.  10.  num.  10.  el  d 

6.  q.  1.  n.  §.  sed  dubius  mansit  1.  d.  3.   q 
3.  num.  22.  RaLio  esL,  quia  asque  universa 
lis  poLenLia  esL  voIunLas    ac    inLellecLus  ; 
ergo  quidquid  proponit  inLellecLus,   poLesL 
voIunLas  in  illud  Lendere  ,  at  potesL  propo- 
nere  eus  ut  sic  ;  ergo. 
^^-  Dices  ,  ergo  voluntas  potest  velle  non  bo- 

num.  RespondeLur,  ens  esse  bonum  virtua- 
liter,  quod  sufficil.  Contra,  non  potest  vel- 
le  nisi  appetibile  seu    volibile  ;  sed  hoc 
^otest  vo-  esL  formaliLer  bonum.   RespondeLur,  non 

'untas  vel- 

\e  ens,  si-  posse  velle,  nisi  volibile  in  re,  et  Lale  est 
*o  refatio'-  *^"^  ^^  '^^^'  ^^  omne  cns  ;  tamcn  potest  vel- 
ie  boniia-  \q  yei  complacere  in  ente,  non  ostensa  sibi 
ista  appetiliilitate,  et  tunc  tendit  in  ipsum 
ens  praecise.  Et  suadetur  adhuc  ex  ScoLo 
supra  1  d.  1.  q.  3.ponenteactum  neutrum, 
qui  non  sit  usus  nec  fruitio,  quia  sicul 
proponi  poLesL  bonum,  abslrahendo,  an 
propter  se  vel  propLer  aliud  ;  iLa  eLiam 
proponi  potest  ens,  non  proposiLa  ejuscon- 
venienLia  vel  inconvenienlia  ,  eL  non  di- 
cendum,  quod  voluntas  circa  illud,  nul- 
lum  actum  elicere  possit. 


1«. 


Secundo,aIioquin  intellecLus  esset  per- 
fecLior  volunLate,  quia  ejus  objectum,  sci- 
licet  ens,  perfectius  est  sua  passione ;  con- 
sequens  est  conLra  Scot.  4.  d.  49.  q.  4.  de 
qnosect.  \.  Hanc  tenent  communiLer  Sco- 
tistae.  Vide  Bargium  1.  d.  39.  §  Media  au- 
lem  ratio,  LeucheL  2.  d.  6.  q.  1.  princ,  3. 
Scol.  d.d.  Q.  q.  l.  ait  totum  ens  esse  ob- 
jeclum  volunlatis,  et  tamen  quodl.  14.  di- 
ciL  lanLum  ens  finiLum  esse  objeclum  in- 
lellecLus  ;  ergo  objecLum  volunLaLis  exce- 
dit.  Respondetur,  loLum  ens  lerminaLive 
esse  objecLum  inLellecLus,  et  nihil  esse  ob- 
jecLum  voIunLaiis,  quod  non  prius  fuit  in 
inLellectu,  et  sic  objectum  utriusque  est 
requale  et  idem.  VideLeuchet.  ciLatum. 

Sectio  xui 

De  dependentia  actuum  voluntatis  ab  actibus 
intellectus 

NoLa  ex  S^oL.  \.d.  1.  q.  3.  num.  2.  invo-  j^ 
lunLale  varios  esse  actus.Primus  est  fruitio  y^^^^  ^^^ 
seuvolitio  objecti  propLer  se.  Secundus  esL  acius  vn- 
usus  seu  voIiLio  ejus  propter  aliud.  Ter- 
lius  actus  neuter,  qui  non  sit  medii,  nec 
finis  ;  et  is,  ut  dixi  videLur  esse  simplex 
complacenLia,  et  juxLa  ultimam  conclusio- 
nem  sect.  praeced.  potest  esse  neuter,  ita 
quodnon  apprehendatur  objecLum,  utcon- 
veniens  nec  disconveniens.  Nec  obstat  si 
dica>,  complacentiam  semper  esse  in  bono 
vel  convenienti,  quia  sufficit  virtualis  seu 
fundamenLalis  boniLas  vel  convenienlia, 
et  non  requiriLur  formalis  ostensa,  alioquin 
appeLitus  sensilivus  non  posset  complacere 
in  objecto,  quia  talis  convenientia,  quasi 
reflexo  non  poLest  ei  proponi.  Ilis  additSco- 
tus  quarlum,  nempe  delecLalionem,  quae 
sequiLur  acLum  perfecLum,  ex  10.  Ethic. 
cap.  4.  5.  sed  hoec  non  est  actus  eliciLus, 
neque  operatio,  ex  Scot.  4.  d.  49.  quxst.  1. 
ubi  docet  eam  separari  posse  a  visione  bea- 
ta.  Et  idem  habet  1.  d.  17.  qusest.  3.  num. 
\\.  efi.  d.  15.  §  AliLer  posL  num.8.  Aqui- 
bus  auLem  causis  fiL,conlroverLiLur.  ScoLus 
tenet  non  fieri  a  polentia,  dequo  dixi  com- 
ment.  ad  q.  11.  sed  1.  d.  17.  q.  3.  ad  4.  pro 


748 


DISPUT.  III.  SECT.  XIII. 


Deltctatio 
a  quo  cau- 
satur  ? 


Quando 
causa    na- 
turalisco7i- 

currit 

cum  libe- 

ra,tola  ac- 

tio  est  li- 

bera. 


3. 

Quomodo 

cum  mino- 

ri  conatu 

volunta- 

tis    dalur 

delcclalio 

major  ? 


opinione  num.  34.  videtur  sibi  contrarius, 
ibi:  Delectalio  est  ab  objecto,  etnon  tantum 
a  potentia.  Bargius  ibi  putat  ly  {lantum) 
mendose  positum,  quia  principium  apud 
Scotum  est,  quodl.  16.  etl.d.  8.  q.  4.  et  2. 
d.  25.  Quandoprincipium  naturale  concur- 
rit  cum  libero,  totam  aclionem  esse  libe- 
ram,  at  constat  delectalionem  non  esse  li- 
beram. 

Sed  dici  po[est,quod  illud  obilerasseruit, 
respondens  illi  argumento,  quia  non  ibi, 
sed  3.  d.  15.  res  declaranda  erat,  quod 
etiam  notavit  Bargius.  Prima  solutio  fun- 
dari  potest  in  textu,  quia  argumentum  in- 
tendit  non  dari  habitum  charitatis  ,  quia 
nemo  experitur  per  eum  se  deleclabililer 
operari.Contingit  enimcontemplativos  cum 
aequali  vel  majori  conatu,  minus  delecta- 
v\.  Et  respondet  Scotus  causam  esse,  quia 
delectatio  est  ab  objecto,  et  non  a  potentia; 
unde  si  poneret  ly  lantum,  non  redderet  ra- 
tionem  sufficientem,  qiiiasi  etiamparticu- 
lariter  concurreret  potentia,  deberet  ope- 
rans  experiri  delectabilitalem  operationis. 
.  Secundo  Scot.  4.  d.  14.  q.2.  n.  18.  g  Si 
quaeras  videtur  ponere  tristitiam  effici  a 
voluntate,  et  idem  erit  secundum  eum  de 
delectatione,  ex  locis  citat.  Ait  enim,  quod 
is,  cujus  appetitus  sensitivus  nonfaciledo- 
let,  ejus  voluntas  non  facile  tristatur;  ergo 
tristari  est  actus  voluntatis,  alioquin  non 
esset  in  manu  ejus  facile  vel  difficile  tris- 
tari.  Respondetur,  actum  nolitionis  mali, 
esse  in  manu  volunlatis ,  et  quando  appe- 
tilus  intense  delectatur  de  aliquo  objecto, 
voluntas  impeditur  a  nolitione  intensa  ap- 
posili  mali,  et  consequenter  a  tristitia  il- 
lam  sequente.  Ex  quo  non  Iiabetur,  tristi- 
tiam  esse  actum  voluntatis,  subest  tamen 
ei  mediate,  et  ejus  causa,  nolitio  imme- 
diate. 

Sed  difficile  est,  quod  ait  Scot.  I.  d.  27. 
qusest.  3.  ad  4.  aliquando  cum  majori  co- 
natu  voluntatisdelectationemesseminorem 
et  e  contra,  quia  in  ipsius  sentenlia  causa 
immediata  delectationis  est  naturalis,  non 
libera  ;  el  licet  ponat  esse  objectum,  intel- 
ligi  videtur  de  causa  remota,  etcertumest, 


objectumnonexistens  vel  sensibilenon  cau- 
sare  Physice  aliquid  in  voluntate.  Videtur 
mihisic  intelligendum  esse  Scotum,  quod 
quando  conatus  voluntatis  est  major  velae- 
qualis,  potest  delectatio  esse  minor,  moio 
apprehensio  sit  remissa.Quodex  ipso  col- 
ligo,  primo,  quia  ibi  subjungit  :  Nunc  au- 
tem  quando  objectum  non  est  pi^oesens  in  se, 
sed  in  asnigmate,potest  ab  eo  delectatio  di- 
versimode  causari,  nunc  plus,  nunc  minus. 
Certum  est  non  causare  Pliysice  vel  me- 
diale,  quod  non  est  in  se  prsesens ;  ergo  ea- 
tenus  causat  delectationem,  quatcnus  ejus 
apprehensio  ad  eam  concurrit.  Secundo, 
Scotus  1.  d.  \.  q.  4.  ad  4.  et  3.  d.  15.  g 
Prseter  illum,  num.  16.  tcnet  ut  probabile 
non  requiri  ad  delectationem,  volitionem 
objecti  neque  nolitionem  ad  tristitiam,sed 
sufficere  apprehensionem  objecti  conve- 
nientis  et  disconvenientis.  Qua  rationede- 
lectatio  surreptitia  proecedit  quandoque 
omnem  actum  liberum  voluntatis,  quo 
casu  non  est  assignabilis  ei  causa  praeter 
apprehensionem,  supposito  quod  potentia 
eam  non  causet ;  et  sic  stare  potest  cum  mi- 
noriconatu  voluntatis,  poni  intensam  de- 
lectationem,  si  apprehensio  sit  talis. 

Tertio,  tenendo  quod  verius  est,  appre-        4. 
hensionem  et  actum  voluntatis  simul  esse  '^sfoe^i^ac- 
immediatas  causas  delectationis,  ut   habet '"«  voiun-\ 

tatts   im- 

Doctor2.  c^.  14.    q.    1.    g  Supposito  ergo,     mediate 

num.    121.  3.  et  d.  44.  q.  2.  num.    7.   stat  u^ationiii 

cum  majori  conatu  voluntatis,  minorem 

esse  delectationem,  vel  e  contra,  ob  inten- 

sionem  velremissionemalteriusconcausse. 

Dices  sic    admitti   cognitionem  Physice    CogniUo 

^  "  an  concvr^ 

concurrere  ad  aliquid  in  voluntate  produ-  7nt  ad  acj 

cendum.Respondetur,  non  esse  absurdum.  ta^,s^° 

et  videtur  necessarium  ad   salvandum  Doc- 

torem.  Adde  ex  ipso  2.  d.  25.   g    Ad  illud 

de  balneo,  nwn.  21.  non  esse   improbabile 

cognitionem  concurrere  etiam    ad  actum 

voluntate,  de  quo  postea,   et  multo  minus 

ad  delectationem  ejus,  quaj  non  est  actus. 

Sed  habet  Scotus  alium  locum,  4.  d.  14. 

guxst  2.  num.   18.  g  Ad  propoutum,    cui 

dicta  solutio  et  exposiiio  non  potest  satis- 

facere.  Ait  enim,  etiam  quando  intellectus_ 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


749 


considerat,  civoluntas  deteslatur  peccatum 

interdumno:  sequi  tristiliam,  nonex  causa 

relata,  sed  ex  eo   quod  voluntas  conforma- 

lur  appetilui  sensilivo,  et  si  liic  non  est  ap- 

tus  ad  dolendum,   impeditur  iila  a    tris- 

tando. 
5. 
Difficiiis       Respondelur    primo  ,    quod    exposilio 

u^^xponi-  assignata  posset  etiam  hic  habere   locum, 

'"''•  quia  quando  appelitus  inferior  delectalur 

de  suo  objecto,  verbi  gratia,  gulae,  vel  lu- 

xurise,  intellectus  minus  perfecle  conside- 

rat  ejus  malitiam,  et  sic  parva   vel  nulla 

sequitur  tristitia  in  voluntate,  quia  depen- 

det  a  consideratione   intellectus,  el  a  pro- 

pria  detestatione,  quoe  lunc  imperfecta  est, 

tam  ex  parte  intellectus   quam  ex  sympa- 

Ihia  ad  appetitum,intense  circa  opposilum, 

operantem.  Scolus  autem  ibi  ait  tristitiam 

impediri  quandoque  propter  multas   cau- 

sas,  et  ideo  nonproecise  ex  parte  appetitus 

oppositi.  Secundo  dico,  si  ponatur  conside- 

ralio  et  deteslatio  mali  jam   posili,  sequi- 

tur  proportionata  trislitia  ;  sed  quando  ap- 

pelitus  inferior,  vehemenler  in   opptsitum 

objeclum  ferlur  censelur  parva  vel  nulla, 

quia  statim  evanescit,  non  immediate,  sed 

prius  causis  ejus  cessantibus,  scilicet  con- 

sideralione   et  detestationo  mali.   Et  haec 

expositio  quadrare  potest  eliam  illi  loco  ex 

d.  17  priini  adducto,  ubi  Doctor  adhuc  non 

videlur  resolvere,  quid  tenendum  esset  de 

causa  delectationis,  ut  jam  notavi,  sed  in 

lib.  3.  id  remisit.  Quod  ibi  dicit  in  iis,  qui 

orjlioni  el  contemplalioni  vacant,  aliquan- 

do  mignam  delectationem  oriri  ex  remisso 

actu,  verum  esse  potest,etexperienliacons- 

tat,  sed  id  adscribendum  erit  Deo,   qui   in 

dulcedine  sua  parat  pauperi.Unde  non  sem- 

per  est  effeclus  acLus  pra^cedenlis  delecta- 

tio,  sed  siepe  a  Deo  datur,  sicut  inspiratio 

et  illuslralio,  ut  aliciat  parvulos,  ne  defi- 

ciant,  sed  sequantur  fortiler  id,  cujus  dul- 

cedinem  pergustarunt,    juxLa  illud  :  Gus- 

6,        lale  el  videte,  quoniamsuavisest  Dojninus. 

Pro  hac  secunda  solutione   facit,    quod 

Djctor  non  asserat  d.  loco  ex  4.  cilato,  po- 

sitis  perfecle  illis  duabus  causis   Irislitice, 

scilicel  consideratione  et  delectationemali, 


eam  non  sequi,  sed  tantum  ait  licet  mo- 

veantur,  (potentia?   considerandi  el  delcs- 

tandi)  quod  polest  intelligi  de  motione  im- 

perfecta  et  inefficaci  quandoque  non  sequi- 

tur  trislitia,  ralione  jam  dicta  ex  parte  ap- 

petilus    inferioris.  Unde,  ul    corollarium 

hinc  infert,   aliquando  aclum  maximum 

Poenitenlise  primomodo  sumptae,  nimirum 

imperium  applicandi  ^dictas  causas  tristi- 

liae,  poni  sine  tristitia,    non  tamen  infert 

secundum  actum  Poenitentise,  id  est,  con- 

siderationem    et     detestationem    intense, 

poni  sine   tristitia,    quod  tamen   inferen- 

dum  erat.si  in  sensu  argumenti  loqueretur. 

Nota  secundo,  quod  actus  alii  sunt  inef-  ^^^^^j  ^/y^. 

ficaces  seu  complacenlise,  qui    non  suffi- '^^f  ^^  •"■ 

'  '  ^  efficax. 

ciunt  ad  electionera  mediorum,  et  aliquan- 

do  prseveniunt  libertatem,  ut  quando  sunt 

primo  primi.  Alii  sunL  efficaces,  qui  impe- 

rantmedia.  Vide  Scot.  3.  d.  15.  n.  17.  etA. 

d.  49.  q.  10.  n.  12.  et  2.  d.  Q>.  q.\.  docet  aC- 

tum  inefficacem  significari  per  vellem,  non 

quod  non  sit  actus  absolutus,  sed  quia  lan- 

tum  denotat  effectum  insufficientem  ad  ef- 

fectum. 

Dico  primo,  omnes  prsefati  actus  et  de-        7. 

leclatio  dependent  a  notitia  intellecLus,  ita 

ut  nullum  elicere  possit  volunlas  sine  tali 

notitia,  ita  communis.    ScoLus  1.  d.  10.  n. 

14.  el  2.  d.  25.  D.  Thom.  1.  2.  q.  9.  art.  1. 

August.  8.  Trinit.  cap.  4.  et  lib.  10.  cap.  1. 

cujus  est  illud  :  Niltil  voliluni  quin  prseco- 

gnilum.  Prob  itur  primo  experientia,    qua 

nobis  conslat  nos  scire  ea  qua3  volumus 

et  nolumus,  et  manet  de  eis  memoria.  Se- 

cundo,  appeUtus  sensitivus  non   tendit  in 

cognitum,  imo  quo  intensius  agit,  eo  per- 

feclius  appetiLum  cognoscilur,  experientia 

id  testante.  Tertio,  in  extasi,    ubi   minus   j,^  exiasi 

videtur  necessaria  cognitio  propterabstrac-  *"'  cogni- 

'      '  tw  oojec- 

tioneni  a  sensibus,  semper  adest,  ut  docet  ti. 
August.  in  Psal.  67.  Ibi  Benjamin  adoles- 
cenlulus.  Anselm.  et  Beda  in  id  2.  Corinlh. 
5.  Sive  mente  excedimus,  et  ipse  Paulus 
testatur  1.  Cor.  12.  Audivi  arcana,  elc. 
Quarto,  quia  objeclum  omnis  potentisE  de- 
bel  esse  sibi  prx'sens,nec  aliter  priesens  po-  "-j 

test  esse  volunlati,  nisi  per  inlellectionem. 


rso 


DISPUT.  IH.  SECT.  XIV. 


Non  repu 
gnat  amo- 
rem  po7ii 
sine  cogni 
tione. 


Cogn  itin- 
nem  Jion 
elficere 
amori  m 

etiam  par- 

tialitev. 


D.  Bonav.  2.  tom.  Opusc.  tract.  de  Myslica 
Theol.  q.  un.  Gerson  alphah.  66.  lib.  10.  el 
de  Myst.  Theol.  lil.  L.  el  alii  tenent  perfec- 
liores  operatione.'  volunlatis  non  intelli- 
gere  cognitione.Pro  liac  : 

Objicilur  ex  Dionys.  r/(?  Divin.  Nom.  el 
cap.  1.  de  Myst.  Theol.  ubi  dicitur  lunc 
perfectissime  homineni  conjungi  Deo, 
quando  relicta  cognitione  corporalium  et 
spirilualium,  ei  unitur.  llespondetur,  tan- 
tum  vult  Deum  cognosci  per  dictam  igno- 
rantiam,  qua  negantur  omnia  alia  de  eo, 
ita  tamen  ut  sciatur  esse  aliquid  nostram 
cognilionem  excedens.Fateor  in  verbisDio- 
nysii  non  male  fundari  argumenta  pro  hac 
sententia. 

Objicitur  secundo,  amor  non  dependet 
essenlialiter  a  cognitione  cum  sit  enlitas 
absoluta  ;  ergo  non  est  negandum,  quin 
Deus  aliquando  viris  perfeclisdetamorem 
sui  sine  cognitione.  Antecedens  patet,  quia 
•  potest  Deus  conservare  amorem  a  me  eli 
citum  sine  cognitione  ;  ergo  et  producere. 
'  Vasquez  1.  2.  d.  35.  cap.  3.  mullis  conatur 
oslendere,  hoc  repugnare,  etiam  de  poten- 
tia  Dei.  Oppositum  tamen  verius  puto, 
et  secundum  Scoti  mentem,  quia  potest 
Deus  omnem  formam  absolutam  ponere  et 
conservare  se  solo  (si  non  sit  intrinsece 
mala,  ut  odium  sui  vel  error)  ex  loc.  cit. 
sect.  11.  concl.  3.  et  in  hoc  casu  tenent  Pa- 
lud.  4.  distAd.  guaest.  1.  art.  2.  num.  29. 
Ferrara  3.  contra  Gent.  c.  89.  §  Ad  eviden- 
tiam.  Nec  adducit  Vasquez  rationem,  quse 
repugnanliam  probet. 

Dico  secundo,  actus  voluntatis  non  de- 
pendent  a  cognilione  efficienter.  Ita  Scot. 
2.  d.  25.  §  Dico  igitur,  num.  19.  et  seq. 
Capreol.  ibi  q.  l.art.^.  ad\.  conlr.  1. 
concl.  Ferrar.  1.  contr.  Genl.  cap.  44.  col- 
ligitur  ex  D.  Tliom.  1.2.  q.  9.  arl.  \.  Pro- 
batur  primo,  quia  volunlas  est  sufficiens 
causa  suorum  actuum,maxime  si  habet  pro- 
prios  habitus  ;  ergo  non  est  admitlenda 
alia  causa.  Secundo,  sequeretur  quod  actus 
fidei  infussE  causaret  peccatum,  verbigra- 
tia,  credo  esse  peccatum,  negare  Deum,  et 
nullum  actum  habeo  in  intellleclu,  quod 


possibile  est,  saltem  Deo  sic  disponere; 
consequens  est  absurdum.quia  nulla  causa 
supernaturalis  influit  in  peccatum. 

Vide  plura  apud   Scol.  supra,   qui   fuse        g 
refutat  Goffredum    asserenlein  phanlasma 
causare  volitionem,et  alios  asserentes  fieri 
ab  ipso  objeclo.  Marsil.  2.  qiigesl.    16.  art.  amim^vo. 
3.  conlra  2.  lenet  actus  subitaneos  volun-  J^^taiis 

fieri  a    co- 

latis  fieri  a  sola  cognitionc.  Alii  putant  om-  yniHone  i 
nem  ejus  actum  fieri  ab  ipsa  et  a  cogni- 
tione  simul.  Gabriel.  2.  d.  25.  q.  im.  art. 
3.  Cisterscien.  q.  3.  arl.  2.  Cajet.  l.jjart. 
qusest.  80.  art.  2.  Molin.  i.parl.  quaest.  19. 
art.  2.  disput.  3.  Pro  quibus 

Oljjicitur  primo  ex  Cajetano.  Verbum 
seternum  producit  amorem  ;  ergo  idem  de 
verbo  crealo.  Negatur  consequentia,  quia 
Verbum  Patris  est  substantia,  habens  vo- 
luntatem,  nostrum  tale  non  est. 

Objicilursecundo.effectusdistinguiturspe-  impermt 
cie  per  cognitiones;  ergo  efficiunlurab  eis.  f''",^,^" 
Negatur  consequentia,  quia  possunt  facere 
ad  talem  distinctionem,  reproesenlando  va- 
ria  specie  objecta  sine  influxu  Physico. 
Tertio,  arguit  Cajetan.  quia  imperium  est 
actus  intellectus  ;  ergo  movet  Physice  vo- 
luntatem.  Respondetur,  antecedens  est  fal- 
sum,  quia  poLius  est  voluntatis,  ex  Scot.  4. 
d.id.  qu3est.4.  num.  16.  et  2.  d.6.q.i. 
Henric.  quodl.  9.  q.  6.  Occham  S.d.  12. art. 
3.  concl.  3.  et  consequentia  estnulla,  quia 
actus  imperans  non  efficit  imperatum,verbi 
gralia,  internus,  actum  exlernum,  de  quo 
disp.  prseced  disp.  s"ct.  6.  Futilia  sunt  haec 
argumenta,  quibus  Cajet.  a  communi  dis- 
cedit,  laboret  ut  secum  trahat  D.  Thom. 
per  me  licet. 

Objicitur  quarto,  non  potest  volunlas  eli-       io. 
cere  actura  sine  cognitione,  ut  dictum  est  ; 
ergo  lipec  efficit. 

Dices    esse   tantum  conditionem,    quia 

cum  appetitus  non  posset  facere  objeclum 

sibi  proesens,  ul  potest  potentia  cognitiva, 

eget  opera  hujus    ut  fial  proesens,  et  tunc 

elicit  circa  illa  sua  virtute  actum.   Contra,  Q„nmnoii. 

sic  dicere  potes,   lignum  ad  prsesentiam  ^^^^^p^JJ. 

ignis  se    comburerc,  et  ignem  esse  condi-  .  senuam 
°  °  tgnts .' 

tionem  sine  qua  non,  et  sic  de  aliis.  Res- 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


751 


Quare  ob- 
jeclum 

causat  ac- 
tum  intel' 
lectufi,  et 

no»  volun- 

talis  f 


11. 


Relaliones 
oppositae 
quando 
fossunt 

esse  in  eo- 

dem? 


Cum  vo- 
luntas  eli- 

cit  actum 
an    resul- 

let   actio 
rcalis  ? 


pondetur,  ligniiTn  non  posse  se  destruere, 
neque  ad  hoc  hai^et  principium,  et  ideo 
prsesenlia  ignis  non  est  condilio  pura,  sed 
applical  causam  combuslionis.  Vide  Sco- 
tum  d.  d.  25.  num.  50. 

Dices,  ergo  prsesentia  objecli  ad  intel- 
leclum,  erit  condiLio,  conlra  Doct.  I.  d.  3. 
q.  7.  Respondetur,cum  intellectus  non  prse- 
supponat  aliquando  operalionem  circa 
suum  objectum,  non  potest  habere  aliam 
dependenliam  ab  eo,  nisi  efficienliae  et 
idem  est  de  sensu  ;  secus  est  de  appelitu, 
qui  ex  natura  sua  prsesupponit  notitiam, 
sicut  et  inlellectio  pro  hoc  statu,  imagina- 
tionem,  quce  tamen  in  eam  non  influit. 

Objicitur  quinto,  quia  relalio  activi  et 
passivi,  movenlis  et  moli  sunt  opposil<e  : 
ergo  non  sunt  in  eodem.  Kespondelur,  re- 
lationes  opposilae,  quoe  dicunt  dependen- 
tiam  simpliciter;  ut  causatiad  causam,  non 
possunt  esse  in  eadem  nalura  vel  suppo- 
sito  ;  oppositse  secundum  originem  possunt 
esse  in  eadem  natura  infinita,  sed  non  in 
eadem  persona,  ut  in  divinis.  Aliae  relatio- 
nesoppositae  accidentales,  possunt  esse  in 
eodem,  el  hujusmodi  sunt  movenlis,  et 
moti,  aclivi  et  passivi,  saltem  respecturei 
spiritualis.  Vide  Scolum  \.d  .  3.  q.  7,  ad  1. 
pro  2.  opin.  et  2.  d.  25.  num.  17.  et  fuse  9. 
Met.  q.  14.  ubi  habet  seplem  propositiones, 
de  his  quae  agunt  in  se. 

Dices,  ergo  ibi  non  est  relatio  realis,  ne- 
gatur,  quia  est  inter  voluntatem  et  suum 
actum.  Contra,  ergo  non  est  actio  realis  de 
genere  Actionis  ,  quia  haec  est  respectus 
transmulantis  ad  transmulatum,  ex  com- 
ment.  ad  q.l.  et  hsec  duo  hic  non  distingu- 
unlur  realiter;  ergo  nec  relatio  erit  realis, 
quia  haec  petit  extrema  realiler  distincla  ex 
Phil.  5.  Met.  cap.  ad  aliquid,  de  quo  late 
Doclor  1.  d.  31.  Kespondetur,  Doctor  hoc 
argumentum  teligit  1.  c/.  3.  quxst.  7.  num. 
5.  et  2.  disp.  25.  pro  2.  opin.  nuiv.  3,  et 
fusius  9.  .'ifet.  q.  14.  et  non  solvit,  sed 
lanlum  asserit  relationes  moventis  et  mo- 
li  compati  in  eodem.  Mihi  videtur  con- 
cedendum  esse  intentum  argumenti,  quia 
cogil. 


Dices,  ibi  est  effectus  realis  ;  ergo  et  rea- 
lis  aclio.  Kespondetur,  sumendo  aclionem 
pro  respectu  ad  effeclum,  verum  est  ;  sed 
sumendo  eam  pro  respeclu  transmutantis 
ad  Iransmutatum.in  quosecundum  Scotum 
proprie  consistit  actio  de  genere  Actionis, 
falsum  est. 

Objicitur  ultimo,  2.  Phrjsic.text.  70.  ma- 
feria  et  efficiens  non  coincidunt ;  ergo. 
Respondelur,  cum  Scolo  1.  d.  3.  q.  7.  num. 

29.  intelligi  de  materia  prima  non  de  sub- 
jecto  in  se  agenle.  Secundo,  ex  eodem  9. 
Met.  q.  14.  intelligi  de  efficiente  extra ,  ut 
distinguitur  contra  agens,  quia  agit  in 
aliud. 

Dico  terlio,  sufficit  ad  actum  voluntatis 
simplex  apprehensio,  et  non  requiritur  jti- 
dicium  compositionis.  Ita  Scotus  2.  d.  6.  q. 
i.  ad  \.2.  (3/3.  Gab.  q.  l.ar/.3.est  contra 
Cajet.  1.  2.  q.  14.  art.  1.  etaliosThom- 
islas  urgentes  secum  sentire  D.  Thomam. 
Probatur  primo,  quia  sufficit  talis  appre- 
hensio  ad  actum  appetitus  sensitivi.  Se- 
cundo,  experimur  nos  delectari  ex  objec- 
to  impossibili  apprehenso.  Falendum  ta- 
men  ad  actus  efficaces  requiri  judicium  ; 
nemo  enim  eligit  media  nisi  judicet  conse- 
cutionem  finis  esse  possibilem,  et  hoc  sen- 
su  exponitur  Aristoteles  3.  de  Anim.    text. 

30.  et  154.  ubi  videtur  requirerejudicium. 
Objicies,  quia  sequeretur  quod  quacum- 

que  apprehensione  possemus  sperare  vel 
timere,  si  non  requiritur  judicium,  et  per 
consequens  si  apprehendatur  beatitudo  ut 
mala,  poterit  odio  haberi.  Kespondetur, 
yerum  est,  si  res  apprehendatur  ut  bona 
vel  mala,  sed  bt^atitudo  non  polest  ut  mala 
apprchendi,  sicuLnec  ipsum  bonum. 

Dico  quaito,  defectus  in  actu  voluntatis 
non  necessario  supponit  defectum  in  acti- 
bus  intellectus.  Scotus  3.  d.  36.  g  Contra 
hoc  arguitur,  anum.  12.  ubi  fuse  probat 
dari  possp  dicLaiiiina  prudentise  sine  acti- 
bus  virtutis  moralis  consequentibus,  et 
consequenter  dofeclum  in  voluntate  sine 
prsevio  defeclu  in  intellectu.  Probatur  pri- 
mo,  ex  illo  Luc.  12  iServus  qui  cognovil 
volunlalem  D  tmini,el  uon  fecit,  etc.  et  Jac. 


12. 


Materia  et 

efficiens 

non  coin- 

cidunt,  ex- 

ponitur. 


Ad  actum 
voluntaiis 
non  requi- 

ri  judi- 

cium. 


13. 


Befeclus 
volunlatis 
non  stippo- 
nit    defec- 
tum   intel- 
leclus. 


752 


DISPUT.  III.  SECT.XIV. 


Duorum 
cequaliter 
corpore   et 
antma  af- 
feciorum, 

alter  po- 
test   oojer. 
tum  illici- 
tum  velle ; 

aofero  id 
nolehte. 


14. 

Parisien- 
scs  C072dem- 
nant  as- 
serentes, 
defeclum 
voluntatis 
supponere 
necessario 
defeclum 
intellec- 
lus. 


4.  Scienti  honum  facere  et  nonfacienti,pec- 
catum  esl  illi  ;  ex  Aug.  in  id  Psalm.  123. 
Fo7^te  vivos  deghitissent  nos.  Ili  sunt  ( in- 
quil)  gui  vivi  absorbejitnr,  qiii  sciunt  ma- 
lum  esse,  et  consenliunt.  Alia  duo  expressa 
loca  Augusl.  vide  ibi  apud  Doclorem  ex 
AristoLele  2.  Ethic.  2.  Ratio  parum  avt  ni- 
hil  valet  ad  virtutem.Ergo  secundum  lios, 
slat  defedum  dari  in  volunlate  sine  defec- 
tu  in  intellectu,  alioquin  non  parum  aut 
nihil,  sed  plurimum  valeret  ratio  ad  virtu- 
tem,  siquidem  illa  recte  dictante,  semper 
actus  virtutis  sequeretur.  Ad  idem  est  Au- 
gustin.  12.  Civit.  6.  ubi  ait  ex  duobus 
aequaliter  anima  et  corpore  affectis  viden- 
tibus  corporis  alicujus  pulchritudinem,  al- 
terum  posse  illicite  concupiscere,  altero  in 
casta  volunlate  perseverante,  et  prsecisam 
causam  hujus  differentise  ait  esse,  unum 
voluisse,  alium  noluisse  a  caslilate  deficere; 
aequales  aulem  animo  non  essent,  si  alter 
haberet  perfectam  objecti  scientiam,  aller 
non  ,  neque  tunc  refunderetur  tota  diffe- 
rentise  causa  in  velle  vel  nolle,  sed  in  sci- 
re  vel  nescire. 

Item,  contra  oppositam  sententiam  sunt 
tres  articuli  Parisienses,  quorum  unum  af- 
fert  Doctor,  nempe,  Stante  scientia  vniver- 
sali,et  in  particulari  voluntatem  7ion  posse 
velle  oppositum,  error.  Alter  est,  Si  ratio 
recta,  et  voluntas  recta.  Tertius,  exislente 
voluntate  in  ultima  dispositione,  quod  non 
possit  in  ojojE50si7zm,error.ProbaturraLione, 
primo,  quia  alioquin  nemo  esset  exborlan- 
dus  odio  habere  vitia,  el  amare  viriutes, 
sed  considerare,.  quia  bene  considerando, 
voluntas  non  potesl  non  esse  recta  per  se. 
Secundo,  experientia  constat  aliquos  pec- 
care  cum  actuali  dictamine  quod  melius 
esset  non  peccare. 

Dices  tunc  elficacius  proponi  objectum 
malum,  el  tunc  voluntatem  nece^-sitari  ad 
illud  quoad  specificationem.  Contra,  se- 
quiiur  hinc  tolli  omnem  libertatem,  sic 
enim  duo  objecta  sequaliter  repraesenlen- 
tur;  voluntas  neutrum  male  potest  amare, 
quia  tunc  non  est  defecLus  in  intellectu, 
qucm  ais  necessarium  ad  peccalum,  et  sic 


libertas  specificationis  aufertur,  ac  etiam 
exercitii,  quia  hnec  est  ad  actum  elicien- 
dum  velsuspendendum,  et  tunc  necessario 
suspendiLur,  quiain  malum  sequaliter  re- 
praesentalum  non  potest  per  se  tendere  vo- 
luntas.  Si  autem  insequaliter  reprsesenten- 
tur,  tunc  multo  minus  erit  libertas  respec . 
tu  objecti  minus  efficaciter  repnEsentati 
quoad  specificationem,  sed  neque  quoad 
exercitium,  quia  si  efficacius  proponitur 
peccatum  quam  abslinentia  ab  eo,  hsec 
erit  impossibilis,  alioquin  dares  contra  te, 
quod  minus  efficaciter  proponitur,  eligi 
posse. 

Confirmatur,  dum  audio  pulsum  Missse 
die  Dominico,  proponit  intellectus  Missam 
audiendam  sub  mortaIi,sine  ullo  errore, 
quo  casu  libere  possum  omittere,  peccan- 
do,  sine  ullo  defectu  intellectus. 

Dices,  quodproponit  lunc  non  auditio- 
nem  prseferendam.  Contra  primo,  quia  hoc 
judicando  proponere,  esset  haereticum  ;  et 
sic  inomni  peccato  esset  haeresis  vel  pec- 
catum  contra  fidem.  Secundo,  admittendo 
puram  omissionem,  non  opus  est  non  au- 
ditionem  sub  aliqua  ratione  boni  propone- 
re.  TerLio,  vel  reproesentatur  sequaliter 
cum  auditione,  et  tunc  si  eligi  potest  sine 
defectuin  intelleclu.  peccatur  ;  si  non  po- 
test,  libertas  tollitur.  Si  vero  efficacius 
proponiLur,  ita  determinabit  voluntatem, 
ut  auditionem  velle  non  possit,  et  si  audi- 
tio  efficacius  proponatur,  non  auditio  eligi 
non  poteriL.  Vide  alias  raLiones  apud  Doc- 
torem  siipra,  quem  sequuntur  Adriari.tif .4. 
art.  1.  Occham  3.  d.  12.  art.  3.  et  quodl.  4. 
q.  6.  Cord.  lib.  2.  q.  13.  Gabr.  3.  d.  38.  q. 
un.  art.  2.  et  2.  d.  25.  q.  un.  art.  3.  Bassol. 
d.  25.  q.  un.  Alm.  tract.  3.  Mor.  4. 

Oppositum  tenet  D.  Thom.  1.  2.  q.  77. 
art.  2.  el  q.  58.  art.  5.  cum  suis,  la!e  Vas- 
quez  1.  2.  d.  128.  per  lotam,  ubi  cap.  \. 
Scolum  contr.i  expressa  ejus  verba  pro  illa 
senlenLia  ciLat.  Pro  quibus: 

Objicitur  prinio,  3.  £■//</(?.  i.  Vnusquis- 
qice  pravits,  quid  agendum  sit  ignorat.  Sap. 
2.  Kxcxcavit  illos  maUtia  eorum,  et  Prov. 
/4.  Errant  qui  operantfr  malum.  Uespon- 


Minus   ef- 

ftcaciter 

propositum 

ab   inlel- 

lectu  ap- 

peti  po- 

test. 


15. 


Si  minus, 

vel  cpque 

perfe  te 

proposi- 

tuni.  no7i 

poiest    eli- 

gi,  toUitur 

libertas. 


16. 
Omnis  pec 
caris  est 
ignorans, ' 
exponiliiri 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


753 


detur  cum  Scoto  eatenus  intelleclum  dici 
errare,  non  quod  falsum  enunt  et,  sed  quia 
aliquod  malum  proponit  faciendum,  licet 
enim  vere  de  eo  enuntiet,  tamen  illapropo- 
silio  est  error  in  agibilibus,  et  impruden- 
tia. 

Objicitur  secundo,  ex  7.  Ethic.  cap.  3.  et 
7.  ubi  inconlinentem  comparat  vinolento 
aut  dormienti,  et  explicat  variis  modis, 
qualiter  semper  peccat  ex  ignorantia;  ergo 
semper  contingit  peccatum  luxuriae  ex 
obs-  itjnorantia  vel  inconsideralione.  Responde- 

qua-    ° 

gue    lur,  explicari  posse,  quod  tanlum  vult  in- 

Hun-  continentes  ita  voluplale  agi,ul  sicut  ebrii, 

otest  effraenate  in    turpitudinem    tendant,   eslo 

\»on  eam  bene  advertanl  et  notam  habeant.  Se- 
e. 

cundo,  detur  in  hoc  contingere   ignoran- 

tiam,non  ideo  necessario  contingit  in  aliis, 

maxime  in  peccatis  ex  maiitia.  Tertio,  de- 

mus  saepissime,  et  ut  in  plurimum,  incon- 

siderationem  aliquam    praecedere    pecca- 

tum,  quia  si   attente  omnia  quoe  avertunt 

ab  eo,  pcrpenderentur,   uL   in   plurimum 

abstineretur;  lamen  hoc  non  est  necessa- 

rium,  quia  non  obstanle  quacumque  co- 

gnitione  viae,  manet  voluntas    libera    ad 

quodcumque  peccatum  committendum  vel 

omittendum.   Arisloteles,  fateor,   difficilis 

est  explicatu  hic,  sicut  in  aliis  multis. 

Objicitur  tertio,  .Jerem.   12.  Desolatione 

desolata  esl  lerra,  quia  non  est,  qui  recogi- 

tet  corde,   ubi  reducit  desolationem  in  de- 

fectum   intellectus.    Respondetur,   non   in 

eum  tantum,  sed  praecipue  in  defectum 

compunctionis    cordis,    quam    recogitatio 

cordis  includit. 

non     Objicitur  quarto,  Rom.  7.  Video  aliam  le- 

co-  9^^^  *^*  inembris   meis  repugnanlem  legi 

iod  f)ientis  mex ,  ergo  trahit  passio.quae  est  lex 

membrorum,   rationem  contra  hoc   quod 

scit.    Respondetur,    hanc    consequentiam, 

quam  facit  D.  Thom.  (^/c^.  art.   2.  nullam 

esse;  sed  passio  trahit  rationem  seu  men- 

tem,  ut  proponat,  et  vere  bonum  deleclabi- 

le,  sed  non  contra  id  quod  scit,  immo  an- 

te  et  post  scit  illud  esse  delectabile,sed  scit 

etiam  esse  turpe,  ut  utrumque  vere  sine 

errore  ;  \erum  esL  quod  eo  minus  ^fticaci- 

TOB.   III 


ter  proponit  bonum  honestum,.quo  magis 
insurgit  passio.  Potest  tamen  utriusque 
bonitatis  motiva,  et  quasi  merita  causae, 
inslar  Advocati  communis  sine  errore  pro- 
ponere,  ut  voluntas  tanquam  judex  et  do- 
mina  eligat  quam  voluerit  partem. 

Sectio  XIV 

Utrum  libertas  conveniat    omnibus  actibus 
voluntatis 


Nota  primo,  potentiam  liberam  esse  il- 
lam,  quse  positis  omnibus  praerequisitis  ad 
operandum,  potest  operari  et  non  operari. 
PoLentia  naturalis  e  contra  se  habet,  quia 
positis  pnierequisitis,  non  potest  non  age- 
re,  ut  ignis,  approximato  combustibili. 
Ha3c  definitio  polentiae  liberoe  est  commu- 
nis  consensus  Doctorum.  Scoti  2.  dist.  25. 
flne.  Gaihr.  \.  dist.iS.  quaest.  3.  ubi  Oc- 
cham,e/  quodlib.  l.qusest.  10.  Soto  \.de  na- 
tura,  cap.  16.  Henric.  quodlib.  14.  Suar. 
citantis  multos,  ^om.  I.  de  gratia.  Prolog. 
1.  cap.  3.  D.  Thom.  1.  2.  g.  I.  art.  2.  ad  2. 
et  q.  13.  et  1.  part.  quaest.  83. 

Nota  secundo,  ex  Scoto  1.  d.  39.  g 
Quantum  ad  1.  num.  15.  in  voluntate  crea- 
ta  triplicem  esse  libertatem,  scilicet  ad 
oppositos  actus,  objecta  et  effectus.  Prima 
dicit  imperfectionem  ,  et  ideo  non  est  in 
Deo  ;  unde  definitio  libertatis  assignata 
non  convenit  divinoe.  Aliae  duie  non  dicunt 
imperfectionem,  et  Deo  conveniunt  ex  eo- 
dem,  ibinum.  11.  et\2. 

Nota  tertio,  si  causa  prima  naturaliter 
ageret,  quod  nulla  esset  libertas  in  secun- 
da,  quia  haec  non  movet,  nisi  ut  mota,  et  si 
necessario  moveretur  a  causa  in  impedibi- 
li,  necessario  moveret.  Quod  fusius  pro- 
bat  Doctor  1.  rf.  1.  ^^.  2.  ?mw.  20.  et  d.  8. 
(/.  5.  «.  20.  contra  D.  Thom.  \.  p.  q.  14. 
art.  13.  de  quo  etiam  fuse  Vasq.  1.  2.  rf. 
100.  qui  Scotum  non  infellectum  ab  eo, 
inipugnat.  Si  enim  Deus  ageret  necessario, 
cum  sit  infinilae  virtutis,  quidquid  agit 
voluntas  creata  ab  ipso  fieret,  ita  quod  non 
posset  ab.  ea  impediri,  et  per  consequens, 

48 


I. 

Potentia 
libsra  quce 


Triplex  li- 
bertas    vo- 
luntatis 
crealce 


Si  causa 

naturali- 

ter    age- 

ret  nulla 

maneret 

libertas  in 

secunda. 


754 


DISPUT.  III.  SECT.  XIV. 


si  auferretur  ab  eo  libertas,  nuUa  in  crea- 

tis  manerel.    Alia   multa   absurda    infert 

Doclor  ex  illo  Philosophi  errore,  d.  q.  5.  w. 

17.  §  Islis  rationibus. 

Liberias       Nota  quarto,  ex  Scoto  1.  d.  10.  §  Ad  2. 

noTexdu-  dub.  et  latius  guodl.  16.  art.  2.  et  3.    libe- 

de7is  ne-   rum  sumi  aliquando  non  ut  opponitur  ne- 

cessitatem 

cessario,  sed  agenli  naturaliter  ;  et  dicitur 

hoc  liberum  libertate  essentiali,  et  consis- 

tit  inlioc,  quod  voluntas  delectabiliter  et 

eligibiliter  et  necessario  se  determinat  ad 

amandum  vel  eliciendum  amorem,    qua 

libcrtate  producLus  est  Spiritus  sanctus, 

sed  summe  necessario,  quia  necessilas  non 

opponitur  libero,  sed  contingenti,  ut  habet 

Aristoteles  2.  Periher.   c.   3.  de  modalibus 

et  9.  3Iet.  text.  10.  ubi  vide  expositionem 

Scoti. 

3.  Quaestio  circa  lioc  de  processione  Spiri- 

^ducfiu?'"' ^^^s  sancti  magis  est  de  modo  loquendi, 

Spiritus    quani  de  re  ipsa,  sed  Scotus  eo  utitur,  quo 

controver-  Aristoleles  citatus,  et  Augustinus  iti  En- 

non  estre-  chir.  73.   ubi  ait  liberam  esse  voluntatem 

°^"'  gua  ita  volumus  esse  beati,  ut  non  possi- 

7nus  velle  esse  miso^i,  et  Anselm.   de  lib. 

arb.  cap.  1.  ait  eum  esse  liberiorem,  qui 

malum  velle  nequit.  Vide  Scotum  2.  d.   7. 

q.  1.  num.  25.  Hanc  libertatem  tantum  ha- 

bet  Deus  ad  intra,  quia  omnia  in  se  neces- 

sariovult,  et  omnia  alia  contingenter,  ut 

habet Scotus  quodlib.  16  art.  2.  et\.  disl  10. 

g  Ad  2.  dub.  et  d.  39.  g  Quantum  ad  1.  e« 

Triplex    2.  d.  1  q.  l.Alia  vero  est  libertas  contrarie- 

essentiaUs  lalis,  ul  quando  polentia  positis  proerequi- 

contrarte-^^  sitis  potest  velle   vel  noUe  quod  proponi- 

tradictio-  tup.  Alia  adhuc  contradictionis,    ul  quando 
nis . 

potest  quis  elicere  et  suspendere  actum, 

non  tamen  habere  actum  oppositum ;    et 

utramque  libertatem  habet  Deus  respectu 

existentium  ad  exLra,  quia  potesl  velle  et 

nolle  cuilibet  creaturse  suura  esse,  et  sus- 

pendere  concursum   conservativum  ejus. 

Liberias    Vide  Scotum  1.  dist.  38.  ad  1,  Quidam  ta- 

'talil^^qua-  ^T^^n  putant  circa  factibilia,  Deum  non  po- 

re  dicitur  t^isse  suspendere  actum,  vel  puram  omis- 
specifica-  ^  ^ 

tionis,  ei  sionem  habuisse.    Libei  tas   contrarielaLis 

contradio-     ....  n      t-      ■  •  ■      •         .      .• 

tionisexer-  dicitur  specincationis,  quia  potest  potentia 
'^""  '^         elicere  actus  unius  et  allerius  speciei  op- 


posilos.  Contradictionis  dicitur  exercitii, 
quia  ad  exercendum  actum,  et  non  exer- 
cendum,  ha3c  includilur  in  libertate  spe- 
ciei,  sed  necessitas  exercitii  e  contra  non 
includil  necessilatemspeciei,  de  quo  Sco- 
tus  1.  dist.  l.  qusest.  4.  ad  3.  pro  3.  arl. 
num.  18.  D.  Thom.  1.  2.  quaest.  13.  art.  p. 
De  libertate  conLrarielatis  vel  conLradic- 
tionis  intelligitur  definitio  data,  non  aulem 
de  libertate  essentiali,  quia  non  est  contin- 
gens,  sed  necessaria. 

Nota  quinto,  quod  Ubertas,  alia  est  mo-  .^- 
ralis,  alia  Physica;  illa  prsesupponitcogni-  nwrau 
tionem  boni,  vel  mali  moralis,  virtutis  et  ^"'^ 
vitii;  hoec  tantum  cogniUonem  commodi 
naturalis,  unde  in  pueris  haec  prsevenit 
illam  .  Constat  enim,  quod  libere  circa  ci- 
bum.  vestem,  et  alia  hujusmodi  operantur, 
antequam  sciant  conformiLatem  vel  diffor- 
mitatem  actionum  ad  rationem  et  legem  ; 
ita  Victoria  relecl.  de  puero  veniente  ad 
usum  rationis,  Molin.  l.  p.  q.  14.  art.  13. 
d.  2.  Vasq.  1.  2.  (/.41.  ConLingit  etiam  in 
aduUis,  quod  aliquid  libere  Physice  agant, 
non  tamen  moraliter,  ut  quando  quis  co- 
medit  carnes  feria  sexta,  nihil  cogitansde 
obligaUone  jejunii  vel  circumstantia  lem- 
poris. 

NoLa  sexto,  alios  esse  actus  voluntatis  de-       g' 
liberaLos,  alios  subitos.  Ad  primos  requi-  J^^^J^ 
ritur  consideratioobjecti,  et  circumstanUa- su6tt» 
rum,  qualis  ad  electionem  necessaria  est, 
uthabet  Scotus  4.  dist.  49.  q.  10.  n.  7.   Alii 
sunt  in  duplici  differentia;   quidam  sunl 
primo  primi,  qui  tangunL  voIuntaLem   ino- 
pinate,  et  hi  nullam  habent  libertatem. 
Alii  suntsecundo  primi,  quisuccedunt  pri-  ■'^^otui 

mo   p 

mis  moUbus,  et  hi  habent  aliqualem  liber-  et  m 
tatem,  utimperfectam  deIiberaUonem,qua-  *]^ 
lem  habent  semidormientes  et  semiebrii, 
ut  notat  Cajet.  sum.  verb.  delectatio,el  Na- 
vart.  Praelud.  9.  De  his  motibus  loquitur 
Scotus  2.  d.  42.  ad.  1.  pro.  3.  q.  quando  di- 
cit,  motus  primos  volunlatis  in  malum,esse 
peccata  ;  de  qua  divisione  moluum  videri 
polest  Alens.  2.  p.  q.  108.  membr.  2.  et  D. 
Thom.  q.  7.  de  malo.  art.  6. 
Dico  primo,  voluntas  nostra   in  via  est 


I 


DE  INTELLEGTU.  ET  VOLUNTATE 


755 


lunia-  libera  quoad  exercilium  respectu  omnium 
perlT-  ohjeclorum,  (secludomolus  primo  primos, 
6cram.  (jg  quibus  jam  dixi   )  ita  Scot.    1.   d.l.   g. 

4.  et  4.  d.  29.  g  Ad  qurestiones,  el  d.  49.  q. 
10.  el  quodl.  \<r>.  art.  \.  ubi  et  alias  passim 
docet  volunlalem  non  posse  violentari  aut 
vim  paii  ad  suas  operationes  eliciendas, 
quod  tenent  D.  Bonav.  2.  d.  25.  2,  p.   q.  4, 

5.  Riclrird.ar^.4.  q.  1.  2.Dur.  quxst.  4.  Ca- 
jet.  etalii  mulli,  quos  citat  et  sequitur 
Vasq.  1.  2.  0?.  26.  cap.  1.  et  rf.  39.  c.  2.  Pro- 
batur  primoa  posleriori,  experientia,  quia 
experimur  nos  cessareab  amorecujuscum- 
que  objecti,  non  tantum  cessante  ejus  con- 
sideralione,  sed  etiam  ipsa  perseveranle. 
Secundo,  quia  nullum  bonum  pro  nunc  os- 
tenditur,  circa  cujus  amoremnon  possitin- 
lellectus  invenire  aliquam  rationera  mali, 
molestiae  vel  fatigalionis,  et  sic  ab  eo  abs- 
tinere;  et  esto  nulla  talis  appreliendatur, 
adhuc  volunlas  potest  suspendere  actum, 
ut  bene  docet  Doctor  citat.  1.   et  ull.  loco. 

Oppositum  tenet  D.  Thom.  \.2.q.  10.  a7H. 
1.  et  2.  et  clarius  1.  p.  q.  8.  art.  1.  docens 
ultimum  fmem  in  communi  voluntatem  ne- 
cessitare  ad  sui  amorem.  Pro  quo  arguitur 
primo  :  finis  se  habel  in  operatione,  sicut 
principium  in  speculatione,  2.  P/iys.  text. 
89.  ergo  necessitat  voluntalem,  sicut  prin- 
cipium  inlellectum.  Respondetur,  simili- 
tudo  estin  eo  quod  sicut  principio  propter 
se  assentitur  intelleclus,  et  propter  illud, 
conclusionibus.  sic  voluntas  amat  finem 
propter  se,  et  media  propter  ipsum.  Vide 
Scotum  \.   d    \.  q.  4.  ad  \. 

Objicitur  secundo,  August.  13.  Civit.  3. 
referens  Comicum  quemdam  dixisse  se  die 
sequenti  pronuntiaturum,  quid  singuli   in 
thealro  vellenl,  et  conveniente  mullitudine 
protulisse  :  Omnes  vultis  vili  emere,  el  care 
vendere,   subjungit;  si  dixisset  mintcs,  om- 
nes  bcati  essevullis,  et  miserieise  non  vul- 
tis,  dixisset  aliquid,  quod   nullus  in  sua 
non  agnosceret  voluntat  • ,  ergo  secundum 
August.  beatiludo  necessitat  ad  amorem.et 
beaii-  miseria  ad  odium.  Respondetur,  quia  ne- 
mjtl^.  cessitant  quoad  specificationem,   frequens 
*em  ?  est  unius  desiderium,  et  allerius  fuga  ;   et 


juxta  hoc  dicitur  quis  semper  esse  cum 
desiderio  beatitudinis,quia  nunquam  potest 
habere  oppositum  actum  hinc,  tamen  non 
sequitur  necessitas  exercitii. 

Objicitur  terlio,  nulla  ralio  mali  est  in 
beatitudine;  ergo  non  poLerit  quis  ab  ejus 
amore  cessare.  Respondelur  in  via  potest 
in  exercilio  aliquid  apprehendi  ut  moles- 
tum  vel  faligans.  De  beatitudine  palrise, 
postea  stalim. 

Dico  secundo,  non  est  liberlas  specifi- 
calionis,quoad  beatiludinem vel miseriam, 
quia  nulla  est  ratio  boni  in  hac  ut  ametur, 
nec  ratio  mali  in  illa  ul  odio  haberi  possit. 
Itd  Scotusl,  dist.  \.q  4.  et  4.  d.  49.  q.  10. 
§  Dico  ergo,  num.  10,  et  communis.  Pro- 
batur  ex  dictis  sect.  12.  concl.  2.  et  disp.  2. 
sect  7. 

Dico  tertio,  potest  voluntas  violentari  se- 
cundum  quid,  quoad  actus  aliarum  facul- 
talum,  ut  si  per  Deum  vel  Angelum 
facultas  motrix  moveret  membra  contra 
ejus  imperium,  vel  sensus  externi  ipsa  in- 
vita  applicarenlur  objectis  ;  quo  casu  illse 
facultales  non  paterentur  vim,  quia  hoec  est 
ab  extrinseco,  et  illae  tunc  ab  intrinseco 
elicerent  suas  operationes.  Dices  violen- 
tum  est  ipsis,  quod  est  contra  bonum  totius, 
scilicet  hominis,  eslo  sit  conforme  inclina- 
tioni  parliculari  ,  sicut  aquse  violentum  es- 
set,  si  impedirelur,  ne  ascenderet,  ad  im- 
pediendum  vacuum,  quia  magis  inclinal  in 
bonum  universi  quam  in  suum.  Respon- 
detur,  tantum  inclinat  in  suum  bonum,  et 
inclinalio  in  bonum  totius  est  a  toto ;  unde 
ille  ascensus  aqusenon  fit  ab  ipsa,  sed  a 
rectore  universi,  et  contra  ipsius  inclina- 
tionem,  ut  habetDoctor  3.  dist.  27.  num. 
12.  §  Istx  rationes. 

Peles  an  per  Deum  possit  voluntas  ne- 
cessitari  ad  actum  eliciendum,  stante  ju- 
dicio  indifferenti,  id  est,  non  proponente 
summum  bonum  clare?  Negant  Bannes  1. 
p.  q.  19.  art.  10.  dub.  1,  Zumel  ibi  in  ap- 
peniice  concl.  2.  Alvar.  disp.  126.  concl. 
5.  Vasq.  \.  p.  d.  99.  c.  8.  et  alias saepe. Ex- 
cipit  lamen  volunlatem  humanam  unitam 
hypostatice  Deo;  et  favetScot.  1.  rf.   1.  q. 


8. 


Quoad  be- 
alitudi- 

nem  et  mi- 

seriam  est 
necessitas 
specifica- 

tionis. 


Ascensus 
aquce  ad 
impedien- 
dum  va- 
cuum  an 
violentut  ? 


r 


V 

^ 


% 


I 


756 


DISPUT.  III.  SECT.  XIV. 


An  voluti' 
tas  neces- 
sitari  pos- 
sit  ad  eli- 
ciendum 
aclum  ? 


10. 

Quando 
volimtas 

libera    dt- 
citur  per 

essentiam? 


Voluntas 
beata  li- 

bere  Deum 

amat  ? 


4.  I  Ilem  polentia  libera,  ubi  vocat  volun- 
talem  per  essenliam,  liberam.  Unde  Bar- 
gius  ibi,  et  alias  Scolistse  tenenl,  eam  es.se 
essenlialiler  liberam. 

Oppositum  tamen  longe  verius  est,  et 
tenet  Scotus  4.  d.  49.  q.  6.  §  Dico  ergo,  ubi 
ait  quod  voluntas  Dei  praeveniens  Imma- 
nam,  necessitat  eam,  et  passim  docel  quod 
praedeLerminalio  Pliilosophica  rejicienda 
sit.  Vide  eum  4.  d.  \.  g.  \.  ad  ull  et  d.  43. 
q.  3.  §  Tertia  opinio,  n.  9.  et  d.  12.  q.  3. 
|.  Ilic  est,num.  5.  quibus  locisrejicil  illam 
prfjedelerminationem.Idem  habel  D.  Thom. 
(7-52.  deverit.  art.  8.  Alm.  tracl.  1.  Mor. 
c.  ].  Solo  1.  de  nat.  c.  16.  Valentia  1.  2.  d. 
%  q.\.  p.  3.  lateBellarm,  lib.  4.  de  Gratia 
et  lib.  arb.  cap.  11.  et  alii  mulli  apud  Suar. 
tom.  1.  de  gratia,  Prolog.  1.  cap.  4.  n.  9. 
ubi  fuse  hoc  probat,  quia  alioquin  nuUa 
manerel  libertas,  neque  posset  poni  neces- 
sitas  nisi  in  visione  clara  Dei,  vel  ablatione 
judicii  indifferenlis.  Et  si  secundum  dice- 
retur,  Palres  impugnantes  liberlalis  liosles, 
laborarent  ostendere  Deum  non  aufen  e  lale 
judicium,  quod  tamen  non  pra3sliterunt, 
sed  urserunt  Deum  sua  gralia  libere  mo- 
vere  volunlalem,  quam  ipsi  asserebant  ab 
eo  necessitari.. 

Ad  Scolum,  non  vult  voluntatem  ita  esse 
liberam,  ut  nullum  aclum  elicere  possit, 
nisi  liberlate  proxima,  quia  non  sic  elicit 
■  aclus  primo  primos,  neque  fruilionem  pa- 
trias  ex  ipso  d.  quxst.  6.  g  Dico  ergo,  sed 
vult  esse  liberam  per  essentiam,  id  est, 
per  suam  entitatem,  non  autem  per  aliquid 
distinclum,  qualiLer  liberae  sunl  alise  po- 
lentise,  quas  ibi  vocat  participationem  libe- 
ras,  Vultetiam  semper  esse  intrinsecelibe- 
ram,  ita  quod  per  nihil  ei  inhoerens,  posita 
advertentia,  hoc  ei  auferri  possit ;  unde 
negat  per  habilum  posse  eam  necessiLari, 
quia  ipsa  supevior  est  quocumque  habitu, 
quod  satis  probabile  est.  Nunquam  tamen 
asseruit,  quin  extrinsece  necessitari  possit, 
de  quo  in  materia  de  gratia  exactius. 

Dico  quarto,  etiam  ultimus  finis  clare 
yisus  libere  a  nobis  amatur.  Scotus  i.d.  1. 
q.  4.  et  fusius  4.  dist.  49.  q.  6.  et  num.  6.  g 


Contra2.  opin.  et  quodl.  16,  art.  1.  pro- 
balur  ex  August.  1 .  Retract.  9.  et  22.  nihil 
magis  est  in  poteslate  voluntatis  quam  ipsa 
voluntas,  ubi  loquitur  de  aclu  voluntatis, 
quia  ejus  entitasnon  estin  sua  postestate. 
Secundo,  quia  voluntas  potest  habere  ea- 
dem  intrinseca  in  via  et  in  patria  ,  ergo  et 
eumdem  modum  libertatis.  Nec  obstat  di- 
versitas  in  visione,  quia  non  mutat  modum 
hunc,  sicut  nec  diversitas  nolitise  in  via. 

Confirmatur,quia  notitia  est  approximatio  ii, 
causai  ad  sua  objecta ;  sed  i^hoec  non  mutat 
modum  operandi  poLentise,  ut  patet  in  igne 
vel  calore  aliisquecausisnaluralibus,quid- 
quid  sit  an  colligatur  diversitas  specifica 
in  aclibus  voluntatis  ex  diversitate  cogni- 
tionis:  videtur  enim  Doctor  4.  d.  49.  q.  5. 
§.  Conchtsio,  tenere  fruitionem  viae  et  pa-  ^.iJanl 
triae  specie  distingui.  Et  idem  habet  3.   d.  cte  difi 

'  °  a  fruti 

26. 71.  5.  el  d.  3.  §  Dico  qitod  respectu.  Sed  7iepair 

hinc  non  coUigitur   modum  operandi    po- 

tentiae  liberum  muLari  in  naturalem  ex  di- 

versa  cognitione,  quia  hoc  longe  majusest 

quam  actus  ejusdem  potentiae  .specie  dis- 

tingui.  llsec  conclusio,  fateor,satisdifficilis 

est,  de  qua  in  4.  d.  49.   q.   6.  ex  professo 

agitur  ,  neque  est  hujus  tractatus  fusius  de 

ea  disserere.  Eam  prseter  Scotistas  tenent 

Gabr.  1.  dist.  \.q.  itlt.  arl.   2.  concl.  3.  et 

supp[.  4.  d.  49.  q.  2.  aW.3.0ccham  4.  q.  ult. 

art.  3.  d.  4.  et  5.  et  2.  q.  19.  Ilolcot  in  suis 

determinationibus  q.  9.  art.  2.  Greg.  2.    d. 

1.  qusest.un.  art.   1.   oppositum   tenet  1). 

Thom.  1.  2.  quaest.  10.  art.  2.   et  3.  contra 

Gen.  cap.  62.  et  communis. 

Objicitur  primo,  quia  ex  Augustino  in 
Encli.  c.  86  vellS.  Anima  nostra,  sicutha- 
bet  nolle  infelicitatem,  ita  nolle  iniqititatem 
semper  habilitra  est.  Sed  repugnat  velle  in- 
felicitatem ex  concl. 2.  ergo  et  iniquitatem in 
futuro  statu  beatitudinis,  sediniquumesset 
ab  amore  beato  cessare;  ergo.RespondeLur 
cum  Scoto,  verum  est,  sed  hoc  non  est  ex 
intrinscca  natura  potentise,  sed  ex  Dei  ma- 
nutenentia,  qua  repugnal  Beatum  peccare, 
qui  tamen  sibi  relicLus  peccare  posset. 
Conlra,  ex  D.  Thoma. 

Objicitur  secundo,  quia  nemo  potesl  ces- 


4 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


757 


la  an 

atur 
iinore, 


sareab  ainoreboni,msi  ostenso  aliquo  ma- 
lo  in  eo  ;  at  nihil  tale  ostendi  polest  Bealo. 
Respondelur,  ad  nolilionera  requirimalum 
aliquod  oslendi,  non  lamen  ad  suspensio- 
nem  amoris,  quia  sicut  bonum  non  neces- 
silat  ad  amorem  eliciendum,  ita  neque  ad 
eum  conlinuandum,  et  idem  esl  per  oppo- 
situm  de  malo  quia  nuUum  tale  necessitat 
ad  eliciendum,  vel  continuandum  odium. 
Unde  fallunlur,  qui  ad  libertalemexercitii 
requiri  pulanl  cognitionem  boni  et  mali, 
etiam  in  via.  Praelerea,  ratio  non  errans  in 
via,  nihil  mali  ostendit  in  Deo,  tamen  vo- 
luntas  cessat  ab  ejus  amore.  Contra,  ex 
Vasq.  ].2.  d.  16.  cap.  2.  ubi  et  d.  18.  pro- 
lixe  hoc  traclat. 

Objicitur  terlio,  quia  ideo  in  via  cessare 

possumus  a  Dei  amore,  quia  occurrit   mo- 

tiiio   lestia,  tsedium,  vel  aliquid  incompalibile 

\estia    distraliens  ;  sed  nihil  horum  inbeatitudine 

tnti^?   occurret,   ergo.  Respondetur,   verius  esse 

contemplativos  sine  aliquo  horum  mera  sua 

libertale,  quandoque  ab  amore  Dei  cessare, 

quia   sicut  libere  inchoant  amorem  sine 

ullo  malo  ostenso,    ita  libere  eum  conti- 

nuanl,  et  sine  ullius  mali  ostensione ;  et 

esto  demus  cum  cessant,  quod  semper  oc- 

ourrat  aliquod  malum  molestise  vel  toedii, 

dicimus  hoc  non  esse  causam  libertatis, 

lenent  sed  ipsam  volunlatem.  Unde  Gabr.  et  Hol- 

7iden'  cot  citati  tenent,  quod  videns  Deum  clare 

'iodi-  possetcessare  ab  ejus  amore,  sed  etiam  in 

casu  eum  odio  habere,    verbi  gralia,  si  ei 

revelaretur  sua  damnatio. 

Objiciturquarto,  quia  defectus  in  volun- 
tate   supponit  errorem  in  intellectu,   sed 
nullus  error  potest  esse  in  intellectu  Beati ; 
ergo  ab  inlrinseco  impeccabilis  est,  et  con- 
sequenler  necessario  adhoeret  per  amorem 
summo  bono.  Respondetur,antecedensesse 
falsum,  ut  ostendi  sect.  prseced.  con.  4.  Se- 
cundo,  non  repugnaret  Beatum  sibi  relic- 
lum.^circa  aliqua  alia  ab  objecto  visionis 
errare  et  circa  illa  peccare.  Plurahabetar- 
gumenta  D.  Thom.  4.  conlr.  Gen.  cap.   92. 
et  ex  ipso  et  aliis,  Vasq.  1.2.  d.   13.  sed 
facillimse  solulionis. 
modo      Objicitur  quinto.quia  juxta  bsec,  bcali- 


tudo  de  se  non  esset  perpetua,  et  per  con-  *ecuri  de 

^  .         status  per- 

sequens  nec  beatiludo,  quia  de  ratione  peiuitate  ? 
ejus  est  securilas.  Respondetur,  non  esse 
de  ratione  ejus  intrinseca,  sed  extrinseca  ; 
habetur  tamen  a  Beatis  secujitas,  non  ex 
natura  potentiae  vel  actuum,  sed  ex  Dei 
speciali  dono,  de  quo  vide  Doct.  4.  d.  49. 
quxst.  6.  art.  n.  18.  §  De  tertio  duhio. 


3 


Sectio  XV 
In  quo  consistat  libertas  volunlatis 
Notandum,  eam  polentiam  dici  liberam,         i. 

.,  ....  ...  „    •    Qidd  est 

quue  omnibus  prserequisitis  posilis  operari  potentia 
polest  et  non  operari,  ut  dictum  est    secl.  ^'*^'"*  •' 
prgece  I.  et  docet  Aristoteles  2.  Mag.    Mor.  . 
cap.  11.  et  melius  3.  Ethic.  cap.  2.  ubi  do- 
cet  spontaneum  esse  nobis,   pueris,   bru- 
tisque  commune,  electionera   vero    nobis 
propriam,  et  idem  9.  Met.  cap.  3.  text.   12. 
Secundo  notandura,  libertatem  in  sola  vo- 
luntate  residere  formaliler,  non  autera  in 
ulla  alia  potentia,  de  quo  dixi  disp.  2.  sect. 
5.  contra  Cajetanum  ponentem  propriam  li- 
bertatem  in  appetitu  sensitivo.  In  Deo  solo 
volunlas  esl  libera,  et  nuUa  alia  potentia, 
quia  intellectus  ejus  necessario  intelligit 
omne  inlelHgibile;  ideraergo  in  creatis. 
Notalertio,  libertateni  qua  voluntas  di-    Liberias 

'  ^  -colun- 

citur  libera,  non  esse  aliud  quam    ipsam   tniis  non 

,.      ,.    ,        .    .  dislinqui- 

voluntatem  cum  aptitudinah  dommio  suo'  mr  reaii- 
rum  actuum,  quod  nihil  est  distinctura  ab  '^''  ^^  '-f  *" 
ipsa.  Sicut  enira  aptitudinalis  respectusin- 
tellectus  ad  suo^  actus  naturaliter  elicien- 
dos  non  est  aliquid  realiter  distinctum  ab 
ipso,  ita  de  voluntate  dicendumest,  et  sic 
per  seipsam  est  tale  principium  potens  in 
suos  actus  ;  neque  dici  potest,  quod  aliquid 
reale  ei  superadditur  ad  posse  non  elicere 
eos.  Si  tamen  per  libertatera  intelligantur 
orania  pra^requisita  ad  operandum  libere, 
ut  cognitio,  indifferens  concursus  Dei,  et  si 
qune  sunt  alia  ,  cerlura  est  quod  re  distin- 
guanlur  a  voluntate.  De  actu  ergo  pra^cipua 
difficultas  est,  an  libertas  consistat  in  ejus 
entitale,  vel  aliquo  ipsi  extrinseco.  Pro 
quo : 


t ' 


758 


DISPUT.  II.    SEGT.  XV. 


Libertas 
non  est  in 
judicio  iii' 
differenti . 


Voluntas 
esl  causa 
totalis   sw 
orum  ac- 
tuum. 


3. 

Libertat 

non  est  re- 

latiorealis 

in  actu. 


Libertas 
non     est 
modus  re- 
aliter  dis- 
linctus  ab 
actu. 


LibeHasan 
actui  Itbe- 
ro  essen- 
tialis  ? 


Nota  quarto,  libertatem  formaliter  non 
esse  in  judicio  indifferenti ,  quia  hoc  prse- 
requiritur  (etsi  non  semper,  quia  sufficit 
quandoque  apprehensio,  ut  dixi  sect.  13.) 
etillo  posito  nullaest  actualis  libertas,  do- 
nec  voluntas  exeat  in  actum,  ex  dictis  sec^. 
praeced.  v.  et  post,  concl.  2.  Pryeterea,  ideo 
dicitur  judicium  indifferens,  quia  volun- 
tatem  relinquit  indifferentem.  Nec  refert 
voluntalem  non  posse  libere  agere  sine  lali 
judicio,  quia  etiam  nequit  sic  agere  sine 
concursu  indifferenti,  et  tamen  nullus  in 
hocponit  libertatem  formalem.  Vide  Suar. 
Met.  d,  29.  sect.  3.  ubi  impugnat  illam  sen- 
lentiam. 

Nota  quinto,  voluntatera  esse  causam 
totalem  suorum  actuum,  ut  fuse  probat 
boctor  2.(:/?s^.25.de  quo  dixised.  13.  concl. 
2.  concurrit  tamen  Deus  immediate  ad  eos 
ut  Iradit  Doct.  2.  d.  37.  qu3est.  2.  g  Contra 
istam,  n.  7.  Relinquilur  ergo  tantum  ac- 
tum  voluntatis  elicitum  esse  formaliter 
liberum. 

Dico  primo,  libertas  non  videtur  esse 
modus  realis  distinctus  ab  actu  voluntatis. 
Probatur  primo,  quia  ipse  actus,  secluso 
omni  modo,est  liber  sicut  potentia,  secluso 
omni  alio  re  distincto,  libera  est,  ut  jam 
dixi.  Secundo,  modi  tribuunt  rebus  deter- 
minationem,  ut  patet  in  intrinsecis  rerum, 
sed  libertas  dat  indeterminationem. 

Dico  secundo,  libertas  non  est  relatio 
realis  in  actu  libero.  Patet,  quia  non  ad 
objeclum,  quia  hoc  potest  non  existere,  et 
ceque  liber  est  actus  tunc,  ac  quando  exis- 
tit ;  nec  ad  voluntatem,  quia  tantum  dicit 
ad  eam  relationem  causati,  et  hsec  est 
communis  omni  causato,etiam  naturali  ad 
suam  causam. 

Dices  esse  relationem  causati  potentis 
non  fieri.  Contra,  eo  praecise  est  existentis 
potentis  non  esse,  quia  est  a  polentia  po- 
tente  nonagere,  sed  hoc  nihil  est  positi- 
vum  a  potentia  disLinctum  ;  ergo. 

Dico  tertio,  liberLas  non  est  actui  libero 
essentialis,  videLur  contra  D.  Thom.  1.  2. 
d.  19.  art.  1.  est  tamen  Scoti,  D.  Bonav. 
Cajet.  et  Vasq.  quos  citavi  sect.   8.   qui  te- 


Acium 


nent  bonitatem  non   esse  aliquid  re   dis- 

tinctum  abeo  cujus  est  ;   et  idem  dixi  ibi 

de  veritate.   Probatur  primo,  acLio  elicita  a 

potentia  potente  non  operari,  eadem  esset 

si  illa  potentia  esset  determinata  ad  ipsam, 

verbi  gratia,  si  diIectio,quam  libere  elicio, 

ab  aliqua  causa   extrinseca  ila  determina- 

retur,ut  non  possem  eam  non  elicere,  esset 

ejusdem    speciei,    imo    eadem    numero ; 

ergo  libertas  in  ea  non  facit  differre  specie. 

Antecedens  probatur,  quia  potentia  tunc 

esset  determinata  per  hoc  quod  non  pos- 

set  non  operari;  sed  nihil  positivum   perit 

polentise  operandi,  per  hoc  quod  caret  po- 

lentia  non  operandi  ;  ergo.   Probo  enim,  ^g^um 

quia  conjungi  potentiam  non  operandi  po-    ^^  ^J^ 

tentise  operandi  est  omnino  ei  extrinsecura  Honis  c\ 

quoadentiLatera  effectus.  Respondent, abla-  sario. 

ta  potentia  non  operandi,  auferri  et  poten- 

tiara  operandi,  quia  est  una  et  eadera  a 

parte  rei.  Contra,  potest  Deus  necessitare 

voluntatera  ad  aliquera  actum,  qui  alias 

esset  liber,    quo  casu   nullam  potentiara 

realera  positivam  auferret,  sed  Lantum  po- 

tenLiam  non  operandi,veI  potius  indifferen- 

tiam  poLentise  ;  ergo  quoad  enlitatem,  ma- 

neret  eadem  potenLia,  eademque  actio. 

Confirmatur,  si  Deus  (ut  Philosophus  er-       ^ 

ravit,)  ageret  ex  necessitate  naturae,  effec- 

tus  essent  ejusdem  rationis,  cujus  modo 

sunt,  et  tamen  essent  tunc  necessarii,   et  A"  ''^ 
'  ritur  m 

modo  sunt  liberi  ;  ergo  libertas  non  est  es-  benatt 
sentialis  actui  libero,  alioquin  homo  libere  effectu 
productus  a  Deo  differret  specie  intrinseca   *"^^ 
ab  homine  producto  ab  eodera  necessario.  Uberay 
Neque  valet  dicere  libertatera  dictam  tan- 
tum  esse  in    actibus    elicitis   voluntatis, 
quia  ideo  prsecise  ponitur  libertas  propria 
etformalis  in  actibus   voluntatis  nostrse, 
quia   iramediate    dependent   ab   ejus  do- 
minio   quoad  fieri  et  conservari.   Sed  sic 
omnes  elfectus  iramediatissime  dependent 
a  voluntate  Dei,  et  per  accidens  est  quod 
actus  inhserant  vel  non,  ut  subsint  hujus- 
modi  dominio  ;  nara  si  per  irapossibile  vo- 
luntas  nostra  posset  ponere  suos  actus  per 
se  cura  eadera  ab  ea  dependentia,  seque  11- 
beri  essenl  ac  modo  sunt. 


DE  INTELLECTU    ET  VOLUNTATE 


799 


Secundo,idem  actus  necessarius  fit  liber; 

ergo  libertas  et  necessitas  in  actu  non  sunl 

tus  ne-  essentiales  differentiae.  Antecedens  proba- 

•ssarius  .  . 

oad  spe-  tur  ,  et  priino  de  actu  necessario  quoad 
f)T^an  specificationoni,  verbi  gratia,  ostendatur 
ssit  esse  n^jii^i  lantuin  objectum  unius  virtutis,  et 
niliil  repraesentetur  de  malitia  opposita  ; 
actus  erit  quoad  specificationem  necessa- 
rius,  quia  non  potero  habere  nolitionem  il- 
lius  objecti,  cum  niliil  mali  prsesentetur  in 
eo,  neque  volitionem  ullius  alterius  objec- 
ti,quia  illud  tantum  ostenditur.  Sed  posita 
cognitione  mali  oppositi,veI  alterius  spe- 
ciei-  possum  continuare  illuni  aclum  sine 
uUa  mutatione,  et  tunc  eril  liber  quoad 
specificationem,  quia  potest  haberi  ac- 
lus  ei  oppositus  vel  disparatae  spe- 
ciei  ;  ergo  ista  libertas  non  est  quid  in- 
trinsecum  actui.Dices,  nihil  referre  ad  li- 
berlatem  hujus  actus,quod  adsit  vel  absit 
potentia  ad  alios  actus  specie  diversos,quia 
potest  haberi  principium  et  dominium 
hujus  actusindependenter  ab  illis. 
6-  Conlra,  etsi  hoc  verum  sit  quoad  actus 

disparatos,  tamen  non  adest  plenum  domi- 
nium  hujus  aclus,  si  non  possum  ejus  op- 
positum  (  ut  in  casu )  elicere,  esto  possim 
ab  eo  abstinere  sed  tunc  caret  altera  li- 
bertatis  specie. 

Dices  manere  essentiam  liberlatis,  quo- 
ties  ita  actus  elicitur,  ut  possit  non  elici, 
vel  ita  non  elicitur,ut  possit  elici,  et  hsec 
est  libertas  exercitii.  Contra  hoc,  probatur 
antecedens  de  actu  necessario  quoad  exer- 
!  motus  citium,  quia  motus  primo  primus,  talis 
no  pri-  ggj^  q^i  elicitur  sine  advertentia,  qua  posi- 
ta,sine  ulla  mulatione  conservari  potest,  et 
libere  quoad  exercitium.  Item,  secundum 
communem  opinionem,  posita  visione  bea- 
ta,  amor  qui  antea  fuit  liber,  fit  necessa- 
rius.  Item,  dum  elicio  libere  amorem,  po- 
test  Deus  me  necessitare  secundum  com- 
munem,ad  actum  quo  vellem  perseverare 
quo  casu  amor  ille  tit  de  libcro  necessa- 
dem  o-  rius  sine  intrinseca  mutalione.    Item,  ad- 

ssio  li- 

Ta,  et  miltendo  puram  omissionem,  de  qua  pos- 
ipssaria  ^^^^^  poiest  quis  libere  cessare  a  furto,  Deo 
.offerente  concursum  generalem,  quo  rur- 


sus  denegato,ab  eodem  cessabit  necessario, 
et  tamen  eadem  erit  omissio. 

Objicilur  primo,  vital  itas  et  ejus  caren-        7. 
tia  sunt  essentiales  actibus  ;  ergo  et  liber- 
tas  et  necessitas.    Negatur  consequentia, 
quia  idem  actus,  ut  ostensum  est,fit  de  ne- 
cessario  liber,  vel  e  contra.per  mutationem 
cognitionis   vel  concursus,  vel  positionem 
actus  reflexi,  qui  tollit   libertatem  imme- 
diatam  ab  actu  recto  ut  si  vellem  amorem 
a  me  elicitum,  tunc  enim  rectus  depende- 
reta  voluntate,  mediante  reflexo,  sicut  ac-  idemactus 
tus  imperatus  intellectus  dependeret   ab  J^ll  iTalh 
ea,  sed  nunquam  actus  vitalis  fit  non  ^i- «t  non  vi- 

lalis, 

talis,  vel  e  contra.  Dices  ergo  actus  liberi 
voluntatis  non  differunt  essentialiter  ab 
actibus  appetitus  sensitivi.  Respondetur, 
sub  illis  rationibus  liberi  et  necessarii,  ve- 
rumest,  differunt  lamen,  quia  alii  spiri- 
tuales,  alii  non  ;  et  quia  appetitus  non  est 
aptus  sequi  apprehensionem  intellectus, 
sed  tantum  sensus,  quse  nullam  relinquit 
indifferentiam  potenliae. 

Objicitur  secundo,  libertas  est  causa, 
quare  Deus  complacet  sibi  in  aclibus  bo- 
nis,  et  propter  eam  displicent  ei  actus 
mali,  et  hos  punit,  illos  aulem  praemiat ; 
ergo  est  aliquid  inlrinsecum  in  actibus. 
Respondetur,  sufficere  esse  conditionem 
sine  qua  actus  non  placerent  nec  displice- 
rent  Deo.  Adde  quod  omissio  pura  placet 
et  displicet  Deo,  quse  tamen  nihil  entitatis 
intrinsecae  habet,de  quo  postea. 

Objicitur  terlio,  libertas  in  actu  secundo        8. 
est  terminus  polentioe  operativse  ;  ergo  ai  las  sil  au- 
ipsa  est  physica  et  intrinseca.  Responde  ,^'/"^ '"' 

'^    "^  ^  trinsecum 

tur  potentiam  physice  producere  suos  ac-  «c^ui  ? 
tus,  in  quibus  nunc  resultat  libertas,  nunc 
necessitas  per  varios  respectus  ad  extrinse- 
ca,  ut  dictum  est,  et  sic  libertas  non  vide- 
dur  aliquid  intrinsecum  actui.  Ex  quibus 
sequitur,  libertatem  et  necessilatem  ac- 
tuum,  esse  denominationem  extrinsecam 
desumplam  a  positione  vel  carentia  domi- 
nii  potentioe  in  eos. 


760 


DISPUT.  III.  SECT.  XVI. 


Quid  omis 
sio  piira? 


Omissio  dii, 
pliciter 
causari 
potest  ab 

actu. 


2. 

Oinissio 

non  est  di- 

recle    sem- 

per  voli- 

ta. 


Omissio 
possibilis 
sine    omni 
actu. 


Sectio  XVI. 

Ulrum  voluntas  quandoque  habeat  puram 
omissionem,  et  an  talis  sit  ptena  vel  prse- 
mio  digna  ? 

Omissio  est  privalio  aclu?,  quem  debebas 
elicere.  Si  contingal  per  volitionein  alicu- 
jus  incompossibilis  cum  aclu,  non  est  mera 
et  pura  omissio,  quia  liabet  actum  positi- 
vum  sibi  admixtum  ;  si  autem  nullo  actu 
positivo  elici  contingat,  dicitur  pura  omis- 
•sio  seu  simplex,  niliil  commissionis  ha- 
bens  admixtum.Potest  autem  omissiodupli- 
citer  causari  ab  actu.Uno  modo  quando  quis 
directe  vult  omittere  auditionem  sacri  vel 
dare  eleemosynam.Alio  modo,quando  ad- 
vertens  se  leneri  ad  actum,  etsi  directe  non 
velit  eum  omittere,  vult  lamen  aliquod  ob- 
jectum  illi  incompatibile,  ut  ludere  tem- 
pore  sacri  audiendi,  et  aclus  iste  dicitur 
causa  vel  occasio  omissionis.  Quod  vero 
nulla  omissio  fieri  possit  sine  actu  cogni- 
lionis,  ex  eo  patet  quia  nequit  actus  vo- 
luntatis  elici  sinecognitione,  ex  sect.  13.  et 
sic  ejus  omissio  sine  cognitione  non  est, 
privatio,  sed  mera  negatio,  quse  etiam  in 
lapide  est. 

Dico  primo,  contingit  omissio  sine  actu, 
quo  ipsa  dirccte  operatur  iisec  est  commu- 
nis  et  sine  controversia,  quam  tenent  D. 
Tliom.  1.  2.  quxst.  (3.  arl.  3.  et  q.  71.  art. 
5.  Scotus  4.  d.  49.  q.  10.  n.  10.  Constal  ex- 
perientia  ;  experimur  enim,  cum  actus  a 
nobis  exercendus  est,aIiquando  omitti  sine 
ulla  formali  volitione  omissionis. 

Dico  secundo,  conlingere  potest  pura 
omissio,  ita  ut  nullus  habeatur  actus,  qui 
sit  causa  vel  occasio  ejus.  Ita  D.  Thom.  et 
Scotus  cilati,  llichard.  2.  d.  35.  art  l.  q.  1. 
etquodl.l.  q.  22.  Durand.  eadem  d.  q.  2. 
Ocham  3.  q.  10.  ad  1.  dub.  Almain.  tract. 
3.  Mor.  cap.  13.  Adrian.  4.  q.  3.  Marsil.  2. 
q.  21.  art.  2.  Cajet.  \.  p.  q.  03.  art.  3.  Va- 
lenl.  2.  tom.  d.  2.  q.  l.pirl.  1.  Probatur 
primo,  quia  in  Iioc  consistit  libertas  exerci- 
lii,  quod    possit  voluntas  elicere  actum  et 


Actus 
bere  co 


suspendere  illum,   non  autem  in  eo  quod 
possit  habere  hunc  actum,et  alios. 

Dices,   requiri   aliquem  actum,  qui  sit 
causa  omissionis.  Contra,  eliciat  quis  amo- 
rem  libere,  et  denegetur  amanti  concursus  etiamsii 
ad  omnem  alium  actum,  libere  continuabit  °^V^^"^ 

'  hum  a 

illum,  et  hoc  solum,  quia  potest  eum  omil-  twn  de 
tere  sine  uUo  actu  positivo  ;  ergo  simpli-  cui^us. 
citer  polest  alium  actum  non  elicilum  si- 
ne  ullo  aclu  omittere.  Antecedens  patel 
quoad  primam  parteni,  quia  in  manu 
amantis  est,  ut  perseveret,  vel  non.  Et 
quoadsecundam  partem,  quia  non  est  li- 
bertas  in  illo  actu,  eo  quod  sit  potestas  ad 
alios  actus,  quia  sapponitur  quod  denege- 
tur  concursus  ad  eos. 

Dices,  actum  fieri  necessarium  per  dene-  n. 
gationem  concursus  ad  oppositum  vel  dis- 
paratum.  Contra,  principia  ejus  et  concur- 
sus  nullam  subeunt  mutationem  ;  ergo 
manet  actus  sicuti  fuit,  liber,  et  imperti- 
nens  est,  quod  adsit  potentia  ad  actus  alte- 
rius  speciei.  Pryeterea,  quidam  ex  auctori- 
bus  opposita?  sententiae  negant  actum  fieri 
de  libero  necessarium,  vel  e  conlra,  de  quo 
sect.  prseced.  Consequentia  illa  probatur, 
quia  si  amor  ille  est  liljer,  etiamsi  eliciens 
non  possit  habere  nolitionem  ejus,  ila  et 
omissio  quando  proponitur,  liljera,  aut 
etiam  si  nuUa  sit  potentia  ad  voliLionem 
ejus,  vel  alicujus  ei  incomposibilis,  per 
hoc  tamen,  quod  actus  praeceptus  possit 
elici. 

Confirmatur,   demus  quod  Deus  aufer- 
ret  mihi  omnem  aclualem  notitiarn,  pra3-  set  Un 

...  i    1     ,        ...       1  •      ■•       •         etiamsi 

ter  illam,qu8e  est  de  bonitate  objecti,  circa  /,,•/  ai 
quod  elicere  debeo  actum,  certum  est,  ^^'^-^^^'11 
quod  tunc  sicut  libere  elicerem  aclum,  ila  oste^idt 

,,  tur  voli 

lilDore  ab  eo  cessarem,   et  tamen  nullum  taii.    1 

actum  alium  elicere  possem.  Secundo,  vo- 

luntas  aeque  libera  est  ad   actum  praecep- 

tumet  ad  quemcumque  alium,  qui  posset 

esse  causa  vel     occasio  omissionis  ejus, 

quia  nullius  objectum  sallem  in  via,  eam 

necessitat ;  ergo  sicut  libere  ab   illo  actu, 

ita  et  a  quocumqueactu  causativo  omissio- 

nis  abstinere  potest. 

Rejpondet  Vasquez  1.  2.  quaest.  92.  cap. 


! 


DISPUT.  III.  SEGTIO  XIV. 


761 


2.  (ubi  cilat  mullos,  nescio  an  ita  candide, 
secum  tenenles  impossibile  esse  peccatum 
oraissionis  sine  actu  positivo  )  libere  posse 
voluntatem  a  quocumque  aclu  determinato 
abstinere  ralione  assignata,  necessario  ta- 
men  circa  aliquod  delerminate  operari, 
quia  intellectus  in  aliquid  semper  eani 
trabil,  a  quo  ad  summura  tam  minutula 
duralione  abstinere  putest,  ut  in  ea  non 
possit  esse  peccatura. 

Contra,  an  voluntas  possit  ab  omni  actu 
cessare  necne,  ad  propositum  impertinens 
est,  quia  tantum  quseritur  an  cessare  pos- 
sit  ab  actu,qui  sit  volitio,  causa  vel  occasio 
omissionis,ct  ipse  dicit  quod  non,  et  argu- 
mentura  probat  quod  sic.  Respondere  au- 
lem,  quod  aliquera  aliura  disparalura  ne- 
cessario  eliciet,  non  est  ad  intentura  con- 
clusionis  nec  argumenli.  Suppono  quod 
in  voluntate  possunt  esse  plures  actus  si- 
mul ,  habeat  ergo  actum  spei,  et  propona- 
tur  actus  religionis  ex  prsecepLo  elicien- 
dus,  queni  simul  cum  actu  spei  Iiabere  po- 
lest  voluntas.  Argumentum  probat  quod 
sine  ullo  actu  positivo  potest  abstinere  ab 
aclu  religionis  et  imperUnens  est,  quod 
habeat  actum  spei  corapatibilem  cura  actu 
Religionis,  quia  non  est  volitio  oraissionis 
vei  causa  vel  occasio  ejus.  Confirmatur, 
cum  audio  pulsum  ad  sacrum  ex  pra^cepto 
audiendum,  possum  omitlere  sine  volitio- 
ne  ullius  exterioris  incorapossibilis  ;  ergo 
dem  de  interna  omissione.  Respondet  Vas- 
quez  semper  illud  oraitli  propter  aliquid 
externum,  quale  est  arabulare,  ludere  et 
scribere,  etc.  idque  experientia  constare. 
g  ConLra,  experientia  testatur  ut  in  pluri- 

mum  ila  esse,    sed  agitur  an  possit  volun- 
tas  aliquando  non  velle  aliquodoppositura, 
et  ipse  ait  nulloraodo,  et  sic  secura  trahit 
Occurren-  ^-  'rho™-  <?ui  taraen  ait  loco  cit.   absolute 
te  prcecep-  aliquando  sine  ullo  acLu  omissionem  repe- 

toposittvo,         * 

potest  vo-  riri.  Praeterea,  cum  decunibens  in  lecto  au- 
omiH  acm  dit  pulsura,  non  est  opus  quod  velit  ali- 
circa  iiiud  ^^j^  extemum  incompatibile  Sacro  au- 
diendo,  quia  potest  manere  ubi  est.  Res- 
pondet  hoc  esse  per  modum  actus  externi, 
quia  perinde  est  ac  ludere,  scribere,  etc. 


absiinere. 


Contra,  potest  nuUum  actum  voluntatis 
tunc  elicere,  de  manendo  in  lecto,  sed  per 
negationem  actus  volendi  surgere,  ibi  ma- 
net ;  ergo  jara  ad  oniissionem  non  requiri- 
tur  actus  ullus  positivus,  qui  sit  ejus  cau- 
sa  vel  occasio.  Si  dicas,  virLualiter  vel  in- 
terpretative  intervenire  actum,  quo  velit 
permanentiam  in  lecto  ;  sic  nos  dicimus 
interpretative  oraissionera  puram  esse  vo- 
litam.eo  ipso  quod  non  ponitur  actus  prae- 
ceptus,  sicuti  et  cubatio,  quia  non  est  vo- 
lita  surrecLio. 

Dico  tertio,  pura  omissio  potest  esse  pec- 
catum.  Est  contra  Cajet.  citatura,  fatentera 
Angelum  primo  instanti  potuisse  puram 
oraissionera,  non  taraen  potuisse  peccare, 
quia  ad  hoc  requiritur  positiva  deordinalio, 
et  contra  Vasq.  citatum  tenontem  puram 
oraissionem  tantura  brevissimo  tempore 
dari  posse,  eL  pro  tantillo  tempore  prse- 
cepluni  affirmativum  non  obligare.  Est 
coraraunis,  quam  habet  expresse  D.  Thora. 
2.  2.  g.  79.  art.  2.  ubi  aitoraissionem  esse 
peccatum  actuale,  non  quia  habet  aliquem 
actura,  sed  quia  negatioactus  reducitur  ad 
genus  actus.  Probatur,  quia  pura  oniissio 
est  libera,  (ut  probatura  est,  et  quia  positis 
praerequisitis  potest  volunlas  operari  circa 
eam,  et  non  operari)  et  esse  poLest  contra 
legeni,  ut  in  casu  de  auditione  Sacri ;  er- 
go.  Secundo,  puraomissio  estpossibiIis,(ut 
ostensum  est,  et  adversarii  concedunt)  et 
polest  praecipi  si  est  bona,  vel  prohiberi  si 
est  mala  ;  ergo  capax  est  malitiae.  Dices, 
proeceptum  non  egrediendi  a  dormiente 
impleri,  sed  non  libere,  quia  ejus  omissio 
non  subest  voluntati.  Contra,dormiens  non 
implet  praeceptum,  sed  tantura  illud  non 
violat,  quia  non  est  capax  praecepti  affir- 
mativi,  cum  sitdeterminatus  ad  omissio- 
nem.  Tertio,  contra  Vasq.  est,  quod  sicut 
libere  continuatur  oraissio  pura,  brevi  illo 
spatio,  ut  concedit,  ita  libere  alterius  con- 
tinuari  poLest,  quia  eadem  sunt  principia, 
et  requisitaliberlatis,  pro  illo  brevi  spatio, 
et  pro  longiori  sequenti. 

Praeterea,  potest  proeceptum  imponi  sal- 
tem  Angelo  et  animae  separatae  de  elicien- 


Interpre- 
tative  vo- 
lifa  est  pu' 

ra  omis- 
sio. 


Puraomis- 

sio,  pcena, 

vel  prce- 

mio  digna. 


7. 

Prjecep' 

lum  de  ac' 


762 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


Omissio 
pura    quo 
modo  vo- 
luniaria. 


tu    pro    do  actu  pro  certa  et  delerminata  duratione, 

certo  ins-       ...  .  .     . 

ranti  po- vel  instanti,  quo  casu  ejus  pura  omissio 
lii^Angeio,  ^^^^^  possibilis et  peccaminosa.  Quarto,  se- 
vd  animoe  qixereluT  quod  omittentes  semper  deberent 

separatce. 

confiteri  tanquam  dubia,  sua  peccata  omis- 

sionis,  quod  tamen  nuUus   facit.    Patet  se- 

quela,  quia  saepissime  non  habet  illum   ac- 

tum,  quo  velint  ipsam  omissionem.  vel  ali- 

quid  ei  opposilum  vel  incompatibile,  sed 

negative  se  habent  ut  in  exemplo  de   de- 

cumbente  in  lecto,  cum  audit  pulsum  ad 

Sacrum.  Saltem  sequitur  virum    doctum, 

qui  opinatur  se  nullum   actum  hujusmodi 

habuisse  cir  a  omissionem,posseabstinere 

ab  ejus  confessione. 

Objicitur  primo,  omissio  non  est  volun- 

taria  ;  ergo  nec  peccatum.  Anlecedens  pro- 

batur,  quia   ratio  voluntarii,  esl  ad  velle 

vel  nolle.  Respondet  esse  etiam  ad  nega- 

tionem  utriusque,  ut  probatum    est.  Con- 

tra. 

Objicitur  secundo.voluntas  exercet  suam 

libertatem  vitaliter  et  intentionaliter  ten- 

dendo  in  objectum  ;  ergosine  actu  nullam 

exercet.  Respondetur,   exercere  eam  non 

eliciendo  actum  quem    elicere  potest,   et 

hoc  privative,  non  positive. 

S-  Objicitur  tertio,  per  puram  omissionem 

non  mulatur  omittens,  sed  se  habet  sicut 

antea  ;  ergo  per  eam  nonefficitur  peccalor. 

Omissio      Respondetur,  mutari  moraliter,  quia  oc- 

pura   quo-  „„  . .  .  ... 

modo  wm- curente  praecepto  affirmativo,  si  non  elicit 
tentem^^'   ©jus  actum,  habet  ejus  privationem,  et  an- 
tea  habuit  tantum  ejus  negationem. 
ctm  cau-     Petes,  uLrum  actus,  qui  est    causa    vel 

'sans  omis-  .  ■,  .....  , 

sionm  wia- occasio    mslae    omissioms,  sit  peccatum. 

!^r/„T1  "'^  Respondetur,  esse  malitia  omissionis  in- 
fectum,  esto  alias  esset  actusvirtulis,  quia 
circumstantia  mali  inficit  actum  de  se  bo- 
num,  et  sic  est  hic,  quia  eligitur  omissio 
Sacri,  verbi  gratia,  propter  studium  vel 
ludum ;  qua  ratione  datio  eleemosynae  in- 
ficitur  ex  fine  moechise,  vel  ex  medio  furli. 
Vasquez  \.  2.  d.  93.  cap.  2.  ut  regulam  te- 
net,  omnem  operationem,  quse  incompos- 
sibilis  estcum  adimpletione  pra^cepti,  esse 
malam,  etiamsi  post  efficax  omittendi  de- 
cretum  eligatur. 


L 


malus  ? 


Mihi  videlurhoc  verum  non  esse,  nisi  9- 
quando  talis  operatio  aufert  libertatem  ad 
implendi  prseceptum,  etiamsi  propositum 
malum  mutaretur,  qualis  est  projectio 
unici  breviarii  in  fluvium  post  resolutionem 
non  recitandi  horas.  Ratioest,  quia  si  non 
propter  illam  operationem  fit  omissio,  non 
estfinisejus  nec  medium,  nec  ullo  modo 
circumstantia  ad  eum  concurrit,  sed  perin- 
de  se  habet  ac  si  in  otio  maneret  omitlens, 
quem  relinquit  in  eadem  libertate  ad  mu- 
tandum  malum  propositum,  ac  si  in  otio 
esset.  Neque  video,  qua  ratione  magis  pec-  ^dus,  qui 
caret  is,    qui   post  firmam  resolutionem  "°^  "*'  ft' 

^         ^  ms,   nec 

omittendi,cibarel  pauperes,veldoceretigno-   mediicyn 

.,  ,       omissionis 

ranles,   quam  qui    post    similem  resolu-    nec  aiias 

tionem  omnino  otiaretur,  vel  dormiret.    Si  curre^ns^n^e 

tamen  aliquis   post  similem   resolutionem  catum  non 

oraittendo  de  novo  propter  aliquam  opera- 

tionem,  ilerato  vellet  omittere,  ha3c  opera- 

lio  esset  mala,  quia  finisj  et  causa  mali. 

Hoc  obiter  dictum,  quia  ex  professo  trac- 

tatur  in  materia  de  Peccalis. 

Sextio  XVII 

Utrum  voluntas  dividi  possit  in  irascibi- 
lem  et  concupiscibilem 


1. 


Diclum  est  disp.  prseced.  sect.  7.  appe- 
titum  inferiorem  dividi  in  irascibilem  et 
concupiscibilem,  et  hos  inter  se  realiter 
disLingui,  quamvis  oppositum  non  sit  mi- 
nus  probabile.  Ilic  quseritur  an  similiter 
voluntas  dividatur  ? 

Respondetur  affirmative,  et  Scot.  3.  d. 
34.  g  Inparte  autem,  n.  13.  Probatur  pri- 
mo,  omnibus  illis  rationibus,  quibus  idip- 
sumprobatumest  loco  citato  de  appetitu. 
Secundo,  sex  passiones  concupiscibilis, 
amor,  desiderium,  deIectatio,odium,  fuga,  concupis- 
tristitia.  Item,quinquepassiones  irascibilis,  cibH^m. 
spes,  desperatio,audacia,  timor,ira,de  qui- 
hnsdist.  ^2.  sect.  8.  conveniunt  cum  pro- 
prietate  voluntat.i ;  ergo  dividitur  in  con- 
cupiscibilem  et  irascibilem.  Tertio,Dionys. 
4.  de  Div.  Nomin.  tribuit  Angelis  concu- 
piscenliam  et  furorem.  Quarto,in  volunlale   Morales 

,  p     .  • .     1  j     virlutes 

sunt  virtutes  morales,  fortitudo  quae  ad    sunt  in 

voluntate. 


Voliintas 

dividitur 

in    irasci- 

bilem    et 


i 


DISPUT.  III.   SECT.  XVIII. 


763 


irascibilem,  el  justitia  ac  temperanlia  quae 
ad  concupiscibilem  speclanl,  ut  probat 
Scot.  3.  d.  33.  adducens  tres  rationes  D. 
ThomoB  ad  opposiLum ;  ergo  in  ea  esl  con- 
cupiscibilis  el  irascibilis. 

Objicies  ex  D.  Tiiom.l.  p.  q.  b^.arl.A.  ubi 
opposilum  liabe!,primo,quiaPhiI.  Z.'Ie  An. 
text.4 1  ,dici l.quod  irascibilis  et  concupiscibi- 
lis  sunL  in  parte  sensiLiva.Respondetur  cum 
ibi  definiret  animam  nostram  esse  id,  quo 
vivimus,sentimus,loco  movemur,et  intelli- 
gimus,  moverelque  quoesliones  dubias  de 
virtuLe  motrice,  ut  eis  satisfaceret ;  movet 
dubitalionem  de  faculLaLibus  animse,  et  ar- 
guit  non  sufficere  illam  divisionem  Pla- 
tionis,  quoe  eam  secat  in  concupiscenLiam, 
iram  et  rationem ,   neque  eam,   qua   ipse 


Phil.  I.  Elhic.  cap.  ullimo,  eam  partiturin 


Urtitas   o6- 
je-  II  non 

infert  uni-  rationis  participem  el  non  parlicipem.  Per 

tatem    fo- 

tenttcB.  hsec  autem  non  ponit  irascibilem  et  con- 
cupiscibilem  in  parte  sensiLiva  ;  et  si  po- 
neret,  intelligeret  de  facultalibusappetitus 
sensitivi,quod  non  est  contra  nos,sed  poLius 
a  simili  ponendoe  sunt  in  appetitu  rationali. 
Objicitur  secundo,  exeodem  :  objectum 
voluntalis  est  bonum  in  communi  ;  ergo 
non  dividitur  secundum  rationes  parlicu- 
larium  bonorum.  Respondetur,  etiam  ob- 
jectum  appetilus  sensitivi,  est  bonum  de- 
lectabile  in  communi,  de  quo  disp.  prx- 
ced.  sect.  3.  et  lamen  admittit  D.  Thom.  ibi 
eam  dividi  in  irascibilem  et  concupisci- 
bilem  ;  ergo  unitas  communis  objecti  non 
obstat  divisioni,  si  aliunde  constat  eam  po- 
nendam  esse,  quia  unitas  objecti  non  in- 
fert  unitatem  potentiarum,  de  quo  disp  l. 
secl.  iilt. 

Sed  utrum  concedendae  sint  duae  istae  fa- 

irascibiiit  cultatos  re  distinctsem  voluntate?  Respon- 

ct  coyicxi' 

piscibiiis  detur  negalive  cum  Scot.  3.   d.  34.  §.   In 
tate^anTe  P^^''*^  aulem,  n.  13.  ubi  dicit,  non   ita  dis- 

distjn'     tingui,  sicut  in  parte  sensitiva  defectu  or- 
guantur.  °  ^ 

gani.  Si  tamen  conLendas  formaliLer,  vel 
ratione  raciocinala  disLingui,  non  est  quod 
multum  alterceraur,  absolute  lamen  di- 
cenda  est  voluntas  una  poLenLia,  quidquid 
sit  de  illis  faculLatibus  ejus,  an  formaliler 
dislinguantur,  necne. 


Sectio  XVIII 

Vtrum  volunlas  hominis   differt  specie  a 
volunlale  Angeli 

Nola  Scol.  1.  d.l.  n.  8.  ei  3.  d.  15.  num.         \. 
8.  poLentiam  varie  sumi,   nunc  pro  funda-  ^ripU^Mer 
menLo  relationis  activi  vel  passivi ;    nunc  sumitur. 
pro  ipsa  relatione ;  nunc  pro  ulroque  si- 
mul. 

Dico  primo,  intellectus  Angeli,  et  intel- 
lecLus  hominis  in  entitate  absoluta  diffe- 
runt  specie.  ILa  Scot.  2.  d.  1.  q.  5.  D. 
Thom.  cum  suis  l.  p.  q.  79.  arl.  2.  et  8. 
Ratio  est  secundum  ScoLum,  quia  intellec-  inteliecius 
tus  Angeli  non  distinguitur  re  ab  Angelo,  hmninUin 
nec  animse  ab  anima.Quodfuse  probat2.of.  entiiaieab- 

^  ^  soluta  dif- 

16.de  quo  actum  est  iiu.pY3L,disp.  l.sect.pen.  feruntspe- 
Quod  vero  Angelus  et  anima  specie  diffe- 
rant,  lenent  omnes,  de  quo  Doct.  d.  q.  5. 
ubi  rejicit  ralionem,  qua  D.  Thom.  id  pro- 
bat,  nempe  quod  anima  sit  discursiva,  An- 
gelus  non  ,  tum  quia  hoc  falsum  est,  tum 
quia  eo  dato  ens  absolutum  prius  cons- 
tituitur  et  distinguitur  secundura  se,  et 
in  acLu  prirao,  quam  in  comparatione  ad 
actum  secundum  vel  aliquid  aliud.  2. 

Dico  secundo,  probabile  est  quod  hi  in- 
telIecLus,ut  fundant  relationem intellectivi, 
non  differant  specie.  Ita  lenet  ut  probabile 
Scotus  citaLus  1.  loco,  ubi  niliil  resolvit. 
Albert  1.  de  Anvm.  cap.  pen.  Cajet.  \.  p.  q. 
77.  art.  3.  Ferrar  2.  conlra  Gent.  cap.  94, 
Thienen.  2.  cfe  Anim.  texl.  9.  Ratio  est, 
quia  esto  secundum  entitatem  suara  abso- 
luLam,  ut  sunt  idera  subjectis,specifice  dis- 
tinguuntur,in  hac  forraalitaLe  potentise  res- 
piciendi  intelligibile  conveniunL,quia  idem 
habent  objectum,  et  eoJem  modo  per  se 
tendunt  in  illud.  Quod  vero  objectum  sit 
idera,  patel  ex  dictis  q.  21.  et  in  coramen- 
tario  ejus,  ubi  fuse  ostensum  est,  ens  in 
sua  latitudine  esse  objecLum  intellectus 
nostri  secundum  se,  eslo  pro  hocslatu,  non 
possit  moveri,  nisi  per  phantasmata  sensi- 
bilium  accidentiura.  Quod  etiara  Angelus 
discurrat,  probat  Scot.  q.  3.  Prol  a  n.  2. 
Quare  non  est  ponenda  distinctio  harum  po- 


764 


DE  INTELLECTU  ET  VOLUNTATE 


tentiarum  ratione  discursus,  ut  facil  D. 
Thom.  supra,  et.  \.p.  q.  75.  arl.  2.  et  2. 
contra  Genl.  cap.  94.  e*.  Suar.  q.  de  Anim. 
cap.  1. 

Confirmatur,  quia  sensus  hominis  et 
brutoruni  hac  ratione  sunt  ejusdem  spe- 
ciei,  ut  tenentcum  Scoto  citato  Conimbr. 
3.  de  Anim.  c.  1.  q.  unic.art.  2.  Cajet.  2. 
de  Anim.  c.  de  Tactu,  et  alii,  ibi,  Apol- 
linar.  q.  4.  art.  1.  Vicloria  \.  p.  relect.  de 
perveniente  ad  usimi  rationis,  n.  4.  et  ut 
probabilem  admittit  Suar.citatus.  Probatur 
secundo,quia  polentia  specie  distincta  ab 
alia,  potest  aliquos  actus  specie  distinctos 
elicere  ab  omnibus  actibus  altorius  poten- 
tise ,  sed  intellectus  Angeli  nullos  elicere 
potest,  quin  intellectus  animse  similes  in 
specie  elicere  valeat;  ergo.  Major  patet, 
quia  si  visus  eliceret  omnes  actus  ejusdem 
speciei  cum  audilu,  vel  e  contra,  non  esset 
distinctio  specifica  interhas  potentias. 

Objicitur,  quorum  essentiae  sunt  diver- 
sse  et  proprietates  ,  sed  intellectusestpro- 
prietas  Angeli  et  aniuise ;  ergo.  Respon- 
detur,  si  sit  proprietas,hoceinonconvenire 
secundum  illum  respeclum,  sed  secundum 
absolutum,  neque  arguit  aliqua  esse  di- 
versa  specie,  quod  dimanent  a  sic  diversis, 
alioquin  calor  ab  igne  essetdiversusspecie 
a  calore,  a  Sole,  et  ignis,  quia  calefactivus 
differrel  speciea  Sole.  Prseterea,  quantitas 
profluil  ab  onmi  composito  Physico  in  ve- 
riori  opinione,  de  quo  Scot.  2.  d.  3.  q.  4  Ve- 
men  est  ejusdem  rationis  in  omnibus.  Item, 
unitas  hominis  et  unitas  lapidis,  non  dif- 
ferunt  specie,  etsi  subjecta  sic  differant. 
Confirmatur  secundo,in  eodem  continentur 
identice  quaedam  distincta  formaliter,  ut 
ratio  intellectiva  el  sensitiva  in  anima  ; 
ergo  et  in  diversis,  qua3  sunt  indistincta 
formaliler,  ut  in  casu. 

Objicitur  secundo,  ex  Suar.  lib.  3.  deAn- 
gelis,  c.  3.  potentia  habet  unam  differen- 
liam  specificam  essentialem  ;  ergosialiqua 
alia  ralio  specifica  conveniat,  erit  acciden- 
lalis ;  sed  ordo  ab  objecta  nequit  esse  ac- 
cidentalis  intellectui,  quia  per  se  ei  conve- 
nit ;  ergo  erit  essentialis,  et  omnis  alia  spe- 


cificalio  accidentalis,  et  per  consequens  si 
uUo  modo  differunt  hi  intellectus  essentia- 
liter,  id  erit  per  ordinem  ad  sua  objecta. 
Respondetur,  nullum  respeclivum  est  es- 
sentiale  absoluto.  De  quo  Doct.  4.  d.  13.  q. 
1.  et  Quodl.  11.  arl.  1.  et  in  text.  4.  7.  Met. 
et  per  consequens  ratio  constituens  essen- 
tialiter  speciem  intellectus,  est  absolutum. 
Contra,  non  potest  intelligi  inlellectus  vel 
ulla  potentia,  quin  apprehendatur  respec- 
tus  ;  ergo  hic  estde  essentia  ejus.  Respon- 
detur,  ex  Scot.  Quodl.  13.  ad.  1.  quod  bene 
posset,  si  nomen  impositum  esset  ad  si- 
gnificandum  absolutum  ejus  prcecise  ,  sed 
de  facto  nomen  significat  respectum,  sal- 
tem  connotative,  et  idem  est  de  operatione, 
de  qua  ibi  egit  Doctor. 

Objicitur  tertio,  quia  Scot.  1.  d.  3.  q.  3. 
videtur  velle  idem  esse  objectum  volun- 
tatis  et  inlellectus  ;  ergo  si  valet  ratioMm- 
jus  conclusionis,  erunt  ejusdem  speciei. 
Respondetur,  rationem  esse  bonam,  quando 
potentise  non  sunt  subordinatse,  nec  una  al- 
teram  supponit,  sicut  voluntassupponit  ac- 
tum  intellectus,  quia  tunc  si  objectum  esl 
idem,  nonest  unde  colligatur  specificadis- 
tinclio,  ut  incasu  ,  quia  duo  illiintellectus 
Angeli  et  hominis  non  sunt  subordinati, 
nec  alter  alterius  actum  supponit,  et  ideo 
cum  unum  sit  objectum,  idemque  modus, 
quo  tenditur  in  illud,  erunt  ejusdem  ra- 
tionis  ;  et  idem  est  de  visu  hominis  et  aqui- 
lae,  eadem  ratione.  Vide  Scotum  loco  citalo. 

Dico  tertio,  idem  dicendum  est  de  'vo- 
luntate  nostra  comparata  ad  Angelicam, 
sicut  de  utroque  intellectu  dictum  est.  Haec 
de  se  patet  et  ex  rationibus  allatis. 

Objicies,  quselibet  voluntas  Angelica  est 
jiobilior  qualibet  voluntate  humana ;  ergo 
distinguuntur  specie,  quia  inter  individua 
ejusdem  speciei  non  est  ordo,  et  unum  po- 
test  perfici,  ut  excedat  alia,  vel  sunt  om- 
nia  a3qualia.  Respondetur  primo,  ratione 
identilatis  cum  perfectiori  natura,  esse  no- 
biliorem  volunlatem  Angeli,  non  formali- 
ter.  Secundo,  probabile  esteliam  ipsas  ani- 
mas  rationales  esse  nobilitate  impares,  de 
quo  supra  dispiU.  1.  secl.  10.  quamvis  ejus- 


Quare  po- 
lenna  con- 
cipi  nequit 

sine  res- 
peciu   cum 

sit  abso- 
lulnm. 


Quando 
ex  unitate 
objecti  col- 
ligere  li- 
cet  unita- 
lem  potcn- 
tia? 


An  voliin' 
las  Aiujeli 
sit  nobilior 
volunlate 
hominis? 


DISPUT.  IV.  SECT.  I. 


765 


dem  speciei,  et  sic  non  est  inconveniens, 
quamlibet  volunlatem  Angeli  esse  nobilio- 
rem  omni  voluntate  liumana,  licet  amboe 
sint  ejusdem  speciei. 

DISPUTATIO  IV 
De  Anima  separata 

\  Animam  esse  natura  sua  immortalem,fu«e 
ostensum  est  c?i5i?.  l.sect.  11.  et  quamvis 
ejus  immortalitas  rigida  dcmonstratione 
non  probetur  ej?  secf.  13.  quia  tamen  ex 
fide  certo  constat,  et  ex  urgentissimis  ra- 
tionibus  naturalibus  suadetur  nullus 
Christianus  de  statu  separationis  ejus  du- 
bitare  potest.  Ut  igitur  ejus  natura  et  fa- 
cuUales  melius  capiantur,  de  statu  ejus 
solilario  seu  a  corpore  sejuncto,  sequenlia 
adjungere  libuit. 

Sectio  I 
Utrum  separatio  sit  Animae  violenta 

Nota  per  separalionem  intelligi  animae 
rationalis  existentiam  sine  informatione, 
quia  ejus  unio  cumcorpore,  informalioest ; 
itaque  separatio  animse  privalive  opponi- 
tur  informalioni.  Unde  nihil  positivum  ac- 
quirit  anima  per  separalionem,  quia  iliud 
praeter,  vel  potius  supra  naturam  foret,  et 
consequenter  perficeretur  separaLione,quod 
falsum  est.  Falsum  ergo  Cajelani  assertum 
3.  parl.  quaest.  6.  art.  3.  animam  dum  se- 
paralur,  semipersonam  fieri,  quem  merito 
impugnant  Conimbr.  2.  ^e /iniwia,  cap.  1. 
quu.st.  2.  art.  2. 

Nota  secundo,  ex  Scolo  4.  d.  43.  q.  A.  et 
q.  1.  Prol.  %  Ad  quxst.  violentum  illud 
esse,  quod  opponitur  naturali  inclinalioni. 
Pro  cujus  explicatione  advertcndum,  si 
naturale  sumalur  ut  principium  activum, 
quod  tunc  opponitur  vel  principio  libero, 
Naturaie  (quia  hoc  liberesead  ageiidum  determinat, 
mmiuir''  ^^^^^  uecessitate  naturali  determinatum 
est,)  vel  supernalurali  principio,[quia  hoc 
excedit  ordinem  aclivi  naturalis  ad  pas- 
sum.  Si  vero  considerelur  nt  passivum, 
tunc  ad  suas  perfecliones  recipiendas  natu- 
raliter  inclinatur,  el  quando  contra  hanc 


Quid  sit 
violenlum 


inclinationem  patitur,  violentari  dicitur. 

Contingit  autem  passum  quandoque  non 

inclinari  ad  id  quod  recipit,  neque  ad  op- 

positum  ejus,  et  tunc  neutraliter  se  habet, 

id  est,  nec  naturaliter,   nec   violenter,  ut 

quando  superficies  recipitalbedinem,  quia 

non   magis  petit  eam  quam  nigredinem. 

Et  hinc  infert  Doctor,  non  violentari  mate- 

riam  primam,  quia  secundum  se  non  magis 

petit  hanc  formam  quam  illam,  nec  incli- 

natur  contra  aliquid,  cujus  est  respectiva. 

Juxla  hoc  expone  definitionem  violenti  da- 

tam  3.  FAhic.  cap.  3.  Violentum  est,   cujus 

principium  esl  extra,  non  conferente  vim 

passo.  Dicitur  tamen  aliquid   violentari  la- 

tiori  sensu,  quando  impedilur  a  suo  effec- 

tu,  ut  ignis,  si  denegetur  ei  concursus  ad 

comburendum,  et  accidens  si  non  inhse- 

real ;  hoc  ergo  sensu  quaeritur,  an  anima 

violentetur  dum  separatur. 

Nota  lertio,  certum  esse,  ut  salvetur  in-        2. 

tegritas  et  pulchritudo  universi,   naturale 

esse  quod  animse  uniantur    suis  corpori- 

bus,  quia  id  postulat  natura  universi.  Sed 

qucTstio  est    de    particulari    inclinalione 

ipsius    animae,     quia    particularis  incli- 

nalio  ssepe  est  contraria  inclinationi   uni- 

versi,   ut  in   ascensu  aquae  ne  detur  va- 

cuum,  qui,  (ut  habet   Doctor  3.  d.   27.   n.   Ascensus 

18.)  est  aquaj  violentus,  licet  respectu  uni-  i^^cdien. 

versi,  sit  naturalis.  Unde  cum  dicit  4.  d.   ^""^  ^«- 
Acy         lo        i^  cuum  an 

49.  q.  13.  ad^.  aquam  esse  sursum,  ut  sal-  sit  natura- 

lis  ? 

vetur  plenum,  non  esse  simpliciter  violen- 

tum,  imo  quod  magis   violentum  esset  si 

descenderet,    relicto  vacuo,    intelligit  de 

violenti  respectu  universi,   non  vero  res- 

pectu  ipsius  aquae,  alioquin  sibi  contradi- 

ceret. 

Dico  primo,  separatio  non  estsimpliciter 

violenta  animae  rationali;  est  Scoli  4.  d.  43. 

(?.  2.  g  Deterlii   Avicenn.   9.   Metaph.  \. 

dicenlis  statum  unionis   animaj  esse  natu- 

ralem  imperfecte,  et  separationis  perfecte, 

Conimbr.  li^act.  de  An.  separ.  d.  2.   art.  2. 

Suar.  lih.<6.   de  An.  c.  9.  Probalur  primo, 

quia  animo)  debelur  perpetua  duratio,  et   Sepdatio 

non  in  corpore,   quod   de  .-e  est  mortale,  ^,•^"'1^7/^^ 

ergo  extra.  Secundo,  anima  clarius  cognos-  "'o'e/'<»  o- 

°         nimc^ 


766 


DE  ANIMA  SEPARATA 


cet  veritales  separafa,  ut  tenet  Avic.  6.  Na- 

tur.  1.  p.  cap.  6.  et  coUigitur  ex  illo  Sap. 

19.    Corpus  quod  coi^rumpitur,   aggravat 

animam.  Vide  Scot.  4.  dist.  45.  q.  1.  Argu- 

mento  ad  oppositum.   Terlio,   anima  nala 

est  informare  corpus  amissibiliter.    Dices, 

mors  est  violenla  homini ;  ergo.  Responde- 

tur  liomini  sic,  sed  animae  non,  ex  3.  no- 

tabili. 

3.  Dico  secundo,  separalio  est  naturalis  se- 

es/"^natu-  cundario  animoe.  Ratio,  quia  exnalura  sua 

raiis  ani-  primario  desiderat  informare   corpus,  et 

mce  secun-  ^  '^ 

dario  7  quia  lioc  uon  petit  inamissibiliter  ,  sed 
juxta  naluram  corporis  secundario  incli- 
natur  naturaliter  ad  statum  separationis. 
Colligilur  ex  Scoto  d.  %  De  tertia,  n.  15. 
Ferrar.  1.  cont.  Gent.  cap.  83.  Alii  lenent 
separationem  esse  violentam.  Conimbr. 
supra  tenent  esse  neulralem  seu  prseLer 
naturam. 

Objicitur  primo,  pars  extra  totum  est 
imperfecta  ,  ergo  violenla.  Respondetur 
antecedens  verum  esse  de  parle  recipienle 
perfectionem  a  tolo,  anima  autem  potius 
dat ;  detur  tamen  esse  aliqualem  violen- 
tiam  secundum  quid. 

Objicitur  secundo,  informare  est  animse 
naturale  ;  ergo  separari  violenlum,  quia 
hoc  privative  opponitur  illi.  Respondetur, 
informare  amissibililer  esse  ei  naturale, 
unde  secundario  pelit  separari. 
^  Objicitur  tertio,  anima   separata  appetit 

naluraliter  reuniri,  ut  tenel  expresse  Sco- 
tus  4.  d.  43.  q.  4.  |  Ad  propositum,  ubi 
vult  dari  appetitum  naturalem  ad  resur- 
rectionem,  et  2.  d.  16.  g  2.  ratio,  n.  5.ubi 
admittil  animam  essentialiter  (inlellige  ra- 
dicaliter)  esse  aclum  corporis ;  ergo  sepa- 
rari  est  ei  violentum.  Palet  consequentia, 
quia  non  appelit  simul  opposita.  Pro  solu- 
tione  hujus: 

Dico  terlio,  si  comparetur  anima  ad  cor- 

pus  raorlale,  satis  probabile  est,  nec  illud 

appetere,  nec  oppositura  naturaliLer,  et  sic 

'Ajjieiitus  status  separalionis  eril  ei    neuler.  CoIIigi 

reuvonii  yijeiur  ex  Scoto  dicto,  %  De  tertio,  ubi  ne- 

aninK   an  '■' 

natuniis  1  gai  nnimam.  naturaliLer  proprie  inclinari 
ad  corpus,  vel  si  sic  inclinalur,  quod  ejus 


appetitus  satiatus  esl,  perhoc  quod  semel 
illud  informavit  ;  ergo  secundum  eum, 
non  manet  amplius  appetilus  naluralis 
animoe  ad  illud  ^ed  neque  conlra  natu- 
ram  est,  ut  uniatur,  alioquin  resurreclio 
foret  contra  naluram,  Secundo,  quiad.  q. 
4.  dicit  maLeriam  primam  non  violentari, 
quia  illi  bene  est,  tam  sub  hac  quam  sub 
illa  forma;  sed  animoe  bene  esl  in  corpore 
propter  sensationes,  quas  sine  ipso  habere 
nequit,  et  hac  ratione  unitio  cum  corpore 
esl  ei  aliqualiler  naturalis,  ul  docet  Sco- 
tus  dict.  %  De  tertia.  Eidem  eliam  bene 
est  extra  corpus,  quia  sic  suas  operationes 
spirituales  perfecLius  et  expediLius  exer- 
cet;  ergo  simpliciter  naluraliter,  neutrura 
horum  staluum  appetit.  Per  quod  patet  ad 
lertium  arguraentum  in  illo  sensu. 

Dico  quarlo,  simpliciter  naLuraliler  ap- 
petit  aniraae  stalum  unionis  cum  corpore 
immortali.  Colligitur  ex  Scoto  ciLalo  ;  si 
enim  ealenus  secundum  ipsum  appetit 
uniri  corpori  mortali,  ul  habeat  sensatio- 
nes,  el  necesse  est  secundum  quid  tantum 
naturaliter  appetat,  quia  illa  unione  impe- 
ditur  a  suis  perfeclioribus  operationibus; 
ergo  simpliciLer  appelitslatum  illum,  quo 
uLrasque  operationes  habebit  perfecte  ;  et 
hic  esl  stalus  resurrecLionis,  quem  natura- 
liter  appetit  anima,  ut  docel  Scotus  distinc- 
tione  43.  qusestione  A.  Juxta  hunc  sensum 
palet  ad  terlium  argumenlum. 

Objicitur,  ergo  resurrectio  activa  eril 
naturalis,  quia  inclinationi  passivae  natu- 
rali,  respondet  activa  naturalis.  Nogatur 
sequela  cum  sua  probalione,  sed  erit  na- 
turalis,  ut  opponitur  violenLo,  ut  ait  Doc- 
tor.  non  autem  ut  opponitur  supernatu- 
rali ;  et  dalur  appetiLus  naturalis  inclina- 
tionis  sine  possibilitate  assecutionis  in  ap- 
pelente,  vel  ulla  causa  nalurali,  ut  habet 
DocLor  j"6/.  et  g.  1.  Prol.  ad  1.  pro  opin. 
num.  25.  ubi  etiam  ad  priraum  principale 
docet  Deura  clare  visum  esse  finem  nos- 
trura  naluralem,  sed  non  naturaliter  atlin- 
gibilem. 

Objicilur  secundo,  sequi  hominem  sine 
illo  statu  violcnlari,  quia  carcL  illo  slalu, 


Anima 
non  appe- 
tit  natura- 
liter  cor- 
pus  mor- 
lale. 


Animaap- 
petit  natu- 
raliter  u» 
nionem  ad 
corpus  im- 
morlale. 


Resurrec- 
tio  ett  na- 
turalis,aid 
non  natu- 
raliter  at- 
lingibilis, 


Carentia 
ejus,    ad 


I 


DISPUT.  IV.  SECT.  II.  ET  III. 


767 


guod  est 

inclinatio 

naluralis, 

quando 

violenta  ? 


Anima  ac- 
tu  elicito 
quomodo 

appetit  re- 
surrectio- 

nem  ? 


/fabitus,  et 
tpeci's  ma- 


quem  naturaliler  appetit,  qua  ratione  la- 
pis  sursum  violentalur.  Negatur  sequela, 
cum  Scoto  3.  d.  13.  q.  4.  ad  2.pro  q.  2.  sed 
tunc  tantum  violentatur  res,  quando  habet 
oppositum  ejus,  ad  quod  inclinatur  cum 
principio  intrinseco  determinato  ad  illud, 
ut  in  exemplo  de  lapide,  et  hujusmodi  in- 
clinatio  est  naturalis  stricte  sumpta.  Latius 
vero  loquendo,  res  inclinatur  ad  suas  per- 
fectiones  undecumque  proveniat,  et  hoc 
sensu  appetitus  materine  ad  quamlibet  for- 
mam  poLest  dici  naturalis,  et  cessabit  inu- 
tilis  contenlio  quorumdam  Scotistarum  de 
materiae  appetitu,  an  sit  naturalis,  vel  neu- 
ter  ;  non  est  naturalis  stricte  ad  hanc  for- 
mam,  alioquin  sub  alia  esset  violenter. 

Dico  quinto,  anima  separata  actu  elicito 
appetere  potest  reunionem.  Haec  de  se  satis 
patet,  sed  explicanda  est ;  si  enim  non  co- 
gnoscat  possibilitatem  unionis,  tantum  ap- 
petit  aclu  inefficaci  seu  conditionato,  ex 
Scoto  2.  d.Q.  q.  \.  %  Adargumenta.  Si  vero 
cognoscat,  ut  animae  beatse  efficaciter  ap- 
petit,  juxta  illud  Apoc.  6.  Vidi  subtiis  al- 
lare  animas  interfectorum,  et  clamabant  : 
Usquequo  Domine,  non  Judicas,  et  non  vin- 
dicas  sanguinem  nostrum, 

Sectio  II. 

Utrum  species  et  habitus  manent  in  anima 
separata 

De  potentiisnon  quseritur  quia  non  dis- 
tinguuntur  realiter  ab  ipsa  anima,  et  sic 
eam  comitantur  ;  verum  est  tamen  orga- 
nicas,  quatenus  includant  organum,  dis- 
tingui,  et  consequenter  non  comilari. 

Suppono  ex  diclis  quxst.  17.  et  in  ejus 
comm"nt.  dari  species,  et  sensibiles,  et  in- 
telligibiles  ac  etiam  habitus  ex  Divo  Tho- 
mdi  1.2.  q.  i9.  art.  l.  et  4.  et  Scoto  1.  d. 
17.  q.  et  2.  et  3.  SupponoeLiam  species  ma- 
nere  pro  aliquo  tempore  post  actum  tran- 
sactum,  ex  diclis  in  q.  14.  et  ejus  commen- 
lario,  de  quo  fuse  Doct.  1.  c/.  3.  q.  G.  a  n. 
26. 

Dico  primo,  manent  species  et  habitus 
inlelleclus  et  voluntatis  hic    acquisiti  in 


anima  separata,  est  communis,  Scoti  4.  d. 
45.  q.  l.  %  Hic  est,  n.  3.  Divi  Thomse  1. 
parl.  quscfit.  89.  art.  5.  Probatur  primo, 
qaia  hujusmodi  qualitates  sunt  spirituales 
a  corpore  independentes;  ergo  manentibus 
suis  subjectis  non  est  quod  pereant.  Ad- 
verte  tamen,  non  manere  habitus  imper- 
fectos  in  Beatis,  neque  supernaturales  in 
damnatis ,  sunt  tamen  quaedam  Theologica 
dubia  circa  hoc,  quorum  examinatio  non 
est  hujus  loci.  Secundo,  animae  separatse 
recordantur  prseteritorum,  ex  Luc,  16.  de 
quo  postea  et  tactum  est  supra  in  com- 
ment.  al  q.  14.  Tertio,  species  non  depen- 
dent  in  consermri  a  phantasmatibus,  sicut 
nec  ista  a  speciebus  exlernis,  neque  habet 
conlrarium  ;  ergo. 

Objicitur  primo,  quia  species  et  habitus 
inLellectus  non  habent  actus  sine  phanlas- 
matibus,  sed  his  caret  anima  separata  ; 
ergo.  Respondetur,  antecedens  verum  esse 
tantum  in  statu  unionis  cum  corpore  mor- 
tali. 

Objicitur  secundo,  1.  Cor.  13.  dicitur 
scientiam  destruendam  post  mortem.  Res- 
pondetur  cum  Divo  Thoma  ibi  lect.  3,  et\. 
p.  quaest.  89.  art.  5,  inLelligi  quoad  minis- 
terium  sensuum,  vel  loquitur  de  scientia 
sumpta  pro  cognitione  obscura. 

Objicitur  tertio,  sequi  impios  doctos,  fu- 
turos  majoris  scientise  post  mortem  quam 
pios  ignorantes.  Respondetur,  a  Deo  in- 
fundi  majorem  scientiam  ei  qui  sanctioris 
fuit  vitse.  Divus  Thomas  d.  art.  5.  ad2.  vi- 
detur  concedere  sequelam. 

Dico  secundo,  nulli  habituscorporei  ma- 
nent  in  anima  separata.  Ralio,  quia  acci- 
dentia  pereunt  cum  subjecto,  nec  migrant 
de  uno  in  aliud. 

Segtio  III 

Utrum  anima  separala  acquirit  novas 
species 

Respondetur  affirmative.  Scotus4.  d.  45. 
q.  2.  §  Contra  istum,  num.  5.  et  idemtenet 
de  Angelo,  de  quo  est  eadem  ratio  2.  d.  3. 
7.  II.  Conimbric.  tract.  de  Anima  separ.  d. 
2.  arl.  5.  Gahr.  lect.   32.   in  can.    sed  Co- 


7ient  in  a- 
nima  se- 
parala. 


2. 

Scientia 

quomodo 

detiruelur 

in  patria  i 


Doctiores 
in  futura 
vita  erunt 
qui  hic  fu- 
crunt san~ 
ctiores. 


768 


DE  ANIMA  SEPARATA 


Spiritua- 
lia  tmijri- 
munt  siH- 
cies  intel- 
lectuisicut 

sejisibilia 
sensui  ? 


Angeli  ad 

nimiam 
distantiam 
non    iiilel- 
ligunt  ob- 
jecta, 


Animanon 
U7iitur  ad 
acquireH' 
dwncogni- 
lionem. 


Quimodo 
corpus  co- 


nimbric.  et  Siiarez  lih.  6.  de  statu  Animfc, 
c.  6.  problematici  sunl.  Probalur  primo, 
quia  anima  separala  cognosceL  res  spiri- 
tuales  inluitive,  sed  hujusmodi  res  impri- 
ment  species  intellectui,  sicut  sensibilia 
sensui,  ut  habet  DoqXov  quodlfbet.  15.  artic. 
1.  §  Si  veroteneretur.  Secundo,  alioquin 
cum  communi  concursu  anima  nullam  pos- 
set  habere  aclionem  ;  per  quod  in  imper- 
feclissimo  omnium  creaturarum  statu  collo- 
caretur,  quia  omnis  alia  crealura  cum 
communi  influxu  potest  operari,  nisi  per 
voluntatem  vel  intellectum,  et  sibi  relicta 
neutrius  actum  habere  valet,  secundum 
oppositam  sententiam.  Tertio,  perfectionis 
est  in  anima  unita,  quod  acquirat  species, 
quibus  cognoscat,  et  ad  hunc  finem  hibet 
intellectum  agentem;  ergohoceinonestde- 
negandum  in  statu  perfectiori  separationis, 
quia  Corpus  quod  corrumpitur,  aggravat 
animani,  Sap.  9.  Quarto,  nimiam  distan- 
tiam  objecti  impedire  cognitionemspiritus 
creati  ex  eo  constat,  quod  Angeli  in  terram 
descendisso  ad  qufedam  exploranda  legun- 
tur.  Et  docet  August.  lib.  de  cura  promor- 
tuis,  cap.  13.  el  Greg.  12.  Mor.  13.  quos  se- 
quilur  D.  Thom.  1.  p.  q.  89.  art.  8.  ergo 
necesse  est  species  ab  eis  acquiri,  quia  si 
nihil  facerent,  non  est  cur  eorum  proBsen- 
tia  requiratur.  D.  Thom.  I.  p.  q.  89.  art. 
l.adS.  negat  animam  separatam  ullas  spe- 
cies  acquirere  vel  conservare,  sed  inletli- 
gere  per  species  ab  influentia  divini  lumi- 
nis  participatas.  Idem  tenet  de  Angelis  q. 
55.  art.  2.  Pro  qua  sententia  : 

Objicitur  primo,si  anima  separata  posset 
acquirere  species,  frustra  uniretur  mate- 
riae  ;  et  tamen  hac  ratione  materia  dicitur 
esse  propter  formam,  2.  Phys.  text.  23. 
llespondetur  cum  Scot.  cit.  ad  1.  esto  ad 
hunc  finem  unirelur,  non  frustra  uniri,  li- 
cet  alia  via  idem  finis  acquiri  possit,  quia 
possunt  esse  diversa  media  ad  eumdem  fi- 
nem.  Secundo  anima  primario  unitur  ad 
constituendum  totum,  et  non  proecise  gra- 
lia  specierum  colligendarum. 

Objicitur  secundo,  anima  separata  non 
accipit  species  a  corporeis,  quia  contra  ejus 


dignilatem  est,  ab  his  dependere  in  sua 
cognitione,  verbi  gratia,  quod  non  possit 
videre  colores  sub  terra,  nisi  emittanl  spe- 
cies,neque  a  spiritibus,  quia  hi  nihil  extra 
faciunt,  nisi  motum  localem.  Proelerea  non 
possent  mittere  nisi  corporeas  species,quia 
spalium  tale  est.  Respondetur,  animam 
(  idem  est  de  Angelo  )  cum  re  corporea  co- 
efficere  speciem,  eliamsi  res  illa  non  emit- 
tat  species  ad  ipsam,  modo  sit  intra  debi- 
lam  distantiam,  neque  requiritur,  quod 
una  concausa  insit  alteri ;  de  spiritu,  si  ut 
causa  totalis  efficit  speciem,  (  quod  videtur 
tenere  Scotus  quodlib.  15.  cit.  )  efficit  eam 
in  intellectu  animse,  niliil  causans  in  me- 
dio.cum  non  sit  capax  hujus  formse,  neque 
alterius  instar  dispositionis  ad  eam  requi- 
sitse,  de  quo  Doct.  2.  d.  9  q.^.  et  \.  d.  37. 
Si  vero  ut  causa  partialis  concurrit  cum 
intellectu  ad  efficiendum  speciem,  et  tunc 
etiam  nihil  fit  in  modio.  Quod  additur  spi- 
ritum  nihil  ad  extra  facere,  nisi  motum  lo- 
calem,  verum  est,  loquendo  de  actione  in 
corpus,  vel  causalionc  totali,  non  aliter. 
Adde,  verius  esse,  causare  impulsum  in 
corpus,  de  quo  sect.  icltima,conir<i  primam 
partem  hujus  solutionis. 

Objicitur  lertio,  agens  e=!t  prc-B.Uanlius 
patiente,ex  August.  12.  de  Gen.  ad  lib.  28. 
ergo  corpus  non  agit  quidquam  in  spiri- 
lum.  Respondetur  cum  Doct.  2.  d.  3.  q.  11. 
ad  2.  verum  esse  actione  totali,  sed  partiali 
bene  potest  agere,  manente  prsestantia  spi- 
ritus  super  corpus,  vide  plura  in  Doctore 
utroque  loco  citato. 

Petes  an  per  species  tales  cognoscat  ani- 
ma  separata  Angelos,  et  alias  animas  ? 
Respondetur  cognoscere  eos  intuitive  et 
abstractive  in  particulari,  distincte  et  de- 
terminate,  et  quoad  abstractivam,  hoc  fit 
per  illas  species  acquisita;,  nisi  forte  Deus 
in  separalione  aliquas  infuderit.  quo  casu 
ad  earum  objecta  cognoscenda  non  estopus, 
alias  acquirere.  Est  contra  D.  Thom.  d.  q. 
89.  art.  2.  et  3.  ubi  tantum  tribuit  animoe 
separatoe  cognitionem  confusam,  et  veluti 
in  genere  respectu  Angelorum,  et  conse- 
quenter  idem  diceret  quoad  alias  animas. 


currit    ad 
speciem 
spiritua- 

lem? 


Species  in- 
telligibilis 
71071    fit    7?» 

medio. 


Anima  se- 
pavatadis- 

iniite  CO' 
gnoscitAn- 
gelos  et  a- 

lias  ani- 
77ias. 


DISPUT.  IV.  SECT.  IV.   ET  V. 


769 


Sed  cum  contineantur  intra  objectum  pro- 
portionatum  intellectus  animae  si  debite 
approximentur,  manifestum  est  quod  dis- 
tincte  et  in  particulari  ab  ea  cognosci  pos- 
sunt. 
^-  Petes  secundo,  an  anima  separata  polest 

ab  omni  cognitione  sui  cessare  ?  D.  Tliom. 
q.  8.  de  verit.  arl.  6.  adl.  Capr.  2.  d.  3.  q. 
ad  2.  conlra  5.  concl.  et  alii  Thomistae  lioc 
de  Angelo  negant,  de  quo  est  eadem  ratio, 
ac  de  anima  separata.  Primo,  quia  aperlis 
oculis  non  possumus  non  videre  lucida 
approximata.  Secundo,non  potest  quis  ces- 
sare  a  consideratione  doloris  vehementis ; 
ergo  neque  a  consideratione  delectationis 
intensa,  qualem  habet  Angelus  de  sua  es- 
sentia,  etiamsi  divinam  essentiam  non  vi- 
deret.  Verius  tamen  videtur  oppositum, 
quod  tenet  Molin.  \.p.  q.  56.  art.  1.  adt. 
Conimbr.  tr.  de  Anima.  separ.  d.  q.  art.  1. 
An  Ange-  quia  Angelus  est  finitus,liber,et  intellectus 

lus  possit 

se  7ion  vi-  ejus  est  ad  cerlum  numerum  objectorum 
^'^ ' '  determinatus;nihil  ergo  obstat,quominus  se 
applicet  ad  alia  objecla,  ita  ut  se  non  vide- 
at.  Ad  primum,diversio  intellectus  est  ins- 
lar  aversionis  oculorum.  Ad  secundum 
possunt  alia  aeque,  et  quandoque  pulchrio- 
ra  occurrere,delectationem  causantia,  et  a 
propria  consideratione  divertentia. 

Sectio  IV 

Utrum  anima  separata  recordatur  eorum, 
quas  conjuncla  novit  vel  fecit 

De  hoc  fuse  tradit  Scotus  4.  d.  45.  q.  3. 
Ex  quo  describi  potest  recordatio,sic:quod 
sit  Cogitatio  actus  prxteriti  in  quanlum 
prseteriti.  Quatenus  est  circa  prseteritum, 
rcquiritur  primo,  quod  sit  post  lempus  ; 
secundo,  quod  cognoscatur  distantia  tem- 
poris,  quo  habitus  est  actus,  ab  eo  quo  lia- 
betur  ejus  recordatio.  Tertio,  quod  objec- 
tum  sit  prsesens  in  specie.  Idem,  quoad 
actum  recordalionis,  habet  duplex  objec- 
tum.  Remotum,  circa  quod  alias  aclus  ha- 
iwM/n,  et  bitus  est ;  et  proximum,ipsum  actum  pne- 
teritum,  et  proprium,  quia  de  alio  non 
est  recordatio  Requiritur    eliam    species 

TOB.    III 


'bjectum 

'ecorda- 

mis  du- 

ex :  pro- 


ipsius  actus  praeteriti  manens,  sine  qua 
non  difterret  recordatio  ab  abstractiva  rei 
notitia,de  his  fuse  Doctor  citatus. 

Dico  primo,  datur  memoria  intellectiva, 
est  Arist.  lib  de  Mem.  et  Reminiscentia,  nhi 
dicit,  quod  quorumdam  intelligibiliumre- 
cordamur.  Unde  alia  loca  ejus  apud  Scot. 
art.  2.  Probatur  experientia,  quia  recorda- 
mur  volitionum  et  intellectionum  prseleri- 
tarum,  quas  non  novitsensus,  de  quo  dixi 
disp.  3.  sect.  2. 

Dico  secundo,  anima  separata  potest  re-        2. 
cordari  prseteritorum,    habetur  ex  illo  Lu-  ^ar^a  re- 

cae  16.  Fili  recordare,  nuia  recepisti  bona   cordaiur 
,  ,        ,    ,  prcelerito- 

mvilatua,  etc.  Idem  habet  August.  in  id,  rum. 

Fiant  filii  ejus  orphani,  Psalm.  108.  et  do- 

cet  Gregor.  4.   Mor.  circa  fmem  in  id  Job 

32.  et  fundat  se  super  illud  Psalm.  88.  Mi- 

sericordias  Domini  in  asternum  cantabo. 

Quomodo  (  inquit )  in  seternum  misericor- 

diam   canit,  qui  miserice  non  meminerit? 

Probatur  ratione,  primo  ex  Doctore,  quia 

alioquin,  non  haberent  animoe  materiara 

agendi  gratias  Deo  pro  peccalis  eis  remis- 

sis,  et  ridiculum  est  dicere,  quod  Lucifer 

non  recordatur  se  oftendisse  Deum.  Secun- 

do,  manent  species  in  anima  separata,  ex 

sect.  2.  ergo  recordatur  per  eas.  Vide  dicta 

dispul.  3.  sect.  2. 

Sectio  V 
Utrum  anima  separata  cognoscere  potest 
secreta  cordis  seu  actus  liberos  inteimos 
aliorum 

De  hoc  fuse  agitur  in  materia  de  Ange-  ^ 
lis.  D.  Thomas  cum  suis  negat  1  p.  q.  57. 
arlic.  4.  Ratio  eorum  est,  quia  voluntas 
rationalis  soli  Deo  subest,  et  ideo  quaj  ex 
ea  dependent,  soli  Deo  sunt  nota.  Opposi- 
tum  tenet  Scot.  2.  d.  9.  ^.2.  ad  1.  et  4.  d. 
10.  q.  8.  ad  3.et  d.  45.  q.  4.  ad  2.  quibus 
locis  tenet  Angelum  ( idem  est  de  anima 
separata  )  pos.se  videre  cogitationes  cordis, 
si  permitteretur.  Sequitur  Occham2.gMa?s^ 
20.  et  quodl.  14.  quaest.  13.  Gabr.  2.  d.  9. 
q.  2.  aiH.  2.  et  lect.  31.  in  Can.  Bassol.  2. 
d.  9.  q.  2.  Major.  q.  a.  Leuchet.  q.  1.  Hol- 
cot.  2.  q.  4.  ad  2.  Favet  Ilerveus  3.  d.  8.  q. 

49. 


DE  ANIMA  SEPARATA 


CausiL'  ce- 
que  perf(~ 

ctce  pos- 
sunt  in  ef- 

feclus  ce- 
(jue   perfe- 
ctos. 


Quidquid 

actum  7ie- 

cessarium 

reprcesen- 

i.at,  vide- 

tur  reprce- 

senlare 

actum  li' 

beruin,sal- 

tem  secun- 

dum   enti- 

laiem. 


3.  Durand.  2.  d.  3.  q.  7.  n.  18.  et  q.  S.num. 
6.  dicenles  solum  abscondi  posse  aclus  in- 
lentionem.  Probatur  primo,  ex  Scolo.quia 
non  est  magis  improporlionalus  aclus  vo- 
luntatis  inlelleclui  separalo  quara  ipsa 
voluntas,  quam  tamen  videre  potest. 

Si  dicas,  quod  occultalur  actus.  Gontra, 
hoc  erit  alia  volilione  ;  ergo  illa  videri  po- 
test,  nisi  alia  volilione  occultetur,  et  sic  in 
infinitum.Kespondet  Cajet.  voluntalem  esse 
ordinis  naturalis,  actum  non.  Contra,  non 
magis  dependet  actus  a  dominio  volunta- 
tis,  quam  haec  a  dominio  Dei,  ergo  si  ista 
dependentia  excludit  ab  ordine  naturali 
actum,idem  erit  de  voluntate.  Confirmalur, 
liberlas  non  est  aliquid  essentiale  vol  in- 
trinsecum  actui,  sed  tantum  respectus  ad 
dominium  causae,  ex  dictis  sect.  15.  disp. 
prxced.  ergo  si  videl  anima  actum  necessa- 
rio  idem  erit  de  libero.  Palet  consequentia, 
quia  contingit  eumdem  actum  de  necessario 
fieri  liberum,  ut  ibi  dixi. 

Secundo,  intellectus  videt  actus  liberos 
proprios  ;  ergo  alias  intellectus,  saltem 
perfectior,  videre  potest  eosdem ,  quia 
cau5a3  aeque  perfeclfB  possunt  in  effectus 
seque  perfectos  ejusdem  rationis  ,  verbi 
gratia,  si  hic  ignis  comburit  hoc  lignum, 
omnis  ignis  oeque  perfectus  vel  perfeclior 
idem  praestare  potesl  ;  el  si  hoc  coloratum 
videri  potest  ab  hoc  oculo,  potest  et  ab  om- 
ni  alio  aeque  perfecto  vel  perfectiori, 

Responderi  potest  ex  Cajet.  d.  art.  4. 
quod  argumentum  supponit  falsum,nempe 
Angelum  vel  animam  accipere  cognilionem 
a  rebus,  cum  tantum  cognoscat  per  species 
innatas.  Contra  primo,  quia  optime  pro- 
bat  Scot.  2.  d.  3.  5.  11.  Angelum  posse  ac- 
cipere  species  a  rebus,  alioquin  essel  im- 
perfectissimus  inter  substantias.  Secundo, 
quacumque  specie  acquisila  vel  innata,  co- 
gnoscit  actum  necessarium,  vel  licentiante 
eliciente  liberum  secundum  se,  per  eam- 
dem  posse  videre  actum  liberum  secun- 
dum  se,  probat  argumentum.  Praeterea  ha- 
betquis  speciem,  qua  actum  suum  liberum 
cognoscit,  vel  eum  sine  specie  intuetur ; 
ergo  Label  eliam,  vel  polest  habere  spe- 


ciemacquisitam  vel  innatam  ad  similem 
actum  in  alio  cognoscendura,  vel  eum  sine 
specie  inluebitur,aIioquin  non  poterit  eum 
videre,  eliamsi  voluerit  operans. 

Tertio,  sequerelur  quod  intellectus  sepa- 
ratus  non  posset  videre  actus  appetitus  vel 
phantasise,  quia  participant  rationem. 
et  libertatem,  ut  ait  D.  Thom.  citatus  ad  3, 
consequens  est  absurdum  ;  ergo.  Sequela 
patet,  quia  actus  illi  dependenl  a  dominio 
voluntatis  quo  iraperantur  ,  et  praeterea 
sunt  minus  proportionati  voluntati,  quia 
corporei,  quam  actus  spirituales  intellec- 
tus. 

Dices,  non  dependere  immediale  a  domi- 
nio  voluntalis.  Contra  primo,  quia  idem 
est  de  actibus  intellectus  ;  ergo  omnes  co- 
gitaliones  intellectus  videri  possunt  ab  in- 
telleclu  separato,  quod  negas,  Secundo,  ef- 
fectus  omnes  dependent  immediate  quoad 
esse  et  nori  esse  a  dominio  voluntatis  Dei.et 
propter  hoc  non  effugiunt  cognitionem  in- 
tellectus  separati  ;  ergo  neque  effugient 
actus  propter  daminiura  immediatura  vo- 
luntatis  creatae.  Confirmatur,  si  Deus  re 
produceret  actura  meura  internura,  posset 
ab  inlellectu  separato  videri  ;  ergo,  el  an- 
tea  potuit.  Palet  consequentia,  quia,  actus 
est  idem  numero  et  potentia  -cognitiva  ea- 
dem,  oranino  immutalaet  naturalis  ;  ergo 
sequetur  idem  effectus.  Patet  consequentia, 
quia,  ut  ait  Aristot.  2.  de  Gen.  an.  com  56. 
liem  manens  idem,  semper  nalum  est  face- 
re  idem. 

Objicies  ex  D.  Thoma  citato  Jerem.  17. 
Ego  Dominus,  scrutans  et  probans  renes. 
Respondetur  hinc,  el  ex  multis  aliis  locis 
Scripturae  et  Patrura,  constat  intellectura 
separatum  non  habere  potentiam  proxi- 
mam  ad  cogitationes  cordis  inlelligendas 
non  tamen  probatur  quin  ex  parte  sua  ha- 
beat  quod  requiritur,  si  reliqua  extrinse- 
ca  ponerentur.  Quare  autem  non  ponan- 
tur,  Deus  scit ;  nobis  certo  constat  raulta 
posse  spirilus  raalos  circa  nos,  quae  facere 
non  pcrmittuntur,  ut  ait  Magisler  2.  d.  7. 
c.  ult  et  Scot.  4.  d.  10.  q.  8.  ad  3.  Deo,  vel 
superioribus  Angelis  impedientibus.  Qua 


An  cogno- 
scat  anima 
separata 
actiis  ap- 
petifus,  et 
phantasice. 


Si  Deus\ 
rgprodu- 
ceret  ac- 

lum  meum 
liberum, 
posset  vi- 

deri  ab  a- 

nima  sepa-\ 

rata. 


4, 

^fulta  po* 
suntdietno 
nes,  qtUt 
facere  «tff 
permittun 
tur. 


jDISPUT.  IV.  SEGT.  VI. 


771 


ratione  magi,  qui  opera  daRmonum  fece- 
runt  ranas,  cyniphes  facere  non  potuerunt. 
Unde  August.  3.  sup.  Gen.  9.  Quid  autem 
per  naturam  possint,  et  non  possint  per 
prohibitionem,  et  quil  per  ipsius  naturae 
suse conditionem,  non  sinantur  homini  ex- 
plorare  difficil\  imo  impossibile  est.  Per 
hoc  expediuntur  multa  argumenta  contra 
hanc  sententiam,  quia  fatemur  intellectum 
separatum  non  habere  potentiam  proxi- 
mara  ad  cogitationes  cordis  cognoscendas, 
per  quod  satisfit  omnibus  auctoritatibus, 
id  reservantibus  Deo,  Addimus  tamen,  si 
haberet  paratum  Dei  concursum,  quod 
posset  eas  cognoscere,  quod  est  habere  po- 
tentiam  remotam,  non  proximam,  ut  bene 
explicat  Doct.  4.  d.  49.  g.  6.  %  Dico  ergo, 
num.  10.  Sed  quia  ex  professo  de  hoc  agi- 
turtractando  de  Angelis,non  immoror. 

Sectio  VI 

De  loco  et  motione  locali  animse  separatse. 

1-  Certum  est  animam  non  esse   in    loco 

quantitative,  vel  descriptive  ;  quia  quanti- 
tate  et  partibus  caret,  sed  quneritur  de 
ejus  praesentia  reali,  an  sit  hic  ;  vel  ibi.  Ad 
quod : 

Dico  prirao,  aniraa  est  in  aliquo  determi- 
nato  ubi,  seu  praesentia.  In  hoc  omnes  con- 
veniunt,  quia  non  est  ubique,  neque  nuUi- 
bi,  et  fides  est,  quod  animae  beatoe  sunt  in 
coelo,  et  damnataj  in  inferno. 

Dico  secundo,anima  non  est  in  loco  per 
operationem,  est  Scoli  2.  d.  2.  q.  6.  et  con- 
tra  D.  Thom.  1.  jt).  q.  52.  art.  I.  et  ejus 
\nimam  discipulos  ibi,  lenenles  Angelos,  (  idem  est 
locoper  deanmia,  )  esse  m  loco  per  operationem 
'*''*"°"  seu  applicationem  virtutis,  ut  loquitur  D. 
Thomas.  Probatur  primo,  ex  articulo  Pa- 
risiensis  quo  oppositum  damnatur.  Secun- 
do,  ad  hominem,  quia  D.  Thomas  I.  part. 
q.  8.  art.  I.  probat  Deura  ex  operalione 
esse  ubique  secundum  substanllara  ;  ergo 
petil  principiura,  vel  adraittit  pra?sentiam 
distinctara  ab  operalione.  Tertio,  si  opera- 
tio  est  spiritualis,  nonest  raajor   lalio  de 


'm. 


ejus  locatione  quam  de  ipsius  animse,  si 
transiens,  et  corporea,  erit  in  loco  com- 
raensurative. 

Quarto,  sit  anima  vel  Angelus  in  manu  2, 
mea  per  operationem,  ut  tu  dicis,  et  dene- 
get  Deus  el  concursum  ad  omnem  opera- 
tionem  (quod  non  repugnat)  raanebit  ibi- 
dera ,  quia  sine  actione  non  potest  inde 
discedere ,  ergo  sine  operatione  est  pree.sens 
nianui.  Hoc  manuali  arguraento  vexavi  se- 
rael  quemdam  Thomistam  in  disputalione 
publica,  qui  sustinebat,  (sed  a  se  solo  in- 
tellectus,j  eo  casu  Angelum  illum  nullibi 
esse.  Contra,  replicabam  ab  altero  Angelo 
intuilive  videri  in  superficie  concava  ma- 
nus,  sicut  ante  denegatum  concursum  vide- 
balur ,  et  responsum  est  per  clamores  satis 
quidem  audibiles,  sed  auditorio  inintelli- 
gibiles.  Quintosequeretur  quod  possetnul- 
libi  esse  ,  quia  cessare  posset,  saltem  Deo 
denegante  concursum,  abomni  operatione. 
Vide  plura  apud  Scotum  citatum,  qui  pro 
hoc  adducilDamasc.  Nazianzenum,  Augus- 
tinum,  de  quo  fusius  in  materia  de  An- 
gelis. 

Dico  lertio,  anima  est  in  loco  fundamen-        3. 
taliter  per  suam  subslantiam,  et  formaliter  ^jX!a«'^ 
per  praesentiam,  quoe  est  respectus  ad  id,  '^"■^«^^  '^» 
cui  prsesens  est.  Doclor  cilatus.  Prima  pars 
patet  ex  conclus.  2.  quia  si  operatio  vel 
accidens  non  est  fundamentura  illius  prae- 
sentiae,  ipsa  substantiaerit.  Secunda   pars 
probatur,  quia  anima  non  habet  aliud  esse 
in  loco   quam  esse  praesens  alicui  spatio  ; 
hoc  autem  convenit  ei  formaliterperipsam 
praesentiam,  verbi  gratia,  anima  pueri  in 
Lymbo,  etiamsi  cessarent  circa  eam  omnes 
passiones,  praesens  esset  illi  spatio,  et  nihil 
tunc  haberet  nisi  substantiara  et  respectura 
praesentiae,  de  quo  late  Doct.  d.  q.  6. 

Dico  quarto,  habet  locura  determinatura 
secundum  magniludinem,quia  non  est  im- 
mensa  ,  et  forte  etiam  secundum  parvita- 
tem.  Ita  Scot.  2.  d.  2.  q.  6.  ubi  dubius  est 
an  Angelus  potest  esse  in  puncto  vel  in 
loco  minori  quocumque  designato  ;  videtur 
verius  quod  non,  propter  arguraentum  ^^^^ 
Mathematicum,  quod  ibi  habet,  quia  quod  '«•^'  <?"e  m 


772 


DE  ANIMA  SEPARATA 


ttno  oequa-  potest  esse  in  uno  aequalium,  poteslesse  et 
uS"lsFe%>  in  reliquo,  si  non  obstat  figura.  Et  sic  si 
reiiguo,  si  3^1  ma  potest  esse  in  loco  miriori  quocum- 

non  obstat  *  . 

figura.  que  assignabili,  sequitur  quod  poterit  a 
coelo  usquein  terramprotendi,quia  corpus 
quocumque  in  quo  esset,  posset  in  infini- 
lum  protendi ;  consequens  est  absurdum, 
quia  Damasc.  lib.  2.  cap.  3.  anle  medium, 
ait  non  esse  in  coelo  cum  versalur  in  terra, 
et  idem  habet  Greg.  1.  Mor.  cap.  2.  et 
Hom.Si  i)i  Eoangelia,  eiDidYmns  lih.  \. 
de  Spirilu  sancto,  poslprincip.  Respondet 
Cajet.  l.  p.  g.  52.  art.  1.  et  Vasq.  ibi  d. 
192.  cap.  3.  id  tanlum  esse  verum  de  cor- 
poribus,  quia  habent  partes. 
4.  Contra,  etsi  spiritus  non  habeat   partes, 

tamen  extenditur  etoccupat  totumspatium 
corporis,  quod  informat,  vel  cui  assistit. 
Neque  ratione  figurae,  quia  nuUam  habet  , 
repugnat  ei  sic  vel  sic  extendi,  quia  nul- 
lum  petit  situm  ;  ergo  quantum  dimittit 
secundum  latitudinem  et  profunditatem 
sui  loci,  potest  assumere  secundum  longi- 
tudinem.  Possunt  autem  illoe  duoe  dimen- 
siones  in  infinilum  dividi ;  ergo  et  longi- 
tudo  in  infinitum  protendi.  Unde  Major  2. 
d.  2.  q.  9.  concedit  Angelum  posse  esse  in 
linea  a  coelo  usque  ad  terram  protensa ; 
quod  et  ego  verum  pulo,  si  teneatur  posse 
esse  in  puncto  vel  in  locominoriquocum- 
que  assignabili.  Neque  id  videtur  conlra 
Patres  citatos,  qui  tantum  volunt,non  posse 
essein  coelo  et  in  lerra,   replendo  utrum- 

que. 

Animanon     Dico  quinto,  non  est  in  loco  naturaliler, 

"namraif-  Scot.  supra,  quia  alioquin   esset  alicubi 

'^'''  violenter,  et  locus  esset  conservativus  vel 

corruptivus  ejus.  Confirmatur,quia  hac  ra- 

tione  Avicen.  9.  Mel.  c.  2.   docet  motum 

coeli  non  esse  naturalem,  quia  terminaretur 

ad  quietem  naturalem,  et  motus  ab  illa 

Poientia   quieto  foret  violentus.   Ex  quo  sequitur 

animoi  ad  g^Qjj  poienlia  passiva  animse  ad  essendum 

essendwn    ^  ^  ^  £.1 

in  loco  est  in  loco,  est  neutra,  sicut  superficiei  ad   al- 

neuira,    el  ,      ,.  .  ■         .-,  ,  i 

quo  semu?  bodmem,  quia  nonmagis  petit  hunc  locum, 
quam  ejus  opposilum  ;  quod  intellige 
juxta  dicta  sect.  1.  concl.  4.  object.  2.  sci- 
licet  esse  neutrum,  ut  opponitur  appetitui 


naturali  et  violento  stricte  sumptis,  quia 
latius  sumendo  appetitum  naturalem,  est 
ad  omnem  perfectionempassivi;  et  sic  ma- 
teria  primi  naluraliter  appetit  formam,  et 
homo  beatitudinem,  et  superficies  albedi- 
nem,  per  quodconciliata  manent  loca  Scoli 
ibi  adducta. 
Dico  sexto,  anima  separata   movetur  lo-    ^   ^. 

Quomodt 

caliter,  cum  oju^prsesentiaadspatiummu-  anima  $t 
tatur,  ut  cum  anima  Cliristi  descendit  ad  ?^emWoj' 
inferos,et  cum  caeterse  in  coelum,  purgato-  '*'*'' ^ 
rium,  velinfernum  migrant.  Sed  dubium 
est  an  anima  se  mutare  polest ;  et  quidam 
negant.  Ita  praeler  Dur.  3.  d.  22.  q.   3.   el 
Mirand.  q.  1.  Apologetici,  qui  dehacre  ma- 
le  sentiunl,quia  videntur  asserere  eam  om- 
nino  immobilem.  Quos  citat  Suir.  2.  tom. 

3.  p.  cf.  45.  sect.  2.  Tenent  quidam  Thomi- 
stse,  ut  referunt  Conimb.  tr.  de  An.  sepa- 
rata,  d.  6.  a.  2. 

Dico  septimo,  anima  separata  polest  se  Anima\ 
loco  movere,  Scot.  4.  d.  10.  q.  7.  §  Res-  co  mot 
pondeo,  et  d.  49.  q.  14.  Probatur  ex  des- 
censu  animE  Chrisli,  et  quia  hoc  convenit 
omnibus  animalibus  ;  ergo  et  animoe.  Se- 
cundo,  in  corpore  i\e  movet ;  ergoet  extra. 
Tertio,  alise  actiones  perfectiores  conve- 
niunt  ei,  ut  intelligere  et  velle  ;  ergo. 
Quarto,  ex  rationibus  conclusionis  se- 
quentis. 

Major  difficultas  est  an  anima  separata 
possit  secum  movere  aliquid  aliud.  El 
negat  D.  Thom.  l.  p.  q.  114.  a.  4.  ubi  Ca- 
jet.  et  q.  16.  demalo,art.  10.  Suar.  6.  de 
An.  cup.  2.  et  in  Met.  d.  35.  sect.    46.    Soto 

4.  d.  45.  q.  1.  arl.  3. 
Dico  octavo,  potest  anima  movere  secum 

alias  res  instar  Angeli.   Ita  Scot.  citatus, 
Abulens.  m9.  J/a^A.  g,  124.g^gid.  quodl.        6. 
4.  q.  17.  Bassol.  4.  d.  49.  q.  2.  art.    1.    Ma-  fesi.  secu 
jor  q.  8.  Aureol.  apud  Capreolum'4.  d.  ult.  J^^"*^J,. 
q.  2.  Conimbr.  supra,  qui  cum  his  cilant 
Galenum,  lib.    de   Tremore  et  Rigore,   et 
Clem.   Alex.  6.   Strom.   Probatur  primo, 
omnequod  se  movet,  sive    animalum  sit, 
sive  non,  potest  aliquid  secum  movere,  ut 
palet  experientia  et  induclione  ;  ergo  hoc 
non  esl  denegandum  animse.  Secundo,  hoc 


i 


DISPUT.  IV.  SECT.  VI. 


773 


Inima  se- 
arata  po- 
est  move- 
e  corpus, 
\n  Chris- 
\is  aliqu- 
7ido  movit 
orpus  su- 
um  inor- 
a)'ice,an- 
',€  resur- 
eclionem? 
Inimce  de- 
unctorum 
assumunl 
uandoque 
orpora. 


7.  . 
n  anima 

amuelis 
ire  appa- 
uit    ^au- 

f 


non  est  denegandura  animse  ratione  per- 
feclionis  ejus,  cuni  conveniat  Angelo;  ne- 
quo  imperfectionis,  cum  compelat  corpori, 
et  perfectioresactus  ei  conveniant.  Tertio, 
quia  corpora  gloriosa  movebuntur,  juxta 
illud  :  Volabiint,  el  non  deficient,  el  non 
nisi  ab  anima,  de  quo  4.  d.  49.  q.  14.  Quar- 
to,  non  potest  assignari  ratio  cur  lioc  con- 
veniat  Angelo,  et  non  animoe.  Quinlo, 
Christus  Luc.  4.  videtur  usus  hac  potestate, 
movendo  corpus  inorganice,  quando  vole- 
bant  eum  praecipitaie.  Scxlo,  quia  animJB 
defunctorum  apparent  cum  corporibus  as- 
sumptis,  Deo  id  aliquo  bono  fine  permit- 
tente,  ut  cum  Chrysost.  latius  tradit  Abu- 
lens.  citatus ;  et  tenent  Auguslinus,  Gre- 
gorius,  Eusebius,  Theodorus,  quos  citat 
Bellarminus  lib.2  de  Purgat.  c.  8.  de  quo 
videri  potest  etiam  Abulens.  in  25.  Matth. 
q.  752.  D.  Thom.  \.p.q.  89.  art.  8.  talem 
regressum  animarum  miraculo  adscribit, 
quod  verum  est,  quia  etsi  suis  viribus  re- 
Iicta3  redire  possint,  slatutum  est,  ne  re- 
deant,  nisi  specialiter  permittantur ;  et  ra- 
tione  illius  slatuti  communis,  quidam  Pa- 
Ires  omnino  eis  negant  regressum,  de  quo 
4.  Reg.  22.  et  Job  23.  et  alibi. 

Et  hinc  orta  est  controversia  de  anima 
Samuelis,  an  vere  apparuit  Sauli,  necne, 
1.  Rpg.  28.  de  quo  Aug.  lib.  2.  ad  Simplic. 
q.  2.  et  q.  27.  in  vetus  novumque  Tesla- 
mentum,  etlib.  2.  de  mirac.  S.  Scripturse, 
cap.  II.  Justin.  q.  52.  adGentes  Abul.  Ly- 
ran.  et  alii  interpretes  indictum  locum;  et 
verior  videlur  pars  affirmans,  maxime  ex 
cap.  iQ.Ecclesiastici,  ubi  inter  laudes  Sa- 
muelis  ponitur,  prophetasse  post  mortem, 
ut  notavit.  D.  Thom.  supra.  neque  enim 
laus  esset  si  daemon  aliquis  prsedixisset, 
quse  ipsi  tribuuntur.  Sed  contra  has  duas 
conclusiones  : 

Objiciturprimo,  Luc.  16.  mendicus  La- 
zarus  portatur  in  sinum  Abrahse ,  et  idem 
refert  Greg.  1.  dial.  9.  de  Anima  Marcelli; 
ergo  ipsa3  animse  non  se  movent,  alioquin 
non  moverentur.  Respondetur,  ipssesemo- 
vent,  sive  in  coelum,  purgatorium,  vel  in- 
fernum  eanl;    tamen  deportari  dicuntur, 


quia  si  in  coelum  eunt,  honorantur  comi- 
tatu  Angelorum,  ul  passim  in  vitis  Sanc- 
torumlegitur;  si  in  infernum,  a  demoni- 
bus,  ut  captivi  ducuntur.  Unde  Aug. 
Serm.  178.  et  alii  dicunt  Christum  in  as- 
censione,  non  in  auxilium  necessitatis, 
sed  in  obsequium  divinitalis  evectum,  illa- 
tumque  coelo  fuisse. 

Objicitur  secundo,animoe  hic  nulla  signa 
praebent  talis  potentise  motricis,  sicut  prae- 
bent  voluntatis  et  intellectus ;  ergo  gra- 
tis  ponitur.  Kespondelur,  Christus  et  multi 
Sancti  usi  sunt  illa  potentia  movendi  inor- 
ganice,  neque  ita  necessarius  est  ejus  usus 
sicut  volunlatis  et  intellectus,  ut  signa 
ejus  saepius  ostendantur. 

Dices,  Sariclos  miraculo  sic  molos.  Res- 
pondetur,  miraculum  potuit  esse  in  per- 
missione  motionis  prseter  regularem  et 
communem  modum  ;  sic  miraculum  fuit 
transfiguratio  Domini,in  eo  quod  permissa 
est  gloria  animse  in  corpus  redundare,cum 
reliquo  vitoe  tempore  in  ipsa  anima  repres- 
sa  esset.  Vide  Scot.3.  d.  18.  num.  15.  Si 
defectus  permissionis  non  sit  causa,  fateor 
me  nescire,  quare  anima  in  hac  vita  non 
sic  movet  suum  corpus,  sicut  po3t  resur- 
rectionem  movebit,  tenendo  quod  suis  vi- 
ribus  tunc  movebit. 

Objicitur  tertio,  ex  Suar.  supra,  qiiia 
anima  est  forma  interna  corporis ;  ergo  non 
potest  aliquid  corporeum  movere,  nisi  me- 
dio  corpore,  quod  informat.  Respondetur, 
etsi  forma  sit,  quia  tamen  spiritus  est  per 
se  subsistens,habetomnes  potentias,  quas 
habet  Angelus,  et  indignum  videtur,  quod 
ei  denegetur  posse  ferre  unum  granum 
tritici,  quod   formicse  conceditur. 

Objicitur  quarto,  sequi  animam  posse  se 
corpore  expedire,  et  ad  illud  redire.  Res- 
pondetur,  motionem  localem  esse  liberam 
animse,  unionem  vero  cum  corpore  natu- 
ralem,  et  ideo  non  potest  eam  solvere,  si- 
cut  nec  facere.  Dices,  ab.scisso  brachio  re- 
trahit  se,  dissolvendo  unionem,  et  similiter 
ab  extremis  pedum,  dum  quis  est  mori- 
bundus.  Item,  extendit  se  ad  partes  alimen- 
ti,  in  augmento,  faciens  novam  unionem. 


Quomodo 
Chrisius 
in  ccelum 
evecius  di- 
cilur  ? 


8. 


9. 


An  anima 
poiesi  sol- 
vere  irnio- 

nem  cum 

nliqua 

parte  cor- 

poris,  vel 
eam  face- 
re  f 


774  DE  ANIMA  SEPARATA  i 

Respondetur,  hgec  experientia  salis  proba-  poris  non  obstare  motui  inorganico   ejus,  ,: 

bililersuadet  intra  magnitudinemdebitam  sed  tantum  majori  facilitati  motus,  quia  i 

corpori,  animam  posse  se  retrahere  et  ex-  corpus  mortuum  habet  graviores  et  gros- 

tendere,  verius  tamen  est   quod  unionem  siores  spiritus,  ut  ibi  dicit  Doctor,   et  ta-  Anima  se- 

non  efficit.  Occham  tamen  4.  q.  10.  tenet  id  men  potest  ab  anima  separata  inorganice  lest  inor' 

ratione  non  probari.  Scaliger  Exercil.  307.  moveri,  ut  ipse  etiam  dicit,  g  Sed  de  po-  ^^ereVor- 

n.  18.  puLat  hujusmodiexperimenta  urgere  tentia.  Potestergo  dici  horum  impedimen-  P"*"  *"°'"' 

pro  senlenLia  Platonis  tenentis  animam  esse  lorura  ablationem  requiri,  non  tantum  ut 

in  corpore  instar  nautiie  in  navi,  vide  Hen-  corpus  sit  aplius  passive  moveri,  sed  etiam 

ric.  quQdl.  \\.  q.  14.  ut    concurrat  active  ad  molionem,  etiam 

10'  Objicitur   quinto,    sequi  in  anima  esse  inorganicam.  Pro  quofacit,  quod  supradi- 

duas  polentias  motivas,  organicam  etinor-  xi  disp.  2.  sect.  6.  vim  motricem  inesse  ip- 

ganicam;  ergosimiliter  liabet  duos  appe-  sis  membris. 
titus,  organicum  et  inorganicum,  el  sic  de         Sed  hoc  difficile  est,  quia  per  musculos 

Potentia  aliis  potenLiis.  Repondetur,   potentia  ope-  in  tali  motu  membra  non  scientur,  sed  se 

et^inorga-  rativa  organica  dicitur,cujus  subjectum est  habent  ac  si  ferrea  essent,et  sine ullis  junc- 

nica.         organum  corporeum,  quod  est  pars  aliqua  turis,   et  sic  vis  motrix  in  eis,  nihil  facit. 

corporis.  Inorganicaeiopposita,estquae  tali  Responderi  potest,  ad  hunc  motum  facere, 

organo  caret,  qualisestomnispoLentia  spi-  quod  membra  citissime  et  agillime  se  ap- 

ritualis;  at  potentia  factiva  organica,  qua-  tent  el  moveant  secundum  siLum,  ut  sic 
lis  est  Iocomotiva,diciturqusemovet  unam  vel  sic  abanimainorganice  moveantur,  in 
partem  medianle  alia,  et  sic  movet  pro-      hoc  enim  relevatur  vix  motrix  animse  ma- 

Eadem  po-  gressive.  Si  aulem  simul  omnes  partes  mo-     gis  quam  si  cadaver  moveret. 

move^  "or-  'vt^t,  inorganica  dicitur  ;  et  sic  bene,   una         Dices,  esto  aliquid  fiat  hac  via,  ut  motus        12 

ganice.et  tantum  potentia  est,  quae  duplici  modo  mo-     hic    facilitetur,    sequitur   tamen    ex  dic- 

inorgani-  •  j 

ce  ?  vet,  et  de  se  magis  inorgamca  est,  ut  do-     tis,   quod    in  hac  vita  poLest  anima  sic 

cet  Scot.  d.  q.  14.  %  Sed  de  potentia,  quia     movere,  esto  non  ita  facile  acpost  resur-  An  anima 
ex  indispositione  partium  est,  quod  non     rectionem.  Respondetur,  ita  videtur  tenen-   g[atu  °po- 
movet  omnes  simul ;   unde  videtur  quod     dum,  secundum  Scotujji,  quantum  est    ex  '**'  "'!'." 
inorganice  movet  totum  cor,  quia  partes     parte  animse  si   concursus  ex    parle  Dei  guid^  inor- 
ejus  videntur  omnino  conformes.   Contra,      adessel.   Fateor  mihi  non  occurrere  ralio-  ^^ 
demus  quod  omnes  partes   totius   corporis     nem,  quse  oppositum  suadeal ;  hoc  certum 
fierent  omnino   uniformes,    adhuc  anima     de  facLo  regulariter,  sic  non  posse  movere; 
non  moveret  inorganice,  alioquin  hic  ha-     an  vero  defectu  intrinsecse  potentise  id  eve- 
beret  doLem  agiliLatis.  Respondet  Doctor  g     niat  vel  aliunde,  non  constat.  Vide  disp.  2. 
Dos  agn:-'',  Hespondeo  ergo,  dotem  illam  conferri  sine     sect.  6.  fme.  Scolus  supra  asserens  dotem 
^mistir?  ullo    supernaturali  superaddito,  per  hoc     agilitatis,  sine  ullo  supernaturali  addito 
lantum  quod  vis  motrix  animae  perficiatur,     obtineri,  videtur  innuere  moLum  bujus- 
et  impedimentum  duplex  corporis  tollatur;      modi  ipsis  animae  viribus  competere,  modo 
unum  ex  juncturis  et  nervis,cujusabIatio     nullum  habeat  impedimentum,  quod  mi- 
expeditissimumfacit  motum  progressivum;     nime  habet,  si  sit  separata  vel  corpori  glo- 
alLerum  ex  loto  corpore,  commutando  ejus     rioso  uniLa  ;  sed  nihil    hic  assero,  proeter 
humores  et  spiritus  grossos  in  subtiles  et     meam  ignoranliam. 

vividos,  quo  reddatur  agile  et  apLum  ad         Quod  ait  vim  molricem  intendi  in  statu       13. 
motuminorganicum.  gloriaj,  quia  pro  nunc  vel  impedita  est  per  ^"ooctlr 

11  Verum  plura  hic  occurrunt  difficilia,  sed     corpus,veI  imminuta,ne  sic  movere  possit,  ^'"^  '"o^<r_*- 

in  proprium  locum  remittuntur  exami-     obscurum  est.    Forte  vult  ob  peccatum,  ma;  inten- 
nanda.Rreviterdico,  illaimpedimentacor-     propter  quod  anima  corpus  morlale,  ul 


DISPUT.  IV.  SECT.  VII. 


775 


miserum  ( cujus  membra  et  potentiae  in- 
feriores  rebellant  )  informat,  talem  motuni 
impediri,  et  per  intensionem  virtutis  mo- 
tivse  intelligit  cessationem  hujus  infirma- 
tionis  et  rebellionis  ;  quia  tunc  anima  ex- 
peditius  potest  vacare  motioni,  vel  perearn 
intelligit  qualitates  superadditas  facilitan- 
tes  motum  ipsi  corpori  inbserentes.Dixi, 
qiialitales,  quia  una  ad  omnia  ubi  minime 
sufficeret,  ut  habet  Doctor  loco  citato,  %  4. 
estvidendum.  Quod  vero  non  intendat  vim 
motivam  animae  in  se  intendi,  ex  eo  patet, 
quia  hoec  secundum  ipsum,  et  alioe  poten- 
tise  non  distinguuntur  ab  ipsa  anima,  qua3 
minime  intendi  potest.  Adde,  posse  dici 
vim  molricem  accidentalem  spiritualem 
inlendi  posse,  quia  etlam  impulsus  talis 
datur,  ut  dicam  sect.  seq.  Et  sicut  dalur 
qualitas  aliqua  in  magnete,  per  quam 
causet  impulsum  altractivum  in  ferro,  ita 
diceretur  causari  qualitatem  spiritualem 
nobis  ignotam  in  anima,qua  causet  impul- 
sum  in  corpore.  Sed  hoec  sufficiant  in  re 
dubia,  ubi  et  ipse  Doctor  dubius  manere 
voluit.  De  dote  agililatis  tot  fere  Doctorum 
sensus,  quot  capita  ;  an  vero  animae  sint 
pares  perfectione,  dixi  disp.  1. 

Sectio  VII 

Utrum  anima  separata  moveat  per  impul- 
sum 

j  Quando  unum  corpus  movet  aliud,  mo- 

Impuisum  tus  fit  per  aliquam  qualilalem  a  movenle, 

causari  ii  .     .  ,  , 

m  id  quod  movetur,  impressam  ,  quse  im- 
petus  vel  impulsus  dicitur.  Ratio  Gst,quia 
lale  non  movetura  se,  alioquin  motus  esset 
naluralis  ;  nec  ab  aere  a  parte  ante,  quia 
is  potius  impellitur ;  nec  a  parle  post,  quia 
is  movetur  ad  replendum  vacuum  ;  nec  a 
projiciente,  quia  potest  non  existere,  ante- 
quam  cesset  motus  ;  ne  ergo  detur  effectus 
sine  causa,  oportet  concedere  impulsum  in 
re  mota  seu  projecta.  Quaeritur  igitur,  an 
quando  spiritus  mov^  corpus,  talem  in 
eo  causet  impulsum  ?  Negat  Suarez  in  Me- 
taph.  disp.  35.  sect.  6.  admittit  tamen,  si 
spiritus  moveat  unum  corpus,  mediante 
alio,  in  corpore  mediale  moto  causari  im- 


projeclo, 
vel  re  mo 
ta. 


pulsum,  sed  ab  altero  corpore  quod  im- 
mediate  a  spiritu  sine  impulsu  movetur. 
Ratio  ejus  est,  quia  spiritus  creatus  nul- 
lam  qualitatem  efficere  polest,  educendo 
eam  de  potentia  subjecti. 

Verius  tamen  videtur,  animam  et  An- 
gelum  impulsum  imprimere  in  corpora, 
quae  movent.  Ita  Vasquez  1.  p.  d.  192.  c.  2. 
Probatur,  quia  si  hoc  negetur,  etiam  ea- 
dem  ratione  negandum  erit  a  corpore  mo- 
vente  impulsum  imprimi,  si  enim  semel 
demus  motum  sine  tali  impulsu,  omnino 
negandus  erit.  Imprimitur  ergo  a  spiritu 
aliqua  qualitas  similis  gravitati,  levitati, 
vel  illi  quam  imprimit  magnes  vel  illi, 
quam  forte  habent  omnia  corpora  ad  re- 
plendum  vacuum.  Si  tamen  resistentia 
corporis  movendi  sit  major  quam  qualitas 
illa,  non  habebit  actum  motionis,  ut  cura 
quis  percutit  truncum  arboris  vel  ma- 
gnum  saxum.  Contingit  autem  talem  im- 
pulsum  osse  naturalem,  ut  cum  projicitur 
grave  deorsum,et  tunc  suo  motu  augetur  , 
eo  fere  modo  quo  habitus  suo  actu  ;  sed 
absente  movenle  successive  minuitur,  ojus 
natura  id  postulante,  quia  motus  efficien- 
di  causa,  qui  successivus  est,  a  natura  da- 
tur. 

Ad  rationem  Suarez,  Angelus  potest  ip- 
sum  motum  de  corpore  educere  ;  ergo  ni- 
hil  vetat,  quin  qualilatem  ad  eum  requisi- 
tam  sic  educere  valeat.  Verum  est  quod 
illas  formas  producere  nequeunt  spiritus, 
quse  ad  generaliones  substantiales  ordi- 
nanturvel  sequuntur. 

Objicitur  secundo,  sequitur  quod  Deus 
non  posset  movere  sine  impulsu  ;  "aut  si 
poLest,  idem  erit  de  anima  separata.  Res- 
pondetur,  Deum  se  solo  facere  posse,  quid- 
quid  per  aliud  absolutum  facit,  non  sic  de 
anima  ;  loquor  de  efficientia,quia  effectus 
formalis  suppleri  nequit. 

Objicitur  tertio,  anima  ipsa  moveri  po- 
test  ab  Angelo  sine  impulsu  ;  ergo  idem  de 
corpore.  Respondelur,  consequenter  lo- 
quendo,  potentiam  motricem  spiritualem, 
imprimere  impulsum  spiritualem  vel  cor- 
poralem,  juxta  naturam  mobilis. 


Ani.na  im' 
primit  im- 
pulsum  in 
mobile. 


Imputsus 
quomodo 

augetur,  et 
diminui- 

tur  f 


Quas    for- 
mas  poie.st 

Angelus 
educei  e  de 

potentia 
subjecti  ? 


An  deiur 
impulsus 
spiriiualit 
in   mobili. 


776 


DE  ANIMA  SEPARATA. 


3.  Objicitur  quarto,  sequeretur  impulsus 

^rtus,^qua  ^^^®  cliversae  speciei,  quia  impulsus  sur- 
magnes  ab  sum  corrumpit  impulsum  deorsum,  Conse- 

omni  parte 

uttrahit    quens  videtur  falsum,  quia  virtus  attracti- 

'  •     va  magnetis  sursum  et  deorsum  est  ea- 

dem,  etiam  mimero  ;  et  sicut  actus  luijus 

est  conjungere  aliud  corpus  atlrahenti,  ita 

actus  impulsus  est  separare  projectum  a 

projicienle.   Respondetur,    unum  illorum 

impulsuum  non  corrumpere    alium  nisi 

per  accidens,quatenus  mediante  impulsu 

deorsum,   aliquod  mobile  obviat  corpori 

moto  sursum  quod  resislit  motui,  et  resis- 

teret  si  ibi  esset,  eLiam  sine  ullo  impulsu. 

Contra,  esto  corpus  iLa  obvians  sine  impul- 

su   resisteret,   tamen  conslat  experientia, 

majori  velocitate  moveri   deorsum,  quod 

projiciebatur  sursum,  quando  obviat  aliud 

corpus      impulsu      motum      deorsum    ; 

ergo  ille  excessus  contrarii  motus,  in  velo- 

citate  est  ad  illo  impulsu  deorsum,  et  per 

consequens  unus  impulsus  alteri  contra- 

rius  est  et  diversae  speciei. 

Respondetur,  Scotus  2.  d.  13.  art.  3.  ait, 

An  liipul-  ^^"^  virtus,  activa  nan  potest  agere  in  rec- 

sus  sintsi-  tum,  quod  agit  in  obliquum,  vel  refleclit ; 

rii,  vel  di-  unde  ibidem,  el  quodlib.  il.  in  sine,  docet 

lili^  *^^"  rem,  quae  emittit  speciem,  in  speculo  vi- 

deri,  el  non  ipsam  speciem,  quia  objectum 

efficiL  illam  speciem  reflexe,  cum  non    po- 

tuerit,  obstanLe  speculo,  eam  facere  in  rec- 

tum.  Juxta  hoc  videtur  dicendum,  impul- 

sum,  quando  in  rectum   movere  nequit, 

obstante  alio  corpore,  ut  cum  percutitur 

^    . ,       pila  ad  parietem,  movere  reflexe.  Unde  si- 
An  v'em  .  , 

impuisus  cut  idem  numero  radius,  partim  recte,  et 

deorsum    P^rtim  reflexe  efficitur,  sic  idem  impulsus 
moveat  ?    partim  sursum,  et  partim  deorsum  movet, 
quia  hoc  est  partim  reflexe  movere. 

Sed  adhuc  manet  difficultas,    unde  cau- 

satur  illa  major  velocitas  motus  deorsum, 

quando  occurrit  corpori   moto  sursum,  ut 

pilae,  aliud  motum  deorsum.  Respondetur, 

Pr  b  bt    ^^^^^^^'^^  impulsum    tunc  movere  deor- 

impuisus  sum,    neque  est  inconveniens    admittere 

6SSC  cf-ivBy" 

sm  speciei,  plures  impulsus  numero  distincLos  simul 

rTos!'^^^^'  ^"Gsse  eidern,  de  quo  Doctor^.  d.  S.  g.  m. 

Adde  forte   impulsus  illos  ssepius  inesse 


diversis  partibus  mobilis.  Fateor  tamen  ar- 
gumentum  satis  urgere,  quod  impulsus 
sint  contrarii,  et  consequenter  non  ejus- 
dem  speciei,  quod  tenet  Vasquez  part.  S.d. 
d.  8.  cap.  8. 

Petes,  in  punclo  reflexionis  in  casu  illo        5. 
an  detur  quies  privativa,  seu  temporalis,  ^^    ^«'"'' 

,      ,  , .  .  .  ouies    in 

an  tantum  negativa,  vel  instantanea  ?  Res-  puncio  re- 
pondeturinpunctoreflexionisamortuviolen-  ^t^Til  ? 
to  adnaturalem,quietemesse  lantuminstan- 
taneam,  alioquin  magnum  pondus  motum. 
deorsum  obvians  pilse  sursum  motae,  ali- 
quo  tempore  quiesceret  in  reflexione  pilae 
ConLra;  ergo  motus  pilge  sursum,  et  deor- 
sum  crit  continuus  uno  indivisibili  copula- 
tus,  quod  est  falsum,  cum   sint  diversae 
speciei.    Respondetur,   forte    verius    esse 
ejusdem  speciei ,  sed  illud  admitLendo  non 
continuantur,  quia  suntduo  indivisibilia  ; 
alLerum   terminativum  unius,  et  alterum 
initiativum  alterius.   Sed  de    impulsibus  agunt^de 
fuse  agunt  Philosophi  interpretes  8.  Phys.  ^'^pw'»»- 
cap.  10.  Vide  Conimbr.  7.  Phys.   cap.  2. 
qusesl.  1.    qusest.   art.   8.   Sotum  8.    Phys. 
qusest.  3.  et  alios  ibi. 

Specialis  difficultas  est  de  tractione,  vec- 
tione,  alligatione,  et  revolutione,  an  conve-  An  veciio, 

•  tf*(LC  fio     Ll^ 

mant  animabus,    et  videtur  quod  isti  mo-  gatio  con- 
tus  petant  contactum,  et    per    consequens  ^^"'«"'  «- 

^  '1-1  mmce    se- 

non  conveniant  animae  separaLae  respecLu  parata. 

corporis  ;  quod  enim  vehitur,    motu  fer- 

tur  alieno,et  sic  non   eget    impulsu,   quo 

tantum    competit    spiritui   movere.    Res- 

pondetur     tamen,     eas     motiones     con- 

venire  animae  per  impulsum  ;  cum  enim 

impulsum  imprimit,  si  ipsa  comitatur  cor- 

pus,  quod   movelur,    dicitur    vectio,   vel 

LracLio,  si  mobile  resistat  ;  aut  si  ad  aliud 

impulsu  applicetur,ut  inde  se  movere  ne- 

queat,  erit  alligatio,quomodo  stipula  ven- 

to  agitata,  quasi  immobilisadhserescit  pa- 

rieti. 

Petes  primo,  utrum  una  anima  possit 

^    x^  1   ,  •     .  .         An    una 

movere  aliam  ?  Resj^ondetur,  si    teneatur     anima, 

animas  esse  pares,  nuUa  invita  potest  ab  ^°lTaiiam 

alia  moveri,    sicut  nec  homo  potest   move- 

ri  invitus  ab  alio    sequalis    fortitudinis, 

polest  lamen,  si   sinat,  ul  in  exemplo  de 


DFSPUT.  IV.  SEGT.  VH. 


777 


Prcelium 
A  ngelo- 
rum,  an 

per  impul 
!<us  fac- 

tam  ? 


Nihil  po- 
tisl  natu- 
raliiermo- 

veri  ab 
ixtremo  in 
extremum 
sine  me- 
iio. 


homine.  Ab  Angelo  aulem  moveri  potest, 
et  invita,  sicut  et  inferiores  Angeli  a  supe- 
rioribus  ;  et  forte  hoc  raoio,  non  sola  vo- 
luntatura  dissensione  factum  est  prseliura 
in  coelo,  de  quo  ApocaL  12.  et  sic  dsemo- 
aes  leguntur  saepius  ab  Angelis  superati. 
Si  tamen  hi  non  sint  superiores  natura,  be- 
neficio  gratiae  id  prsestant,  sicut  et  praesti- 

terunt  virisancti,  utpassim  in  eorura   vi- 
tis  habetur. 

Petes  secundo,  utrum  hujusmodi  motus 
sint  naturales  vel  violenti  ?  Respondetur, 
animse  motum  non  esse  proprie  naturalem, 
vel  violentum,  quia  non  habet  locum  na- 
turalem  vel  violenlum,  ex  secl.  prsecedenl. 
conclus.  5.  sed  potius,  neutrum.  Si  tamen 
invita  moveatur,  erit  motus  secundum 
modura  violentus  ;  ef  naturalis  secundum 
modum,  si  ipsa  se  moveat. 

Petes  tertio,  utrum,  anima  habeat  in  rao- 
vendocorpore  limitatam  virtutem,  quoad 
magnitudinera  mobilis  et  celeritatera  mo- 
tionis?  DivusThomas  1.  i».  ^.  53.  art.  2. 
tenet  Angelum  ( idem  esl  de  anima )  posse 
se  movere  instantanee  ad  cxtremum  sine 
medio,  et  Major  idem  tenet  de  Anima,  4. 
dist.  49.  quaest.S.  in  principio. 

Respondetur  tamen  ad  utruraque,  vira 
motricem  liraitatara  esse  ;  et  quoad  celeri- 
tatera  docet  Scotus  2.  dist.  2.  quaest.  ultima 
cum  communi,  non  posse  ab  extremo  in 
extremura  transiresine  transitione  raedii. 
Et  ratio  est,  quia  ordo  proxiraioris  ubi  ad 


remotius,  non  potest  tolli  per  uUum  agens 
naturale,sicut  nec  ex  aceto  immediate  fieri 
vinum  ob  similera  ordinem.  Intra  latiludi- 
nem  autem  celeritatis  temporalis  cum  me- 
dii  transitione,anima  minu^  celeriter  mo- 
vetcorpus  quam  Angelus,  quia  est  minus 
perfectae  potentia?  motivse.  Eadem  ratione, 
non  potest  corpus  quantumcumque  ma- 
gnum  raovere  ;  sed  quara  magnum  potesl, 
Deus  et  ipsa  novit. 

Dices,  sola  voluntate  movet,  sed  hgec  vo- 
lendi  terminum  non  habet ;  ergo.  Uespon- 
detur,  jam  dixi  quod  imprimit  impulsum, 
quando  movet  aliud,  unde  non  ex  sola  vo- 
litione  movet.  Vide  Divum  Thomara  de 
malo,quaest.  16.  art.  9.  adl.  Molinam  I. 
part.  qusest.  34.  art.  5.  qui  dicunt  modum 
praescribi  ad  intellectione,  sed  si  illa  praes- 
criptio  est  libera,  quare  non  potest  corpus 
quantumcumque  magnura  praescribere 
raovendum  ? 

Dices  secundo,  si  mobile  aliquod  movere 
nequiret  anima,  conando  ad  motum,  fatiga- 
retur.  Respondetur,  fatigatio  contingit  per 
absumptionem  spirituum  vitalium  ex  ope- 
ratione  quam  sequitur  dolor,  et  sic  non 
habetlocum  in  anima  separata,  quse  ta- 
men  tristari  potest,  quod  corpus  aliquod 
movere  nequeat,  si  sibi  relinquatur.  Sed 
nonseapplicat  ad  movendum  ultra  suas 
vires,  et  sic  nihil  aegre  aut  difficulter 
movet. 


A  nima  mi- 

nus  celeri~ 

ter  movel 

eorpus. 

qunm  An- 

gelus. 


A  nima  non 
potest  cor- 
pus  quan- 
tumvisma- 
gnum  mo- 
vere. 


i/nde    ori- 
tur  fati- 
galio  ? 

Anima  ni- 
hil  movet 
'vgre,  vel 

difficuUer. 


FINIS   TOMI  TERTII 


I  N  D  E  X 


QU^STIONUM   IN  LIBROS  PHYSICORUM  ARISTOTELIS 

(CONTINUATIO) 

LIBRI  QUARTI 

Qu/ESTio  —  1.  Utrum  locus  sit.   .    -. 4 

2.  Ulrum  locus  sit  spatium  separatum,  sive  spatium  contentum  inter  latera  continentis.     ...  23 

3.  Utrum  locus  sit  ultima  superficies  corporis  continentis 28 

4.  Utrum  locus  sit  a?qualis  locato 43 

5.  Utrum  aqua  sit  locus  naluralis  terraa 50 

6.  Utrum  ignis  sit  in  concavo  orbis  Lunae  tanquam  in  suo  loco  naturali 56 

7.  Utrum  omne  ens  sit  in  loco 61 

8.  Utrum  grave  simplex  habeat  reslstentiam  intrlnsecam,  per  quam  possit  fieri  successio  in  ejus 

motu,  circumscripta  resistentia  extrinseca 78 

9.  Utrum  in  motibus   gravium,  et  levium  simplicium,  necessario  requiratur  raedium  extrin- 

secum 82 

10.  Utrum  in  motibus  gravium  et  leviura  simplicium  talis  sit  proportio  motus  ad  motum  in  velo- 

citate  et  tarditate,  qualis  est  proportio  medii  ad  medium  in  raritate  et  densitate 85 

11.  Utrum  velocitas  motus  sequatur  proportionem  potenlise   motoris  ad  resistentiam  moti,  ita  ut 

ad  augmentationem  proportionis  augmentetur  proportionabiliter  velocitas  motus,etad  dimi- 

nutionem  diminuatur 89 

12.  Utrum  in  vacuo,  si  esset,  posset  fieri  motus 95 

13.  Utrum  possibile  sit  esse  vacuum 103 

14.  Ulrum  possibile  sit  aliquid  rarefieri  vel  condensari 112 

15.  Utrum  tempus  sit  motus 120 

16.  Utrum  tempus  sit  motus  coeli 127 

17.  Utrum  tempus  sit  numerus  motus  secundura  prius  et  posterius 141 

18.  Utrum  omne  ens  sit  in  tempore 156 

LIBRI  QUINTI 

Qu/ESTio i-  Utrum  ad  subslanliam  sit  motus *  179 

2.  Utrum  omnis  mutalio  ad  substantiam  sit  successiva 183 

3.  Utrum  in  quantitate  sil  motus 194 

4.  Utrum  omnis  motus  sit  de  contrario  in  contrarium 202 

5.  Utrum  in  tribus  prajdicamenlis  sit  motus,  et   non   in  aliis,  scilicet  in  quanlitate,  qualitate, 

ct  ubi 207 

6.  Utrum  ad  unitatem  nuraeralem  niotus  requiratur  unilas  raobilis.  unitas  temporis,  et  unitas  ter- 

mini   ad  quem 221 

7.  Utrura  quies  '  ontrarietur  molui 236 


780  INDEX 


LIBRi  SEXTI. 

Qv.iLnriO—  1,  Utrum  conlinuum  sit  compositum   ex    indivisibilibus 249 

2.  Utrum  continuum  sit  divisibile  in  scmper  divibibilia 255 

3.  Utriim  in  continuo   sint  aliquze  res   indivisibiles,  ut  punctus 263 

4.  Utrum  dcfinitiones  velocioris  quas  ponit  Aristoteies  in  isto  sexto  sint  bonae 271 

5.  Utrum  velocitas  sit  attendenda  penes  spatium  in  tanto  lempore  pcrtransitum 275 

6.  Uti'um  in  instanti  possit  (ieri  motus • 285 

7.  Utrum  indivisibiie  moveri  po.>sit 289 

8.  Utrum  in  motu  sit  daro  primum  mutatum  esse  a  parte  principii 302 

9.  Utrum  omne  quod  movetur  possit  velocius  et  tardius  moveri 312 

10.  Utrum  in  tempore  finito  possit   fieri  motus  infinitus •.  32C 

LIBRI  SEPTIMI 

Qu,E.sTio  —  1.  Ulrum  omne  quod  movclur  moveatur  ab  alio .  332 

2.  Utrum  in  moventibus  et  motis  sit  processus  in  infinilum 339 

3.  Utrum  omne  quod  movelur,  moveatur  abaliosimul  e.xistente  cum  ipso,  itaut  movens  et  motum 

sint  simul 348 

4.  Utrum  solum  ad  qualitatem  de  terlia  specie  qualitatis  sit  per  se  motus 358 

5.  Utrum  quaelibet  res  cuililjet  rei  sit  comparabilis 365 

6.  Utrum  omnis  rnotus  cuilibet  motui  sit  comparabilis  in  velocitate ,     .  378 

7.  Utrum  regulse  sinl  verte,  quas  ponit  Aristoteles  in  isto  septimo,  de  comparatione  motuum  et 

mobilium  in  fine , 386 

LIBRI  OGTAVI 

Qu^srio  —  1.  Utrum  ab  aeterno  fuit  mundus  et  motus 397 

2.  Utrum  mundus  sit  asfernus,  aut  aliquis  motus  sit  seternus,  ut  molus  coeli 405 

3.  Utrum  a  motore  ajterno  et  immutabiii  possit  proveiiire   aclio  nova 410 

4.  Utrum  semper  moveamur 413 

5.  Utrum  in  omni  motu  movens  e.t  motum  ab  invicem  distinguantur 424 

6.  Utrum  gravia  et  levia  moveantur  ex  se 427 

7.  Utrum  in  ordine  entium  sit  devenire  ad  motorem  immobilem 441 

8.  Utrum  necessario  inter  quoscumque  motus  reflexos  sit  quics  media 453 

9.  Utrum  plurcs  sint  primi  motores 466 


QU^STIONUM  IN  LIBROS  ARISTOTELIS 

DE  ANIMA 

QuyESTio  •—  !•  Utrum  sensus  tactus  sit  unus  vel  plures 475 

2.  Utrum  caro  sit  organum  tactus 480 

3.  Utrum  ad  tactum  requiratur  medium  extrinsecum  ef  in  quo  fiat 483 

4.  Utrum  sensibile  positum  super  sensum  vel  organum  sensus  sentiatur 488 

5.  Utrum  sensus  sit  receptivus  specierum  sine  materia 491 

6.  Utrum  tantum  sint  quinque  sensus 495 

7.  Utrum  ratione  hujus,  quod  dicitur   in  littera,  quod  idem  est  actus  sensibilis  et  sensitivi,  actio 

et  passio  sint  idem  actus  sive  motus 502 

8.  Utrum  sensus  particularis  possit  simul  recipere  contraria 511 

9.  Utrum  necesse  sit  ponere  sensum  communem 515 

"10.  Utrum  sensus  communis  sit  unus  vel  plures 523 


INDEX  761 

H.  Utrum  corpora  coelestia  possint  agere  in  intellectum  nostrum  vel  voluntatem 531 

12.  Utrum  potentiaa  animge,  sciiicet  intellectiva  et  sensitiva  sint  tantura  passivae 538 

13.  Utrum  de  intentione  Pliilosophi  fuerit  ponere  inteliectum  agentem  aliquid  animee  nostrae,  vel 

potius  substanliam  separatam 544 

14.  Utrum  species  mancant  in  intellectu,  cessante  actu  ialelligenii 549 

15.  Utrura  intellectus  noster  sit  immaterialis 553 

16.  Utrum  magis  univcrsale  prius  intelligatur  a  nobis  quam  minus  universale 567 

— "  1!'.  Utrum  in  intellectu  nostro  sint  spccies  ir.telligibiles  priores  naturalitcr  actu  intelligendi .     .    .  575 

18.  Utrum  intellectus  noster  possit  intclligerc  sine  phantasmate 593 

19.  Utrum  quidditas  rei  sensibilis  tantum  sit  objectum  intellectus 598 

20.  Utrum  verum  vel  ens  sub  ratione  veri    sit  objGclum  pi-imum  intjllectus 607 

21.  Utrum  ens  sit  objectum  primum  intellectus  nostri 612 

22.  Utrum  singulare  sit  ab  intellectu  nostro  per  se    intelligibile 627 

—      23.  Utrum  in  elicitione  actus  intelligendi,  intellectus  sit  movens  motum  ab  objecto,    vel,  an  intel- 

lectuset  objectum  relucensin  s]  ecie  concurrant  ad  actum  intelligendi,  ut  duo  agentia  par- 
tialia  perfecta  in  suo  ordine  et  sua  causalitate,  quorum  causalitas  ut  unius,  non  dependest 
a  causalitate  alterius,  licet  unum  sit  principalius  movcns  alio 639 

INDEX  DISPUTATIONUM  ET  SEGTIONUM  SUPPLEMENTI 
AD  QU.ESTIONES  SCOTI  DE  ANIMA 
>  DISPUTATIO  PRIMA 

De  animce  subslavtix  et  info>'matione, 

SECTIO  1.  Utrum  anima  sit  aclus  substantialis  informans 643 

2.  Utrum  anima  intellectiva  sit  spiritualis  substantia  et  vera  forma  informans 645    C>^  Ci^ 

3.  Utrum  repugnet  unam  esse  animam  informantem  omnium  hominum 648 

4.  Definitio  anims  exponilur  et  forma  corporeitatis  asseritur 549 

5.^De  secunda  animai  definilione,   quod  sit  prmcipium  vagetandi,   ssntiendi,    intelligendi    et  loco 

movendi 658 

6.  Quot  sunt  animarura  gcnera  et  qualis  animffl  in  illa  divisio 659 

7.  Quomodo  tres  prajdictag  animai  distinguuntur 561 

8.  Utrum  omnes  animaj  sint    indivisibiles 664 

9.  Utrum  anima  sit  tota  in  toto  corpore  et  tola  in  qualibct  parte 667 

10.  Utrum  animee  rationales  sint  perfectione  pares 670 

11.  Utrum  anima  rationalis  sit  immortalis  ab  intrinseco 671 

12.  Qnid  Aristoteles  senserit  de  animaj  immortalitate 673 

13.  Utrum  animae  ratioiialis  immortalitas  demonstretur  ratione  naturali 674 

i\.  Utrum  animae  rationales  immediate  a  Deo  producantur 677 

15.  Utrum    aliae   animse  a  rationali   ex  vi  seminis  fiant,  ita    ut  semen   attingat    earum    produc- 

tionem 679 

16.  Utrum  anima  sit  composita  cx  materia  et  forraa 680 

17.  Utrum  animae  immediate  informant  materiam i3yi 

18.  Utrum  anima  sit  eadem  suis  potentiis 683 

19.  Utrum  potentiae  distinguuntur  per  actus  vel  objecta 687 

DISPUTATIO  SEGUNDA 

De  potenliis  corporeis  animm. 

SECTIO  1-  Ltrum  sensus  sit  activus  speciei  et  sensalionis 688 

2.  Utrum  in  quolibct  cognoscento  sit  appetitus 692 

3.  Utrum  objcctum  appetitus  sit  bonum  qua  tale 693 

4.  Appctitio  a  quo  fit 694 

5.  Utrum  appetitus  sensitivus  subditur  voluntati 695 

6.  Utrum  appetitus  efficit  motum  localem  totaliter  vel  parlialiter 696 

7.  Utrum    appetitus  dividatur    in    irascibilem    et  concupiscibilem    ut  in  duas  potenlias  realiler 

distinclas 698 


782  INDEX 

8.  De  passionibus  concupiscibilis  et  irascibilis .  699 

9.  De  visu 699 

Dub.  i.  Quid  sit  lumen 699 

Dub.  2.  Utrum  lumen  requiritur  ratione  medii,  objecti  vel  visus 701 

Dub.  3.  Quid  color  et  unde  oritur T02 

Dub.  4.  Quod  sit  objectum  visus,  et  an  petit  medium 704 

Dub.  5.  Quod  est  organum  visus,  et  an  videat  per  extramissionem 70o 

10.  De  auditu 706 

11.  De  olfactu 709 

12.  De  gustu  et  tactu 710 

13.  De  sensu  communi 712 

14.  De  speciebus  sensibilibus 712 

15.  De  potentia  nutritiva,  vegetativa,  generativa 716 

DISPUTATIO  TERTIA 

De  inteVeclu  et   voluntate. 

SECTIO  1-  Utrum  intellectus  sit  nobilior  voluntate 721 

2.  Utrum  detur  memoria  ab  intellectu  distincta 72.1 

3.  Dc  intellectione  et  verbo  mentis 724 

'     4.  De  intellectu  practico  et  speculativo 728 

5.  De  syiidei-esi  et  conscientia 730 

6.  De  evidentia  et  certitudine 731 

7.  De  veritate  cognitionis 734 

8.  Utrum  veritas  distinguatur  realiter  ab  actu 735 

9.  De  falsitate  cognitionis .  739 

10.  De  opinione,  fide,  dubio,  suspicione,  formidine,  quomo'Io  differunt 740 

11.  De  scientia  abstractiva  et  intuiliva 741 

12.  Quid  sit  voluntas  et  quod  ejus  objectum 744 

13.  De  dependentia  actuum  volunlatis  ab  actibus  intelleclus 747 

14.  Utrum  libertas  conveniat  omnibus  actibus  voluntatis 7o3 

15.  In  quo  consistat  libcrtas  voluntatis 757 

16.  Utrum  voluntas  quandoque  habeat  puram  omissionem  et  an  talis  sit  pocna  vel  praemio  digna.  769 

17.  Utrum  voluntas  dividi  ]  ossit  in  irascibilem  et  concupiscibilem 762 

18.  Utrum  voluntas  hominis  differt  specie  a  voluntate  Angeli 763 

DliPUTATIO   QUARTA 

A  De  anima  separata. 

SECTIO  ^'  Ulrum  separatio  sit  animae  violenta 765 

2.  Utrum  species  et  habitus  mauent  in  anima  separata 767 

3.  Utrum  anima  separata  acquirit  novas  specics 767 

4.  Utrum  anima  separata  recordetur  eorum   quaj  conjuncta  novit  vel  fecit 769 

5.  Utrum  anima  separata  cognoscere  potest  secreta  cordis  seu  actus  liberos  internos  aliorum.     .  769 

6.  De  loco  et  motione  locali  animaB  separatas 771 

7.  Utrum  anima  separata  moveat    per  impulsum 775 


DI.JON.  —  Union  typographique,    rue  SaintPhilibcrt,  40. 


EI^I^-A.TA. 


Page 

colonne 

ligne 

au  lieu  de: 

lire : 

3 

1 

21 

rae 

aer 

36 

2 

3 

mane 

manet 

80 

1 

5 

ut  aequilibra 

ut  in  aequilibra 

83 

2 

37 

ubicumque 

ubicumque  poneretur 

326 

1 

37 

ineratur 

inferatur 

388 

2 

3 

primo  egula 

prima    reguia 

404 

2 

2") 

leo 

eo 

495 

1 

23 

dcm  sscarit 

idem  asscrit 

578  ^en 

marge) 

au 

lieu  de . 

proejeentia  obpscti  causa  rsesentioe 

lire 

:  prsesenlia  olijecti  causa 

praesentiae. 

t 


1< 


7«£  INSTITUTE  OF  MFniAFVAL  STuSS 
•0  ELMSLEY  PLACE 
TORONTO  5,    CAN^DA, 

16  5'-